Kịch hữu ước nhìn từ góc nhìn thể loại

Khảo sát các kịch bản của Hữu Ước chúng tôi thấy rằng so với các kịchgia lớn của Việt Nam như: Nguyễn Đình Thi, Lưu Quang Vũ, Nguyễn HuyTưởng,… Hữu Ước đặt tên tuổi của mình trong nền vă

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỞNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

-NGUYỄN HẢI HÀ

KỊCH HỮU ƯỚC NHÌN TỪ GÓC NHÌN THỂ LOẠI

Chuyên ngành: Lí luận văn học

Mã số: 60 22 01 20

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Thị Kiều Anh

HÀ NỘI - 2016

Tôi xin gửi lời cảm ơn đến các thầy, cô trong Hội đồng chấm luận văn

đã dành thời gian đọc và đóng góp ý kiến

Xin trân trọng cảm ơn sự giúp đỡ động viên của gia đình, bạn bè vàđồng nghiệp đã giúp đỡ và tạo điều kiện tốt nhất để tôi hoàn thành luận vănnày

Mặc dù đã có những cố gắng, tìm tòi nhất định, song chắc chắn luậnvăn không tránh khỏi hạn chế Vì vậy, tôi rất mong nhận được những ý kiếnđóng góp của thầy, cô và các bạn để luận văn được hoàn thiện hơn

Hà Nội, ngày 30 tháng 10 năm 2016

Học viên

Nguyễn Hải Hà

LỜI CAM ĐOAN

Luận văn được hoàn thành dưới sự hướng dẫn trực tiếp của cô giáo, TS Nguyễn Thị Kiều Anh Tôi xin cam đoan:

- Luận văn là kết quả nghiên cứu tìm tòi của riêng tôi

- Những tư liệu được trích dẫn trong luận văn là trung thực

- Những gì được triển khai trong luận văn không trùng khít với bất kì công trình nghiên cứu của các tác giả nào đã được công bố trước đó

Hà Nội, ngày 30 tháng 10 năm 2016

Học viên

Nguyễn Hải Hà

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 4

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Đóng góp của luận văn 5

7 Bố cục của luận văn 5

NỘI DUNG 6

Chương 1 XUNG ĐỘT TRONG KỊCH HỮU ƯỚC 6

1.1 Khái niệm xung đột kịch 6

1.2 Một số xung đột cơ bản trong kịch Hữu Ước 9

1.2.1 Xung đột giữa tình thân và luật pháp 9

1.2.2 Xung đột ta – địch 12

1.2.3 Xung đột giữa cái thiện và cái ác 15

1.2.4 Xung đột nội tâm 19

Chương 2 NHÂN VẬT TRONG KỊCH HỮU ƯỚC 25

2.1 Khái niệm nhân vật và nhân vật kịch 25

2.1.1 Quan niệm về nhân vật văn học 25

2.1.2 Nhân vật kịch và đặc điểm của nhân vật kịch 28

2.2 Các kiểu loại nhân vật trong kịch của Hữu Ước 30

2.2.1 Bảng thống kê các kiểu loại nhân vật trong kịch Hữu Ước 30

2.2.2 Các kiểu loại nhân vật trong kịch của Hữu Ước 34

Chương 3 NGÔN NGỮ TRONG KỊCH HỮU ƯỚC 59

3.1 Ngôn ngữ kịch 59

3.2 Đặc điểm ngôn ngữ trong kịch bản của Hữu Ước 60

3.2.1 Ngôn ngữ dung dị đời thường 60

3.2.2 Ngôn ngữ đối thoại với lời thoại dài, giàu triết lí, chiêm nghiệm, suy tư 64

3.2.3 Ngôn ngữ độc thoại 69

KẾT LUẬN 74

TÀI LIỆU THAM KHẢO 76

nhiều lĩnh vực nghệ thuật Ông được coi là tác giả “bảy trong một” Đó là:

nhà văn, nhà thơ, nhà báo, nhà viết kịch, nhà điện ảnh, nhạc sĩ, họa sĩ Ở thểloại nào, Hữu Ước cũng cố gắng thể hiện sâu sắc những mảng sáng - tối củahiện thực cuộc sống con người Các tác phẩm nghệ thuật của ông đã nhậnđược nhiều giải thưởng văn học - báo chí - sân khấu:

* Giải thưởng truyện ngắn Báo văn nghệ (1995) với truyện ngắn “Ước vọng của anh tôi”; giải thưởng truyện ngắn Tạp chí Tác phẩm mới (1996) với truyện ngắn “Đám ma hủi”.

* Giải báo chí toàn quốc (1998) với ký sự “Một chặng đường nước Mỹ”;

* Giải thưởng Hội nghệ sỹ sân khấu (1999) với vở kịch “Khoảnh khắc mong manh”; giải thưởng Hội nghệ sỹ sân khấu (2002) với vở kịch “Vòng vây

cô đơn”; giải thưởng Hội nghệ sỹ sân khấu (2003) với vở kịch “Vòng xoáy”.

Và trong số nhiều thể loại sáng tác ấy, kịch được coi là một trongnhững thể loại giúp Hữu Ước gặt hái được nhiều thành công

Khảo sát các kịch bản của Hữu Ước chúng tôi thấy rằng so với các kịchgia lớn của Việt Nam như: Nguyễn Đình Thi, Lưu Quang Vũ, Nguyễn HuyTưởng,… Hữu Ước đặt tên tuổi của mình trong nền văn học Việt Nam nóichung và văn học kịch nói riêng không phải bởi ông có một số lượng tácphẩm lớn mà bởi sự đặc sắc về nội dung, tư tưởng, nghệ thuật trong sáng tác.Hầu hết trong các vở kịch của mình, Hữu Ước đều tập trung khai thác vào đềtài luật pháp hay “tòa án tội phạm” – những đề tài có vẻ như xa cách, khó gầnthậm chí là “húy kị” như người ta thường nghĩ Qua các vở kịch, nhà văn đã

chuyển tải vào đó những bài học giáo dục sâu sắc và thấm thía hơn đối vớimỗi cán bộ, những chiến sĩ công an và mỗi con người Có thể thấy rằng mỗi

vở kịch của nhà văn Hữu Ước không chỉ dừng lại ở tính thời đại, mà sâu sắchơn là tư tưởng nhân văn mà ông theo đuổi Và Hữu Ước dù ở địa vị là ngườichiến sĩ, là nhà văn hay nhà báo đều nhớ lời dạy của một nhà lãnh đạo nổi

tiếng của KGB Đjeczinxki: “Nghề công an cần một trái tim nóng, một cái đầu lạnh và đôi bàn tay sạch”.

Tuy nhiên, cho đến nay chúng tôi nhận thấy chưa có một công trình nàonghiên cứu một cách hệ thống về kịch của Hữu Ước Chính vì vậy, với đề tài

Kịch Hữu Ước – nhìn từ góc độ thể loại, tác giả luận văn mong muốn đóng

góp một phần nhỏ trong tiếng nói chung vừa khẳng định những thành côngtrong nghệ thuật viết kịch của tác giả; đồng thời nhằm khẳng định thêmnhững giá trị về sự nghiệp văn chương của Hữu Ước trong nền văn học ViệtNam nói chung và trong phong trào sáng tác của lực lượng công an nói riêng

2 Lịch sử vấn đề

Là tác giả có nhiều đóng góp đáng kể cho nền văn học Việt Nam nóichung và văn học trong lực lượng công an nói riêng nhưng qua khảo sát,chúng tôi thấy công trình nghiên cứu về Hữu Ước và các tác phẩm của ông,đặc biệt là các kịch bản sân khấu còn rất ít, mới chỉ xuất hiện ở một số bàiviết, bài phỏng vấn đăng trên các báo Công an Nhân dân, An ninh thếgiới…Cụ thể như sau:

Trong bài viết: Nhà văn Hữu Ước viết kịch giữa ấm áp vòng đời, Tiến

sĩ nghệ thuật Nguyễn Thị Minh Thái khi nhận xét về khả năng sáng tác kịch

của Hữu Ước đã viết: Hữu Ước đã “lao vào viết kịch như bị đồng ốp” Và nhà

nghiên cứu cũng đã mượn ý của nhà thơ Huy Cận: “Có thể rất trẻ người ta đãlàm được thơ hay Nhưng phải đã sống nhiều đã từng trải mới viết được kịchhay” để khẳng định kịch của Hữu Ước mang nặng tính suy tư, đúc kết và sự

trăn trở đượm màu sắc triết học về vận mệnh, về số phận con người, đặc biệt

là những người chiến sĩ công an Tất cả điều này được thể hiện trong một lốiviết hấp dẫn, độc đáo gắn với những mâu thuẫn vừa mang tính thời sự, vừamang tính thời đại

Trong bài báo Với tôi thời sự chỉ là cái cớ đăng trên báo Pháp luật TP.HCM; khi trả lời phỏng vấn, Hữu Ước đã rất thẳng thắn bày tỏ quan điểm

của mình: “Tôi viết kịch cũng được 5 - 7 năm nay Khán giả đánh giá những

vở kịch của tôi rất thời sự Tôi lại cho rằng thời sự chỉ là cái cớ, cố gắng bámthời sự nhưng nó lại mang tính thời đại Kịch cũng giống như báo, nếu bạnđọc chán thì tôi phải thay đổi Sân khấu của tôi mà khán giả bước ra khỏi rạpthì cũng đóng cửa rạp”

Trong bài phỏng vấn nhà văn đăng trên báo Thể thao và Văn hóa, khi

phóng viên đưa ra câu hỏi: “Có thể, việc thường xuyên viết kịch bản từ những

vụ án còn nóng hổi là một chiêu thức rất ăn khách của anh Nhưng để đưa cốttruyện thật vào hiện thực, tác giả thường phải nghiền ngẫm rất lâu, còn vớianh thì… hơi nhanh?”, Hữu Ước đã trả lời: “Tôi là một người làm báo và cóđiều kiện tìm hiểu kĩ những góc khuất ẩn sau mỗi vụ án Chừng đó là đủ đểmanh nha làm chất liệu cho một kịch bản mới rồi Tất nhiên phải kể đến phầnliên tưởng, sáng tạo của mình nữa…”

Ngoài những nhận xét của các nhà nghiên cứu, những câu trả lời phỏngvấn của chính tác giả, qua khảo sát chúng tôi còn nhận thấy còn có một số ýkiến của các đạo diễn về kịch bản của Hữu Ước

Nhắc đến vở Tiếng chuông chùa, NSƯT Anh Tú - Trưởng đoàn kịch I

của Nhà hát Tuổi trẻ, đầy phấn khích: “Nhà hát đặc biệt coi trọng chất lượng

kịch bản nên thật may mắn khi phát hiện "Tiếng chuông chùa" Thời điểm hiện nay, có được kịch bản văn học chất lượng tốt như "Tiếng chuông chùa"

là rất hiếm Vì thế, chúng tôi đã đặt vấn đề dựng vở với tác giả" Những năm

qua, với chất liệu cuộc sống đương đại ngồn ngộn trong các tác phẩm đậmchất văn học, giàu kịch tính, Hữu Ước đã là một kịch tác gia đắt khách Đọc

kịch bản Tiếng chuông chùa, cả NSƯT Anh Tú lẫn NSƯT Xuân Huyền đều

"say", đến nỗi, đạo diễn Xuân Huyền tài hoa và khó tính cũng không giấu nổihài lòng: "Đây là một trong những kịch bản hay nhất về đề tài Công an"…

Trên cơ sở các nguồn tư liệu và tham khảo trên chúng tôi nhận thấy:Mặc dù nhìn vào thực tế, những vở kịch của Hữu Ước đã và đang thu hút vàdành được nhiều sự quan tâm của bạn đọc, nhà biên đạo kịch, diễn viên…nhưng chưa có tác giả nào đặt vấn đề nghiên cứu một cách có hệ thống vềkịch của Hữu Ước Vì vậy, trong khuôn khổ một luận văn thạc sĩ, chúng tôi

chọn đề tài Kịch Hữu Ước – nhìn từ góc độ thể loại với hi vọng đóng góp

một phần nhỏ bé của mình nhằm khẳng định những thành công của Hữu Ước

về thể loại kịch, đồng thời có cái nhìn sâu sắc, toàn diện, đầy đủ và chính xác

về các vấn đề mà tác giả đặt ra trong các tác phẩm của mình

3 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của đề tài là tập trung khảo sát, nghiên cứu những

vở kịch của Hữu Ước trên một số phương diện nổi bật về thể loại: nhân vật,xung đột, ngôn ngữ Từ đó khẳng định tài năng sáng tạo và đóng góp của HữuƯớc đối với sự phát triển của thể loại kịch trong nền văn học Việt Nam hiệnđại

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Nghiên cứu kịch Hữu Ước qua một số phươngdiện nổi bật: nhân vật, xung đột, ngôn ngữ

- Phạm vi nghiên cứu: Thực hiện đề tài, chúng tôi tiến hành thống kê,khảo sát, phân tích và lí giải vấn đề trong phạm vi 7 vở kịch của Hữu Ước Cụthể bao gồm:

- Quả báo (1988)

- Khoảnh khắc mong manh (1989)

- Vòng đời (2000)

- Sếp rởm (2000)

- Vòng xoáy (2003)

- Người đàn bà uống rượu (2004)

- Tiếng chuông chùa (2008)

5 Phương pháp nghiên cứu

6 Đóng góp của luận văn

- Trên cơ sở lý luận, vận dụng để tìm ra những đặc sắc về nhân vật,xung đột và ngôn ngữ trong kịch của Hữu Ước để bước đầu có cái nhìn tươngđối hệ thống , toàn diện về nhà văn và sáng tác của ông

- Đánh giá những đóng góp của Hữu Ước ở mảng đề tài Vì an ninh Tổ quốc và bình yên cuộc sống Qua đó khẳng định những thành công về mặt thể

loại cũng như vị trí của nhà văn trong nền kịch nói Việt Nam hiện đại

7 Bố cục của luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, phần nội dung chính của luận văn gồm

3 chương:

Chương 1: Xung đột trong kịch Hữu Ước

Chương 2: Nhân vật trong kịch Hữu Ước

Chương 3: Ngôn ngữ trong kịch Hữu Ước

NỘI DUNG

Chương 1 XUNG ĐỘT TRONG KỊCH HỮU ƯỚC 1.1 Khái niệm xung đột kịch

Kịch là một thể loại văn học, hay như xưa kia Aristote nói, kịch là mộtthể loại thi ca bởi vì kịch cũng dùng ngôn từ làm chất liệu thể hiện và tạo nênhình tượng Theo nhà nghiên cứu Đỗ Đức Hiểu: “Kịch không những là mộtnghệ thuật tổng hợp mà đúng hơn, một giao hưởng những nghệ thuật Trongkịch có sự hòa trộn của nhiều loại hình nghệ thuật, nó được ví như một cungđàn với nhiều âm sắc” [15, tr.167]

Với đặc tính riêng của mình (sáng tác để trình diễn trên sân khấu hoặcđưa lên màn ảnh, bị chi phối bởi các yếu tố không gian – thời gian thực tế),kịch khó có thể chứa đựng một dung lượng hiện thực rộng lớn như trong cáctác phẩm thuộc loại hình tự sự, cũng không bộc lộ những rung động, cảm xúcnhư trong các tác phẩm trữ tình Kịch chủ yếu khám phá và diễn tả đời sốngbằng việc phát hiện những mâu thuẫn và xung đột, coi đó như một phươngdiện bộc lộ bản chất của đời sống hiện thực Hay nói cách khác kịch ra đờitrên cơ sở của những mâu thuẫn, xung đột

Theo Từ điển thuật ngữ văn học, “Xung đột là sự đối lập, sự mâu thuẫn

được dùng như một nguyên tắc để xây dựng các mối quan hệ tương tác giữacác hình tượng trong tác phẩm nghệ thuật” [15, tr.297] Tuy nhiên không phảimọi mâu thuẫn đều có thể trở thành xung đột Theo Hồ Ngọc, mâu thuẫn chỉtrở thành xung đột khi đáp ứng được các yêu cầu cơ bản sau:

- Thứ nhất, về nội dung: “Mâu thuẫn phản ánh được những vấn đề chủyếu, cơ bản của cuộc sống, được nhiều người quan tâm tới” [31, tr.101]

- Thứ hai, về hình thức: “Mâu thuẫn phải đạt tới mức độ không thểđiều hòa được, có nghĩa là hai mặt đối lập của mâu thuẫn phải phát triển tớimức va chạm nhau và sự va chạm này chin muồi đến mức đòi hỏi phải giảiquyết” [31, tr.102].

- Thứ ba, về dung lượng: “Mâu thuẫn phải chứa đựng được “tiền nhânhậu quả” nghĩa là phải bộc lộ ra được cả nguyên nhân và điều kiện phát sinh

ra mâu thuẫn phải có quá trình phát triển và kết thúc” [31, tr.104]

Trong văn học, đặc biệt là kịch, những suy nghĩ, đánh giá về nội dungnhân bản, về chủ nghĩa nhân đạo là rất quan trọng; sự khác nhau về đạo đức,hoàn cảnh, vị trí, địa vị xã hội, về giai tầng, giai cấp… có thể phát triển lênthành mâu thuẫn, rồi đến lượt mình, những mâu thuẫn đó đạt đến mức độgay gắt không thể hòa hoãn Khi đó, mâu thuẫn đã bước vào ngưỡng cửa củaxung đột

Trong luận văn nổi tiếng của Aristote, mặc dù ông nói nhiều hơn đếntính hành động nhưng chúng ta cũng nhận thấy ông không bỏ qua một đặctrưng quan trọng của kịch: tính xung đột Chẳng hạn, khi bàn đến cốt truyệnkịch, cụ thể là bàn về hai yếu tố trong cốt tuyện là thắt nút và mở nút, Aristotecoi thắt nút là phần kịch bao gồm từ đầu đến sự biến, còn mở nút là phần cònlại, tức là toàn bộ quá trình từ sự biến đến phinal Và theo ông, cả hai quátrình này đều xuất phát từ mối xung đột ban đầu, tức là mối xung đột tạo nêntình huống ban đầu, tình huống xuất phát của kịch

Bên cạnh Aristote, Hêghen khi nói đến đối tượng xung đột kịch, ôngcòn gắn liền với đặc trưng hoạt động kịch.Trước hết, Hêghen cho rằng kịch làtổng thể đầy đủ nhất về nội dung và hình thức, nó cần phải được xem xét làcấp độ cao nhất của thi ca và nghệ thuật Xung đột là cơ sở của kịch Hêghenphân tích kịch như là một nghệ thuật có chức năng diễn tả những mâu thuẫncủa đời sống hiện thực ở mức độ căng thẳng cực độ, những mâu thuẫn ấy thểhiện ở ba hình thái cơ bản, đó là:

1 Mâu thuẫn giữa quyền lợi, khả năng, ước vọng, mục đích của conngười với những khó khăn, trở ngại ngăn cản những quyền lợi, khả năng, ước vọng, mục đích đó.

2 Mâu thuẫn phát sinh từ sự bất bình đẳng xã hội

3 Mâu thuẫn từ sự đối lập được tạo nên do hoạt động của chính conngười đó

Cũng theo Hêghen, thông qua ngôn ngữ, hành động được miêu tả trongmức độ cao nhất đó là kịch, nó không chỉ diễn tả hoàn cảnh bên ngoài mà cảnội dung bên trong của xung đột – Xung đột trong hành động hay hành động

có kịch tính Ở đây, chính là hành động của con người và qua hành động đó,con người đã thể hiện mình một cách rõ ràng nhất Hành động của cá nhânnày sẽ gây nên sự chống đối cũng thể hiện bằng hành động của cá nhân khác

Đó chính là bản chất xung đột của hành động

Lấy xung đột trong đời sống làm cơ sở cho sự sáng tạo nghệ thuật, nhàviết kịch đến với hiện thực bằng con đường ngắn nhất “lý giải được nhữngvấn đề thuộc phạm trù xung đột thông qua hệ thống hành động bằng sứcmạnh riêng của ngôn ngữ nhân vật, có nghĩa là nhà viết kịch đã lí giải đượcnhững vấn đề mang ý nghĩa nhân bản luôn đặt ra cho mọi dân tộc, mọi thờiđại bằng tiếng nói nghệ thuật riêng của thể loại” [12, tr.61] Pha-đê-ép cũngtừng khẳng định “xung đột kịch là cơ sở của kịch”

Bất cứ loại hình nghệ thuật nào cũng mang trong mình những đặc trưngriêng biệt Trong văn học, khi người ta chia văn học làm ba thể loại lớn, khácnhau, chính là dựa vào những đặc trưng riêng của chúng Với thơ là yếu tốcảm xúc, yếu tố chủ quan của tác giả; với tiểu thuyết là sự mô tả trong tínhkhách quan về đời sống xã hội và con người thì với kịch chính là xung đột.Nhà văn Leptonxtoi, khi bàn về đặc trưng của Kịch đã nhấn mạnh: “Kịch làxung đột Kịch phải đặt ra những vấn đề lớn trước dư luận xã hội Tác phẩm

Kịch bộc lộ rõ nhất bản chất của bất kỳ nghệ thuật nào Kịch trình bày nhữngtính cách và những tình huống đa dạng nhất của con người, nêu ra trước mắt

họ, đặt tất cả bọn họ vào tình thế buộc phải giải quyết mà con người chưa giảiquyết và buộc họ hành động, xem xét để tìm hiểu xem giải quyết vấn đề đónhư thế nào” [14] Do hạn chế về mặt thời gian và không gian nên kịch chỉtập trung vào những mâu thuẫn cơ bản, những vấn đề bức xúc được nhiềungười quan tâm Tính hấp dẫn của vở kịch trước hết nằm ở tính chân thật vàđiển hình của xung đột kịch Xung đột là động lực thúc đẩy sự phát triển củahành động kịch Thiếu xung đột, tác phẩm kịch sẽ mất đi đặc trưng đầu tiên,

cơ bản của thể loại, sẽ trở thành vô nghĩa (theo cách nói của Aristote) hoặcchỉ là những “vở kịch tồi” (theo cách nói của Luna Tratxki) Chính vì thế, cácnhà viết kịch luôn luôn cố gắng để tác phẩm của mình có được những xungđột làm nên sức nặng cho vở kịch

Nói cho cùng, xung đột kịch là cái mà không có thì không thành kịch

Ở mỗi thời kỳ, mỗi tác giả, trong mỗi vở kịch lại có những hình thái xung độtmang sắc thái khác nhau, nhà viết kịch thực thụ chính là người luôn luôn biếttìm tòi, phát hiện những hình thái xung đột mới cho kịch của mình Lịch sửnhân loại do đó, xét về một phương diện nào đó, chính là lịch sử của nhữnghình thái xung đột kịch và sự phát triển của nghệ thuật kịch do đó cũng chính

là sự mở rộng của các hình thái xung đột

1.2 Một số xung đột cơ bản trong kịch Hữu Ước

Khảo sát xung đột trong kịch Hữu Ước, chúng tôi nhận thấy có 3 kiểuxung đột cơ bản: xung đột giữa cái thiện và cái ác, xung đột giữa tình thân vàluật pháp, xung đột nội tâm

1.2.1 Xung đột giữa tình thân và luật pháp

Viết về hình tượng người chiến sĩ Công an là một niềm đam mê khôncùng của Hữu Ước Ông từng tâm sự: “Công an là một đề tài có thể khai thác

đầy đủ và phong phú nhất, cọ xát quyết liệt nhất và hình tượng người chiến sĩCông an dù tốt hay xấu đều rất hay!” Vì vậy, khi xây dựng hình tượng ngườichiến sĩ an ninh trong cuộc sống hiện nay, Hữu Ước đã gây tạo xung đột tìnhthân – luật pháp, hay cũng có thể nói là xung đột giữa những người thân yêuruột thịt Đây là một hình thái xung đột có tính kịch rất cao và đặc biệt có khảnăng gây lo sợ và thương cảm cho người tiếp nhận tác phẩm Theo Arixtốt,những người thân yêu ruột thịt như cha mẹ, anh em, vợ chồng nên thân nhau,xung đột nhau, ám hại nhau, đâm chém nhau, tàn sát nhau - tóm lại là gây đaukhổ bất hạnh cho nhau là hình thái xung đột có tính kịch nhất Hình thái xungđột này là một bước phát triển mới của kịch về đề tài an ninh - ít nhất là trênphương diện phản ánh hiện thực đời sống Bởi vì, người chiến sĩ an ninh,ngoài tư cách chiến sĩ an ninh còn sống và làm việc, học tập trong những mốiquan hệ của đời sống hàng ngày như quan hệ vợ chồng, cha con, anh em, bạn

bè, yêu đương, nghĩa là tư cách người cha, người chồng, người anh, ngườibạn, người yêu, Và hơn nữa, đôi khi hoạt động an ninh lại thâm nhập cả vàonhững mối quan hệ ấy

Trong vở Tiếng chuông chùa, Hữu Ước đã đi sâu vào khai thác sự phức

tạp của cuộc đấu tranh chống tham nhũng, khi trong chiến hào xen lẫn ta địch và nỗi đau là không phải của riêng ai Vũ Đức – Giám đốc Công anThành phố, vướng vào một vụ án đặc biệt, phức tạp: vụ án không chỉ nhậpnhằng, khuất tất về kinh tế, lạm dụng chức quyền, vun vén cá nhân mà cònluẩn quẩn, nan giải bởi nhiều thứ tình trong ấy Tình giao kết nhiều năm, ơnnghĩa giữa hai gia đình, một là gia đình của Giám đốc Công an thành phố VũĐức với gia đình Giám đốc Sở Thương mại Trần Cảnh Chính ơn nghĩa thâmsâu này mà cha con Trần Cảnh, Trần Hoạt đã lạm dụng nó để mưu cầu tư lợi.Trần Hoạt đã dựa hơi cha lập nhiều đường dây chạy quota cho các công ty,doanh nghiệp để ăn “hoa hồng”; lợi dụng tình cảm của Lệ Hằng – con gái Vũ

-Đức, làm bức bình phong cho những vụ làm ăn phi pháp; mối quan hệ tình áivới nàng hoa hậu Quỳnh Nga Và thêm một lần nữa, ơn nghĩa đã khiến Giámđốc Công an Thành phố Vũ Đức phải có sự chọn lựa giữa tình thân và luậtpháp khi chồng đơn tố cáo những người rất thân thiết với gia đình mình ngàycàng dày lên và sự phản đối từ vợ và đứa con gái duy nhất của mình ngày mộtgay gắt Khi sự việc tiêu cực xảy ra, vì người phạm tội là nhân vật có chức, cóquyền, lại là chỗ bạn bè thân thiết nên tình huống kịch càng trở nên căngthẳng và đau lòng hơn.

Trong vở Khoảnh khắc mong manh, Hữu Ước lại thành công với việc

khắc họa hình tượng người chiến sĩ an ninh trong hình thức xung đột gia đìnhđời thường, đúng hơn là đời thường của các chiến sĩ an ninh

Câu chuyện kể về nhân vật Hoàng Đảm – một Trưởng phòng Cảnh sátđiều tra, trong cuộc chiến gay go ác liệt với tội phạm ma túy Xung đột của vởkịch bắt đầu khi chuyến hàng lậu có cất giấu ma túy do Tuấn làm chủ bị độicảnh sát phòng chống tội phạm ma túy của Trung tá Hoàng Ðảm bắt giữ Làngười tận tụy với công việc, sống hết mình cho lý tưởng vì nước, vì dân, có

uy tín trong việc xử lý nghiêm minh các vụ buôn bán ma túy, đứng trước hành

vi phạm pháp của cậu con trai duy nhất, Trung tá Hoàng Ðảm rơi vào mâuthuẫn giằng xé giữa tình thân và công việc Những diễn biến tiếp theo của vởkịch, dù nhiều lần bị rơi vào bẫy do Bàng đen – Bố già mafia, trùm buôn bán

ma túy, giăng ra song trong mọi tình huống, ở khoảnh khắc giữa cái thiện vàcái ác, giữa cao cả và thấp hèn, Trung tá Hoàng Ðảm vẫn luôn phát huy phẩmchất người chiến sĩ công an nhân dân, vượt lên những cám dỗ đời thường, xử

lý công việc công tư phân minh Trong phần cuối vở kịch, Hữu Ước đã khéoléo dàn dựng tình tiết giải quyết xung đột, kéo câu chuyện ra khỏi lối mòn dễdãi Sự hy sinh của Trung tá Hoàng Đảm để cứu đứa con trai ruột lỡ lầm vàcon dâu tương lai khỏi chết không chỉ đẩy hình tượng người chiến sĩ an ninh

lên đài vinh quang mà qua đó nhà văn Hữu Ước còn muốn đưa ra một thông

điệp: Đời người ai mà chẳng có những khoảnh khắc mong manh, phải lựa

chọn giữa cái sống và cái chết, đạo nghĩa và phi nghĩa, tình thương và hậnthù, lương tâm và sự bất lương Người sĩ quan công an cũng là người như ai,

và khi phải lựa chọn, cũng phải có quyết định đúng đắn dù phải hy sinh mạngsống của mình

Bàng đen trong vở Khoảnh khắc mong manh được mô tả là một bố già

mafia, một tên trùm buôn bán ma túy Hắn có ý định trong thời gian tới sẽ

“làm một quả đậm”, tổ chức một chuyến buôn lậu lớn có cất giấu ma túy.Nhưng làm thế nào để chuyến hàng trót lọt, qua mắt được Trung tá HoàngÐảm, người nổi tiếng triệt phá nhiều vụ buôn bán ma túy lớn là câu hỏi đặt ravới tên trùm khét tiếng Bàng đen? “Hổ dữ không ăn thịt con”, với suy nghĩ

ấy, biết Tuấn, con trai Trung tá Hoàng Ðảm, người yêu Cẩm Vân (con gáiBàng đen) sớm có những bất bình với người cha, thông qua lời hứa hẹn cócánh nếu phi vụ lần này trót lọt, Tuấn sẽ được hưởng một khoản tiền lớn đểlàm ăn, Bàng đen đã lôi kéo được Tuấn trực tiếp tham gia vụ phạm pháp dohắn chỉ đạo Những toan tính, mưu mô, giảo quyệt của hắn đã đẩy Trung táHoàng Đảm, một con người liêm khiết, có trách nhiệm rơi vào những mâuthuẫn, giằng xé giữa tình thân và công việc Thế nhưng vượt lên những cám

dỗ đời thường, phát huy phẩm chất của người chiến sĩ Công an nhân dân,Trung tá Đảm đã xử lí công việc công tư phân minh Ở phần cuối vở kịch, sự

hy sinh anh dũng của Trung tá Hoàng Đảm khi vây bắt Bàng đen không chỉkhiến người xem thực sự xúc động mà còn hoàn thiện hơn bức chân dungngười chiến sĩ Công an “Vì nước quên thân, vì dân phục vụ”.

Bên cạnh đó, ở thời kỳ lịch sử dân tộc và xu thế thời đại đã ở một bến

bờ mới với những hiện tượng mới, đối thủ trực tiếp hiện diện của các chiến sĩ

an ninh không còn chỉ là địch, là đế quốc nham hiểm, Việt gian phản động và

những tên tội phạm nữa mà còn là những đồng đội, chiến hữu, là những ngườithân yêu ruột thịt của mình.Từ việc diễn tả cuộc đối đầu địch - ta, trong hoạtđộng của các chiến sĩ an ninh, các vở kịch đã triển khai ra cuộc đối đầu nội

bộ trong hoạt động đầy phức tạp, khó khăn và đầy nguy hiểm của các chiến sĩ

an ninh

Trong vở Vòng xoáy, hình tượng những chiến sĩ an ninh ở đây được

diễn tả trong một hình thái xung đột mới có giá trị phản ánh những nét mớicủa hiện thực xã hội Các nhân vật như thiếu tướng Bảy Thương, Hoàng Lê,Hoàng Dũng và nhất là Hoàng Dũng được ném vào một tình huống có vẻ rấtđời thường nhưng lại rất có tính kịch Hữu Ước đã nhìn thấy tính chất căngthẳng đến khốc liệt trong cuộc sống và cuộc đấu tranh, trong cuộc đời và sựnghiệp trong đời thường và trong những biến cố của các chiến sĩ an ninh Ở

xã hội hôm nay, một xã hội cực kỳ phức tạp và không kém phần tàn bạo, tànbạo và phức tạp trong xu thế mới cùng với tấn bi kịch của nó Từ một cán bộcấp cao trong ngành an ninh, trung tá Tư Hoàng đã trở thành một nhân vậtphản diện - thực thụ - Đứng trước Tư Hoàng, các nhân vật Sáu Quýt - trùm xãhội đen, Mỹ Uyên - người tình của Sáu Quýt chỉ còn là những cái bóng mờnhạt Ấy thế mà Tư Hoàng, một cán bộ chỉ huy cấp cao của các chiến sĩ anninh, lại phải quỵ lụy, lại phải nghe theo chúng, bị chúng chi phối - để trởthành tay sai cho chúng Sự nghịch thường này có thể đang được bình thườnghóa trong đời sống chúng ta, khi mà những kẻ có quyền, nhất là có tiền nhưng

nhân cách không đáng lấy một xu đang chi phối cả những người từng lànhững anh hùng của thời đại Nhưng với con mắt nhà văn, Hữu Ước đã nhìnthấy cái tính nghịch thường đó và xung đột hóa nó trong vở kịch của mình Tahãy nghe một đoạn đối thoại rất nghịch thường này.

“Bóng đen: Thôi thì chuyện đã trót xảy ra như vậy rồi, xin anh Tư lại ra tay một phen che chở cho các đàn em Ôi! thật là con dại, cái mang (Rút ra một bọc tiền) Xin anh Tư lo liệu giúp cho vụ này êm thấm.

Tư Hoàng: Có nghĩa là ông lại bắt tôi làm sai lệch hồ sơ vụ án này sao? Lần này thì khó đấy, khó đấy.

Bóng đen: Khó mấy tôi tin là anh Tư cũng giải quyết được Pháp luật trong tay anh mà, anh bẻ cong thì nó cong, anh nắn thẳng thì nó thẳng (Rút ra thêm một sấp tiền nữa) Xin anh Tư lo liệu giúp” [50, tr.49].

Tình tiết này là một quả cân rất nặng ném vào cán cân xung đột của

vở Vòng xoáy, cái vòng xoáy tiền và gái đang cuốn hút con người chúng ta

vào Cuộc đương đầu của thiếu tướng, của Bảy Dũng, của Hoàng Lê do đó làcuộc đương đầu trong vòng xoáy, đương đầu với kẻ thù trong chiến hữu , nó

vô hình nhưng vì thế mà rất nguy hiểm Xung đột kịch được đẩy lên đỉnhđiểm khi chính chiến hữu của mình, đồng đội của mình lại giết mình Có haicảnh mà những chiến hữu dùng để giết nhau: Một là trao vũ khí cho kẻ sát

nhân (như tên Vương chủ trong vở kịch Lãng quên tên Êrôstrat đã trao con

dao cho tên tội phạm để nó đâm chết viên pháp quan anh mình); hai là tước

vũ khí của đồng đội Cách thứ hai này dã man hơn và cũng nham hiểm hơn.Khi thấy Hoàng lê - một trinh sát hình sự - phát hiện ra các âm mưu của bè lũSáu Quýt, Mỹ Uyên, những kẻ mà trung tá công an Lê Hoàng đã vì tiền và gái

mà trở thành tay sai; Tư Hoàng đã tước vũ khí của Hoàng Lê để cho bọnchúng dễ dàng giết anh một cách vô cùng uất hận Đây là một lớp hay của vởkịch, bởi vì, hình tượng người chiến sĩ an ninh được khắc họa trong một tình

huống xung đột không cân sức đến mức dã man - do chính những chiến hữucủa anh tạo nên.

“Bóng đen 1: Mày còn lạ gì chúng tao Mặt tao đây, mày nhìn rõ chưa, cái thằng đã có lần mày kề súng vào mang tai, mày không nhớ à?

Hoàng Lê: Tao nhớ rồi, hôm đó mày lạy van tao Xin tao tha.

Bóng đen 2: (Cười đều cáng) Hôm nay người xin tha không phải là chúng tao Mà là mày.

Hoàng Lê: Không đời nào ( ) (Như một phản ứng tự nhiên đặt tay vào

hông tìm súng - cả bọn phá lên cười)

Bóng đen 1: Mày tìm cái gì vậy con! Súng à? Thằng thầy mày đã tước mất của mày rồi, mày không nhớ à!

Chúng xông vào đâm Hoàng Lê cho đến chết.” [50, tr.65]

Ở đây, Hữu Ước đã có sự chuẩn bị chu đáo cho một tình tiết xung độtcăng thẳng Sự "treo súng" của tác giả là có mục đích - để "súng nổ" ở mộttình huống vừa bất ngờ vừa hợp lý trong tiếp nhận của người xem Cách gâytạo xung đột ở điểm cao trào như thế đã phản ánh hiện thức một cách cô đọng

và ấn tượng Ngày nay tính chất khốc liệt và phức tạp của cuộc đấu tranh màcác chiến sĩ an ninh đang âm thầm dấn thân vào đã ở một bến bờ mới - bến bờcủa bi kịch

1.2.3 Xung đột giữa cái thiện và cái ác

Hiện thực là sự vận động đa chiều của các phạm trù thẩm mỹ (cái đẹp cái xấu; cái cao cả - cái thấp hèn; cái thiện – cái ác; cái tiến bộ – cái lạc hậu).Xung đột kịch thường nằm ở thời điểm cao trào của sự vận động ấy Từnhững mâu thuẫn tồn tại trong lòng hiện thực, các nhà viết kịch bản đã tiếnhành quá trình chọn lọc, tổng hợp, sáng tạo nên những xung đột vừa mangtính chất khái quát, vừa mang tính điển hình hoá

-Trong vở Quả báo, Hữu Ước đã xây dựng xung đột giữa cái thiện và

cái ác từ đó gióng lên một hồi chuông cấp báo cho xã hội Việt Nam thờihiện đại

Quả báo là vở kịch được viết trên ý tưởng xuyên suốt: ác giả ác báo, nhân nào quả ấy, gieo gió gặt bão Nhân vật chính của Quả báo là Bùi Nhiêu

– một “bố già” mafia, với lịch sử đầy rẫy tiền án, tiền sự đang điểu khiển một

“nghiệp đoàn” tội ác dưới danh nghĩa “Công ty Bốc xếp Đại Dương” gồmnhững kẻ từng vào tù ra tội, chuyên nghề lợi dụng kẽ hở của luật pháp thờibuổi kinh tế thị trường để làm giàu bằng bất cứ giá nào Tất cả mọi việc dù làcứu đàn em khỏi vòng lao lý hay giết người đều được “bố già” Bùi Nhiêudùng tiền dàn xếp ổn thỏa Thậm chí, y còn giăng bẫy hại đời cô gái ThùyLiên trong trắng, người yêu của Hoàng Hà – nhân viên bảo vệ dưới quyền vàcũng chính là đứa con trai ruột của y Gây thù chuốc oán, hại người khôngchút xót thương, độc đoán, độc quyền, Bùi Nhiêu chính là hiện thân của cái

xấu, cái ác trong xã hội Cuối vở kịch, Bùi Nhiêu đã lãnh đủ một quả đắng.

Người thanh niên bị Bùi Nhiêu bất nhẫn chà đạp dồn đến bước đường cùngphải đâm dao giết Bùi Nhiêu lại chính là Hoàng Hà, con trai ruột của y, đứacon mà y đã bỏ nó ngay từ khi nó chưa ra đời để lao vào làm giàu cách đây 20năm về trước…Khi y hiểu ra tất cả sự thật thì đã quá muộn màng Cách giảiquyết xung đột trong vở kịch này của Hữu Ước cũng thật đặc biệt, ông khôngchọn cho cách kết thúc theo kiểu lối mòn “thiện thắng ác” mà thay vào đóđường đi của câu chuyện đổi hướng Cuối vở kịch, những câu nói của Hoàng

Hà gợi cho độc giả nhiều trăn trở: “Ông ấy chính là hiện thân trong mỗi cái

ác, cái ác hiện thân trong con người ông ấy, cái ác đang lớn dần trong conngười Liên, cái ác ở trong tôi Hôm nay, tôi sẽ dùng cái ác để diệt trừ cái

ác…” [50, tr.335] Với cách giải quyết xung đột như vậy, qua vở Quả báo,

Hữu Ước muốn gióng lên một tiếng chuông cảnh tỉnh những người mê muội

vì tiền “tham vàng bỏ ngãi”, bất chấp mọi việc dù là bất nhân, tàn độc chỉ đểlàm giàu.

Đến với vở Khoảnh khắc mong manh, tác giả đã đặt nhân vật của mình

trong những đối lập, từ hoàn cảnh, nhân cách đến con đường số phận: HoàngĐảm – Trung tá Công an – Trưởng phòng Cảnh sát Kinh tế với Bàng “đen” –trùm đường dây buôn bán ma túy; Hoàng Tuấn (con trai Hoảng Đảm), mộtthanh niên hư hỏng bị Bàng “đen” lôi vào tội ác với Cẩm Vân (con gái Bàng

“đen”), một cô gái có lương tâm, yêu Hoàng Tuấn chân thành Tư tưởngxuyên suốt vở kịch là xung đột giữa cái thiện và cái ác khi mà ranh giới giữathiện và ác chỉ là một khoảnh khắc thật mong manh Cuối cùng cuộc đấutranh giữa Trung tá Hoàng Đảm với Bàng “đen” là cuộc đấu tranh ở đỉnh caotrong cảnh cuối Hoàng Đảm hi sinh nhưng đứa con trai lầm lạc của anh đãbừng tỉnh khỏi tội ác Đó không chỉ là đứa con thông thường mà đó còn làtương lai đúng như trong lời nói cuối cùng của vở kịch: “Một bên là người…bên kia là quỷ… Họ có bao giờ sống được với nhau đâu… Bố anh chết là đểcho em, cho anh, cho con chúng ta được sống Bố anh chết cũng là để chođồng đội ông ấy không phải chết…” [50, tr.398-399]

Trong vở Vòng xoáy, Hữu Ước xây dựng xung đột căng thẳng, gay gắt

giữa cái thiện và cái ác xoay quanh những mặt trái trong guồng xoáy thời hiệnđại Lấy chất liệu từ vụ án Năm Cam, vở kịch đã khắc họa rõ nét những

“mẫu” người đối nghịch của thời kinh tế thị trường trong những xung đột dữdội giữa đạo lý và tội ác của xã hội hiện đại Cái ác có nhiều cách để lôi kéocon người vào tội lỗi, với kẻ yếu thì trắng trợn, với kẻ mạnh thì ngon ngọt Sáu Quýt, ông trùm xã hội đen đã dụ dỗ Tư Hoàng, Phó trưởng phòng Cảnhsát Điều tra bắt đầu bằng những điều tưởng hết sức bình thường Cái ác thumình lại để cho “con mồi” của mình cảm thấy như đang sống trong thói quenhằng ngày Khi đã giữ chắc con mồi, Sáu Quýt bắt đầu vung tiền bạc, gái

đẹp và ép Tư Hoàng phải hành động phục vụ cho hắn Vở kịch dữ dội bởinhững mâu thuẫn tâm lý đối nghịch trong đời sống hiện đại: Nhà báo, diễnviên điện ảnh quay cuồng, điên đảo trong âm mưu của Sáu Quýt Tư Hoàngthức tỉnh, chạy trốn, chống lại nhưng sức mạnh đen tối kia vẫn bám riết lấy

anh Giữa Vòng xoáy của đam mê và tội lỗi ấy, xã hội cần một ý chí thép để

hoàn thành những công việc cao cả của cái Thiện Bảy Thắng – Thiếu tướngcông an tượng trưng cho ý chí ấy Tư Hoàng không những là cấp dưới mà cònsắp là thông gia với Bảy Thắng nhưng vị Thiếu tướng này đã chứng minh ýchí và lòng trung thành của mình khi kiên quyết ra lệnh bắt Tư Hoàng và tiễu

trừ những thế lực đen tối Qua vở kịch Vòng xoáy, Hữu Ước muốn lý giải con

đường tha hóa dẫn tới sự phạm tội của người công an, của một số cán bộ lãnhđạo như ông tổng biên tập, nhà báo, tất cả đều nhẹ tựa lông hồng Thôngđiệp mà tác giả muốn gửi gắm đó là hãy cảnh giác với cái ác, nó luôn ở quanh

ta và thậm chí ở lẫn trong ta

Xung đột thiện – ác còn được ẩn giấu trong vở Tiếng chuông chùa,

đằng sau những câu chuyện “chạy quota” mang tính thời sự nóng hổi, HữuƯớc còn gửi gắm một quan niệm nhân sinh sâu sắc và mới mẻ: Trong cuộcchiến giữa cái thiện và cái ác, có những việc làm tưởng là ác nhưng thật ra làthiện Ngược lại, có việc tưởng là thiện nhưng lại rất ác Muốn đoán địnhthiện, ác phải xem cái dụng tâm của nó, đừng nhìn vào hiện tượng Dù giằng

xé, đau đớn và xót xa vì người thân yêu nhất cũng không hiểu mình, Vũ Đứcvẫn phải dẹp ơn nghĩa cá nhân sang một bên, chấp nhận bi kịch gia đình đểlàm được điều lớn lao là bảo vệ cán cân công lý cho xã hội “Bắt một người,giết một người để cho muôn triệu người được sống bình yên thì đằng nàohơn? Chẳng lẽ cứ để bọn chúng tồn tại, tác yêu tác quái, ám hại bà con ta mãià?” [49, tr.179] Vấn đề đặt ra đi từ tâm chứng truyền thống nhưng vẫn nóngbỏng tính hiện đại để khán giả phải suy ngẫm, trăn trở trước nỗi niềm của

người cán bộ Công an: “Mô Phật! Chẳng lẽ chúng tôi đã săn lùng diệt trừ cái

ác để cho chúng sinh được sống thanh bình, hạnh phúc là trái với đạo Phật ư?Không đúng! Đức Phật tổ không dạy thế!” [49, tr.240] Khép lại vở kịch, âmthanh của tiếng chuông chùa ngân vang, rền rĩ một cách ám ảnh, đánh thứcngười xem hãy hiểu đúng quan niệm nhà Phật: Độ lượng, nhân từ nhưngkhông thể nương tay với tội ác – “Phật giáo luận về thiện, ác không đơn giảnnhư bà nghĩ đâu…”

1.2.4 Xung đột nội tâm

Trong sự vận động đa chiều của cuộc sống, những mâu thuẫn, nhữngxung đột thường diễn ra một cách đối kháng giữa những con người, những tưtưởng quan điểm đối lập nhau Đối tượng hướng tới của những xung đột nàychủ yếu vẫn là con người với những quan hệ phức tạp, nhiều chiều trong xãhội Cũng giống như các thể loại văn học khác, kịch đi ra từ cuộc sống, phảnánh cuộc sống đa dạng của con người Ở kịch Hữu Ước, những con người vớiđời sống nội tâm phong phú được ẩn giấu sau hành động và thái độ của họ vớinhững người xung quanh và với những gì đang diễn ra trong xã hội Cảmquan của con người hình thành từ thực tế cuộc sống và đến lượt nó lại quaytrở lại tác động vào hiện thực, tạo nên một diện mạo mới cho hiện thực

Với vở kịch Vòng đời, Hữu Ước đã đi sâu khai thác những xung động,

biến động nội tâm mang ý nghĩa nhân quả của các nhân vật trong vở kịch Vớimột tuyến nhân vật không có vai chính diện và vai phản diện; chỉ có nhữngngười quanh ta với tình phụ tử, tình yêu của lớp trẻ thời hiện đại Các nhânvật trong vở kịch không ai có tội Vì thế không có pháp luật nào xử được khibàn tay của họ không dính vào tội ác Thế nhưng, họ lại bị chính tòa án lươngtâm của mình lên án, dằn vặt Những tháng ngày ngồi sau song sắt, nội tâmcủa Trần Bình luôn bị những mâu thuẫn, đấu tranh giằng xé: “Tôi có tội vớiđàn bà, cái đó thì có Nó giống như bao người đàn ông khác đã không biết

chăm chút, gìn giữ tình yêu và hạnh phúc của chính mình Tôi vùi dập tìnhyêu của hai người đàn bà đã tất cả vì tôi Vì thế mà tôi phải trả giá cho cái lỗilầm của ham muốn dục vọng tầm thường của mình Tôi đã phải trả giá cho sựbỡn cợt với tình yêu của mình Bài học ấy quá đắt Thưa ông cảnh sát, cònchuyện giết người (xòe 2 bàn tay) ông xem, hai bàn tay tôi đây! Đôi bàn taynày có thể làm những điều dung tục và thánh thiện, nhưng nó không thểnhúng vào máu, ông hiểu không? Trời ơi! (Gào khóc) Tôi đâu có giết người!

Mà vì sao tôi lại đang tâm giết một người con gái đã hết lòng yêu tôi cơ chứ?”[50, tr.254] Tòa án lương tâm đang phán xét chính nhân vật, tuy nhiên nó lạiquá muộn, không cứu vớt được cuộc đời của họ Kết thúc vở kịch, nhữngnghiệt ngã, cay đắng của số phận vẫn đến với từng nhân vật: Trần Bình phátđiên, Bích Loan mất đi đứa con khi chưa thành hình, Thanh Hường ân hận vìtình yêu mù quáng của mình Đây chính là sự trả giá cho bước lạc lối về đạođức của các nhân vật, nó giống như một tiếng chuông cảnh tỉnh đến các bạntrẻ về lối sống buông thả có nguy cơ trở thành trào lưu: “Hôn nhân! Gia đình!

Nó là cái quái gì kia chứ?”, đồng thời còn cảnh tỉnh về sức ì, sự vô cảm của

bộ máy pháp luật: Rồi mai đây ai sẽ chịu trách nhiệm với cuộc đời Trần Bình?

Với Tiếng chuông chùa, một vở kịch dựa trên vụ án có thật, tình tiết vụ

án là loại tình tiết đã từng xảy ra ở rất nhiều quốc gia: cái quyền đi với cái tiền

đã lôi kéo bao người xuống vực Vượt lên các tình tiết cụ thể, vở kịch cuốnhút người xem từ cuộc đấu tranh nội tâm quyết liệt của người chiến sĩ công annhân dân Vũ Đức Đó là sự giằng xé giữa cái chung và cái riêng, như chínhtác giả khi trả lời phỏng vấn báo chí đã bộc lộ: “Bởi trong con người ta baogiờ cũng có cái chung và cái riêng Khi người ta vì cái chung họ nhìn mìnhkhác và khi vì cái riêng họ lại nhìn khác nữa Đó là điều đương nhiên Dù làđiều đương nhiên nhưng do tôi là một nhà văn nên tôi hay xúc cảm Tôi rấtnhớ lời dạy của một nhà lãnh đạo nổi tiếng của KGB Đjeczinxki: “Nghề công

an cần một trái tim nóng, một cái đầu lạnh và đôi bàn tay sạch” thì nghề làmbáo cũng y như vậy” [49, tr.298] Nói cô đúc được như Đjeczinxki mà HữuƯớc trích dẫn đã khó mà làm được điều đó còn khó bội phần Nhân vật VũĐức trong tác phẩm, một giám đốc công an cấp thành phố, như cái tên đã có

sự ám chỉ, có cả “vũ” lẫn “đức” mà đối diện với câu chuyện bên ân nghĩa, bêntội lỗi cũng không dễ dàng khi ra một quyết định

Trong vở kịch Vòng xoáy, xung đột nội tâm được tạo nên bởi sự mâu

thuẫn giữa hai chiến hữu vào sinh ra tử để bây giờ một người đang đứng ởphía bên kia chiến tuyến của người chiến sĩ an ninh

“Hoàng Dũng: Mày có giỏi thì mày đánh tao đi Mày căm giận bởi vì tao nói đúng tim đen của mày (gạt tay Tư Hoàng ra) Mày đã không còn là

bạn tao, mày đã không còn là thằng Hoàng ngày nào Và mày cũng không còn

là người chiến sĩ công an nữa rồi Mày đã quên đi quá khứ nghèo khổ nhưngtrong trẻo của mày ngày xưa, và mày đã đánh mất truyền thống của một giađình cách mạng mà bố mày đã phải hy sinh

Tư Hoàng (gào lên): Câm! Câm ngay!

Hoàng Dũng (càng nói càng hăng): Mày sợ sự thật phải không? Sự thật

là sự thật, không ai có thể đổi trắng thay đen Với mày, mày quá biết mày.Bàn tay của mày đã dính vào tội ác Với cương vị của phó thủ trưởng cơ quanđiều tra, mày đã làm ngơ và bảo kê cho tội ác ở cái thành phố này hoànhhành Mày đã để cho bọn tội phạm kiếm những đồng tiền nhơ bẩn trên xươngmáu, mồ hôi, nước mắt của dân Tệ hơn thế, mày đã để cho chúng nó, lũ mặt

người dạ thú chém giết đồng đội, lính tráng và em út của chính mày (Nỗi đau đớn hiện lên trên nét mặt, mãi Dũng mới nói tiếp được): Mày và tao sáng nay

đã phải chứng kiến nỗi đau khổ của anh Bảy Tao hỏi, tao hỏi (túm cổ áo Tư Hoàng): Mày nghĩ gì? Mày nghĩ gì khi một vị tướng công an đã phải bất lực

như thế trước tội ác, hử, hử…” [50, tr 55-56]

Đây là tình tiết lấp lánh (brilland) của vở kịch, nó đưa nhân vật vào cõihồi ức suy tưởng và huyền thoại để cho mọi hành động bên ngoài trở nênkhông còn đáng kể nữa, để cho cái thế giới bên trong, nội tâm của các nhânvật từ một luồng sâu nào đó nổi cuộn thành những đợt sóng, những con sóngcủa đại dương tình cảm tâm hồn con người.

Bên cạnh những xung đột trên, trong vở Sếp rởm, Hữu Ước còn gây tạo

xung đột giữa khao khát cá nhân với hiện thực cuộc sống Câu chuyện kịch

giản dị, gần gũi nhưng ngồn ngộn tính xã hội Sếp rởm kể về một gia đình

nông thôn làm nghề buôn cá, rất giàu có, nhưng lại không chấp nhận cảnhsống nơi làng quê đã quyết tâm lên thành phố đổi đời trở thành “đại gia” và

"sếp lớn" Họ cứ tưởng, có tiền là có thể biến mọi tham vọng thành hiện thực,biến "Cá chép hóa rồng", biến một gia đình nông dân buôn cá một bước trởthành "sếp ông sếp bà" xe đưa, kiệu rước, hốt tiền của thiên hạ trong "phútmốt" Thiếu nền tảng tri thức, thiếu trải nghiệm, họ nhanh chóng rơi vào cái

hố do chính tay mình đào, để rồi phá sản Câu chuyện ăm ắp tiếng cười, bỗngchùng xuống, lắng sâu, khiến người xem không khỏi liên tưởng đến những

"đại gia" phá sản thời đổi mới – một hiện tượng đang trở thành phổ biến trong

xã hội Cái triết lý sâu sắc: Thời đổi mới, ai cũng có thể bỏ tiền ra để "lênđời", nhưng mong muốn không song hành cùng trình độ, năng lực, sẽ chỉ là

"đồ rởm", khó tránh khỏi bi kịch cuộc đời, là điều Sếp rởm cảnh báo Bởi mơ

ước không dựa trên cơ sở vững chắc về tri thức, thực lực, kinh nghiệm, màchỉ thỏa mãn tham vọng cá nhân, giải quyết "khâu oai" thì hậu quả là khônlường, khi không chỉ khuynh gia bại sản, tan nát hạnh phúc gia đình mà còntạo nên những bi kịch xã hội Điều đó cũng làm nên ý nghĩa nhân văn sâu sắccủa vở kịch

Một vở kịch khác của Hữu Ước cũng gây ấn tượng mạnh đối với người

xem đó là vở Người đàn bà uống rượu Ở vở kịch này, Hữu Ước đã gây tạo

xung đột kịch bằng cách tạo ra những nghịch cảnh Người đàn bà uống rượu

xoay quanh số phận của Duyên - nữ thanh niên xung phong - trong và sauchiến tranh Trong một lần chứng kiến lễ truy điệu sống người chiến sĩ cảm

tử, Duyên quyết định giúp người lính trở thành người đàn ông trọn vẹn trướckhi hy sinh cũng như giữ lại giọt máu của người anh hùng nhằm an ủi người

mẹ góa bộ mất chồng trong chiến dịch Điện Biên vẫn sẵn sàng cho đứa contrai duy nhất nối tiếp con đường của cha Nhưng việc làm tưởng như đẹp đẽ

và thiêng liêng ấy lại phải trả giá Duyên mang thai và bị đuổi khỏi quân đội.Trở về hậu phương, cô thấm thía nỗi ô nhục của một người lính bị đuổi khỏiđội ngũ và miệng lưỡi thế gian vì tội “chửa hoang” Hòa bình, Duyên vẫn lănlóc bên lề xã hội với cái nhìn dị nghị của người đời trở thành kẻ thừa thãitrong một đất nước hòa bình mà cô đã từng bỏ cả tuổi thanh xuân của mình đểgóp sức cùng nhiều người tạo nên nó Những xoay vần thời cuộc khiến Duyêncàng thất chí, chai sạn Vào làm lao công tại một nông trường, Duyên trởthành một người đàn bà say xỉn, chuyên uống rượu với chuối xanh chấm muối

ớt Nhưng nỗi đau lớn nhất của Duyên là vẫn chưa tìm được gia đình ngườilính cảm tử năm xưa, cũng như không có bất cứ kỷ vật gì của anh để khẳngđịnh với con rằng: “Cha con là một anh hùng!” [49, tr.149].Cuộc sống của hai

mẹ con Duyên tưởng rơi vào tuyệt vọng nếu như ông Cảnh - giám đốc nôngtrường không nhận ra cô và người đồng đội năm xưa Nhờ sự giúp đỡ củaông, con trai Duyên gặp được bà nội Mọi ẩn ức được hóa giải Với bối cảnhkéo dài từ thời chiến sang thời bình, hiện tại – quá khứ đan xen, vở kịch đãxoáy sâu vào những bi kịch của Duyên từ đó tác giả Hữu Ước muốn chuyểntải một thông điệp về tình yêu, lòng dũng cảm, sự hy sinh của người línhtrong chiến tranh… giống như lời nhắc nhở những người đang sống hôm nayphải biết trân trọng những gì mình có và biết sống trách nhiệm hơn

Tóm lại, qua những vở kịch, Hữu Ước luôn mong muốn những vở kịchcủa mình phải mang lại những giá trị hiện thực tiêu biểu như đi sâu khai tháccác vấn đề mang tính thời sự trong đời sống xã hội đương đại, phản ánh tâm

tư, khát vọng, những đổi thay trong tư tưởng, tình cảm của con người thờihiện đại Dựng nên nhiều mối xung đột đan cài là một phương thức hữu hiệu

để ông hiện thực hóa mong muốn đó Ở mỗi đề tài, Hữu Ước lại chọn chomình cách tạo dựng xung đột khác nhau: Với đề tài an ninh, qua xung đột ta –địch, xung đột giữa tình thân và pháp luật, Hữu Ước đã làm hoàn thiện hơnbức chân dung người chiến sĩ Công an với đầy đủ những khó khăn gian khổ,những mâu thuẫn giằng xé trong công cuộc giữ gìn và bảo vệ an ninh trật tự,bình yên cho nhân dân Ở đề tài mang hơi thở của cuộc sống hiện đại, bằngviệc khai thác những xung đột nội tâm, xung đột thiện – ác hay xung đột giữakhao khát cá nhân và hiện thực cuộc sống, Hữu Ước đã đưa ra được nhiều vấn

đề có tính chất thời sự nóng hổi từ đó tác giả gửi gắm những thông điệp mang

ý nghĩa nhân văn sâu sắc Đặc biệt, khi gây tạo những xung đột, Hữu Ướcluôn có cái khách quan, toàn diện và nhân đạo đối với các mặt đối lập củanhững xung đột Điều này cho thấy trong nhân sinh quan, tác giả rất coi trọnggiá trị tinh thần, tâm hồn, cuộc sống bên trong của con người

Chương 2 NHÂN VẬT TRONG KỊCH HỮU ƯỚC 2.1 Khái niệm nhân vật và nhân vật kịch

2.1.1 Quan niệm về nhân vật văn học

Nhà văn hào Đức W Goethe có nói: “Con người là điều thú vị nhất đốivới con người, và con người cũng chỉ hứng thú với con người” Con người lànội dung quan trọng nhất của văn học Nhân vật văn học là khái niệm dùng đểchỉ hình tượng các cá thể con người trong tác phẩm văn học – cái đã được nhàvăn nhận thức, tái tạo, thể hiện bằng các phương tiện riêng của nghệ thuậtngôn từ Nhân vật có thể được thể hiện bằng những hình thức khác nhau nhất

Đó có thể là những con người được miêu tả đầy đặn cả ngoại hình lẫn nộitâm, có tính cách, tiểu sử như một khách thể thường thấy trong tác phẩm tự

sự, kịch Cũng có thể là những người thiếu hẳn những nét đó, nhưng lại cótiếng nói, giọng điệu, cái nhìn như nhân vật người trần thuật, hoặc chỉ có cảmxúc, nỗi niềm, ý nghĩ, cảm nhận như nhân vật trữ tình trong thơ trữ tình Kháiniệm nhân vật đôi khi được sử dụng một cách ẩn dụ, không chỉ một con người

cụ thể nào mà chỉ một hiện tượng nổi bật trong tác phẩm

Văn học không thể thiếu nhân vật, bởi vì đó là hình thức cơ bản để qua

đó văn học miêu tả thế giới con người một cách hình tượng Bản chất văn học

là một quan hệ đối với đời sống, nó chỉ tái hiện được đời sống qua những chủthể nhất định, đóng vai trò như một mô hình của thực tại Trong tác phẩm tự

sự, nhân vật văn học có bản chất hai mặt Một mặt, nó là chủ thể của hànhđộng, là động lực thúc đẩy cốt truyện phát triển, vì thế có thể coi chúng nhưyếu tố mang hành động, mang chức năng, ý nghĩa nhất định, nhiều khi người

ta gọi nó là vai hay diễn tố (actor, actant) Mặt khác, trong tác phẩm, nhân vật

có một ý nghĩa độc lập, không phụ thuộc vào cốt truyện, nó xuất hiện như mộtngười mang đặc điểm, phẩm chất ổn định, vững bền, trở thành những tínhcách độc đáo, “điển hình”

Nhân vật văn học là một hiện tượng nghệ thuật ước lệ, có những dấuhiệu để ta nhận ra Thông thường đó là một cái tên, là các dấu hiệu tiểu sử,nghề nghiệp hoặc đặc điểm riêng,… Sâu hơn là đặc điểm tính cách như ông tưsản học làm quí tộc, thằng đạo đức giả, người đi tìm hình của nước… Các dấuhiệu, đặc điểm ấy thường được đúc kết thành các “công thức” giới thiệu nhânvật Và công thức để nhận ra ấy được chứng thực trong các quan hệ, được bộc

lộ, phát triển hoặc điều chỉnh trong các xung đột, cuối cùng ta có một hìnhtượng hoàn chỉnh về một nhân vật văn học

Tính cách của nhân vật văn học được coi là hạt nhân, là đặc điểm quantrọng nhất, là “nội dung của mọi nhân vật văn học”[12, tr.64] Nhân vật vàtính cách là những yếu tố thuộc nội dung nhưng các biện pháp thể hiện chúngsao cho sinh động, hấp dẫn là thuộc về hình thức của tác phẩm Tuy nhiênkhông thể phát huy vai trò của các chi tiết trong việc miêu tả ngoại hình vàhành động nhân vật như tự sự; việc khắc hoạ tính cách nhân vật kịch tập trungvào hành động và ngôn ngữ của nhân vật Có vậy thì nghệ thuật trình diễn,nhân vật kịch mới có thể hiện lên một cách chân thực, thuyết phục được côngchúng

Để phân chia nhân vật ta có thể dựa vào các tiêu chí: Vai trò của nhânvật trong tác phẩm, có thể nói tới nhân vật chính, nhân vật phụ, nhân vật trungtâm; Phương diện hệ tư tưởng, về quan hệ đối với lí tưởng của nhà văn đó lànhân vật chính diện và nhân vật phản diện Về cấu trúc của nhân vật cũng rất

đa dạng: có kiểu nhân vật chức năng, nhân vật loại hình, nhân vật tính cách,nhân vật tư tưởng Điều này cho thấy nhân vật văn học rất phong phú và đadạng, đó cũng là điêu khó khăn khi chúng ta đi vào tìm hiểu và nghiên cứunhân vật văn học

Nhân vật là phương tiện để khái quát hiện thực Nó là công cụ để nhàvăn tạo nên thế giới nghệ thuật của tác phẩm, đồng thời là chìa khoá đểkhám phá, mở rộng đề tài theo sự phát triển của số phận nhân vật Nhân vật

là công cụ để tái hiện con người với số phận và tính cách Ở mỗi thời đại, doyêu cầu của lịch sử con người lại xuất hiện với những tính cách tiêu biểu,điển hình khác nhau Hay nói theo cách khác: “Nhân vật chính là người dẫndắt người đọc vào thế giới riêng của đời sống trong một thời kì lịch sử nhấtđịnh” [12, tr.160].

Nhân vật cũng chính là chìa khoá giúp cho nhà văn mở rộng đề tài,giúp cho tác phẩm có tầm bao quát sâu và rộng Quá trình lao động sáng tạocủa nhà văn cũng là quá trình sáng tạo các nhân vật để “khái quát hiện thựcmột cách hình tượng Nhân vật phải là đứa con tinh thần do nhà văn sáng tạo

ra, là kết quả của quá trình thai nghén, mang nặng đẻ đau của người nghệ sĩ.Nhà văn phải tưởng tượng, hình dung ra cuộc đời nhân vật, tìm hiểu quá khứ,hiện tại, tiên đoán những bước phát triển trong tương lai, tìm hiểu lại những kỉniệm, những quan hệ xã hội của các nhân vật Và có như vậy mới tạo chonhân vật một bề dày, một sức sống riêng biệt” [15] Nhân vật cũng quyết địnhphần lớn cốt truyện, việc lựa chọn chi tiết, ngôn ngữ, kết cấu, các biện phápthể hiện nghệ thuật

Nhân vật còn là phương tiện để khái quát lên tính cách xã hội TheoHêghen: “Tính cách là điểm trung tâm của các mối quan hệ giữa nội dung vàhình thức” Xét về mặt nội dung: nhân vật với tính cách của nó là phương tiện

để thể hiện tư tưởng tác phẩm Về hình thức: nhân vật với tính cách của nóquyết định đến phần lớn các yếu tố hình thức kết cấu, những qui luật loại thể,ngôn ngữ…

Tập hợp các cá thể nhân vật sẽ tạo nên một thế giới nhân vật, ở đótruyền tải ý đồ nghệ thuật của người cầm bút với những quan niệm nghệthuật, cách nhìn nhận và thể hiện con người… Trong thế giới nhân vật, từ conngười cá thể với những đặc điểm về tính cách, cuộc đời, số phận cho phép tahình dung nên bức tranh tổng thể về đời sống Thế giới nhân vật chính là phầntất yếu trong thế giới nghệ thuật của người cầm bút

2.1.2 Nhân vật kịch và đặc điểm của nhân vật kịch

Do đặc trưng của thể loại, nhân vật kịch lại càng trở nên quan trọng.Nhân vật kịch là con người được miêu tả trong tác phẩm kịch Tất cả mọi nộidung, diễn biến của câu chuyện, hành động, xung đột và tư tưởng, quan niệmcủa tác giả đều phải thể hiện qua nhân vật: Do tính hiện đại và tính thời sựcủa mình, kịch thường tập trung trong hình tượng trung tâm của mình nhữngđiển hình mang dấu vết của từng thời kì lịch sử Nếu nhân vật trong thơ đượchiện lên ở những trạng thái cảm xúc, nhân vật trong truyện có điều kiện đượckhắc hoạ toàn vẹn với đầy đủ những chi tiết tỉ mỉ, cụ thể nhất thì nhân vậttrong kịch, do sự chế định của thời gian và không gian sân khấu nên thườnghiện ra trong tác phẩm đúng vào thời điểm “bước ngoặt số phận” và dù ở bất

cứ dạng thức nào, nó cũng luôn tự khẳng định bản chất, tính cách của mìnhbằng hành động

Kịch là nghệ thuật thể hiện hình tượng con người một cách sống độngnhất Nhưng trong cuộc đời thực, người bình thường không thể nói to lên giữađám đông những toan tính xấu xa, những dục vọng thấp hèn của mình giốngnhư các nhân vật của mình trên sàn diễn Cho nên, hình tượng con ngườitrong kịch cũng thuộc loại hình tượng mang tính ước lệ cao nhất Nó là nhânvật của trò diễn mà diễn viên là người đóng vai các nhân ấy trên sân khấu.Trong khi tác phẩm trữ tình, nhất là tác phẩm tự sự, tìm đủ mọi cách làm mờtính chất trò diễn của nghệ thuật Thì tính chất trò diễn lại thường xuyên được

tô đậm, không cần che đậy trong kịch văn học và nghệ thuật sân khấu Chonên, đây là đặc điểm giúp ta dễ dàng phân biệt nhân vật kịch với hình tượngtrữ tình và hình tượng tự sự

Nhân vật kịch chịu sự chi phối, ràng buộc chặt chẽ bởi những điềukiện, luật lệ của nghệ thuật sân khấu Bởi không gian và thời gian hạn hẹp củasân khấu, một kịch bản không thể có nhiều nhân vật Ngay cả khi người ta

biến quảng trường thành sân khấu thì yêu cầu về kịch tính, về sự tập trung củacốt truyện cũng không cho phép bất kì một vở kịch nào đưa lên sàn diễn hangtrăm nhân vật giống trong các trong tiểu thuyết.Vì sân khấu chỉ cho phép đưalên sàn diễn những nhân vật tham gia vào hành động kịch, góp phần thúc đẩy

sự phát triển của hệ thống sự kiện, biến cố

Là hình tượng trò diễn, nhân vật kịch được cụ thể hoá bằng loại chấtliệu riêng M Gorki nói: “Trong tiểu thuyết, trong truyện, những con ngườiđược tác giả miêu tả hành động với sự giúp đỡ của tác giả, tác giả luôn luôn ởbên cạnh họ… Kịch bản không cho phép tác giả được tự do can thiệp nhưvậy, kịch bản loại trừ việc tác giả mách nước cho độc giả” Khi viết kịch bản,chất liệu quan trọng nhất mà nhà văn có thể sử dụng để xây dựng hình tượngnhân vật là lời thoại cùng với giọng nói của các nhân vật

Nhân vật kịch không thể được khắc hoạ với nhiều khía cạnh tỉ mỉ, hơnnữa những tính cách quá ư phức tạp như trong tiểu thuyết không thể nào thíchhợp với việc thưởng thức liền mạch của một tập thể khan giả trong cùng mộtthời gian ngắn ngủi Người đọc tiểu thuyết có thể lật lại từng trang đã đọc đểtìm những khúc mắc Khán giả sân khấu không thể làm như thế Tính cáchtrong kịch do đó phải thật nổi bật Đó cũng là điều được xác nhận xưa nay.Theo Hêghen “Các nhân vật kịch phần đông đều đơn giản về mặt bên tronghơn so với các hình tượng tự sự” [36, tr.105] Timofeev còn giải thích thêm:

“Hình tượng kịch phản ánh những mâu thuẫn của cuộc sống đã chín mùi gaygắt nhất và đã được xác định, chính vì vậy nó được xây dựng trên cơ sở nhấnmạnh trong tính cách con người sự cảm xúc phiến diện do các mâu thuẫn trênqui định” [11, tr.436]

Trong nhân vật kịch, yếu tố quan trọng nhất là hành động kịch Mốiquan hệ giữa hành động và nhân vật trong mỗi tác phẩm luôn là tiền đề, làtrục chính để xác định tính cách nhân vật kịch Hành động được đặt trong

tương quan và bộc lộ qua xung đột Nhân vật lại là phương tiện tất yếu vàquan trọng nhất để thể hiện tư tưởng trong tác phẩm, do đó tính cách nhân vậtphải thật tiêu biểu (nhưng không có nghĩa là đơn giản, một chiều) Tính cáchnhân vật kịch tuy không đa dạng như nhân vật tiểu thuyết nhưng có đượcnhững nét, màu sắc nổi hơn và dễ xác định về mặt bản chất Nhân vật trongkịch thường chứa đựng những cuộc đấu tranh nội tâm, đó là bởi đặc trưng của

sự chiếm lĩnh nghệ thuật đối với hiện thực của kịch như trên đã nói, là hướng

về những xung đột

Như vậy thông qua tìm hiểu nhân vật và nhân vật kịch nói riêng, có thểthấy trong kịch yếu tố nhân vật đóng vai trò vô cùng quan trọng Nhân vậttrong kịch vừa là nơi trực tiếp và duy nhất khắc hoạ hình tượng, thể hiện mâuthuẫn, xung đột, vừa là nơi để truyền tải thông điệp, tư tưởng của tác giả đếncông chúng Việc đi vào tìm hiểu một nhân vật trong một vở kịch hay tìmhiểu về một thế giới nhân vật trong sáng tác của tác giả văn học là một côngviệc bao quát và toàn diện cho thấy quan niệm, tư tưởng, tài năng nghệ thuậtcủa tác giả cũng như toàn bộ tác phẩm, đặc biệt khi nó được trình diễn trênsân khấu Đó sẽ luôn là con đường hiệu quả nhất để tiếp cận với kịch

2.2 Các kiểu loại nhân vật trong kịch của Hữu Ước

2.2.1 Bảng thống kê các kiểu loại nhân vật trong kịch Hữu Ước

STT Tác phẩm

Các kiểu loại nhân vật Nhân vật người

chiến sĩ Công an nhân dân

Nhân vật tội phạm

Nhân vật người dân

1 Vòng xoáy Bảy Thắng: Thiếu

tướng Công an;

Hoàng Dũng:

Sáu Quýt: Ông

trùm XHĐ (làtiếng vọng hay

Chị Bảy: Vợ thiếu tướng; Út Hồng: Con gái

Trung tá-Phótrưởng phòngCSĐT

tập báo “Thời

luận”;Giáo chăn voi: mafia giả

danh trí thức;

Bùi Nhiêu: Chủ

tịch Nghiệpđoàn bốc xếpĐại Dương;

thiếu tướng; Vợ

Tư Hoàng; Thuỷ:

Con trai TưHoàng - bạn trai

của Út Hồng; Con gái Sáu Quýt; Trang: người yêu Hoàng Lê; Ông Hai: Anh của

thiếu tướng Bảy

Trần Bình; Thanh Hường: người

yêu 1 của Trần

Bình; Bích Loan:

người yeu 2 của

Trần Bình; Mẹ Thanh Hường; Bố Thanh Hường; đứa bé: con của

Trần Bình vàThanh Hường

Thuỳ Liên: Nhân

viên kế toán;

Nhung: nhân viên giúp việc; Mẹ Hà:

kinh tế; Giám đốc công an

Thành méo: Phó

của Bùi Nhiêu;

Tâm trọc, Thành điếc: bốc xếp nam; Hà: nhân

viên bảo vệ

Bàng đen: bố

già mafia-trùmbuôn bán ma

Hoàng Đảm;

Hồng Hoa: ca sĩ; Hoàng Tuấn: con

trai Hoàng Đảm;

Cẩm Vân: Con

gái Bàng người yêu HoàngTuấn;

đen-Sếp; Bà Béo: vợ sếp; Mộng Điệp:

Thư ký của sếp;

Quây: Trợ lý của sếp; Tý: Ôsin; Môi giới.

Duyên: giai đoạn

1 là y tá Binhtrạm Trường Sơn,

giai đoạn hiện tại:công nhân Nôngtrường Sao Mai;

Đức: giai đoạn 1

làm trung uý chỉhuy đơn vị bộ đội

ở Trường Sơn,giai đoạn 2: giámđốc Nông trường

Sao Mai; Tùng:

giai đoạn 1: Bác

sĩ, trạm trưởngTrạm Quân y, giaiđoạn 2: Giám đốcbệnh viện tỉnh;

Hiếu: con trai Duyên; Binh nhất Hữu: người lính

cảm tử; Mẹ Hữu;Loan vợ ông Đức; Hằng: con

Giám đốc Công

Trưởng phòngCảnh sát hình sự;

Tuấn: Cán bộ

phòng Cảnh sáthình sự

Trần Cảnh:

Giám đốc sởThương mại;

Trần Hoạt: Con

trai Giám đốc

Cảnh; Tấn Tỷ:

Một đại gia

2.2.2 Các kiểu loại nhân vật trong kịch của Hữu Ước

Gorki khi bàn về văn học đã nhấn mạnh về nhân vật như sau: “Nghệthuật bắt đầu từ nơi mà người đọc quên tác giả, chỉ có nghe và trông thấynhững con người trình bày trước người đọc” Có thể nói, tài năng, quan điểm

và phong cách của một nhà văn luôn gắn liền với nhân vật mà họ sáng tạo ra

Mỗi nhà văn lựa chọn cho mình một thế giới nhân vật rất riêng, mangbản sắc riêng trong phong cách của mình Nhà văn Hữu Ước cũng vậy, ông đãchọn cho mình những tứ kịch khá độc đáo, luôn phản ánh những vấn đề nhứcnhối trong xã hội, vấn đề về đạo đức, lối sống, sự tha hoá về nhân cách; vàcon người cần đấu tranh ngay trên cái ranh giới mong manh ấy, ở lại với cáithiện hay vượt qua ranh giới để đi đến cái ác?

Bị chi phối bởi đề tài và quan điểm sáng tác, nhân vật kịch của HữuƯớc cũng mang dấu ấn con người đương đại Ở đó, tác giả đã thành công khixây dựng những nhân vật có cá tính, phẩm chất rõ ràng, không bị pha lẫn, mờnhoè với các tác phẩm khác Nghiên cứu kịch bản và nghệ thuật trình diễn,

hình tượng nhân vật kịch của Hữu Ước có những nét riêng độc đáo mà ngườiđọc, người xem có thể cảm nhận, đồng cảm bởi những điều vẫn thường thấytrong cuộc sống nói chung, trong mảng đề tài vì an ninh Tổ quốc nói riêng.Trong công trình này, tôi mạnh dạn phân loại nhân vật kịch Hữu Ước theotiêu chí: vai trò, tác động của nhân vật trong việc làm nảy sinh tình huống,mâu thuẫn, xung đột và diễn biến của vở kịch Đồng thời cũng xét đến nguồngốc, địa vị xã hội và những lời thoại của nhân vật đại diện cho tư tưởng, quanđiểm sống của con người xã hội Từ định hướng đó và qua khảo sát nhân vậtkịch của Hữu Ước, dựa vào đặc điểm của nhân vật chúng tôi chia các kiểuloại nhân vật kịch ra làm 3 loại: nhân vật người chiến sĩ công an nhân dân,nhân vật tội phạm, nhân vật người dân.

2.2.2.1 Nhân vật người chiến sĩ Công an nhân dân

Là nhà báo, nhà văn người nghệ sĩ, chiến sĩ từ trong hàng ngũ Công

an nhân dân Việt Nam, trải qua bao thăng trầm của cuộc đời ông đã truyền tảivào những trang viết của mình bao tâm huyết về người chiến sĩ Với cái nhìnsâu sắc, bao quát, nhận thức rõ ràng trách nhiệm, cái tâm của người chiến sĩcông an nhân dân và những điều còn tồn tại, Hữu Ước đã đưa hình ảnh ngườichiến sĩ công an đi vào trong kịch bằng một cách tự nhiên nhất Ở đó các nhânvật được soi chiếu ở nhiều góc độ, theo những đặc thù và tính chất công việc

a Người chiến sĩ công an giản dị, giàu tình cảm và có tinh thần trách nhiệm cao trong công việc

Trong Vòng xoáy, nhân vật người chiến sĩ công an miêu tả ở mọi phương

diện từ những sinh hoạt thường ngày đến những đối đầu căng thẳng, quyết liệttrong công việc Thiếu tướng Bảy Thắng là một vị tướng nhưng hết sức giản dị,gần gũi, đối với người thân trong gia đình ông cũng như những người bìnhthường khác, khi nói chuyện với ông Hai: “Bác Hai ngồi, anh em mình lai rai

tý chút, lâu quá rồi anh em mình chưa ngồi với nhau…” [50, tr.73] Bên cạnh