Trường ca về đề tài chiến tranh chống Mỹ Nhìn từ góc độ thể loại

Tuy nhiên khi áp dụng thuật ngữ vào văn học Việt Nam hiện đại thì một số người cho rằng trường ca trong mấy chục năm nay không giống những trường ca cổ điển ‘Trường ca hiện đại ở Việt Nơ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

N Ộ I D U N G

1.2.1 Ý kiến của Hêghen về ‘Trạng thái của thê'giới sử thi” 15

1.2.2 Âm vang của những thời đại anh hùng trong lịch sử Việt Nam 19

1.4.1 Trường ca hiện đại có những đặc điểm thống nhất với trường ca sử thi 32

T r ư ờ n g c a v ề đ ê t à i c h i ế n t r a n h c h ố n g M ỹ D i ê u T h ị L a n P h ư ơ n g

Chương 2: Trường ca thời chống Mỹ - sự phát triển của thể loại

2.1.1 Định hướng của nền văn học cách mạng và vai trò của trường ca 41

2.2.1 Sự qui định cách nhìn chiến tranh trong trường ca 54 2.2.2 Những năm một chiếc áo có thể sống lâu hơn một cuộc đời 57

2.3 1 M ối quan hệ giữa con người và hoàn cảnh 70

T r ư ờ n g c a v é đ ê t à i c h i ế n t r a n h c h ố n g M ỹ D i ê u T h ị L a n P h u ơ t i g

Trường ca về đé tài chiến tranh chống Mỹ Diêu Thị Lan Phươiig

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài:

Trường ca là một thể loại xuất hiện sớm trong văn học thế giới Trong lịch sử phát triển, nó đã ghi lại những giai đoạn hào hùng, những chiến công vang dội của các dân tộc Bất kỳ một đất nước nào cũng mong có được những bản tráng ca muôn đời Là một thê loại mang tính chất cao cấp, trường

ca có một ý nghĩa rất đặc biệt Từ thể loại này, chúng ta sẽ thấy được sự vận động và phát triển của tinh thần dân tộc ở mỗi đất nước, trong mỗi thời kì lịch sử là khác nhau.

Ớ Việt Nam, trường ca đã có tiền đề từ xa xưa nhưng đặc biệt phát triển mạnh trong và sau thời kỳ chống Mỹ Tuy nhiên đây lại là một thể loại phức tạp và gây nhiều tranh luận, với nhiều định nghĩa khác nhau Hầu như chưa

có một công trình mang tính hệ thống nào nghiên cứu về vấn đề này Một số tác giả cho rằng trường ca chỉ là một hiện tượng, một xu hướng nhất thời Trong thực tế từ những năm 80 đến nay phong trào viết trường ca đã chững lại nhưng như thế không có nghĩa là nó đã chết hẳn Mặt khác tên gọi

“trường ca” cũng tồn tại nhiều quan niệm và có ý kiến cho rằng đây chưa phải là cách gọi đúng Dù vậy, theo chúng tôi một loại tác phẩm với tên gọi trường ca là có thực, là tồn tại thực trong văn học chống Mỹ Hơn nữa, có lúc

nó đã nổi lên như một hiện tượng, điều ấy thể hiện tính chất riêng biệt, tính đặc thù của một thời kỳ văn học Vì vậy trước hết đây là một vấn đề thực tế

và thiết nghĩ cũng cần phải có một sự lí giải về nó.

Đề tài chiến tranh là một đề tài quen thuộc trong văn học Việt Nam Từ trước đến nay nó vẫn là một sự ám ảnh lớn Cuộc chiến đấu anh hùng và khốc liệt chống đế quốc Mỹ đã để lại những dấu ấn không bao giờ phai mờ trong kí ức dân tộc Tinh thần quật khởi, lòng yêu nước nồng nàn của nhân dân ta đã làm nên chiến thắng vĩ đại Vào những thập kỉ 60, 70, 80 thể loại

Trường ca vé đề tài chiến tranh chông Mỹ Diêu Thị Lan Phương

trường ca đã có một lượng đề tài phong phú Trong đó, bộ phận thể hiện rõ nhất tính chất anh hùng ca, và cũng là tiêu biểu nhất, có giá trị nhất trong thể loại này là những tác phẩm viết về đề tài cuộc chiến tranh chống Mỹ Vì vậy chúng tôi chọn đề tài Trường ca vê đ ề tài chiến tranh chống M ỹ (nhìn từ góc độ thể loại) cho luận văn của mình.

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Trường ca cổ điển (hay trường ca sử thi) là thể loại đã tồn tại trong một thời gian rất dài ở Châu Âu Sau này, một số tiểu thuyết bằng thơ chẳng hạn như P h aoxtoịGơt), E pgh ênhi Ô n hêghin(Puskin), Đ ôn g G ioãng

(Bairơn) cũng được một số người gọi là trường ca Đối với một phạm vi rộng như thế dĩ nhiên có nhiều cách nhìn khác nhau Điều này còn phụ thuộc vào truyền thống văn học dân tộc, quan niệm thời đại, môi trường văn hoá

Và có một điều chắc chắn là các nhà nghiên cứu đã không hề thờ ơ với thể loại này Trong số tài liệu mà chúng tôi được biết thì T.Tátxô (1544-1595) đã phát biểu những quan điểm lý luận văn học của mình qua tác phẩm “Nhận

x é t vê loại trường ca anh hùng”. Trong đó ông đã tập trung sự chú ý vào việc nghiên cứu lí luận về anh hùng ca từ đó đề ra nhiều luận điểm Mỹ học khái quát Ông đã khẳng định rằng phạm trù cái kì diệu có một ý nghĩa quan trọng và căn bản, đó là phạm trù chủ đạo của anh hùng ca (theo Bôrep) Bên cạnh T Tátxô, Hêghen là người cũng viết rất nhiều về trường ca sử thi Trong

bộ M ỹ học, ông đã nghiên cứu một cách hệ thống về hoàn cảnh ra đời, các đặc điểm và diễn biến lịch sử của thơ sử thi Trong đó ông xếp các trường ca

sử thi thuộc loại hình thơ (các nghệ thuật lãng mạn) và cho rằng “chính với tính cách là m ột tổng th ể nguyên sơ mà trường ca sử thi làm thành cái quí báu nhất, quyển sácli, quyển Thánh kinh của một dân tộc và mọi dân tộc lớn

và quan trọng đều c ó ”[28,574].

Trường ca về đê tà i chiến tranh chống M ỹ D iêu Thị Lan Phương

Bước sang thời hiện đại, dưới cách nhìn thi pháp học, Bakhtin cũng đã giúp ta hình dung về các vấn để thời gian nghệ thuật, cách thể hiện trong tác phẩm trường ca sử thi một cách rõ hơn(các ý kiến của Bakhtin sẽ được chúng tôi trình bày trong chương I) Mặt khác, theo nhà nghiên cứu Hoàng Ngọc Hiến, ở Nga thể loại trường ca rất phát triển và đã có những thời kì khá phồn thịnh Vì vậy, lí luận về trường ca ở Nga có thể nói là tương đối hoàn thiện

Từ thế kỉ XIX Bêlinxki đã đưa ra những nhận định về đặc trưng của thể loại này Ông cho rằng “nó chỉ chớp lấy những yếu t ố mang chất thơ, chất lí tưởng của cuộc sống mà nội dung là những chiêm nghiệm sâu sắc nhất vê th ế giới và những vấn đ ề cao sâu nhất của nhân loại hiện tại.”[31,44] Trong thời đại Xô Viết có những nhà khoa học chuyên nghiên cứu về trường ca (A.N Xôkôlôv) và trên Báo văn học cũng đã có những cuộc thảo luận sôi nổi

về trường ca.

Như vậy việc nghiên cứu thể loại trường ca trên thế giới nói chung cũng

đã có một quá trình lịch sử và có thể khẳng định đây là vấn đề mà nhiều nhà nghiên cứu đã quan tâm.

2.2 Trường ca trong văn học Việt Nam hiện đại ra đời từ yêu cầu của hiện thực đời sống dân tộc, từ khát vọng của một thế hệ nhà văn muốn ghi lại thời đại hào hùng trong lịch sử Hàng trăm trường ca viết về cuộc kháng chiến chống Mỹ ra mắt bạn đọc thu hút sự quan tâm của giới sáng tác và phê bình văn học Suốt mấy năm 1980, 1981, 1982 nhiều cuộc hội thảo về trường ca

đã diễn ra sôi nổi Tạp chí Vãn nghệ quàn đội và Tạp c h í Ván học là hai diễn đàn để các nhà nghiên cứu trao đổi về vấn đề này Đã có nhiều bài viết công phu được đăng tải ở đây Nhìn chung, những người quan tâm đều cố gắng đi sâu vào thực tiễn thể loại để tìm ra những nét đặc thù của trường ca hiện đại Về cơ bản các bài viết thường đi theo hai hướng: Thứ nhất là đ i tìm định nghĩa và thứ hai là cố gắng tìm ra các đặc điểm th ể loại hoặc nói về một đặc điểm nào đó.

Trường ca vê đê tài chiến tranh chống M ỹ Diêu Thị Lan Phương

Về vấn đề định nghĩa trường ca có rất nhiều ý kiến khác nhau Chúng ta

có thể chia ra một số cách hiểu như sau:

- Các tác phẩm dài hơi đương thời nên gọi là truyện thơ (Vê kh ái niệm

“Trường ca” - Từ Sơn)

- Trường ca trong văn học Việt Nam hiện đại chỉ có ý nghĩa mỹ học đầy

đủ khi có tên gọi là trường ca sử thi hiện đại (T ừ ý kiến vẻ trường ca

s ử th i của H ẻghen đến trường ca hiện đại ở ta - Đỗ Văn Khang)

- Trường ca là một một hiện tượng giao thoa giữa tự sự và trữ tình (Bàn

g ó p về trường ca - Lại Nguyên Ân)

- Nhiều tác giả nêu ra vấn đề tên gọi trường ca nhưng cuối cùng đều thừa nhận như một thực tế và xem “mỗi tác phẩm là một cách định nghĩa của tác giả v ề chính th ể loại đó" (Hữu Thỉnh)[81]

Về đặc trưng thể loại, có nhiều bài viết đã nghiên cứu một cách nghiêm túc Các tác giả thường dựa vào sự so sánh giữa trường ca với thơ dài, trường

ca với truyện thơ để nói lên đặc trưng của thể loại (Trần Ngọc Vương, Mã Giang Lân, Vũ Đức Phúc )- Bên cạnh đó một số tác giả đi từ sự vận động của các thể loại được gọi là trường ca hoặc từ những lí thuyết về thể loại của nước ngoài mà vận dụng vào để xem xét trường ca chống Mỹ (Phạm Huy Thông, Đỗ Văn Khang, Hoàng Ngọc Hiến ).

Ngoài các bài viết được đăng tải trên báo chí, trong một số công trình nghiên cứu cũng xuất hiện một sô' bài viết về trường ca Vũ Văn Sỹ đặc biệt chú ý đến vai trò của thể loại này trong hệ thống thơ Việt Nam hiện đại Trong bài Trường ca tron g hệ thông th ể loại th ơ V iệt N am hiện đại

[19,703] tác giả đã luận giải một cách hợp lí về sự phát triển của thể loại này Năm 1999, Hoàng Ngọc Hiến đã xuất bản giáo trình N ám bài g iả n g về th ế loại và một trong số những vấn đề được ông đưa ra là “M ấy vấn đ é đ ặ c trưng

Trường ca V Ế đê tài chiến tranh chống M ỹ Diêu Thị Lan Phương

th ể loại và thi pháp của trường cá". Có thể nói Hoàng Ngọc Hiến là một trong số ít người đã dành nhiều tâm sức cho việc nghiên cứu trường ca Từ các bản dịch, các bài giới thiệu về trường ca của Maiacôpxki, các lí thuyết về thể loại của Nga ông đã khái quát nên những đặc điểm cơ bản của trường ca hiện đại như: nội dung lớn, cảm hứng lớn, mối tương quan giữa tự sự và trữ tình Có thể nói “M ấy vấn đ ề đặc trưng th ể loại và thi pháp của trườtìg ca"

của Hoàng Ngọc Hiến là công trình rất công phu, đã vận dụng những lí thuyết và thực tiễn tương đối mô phạm, tuy ngay trong cách đặt tên quyển sách đã ít nhiều mang tính nội bộ.

Điểm qua một sô' công trình nghiên cứu, chúng ta cũng thấy được thể loại trường ca là mảnh đất đã thu hút nhiều sự quan tâm Hơn nữa thể loại này không chỉ là sản phẩm của riêng xã hội ta Tuy nhiên trên thực tế, một phần

có thể do sáng tác quyết định, những kết luận về thể loại này qua các diỗn đàn, các cuộc hội thảo hầu như vẫn đang được bỏ ngỏ, vẫn chưa có một cách hiểu thống nhất về thể loại (Tất nhiên đây có thể là vấn đề muôn thuở của văn học) Nhìn chung những bài viết còn mang tính khái lược, điều ấy thể hiện ngay trong đầu để “M âỳ suy nghĩ ”, ‘T h ử bàn về ", “Góp thêm một vài ý kiến ". Nó chưa tạo nên một hệ thống hoàn chỉnh, chặt chẽ mang tính tiêu chí của thể loại Tuy còn tồn tại một số vấn đề như thế nhưng có thể nói trong bối cảnh ấy các nhà nghiên cứu đã chỉ ra tương đối đầy đủ những nét chính của trường ca hiện đại.

3 Nhiệm vụ và phạm v i nghiên cứu

Đây là một đề tài mang tính chất kết hợp giữa lí thuyết và thực tiễn Vì vậy nhiệm vụ mà chúng tôi đặt ra trước hết là tổng hợp một cách tương đối

hệ thống một số vấn đề mang tính lý luận về sử thi cổ đại và trường ca hiện đại Là một thể loại có nội hàm rộng vì vậy chắc chắn không thể giải quyết hết mọi vấn đề Trong những vấn đề cụ thể chúng tôi cố gắng nêu ra những

Trường ca vé đê tài chiến tranh chống M ỹ Diéu Thị Lan Phương

đặc điểm mang tính qui định thể loại và qui định tư duy phản ánh trong tác

p h ẩ m Từ đó để chỉ ra sự vận động của thể loại trường ca - một thể loại lớn của văn học thế giới, đồng thời thấy được một số đặc trưng của trường ca hiện đại và sự xuất hiện phù hợp với một thời đại anh hùng của trường ca chống Mỹ Trọng điểm của đề tài sẽ tập trung vào các vấn đề thực tiễn thể loại của những trường ca trực tiếp viết về chiến tranh giải phóng Từ đó khẳng định những nét riêng biệt của trường ca hiện đại Việt Nam và của nền văn học chống Mỹ nói chung.

Do sự hạn chế về mặt tư liệu, đặc biệt các tư liệu bằng tiếng nước ngoài, hơn nữa dung lượng của một luận văn thạc sỹ không thể cho phép chúng tôi bàn đến một phạm vi quá rộng VI vậy chúng tôi giới hạn phạm vi nghiên cứu như sau:

* Về những trường ca cổ đại, chúng tôi chú trọng đến các trường ca của Hômerơ và các trường ca của Ấn Độ cổ đại Đây là những dạng mang tính chất anh hùng ca gần gũi với trường ca giai đoạn chống Mỹ Chúng tôi xem xét những vấn đề này dựa trên các quan điểm của Hêghen.

* Trường ca viết về chiến tranh chống Mỹ có số lượng rất lớn, tuy nhiên một số tác phẩm chất lượng còn hạn chế và vì vậy chúng tôi chỉ chọn lọc những trường ca được đánh giá là thành công và tiêu biểu nhất, trực tiếp viết

về đề tài chiến tranh chống Mỹ như: M ặt đường khát vọng (Nguyễn Khoa Điềm), Đường tới thành p h ố (Hữu Thỉnh), Những người đi tới biển (Thanh Thảo), Bài ca chim C hơ rao (Thu Bồn), Trường ca Sư đoàn (Nguyễn Đức Mậu)

Trường ca vê đ ề tài chiến tranh chống M ỹ D iêu Thị Lan Phương

4 Cái mới của luận văn:

Đây là một đề tài chưa có ai nghiên cứu một cách chính thức nên luận văn của chúng tôi trước hết sẽ cung cấp một cơ sở mang tính hệ thống về những vấn đề lý luận và sự phát triển của thể loại trường ca.

Luận văn chỉ ra những đặc trưng thi pháp cụ thể của trường ca chống

Mỹ Có thể nói đây là một hình thức mới xuất hiện nên chúng ta chưa có được cái nhìn đầy đủ về nó Vì vậy đề tài của chúng tôi sẽ góp phần bổ sung những kiến thức về thể loại để có thể có một cái nhìn tổng quan hơn về văn học chống Mỹ.

Trường ca là thể loại mang tính thời đại rõ nhất, đồng thời nó cũng là một thể loại mang tính tổng kết Trong sự vận động của văn học, với sự xuất hiện ồ ạt và rút lui nhanh chóng, nó như một thể loại đã khép lại một thời đại văn học chịu ảnh hưởng của hoàn cảnh chiến tranh.

5 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Để tiến hành nghiên cứu đề tài này chúng tôi dựa trên cơ sở Chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của c Mác- Ảngghen để lí giải các vấn để về thực tiễn văn học, sự qui định của hiện thực khách quan đối với tư duy phản ánh trong tác phẩrrL Đồng thời trong vấn đề thể loại cụ thể, chúng tôi sẽ'dựa trên những lí luận về mỹ học của Hêghen để tiếp cận thể loại trường ca.

Để hoàn thành luận văn này, chúng tôi vận dụng một cách tổng hợp những kiến thức về lí luận văn học, văn học sử và một số phương pháp chủ yếu sau đây:

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

- Phương pháp mô hình hóa

Trường ca vé đ ề tài chiến tranh chống M ỹ D iêu Thị Lan Phươìig

- Phương pháp so sánh đồng đại, lịch đại

- Phương pháp thống kê

Những phương pháp này được chúng tôi sử dụng xen kẽ để làm nổi bật vấn đề

6 Kết cấu luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn được trình bày trong ba phần chính:

Chương 1: Các vấn đề lí thuyết về trường ca

Chương 2: Trường ca thời chống Mỹ - sự phát triển của thể loại và

vấn đề thể hiện nội dung Chương 3: Phương thức tổ chức tác phẩm

Trường ca vé đ ề tài chiến tranh chống M ỹ Diéu Thị Lan Phương

CHƯƠNG 1:

CÁC VẤN ĐỂ LÍ THUYẾT VỂ TRƯỜNG CA 1.1 Khái niệm trường ca

Thực tiễn sáng tác đã cho thấy rằng, trường ca là một thể loại rất phức tạp Trước hết, về bản thân tên gọi, như tác giả Phạm Huy Thông viết: “Đ ểín ig thí và đ ể chọn làm thuật ngữ tổng quát chỉ th ể loại thơ ca hùng tráng, danli từ Trường ca có điểm yếu là vỏ ngôn ngữ của từ chỉ hàm được độ dài cứa sáng tác T h ế nhưng chính độ dài của th ể loại lại là một điểm có th ể tranh cai”[ 84]

Về điểm này, thậm chí có nhà nghiên cứu cho rằng “khái niệm Trường ca không ph ải là một thuật ngữ chính xác và khoa học Bởi lẽ, khái niệm này không nói lên được đặc trưng cơ bản của một th ể loại thơ nào cả Hơn nữa, nó còn có th ể gây nên một tình trạng mơ hồ, lẩn lộn"[36], Có thể, đây là những ý kiến mang tính chủ quan, nhưng một phần nó cũng nói lên sự “bất ổn" của thuật ngữ Theo ông Hoàng Ngọc Hiến trong "Năm bài giản g vê th ể loại" thì

'T h ể loại ta vẫn quen gọi là Trường ca trong thuật ngữ nghiên cứu văn học Liên Xô(cũ) được gọi là Poem a (trong bài này từ Poem a tạm dịch là Trường ca) có th ể hiểu với một nghĩa rất rộng, thậm chí mông /zí/ỉg”[31,41] Còn trong cuốn “T hu ật n gữ lí luận văn h ọc” của trường Đại học Sư phạm Vinh tổ chức biên soạn năm 1974 có viết: “Thuật ngữ Trường ca xuất hiện như là đ ể dịch

m ột danh từ nước ngoài Danh từ P o em a trong tiếng N ga ch ỉ một th ể loại văn học dân gian Nga truyền thống với đặc trưng là tác phẩm thơ th ể hiện một nội dung lớn có ỷ nghĩa trọng đại đối với dân tộc Nhiều khi Trường ca được dùng

m ột cách rộng rãi đ ể ch ỉ m ột tác phẩm thơ dài liơi không nhất thiết plìải có nội dung lớn Trong trường lư/p này Trường ca chỉ có ỷ nglũa là bài ca, bài thơ dài"[24,255 ] Như vậy, thuật ngữ trường ca được hiểu theo một nghĩa rất rộng Trong cuốn “T ừ điển T huật n gữ vãn h ọc” (Lê Bá Hán chủ biên) trường

Trường ca vé đ ề tài chiến tranh chống M ỹ Diêu Thị Lan Phương

ca được hiểu là “tóc phẩm thơ có dung lượng lớn, thường cỏ cốt truyện tự sự hoặc trữ tình Trường ca (poèm e) cũng được dùng đ ể gọi các tác phẩm sử thi (épopee) thời c ổ và thời Trung đại, khuyết danh hoặc có tác g/ả”[23,309] Và như vậy, trường ca như cách hiểu ở đây bao gồm cả các sáng tác cổ điển và các sáng tác hiện đại, cả dân gian và văn học viết Bên cạnh những định nghĩa rộng cũng có những định nghĩa hẹp hơn về thể loại trường ca Bêlinxki

là nhà lí luận văn học đầu tiên muốn dành tên gọi trường ca cho một loại tác phẩm thơ dài đặc biệt, có đặc trưng riêng về nội dung Trong văn học Xô Viết, không phải tác phẩm thơ dài nào cũng được gọi là trường ca Có sự phân biệt giữa Trường ca và truyện bằng thơ, tiểu thuyết bâng thơ. Vấn đề đặc trưng nội dung của trường ca được đặt ra Như vậy, ngoài nghĩa rất rộng đã được nói ở trên, thuật ngữ trường ca còn có một nghĩa xác định hơn, chỉ một thể loại tác phẩm thơ đặc biệt có đặc trưng nội dung xác định, chẳng hạn như định nghĩa của viện sĩ Gulaiep “Trường ca là những tác phẩm gồm nhiều phần mang đặc tính sử thi và trữ tình- trường ca đó là một k ế tục trực tiếp của sử thi c ổ điển

và anh hùng ca”[22,233] Cách hiểu của các nhà lí luận Xô Viết sẽ giúp ta hình dung rõ hơn về trường ca viết về chiến tranh chống Mỹ.

Với những cách hiểu khác nhau, rõ ràng bản thân tên gọi đã trở nên phức tạp Tuy nhiên, nội hàm khái niệm là do chúng ta hiểu về nó, khu biệt nó như thế nào chứ khái niệm không chỉ nằm ở bản thân lớp vỏ ngôn ngữ, ở nghĩa đen của từ vựng Hơn nữa, về mặt lí luận, như Trần Ngọc Vương viết: “Lỉ

luận v ề Trường ca - một bộ phận của thơ - lí luận v ề các tác phẩm văn vần dài hơi nói chung, lại càng hiếm Chưa th ể coi lí luận v ề các th ể loại klìác là

ổn, chỉ có th ể nói rằng Trường ca do tần s ố xuất hiện của nó hiện thời, trở nên không Ổn nhất mà t h ỏ n93] Lí luận về trường ca của chúng ta chủ yếu tiếp thu từ lí luận của Liên Xô (cũ), phần lớn cũng chỉ dừng lại ở những ý kiến của Bêlinxki, đến nay vẫn chưa tìm được một định nghĩa hoàn chỉnh và chính xác chứ chưa nói đến việc hệ thống hoá Có thể do sáng tác chưa lên

Trường ca vé đ ế tài chiến tranh chống M ỹ D iêu Thị Lan Phương

được đến đỉnh cao hoặc ngược lại vì lí luận về trường ca của chúng ta không đầy đủ, chưa mang tính định hướng nên trường ca chỉ nở rộ trong một thời gian ngắn Thể loại trường ca là một thể loại lớn và như cách gọi của Hêghen,

đó là những “Thánh th ư của dán tộc". Đó là một khái niệm mang giá trị và tồn tại có thực trong thực tiễn văn học không chỉ ở Việt Nam mà còn ở thế giới Sự phát triển phức tạp của trường ca và quá trình liên tục hoàn thiện, vận động, giao thoa thể loại cũng góp phần làm cho việc đi tìm nội hàm gặp khó khăn Khi điểm qua khoảng 20 ý kiến về trường ca qua các cuộc thảo luận, chúng tôi nhận thấy rằng hầu hết các tác giả đều hiểu thuật ngữ trường ca theo nghĩa rộng của các Từ điển Tuy nhiên khi áp dụng thuật ngữ vào văn học Việt Nam hiện đại thì một số người cho rằng trường ca trong mấy chục năm nay không giống những trường ca cổ điển ‘Trường ca hiện đại ở Việt Nơm không th ể là sự tiếp tục tự nhiên của các trường ca trong lịch sử như kiểu Ilia t và O đitxe, như kiểu R am ayana và M ahabharata, như kiểu các khan Tây N guyên và các loại Saga Poem ở các dân tộc khác trước Ả7c/”[93] Các nhà nghiên cứu văn học Đỗ Văn Khang, Vũ Đức Phúc lại cho rằng có thể gọi những bản trường ca chống Mỹ là Trường ca sử th i hiện đại và như vậy là nó có những đặc điểm thống nhất - cùng loại hình với trường ca sử thi Chúng tôi cho rằng trường ca hiện đại không phải là sự tiếp tục, sự phát triển

tự thân ở một mức cao hơn của các loại trường ca sử thi nhưng chính hoàn cảnh lịch sử, thời đại cách mạng đã qui định chặt chẽ tính chất tác phẩm nên trường ca có nhiều điểm thống nhất với trường ca cổ điển, đặc biệt là ở tính chất anh hùng ca Vì vậy nếu nói trường ca hiện đại là cùng một loại hình với các thể loại tương tự trước cũng không phải là một nhận xét sai Mặt khác nếu đặt ra vấn đề đây là sự tái sinh hay khai sinh của thể loại thì Trường ca của ta lại không thể là sự khai sinh Bởi vì dù sao tên gọi và một số đặc điểm thể loại dù do các vấn đề lịch sử chi phối và có nguyên nhân sâu xa khác với với các loại trường ca sử thi (ví dụ âm hưởng anh hùng ca của trường ca ngày nay là do một thời đại anh hùng quyết định, còn âm hưởng anh hùng ca thời

Trường ca về đ ế tài chiến tranh chống M ỹ Diêu Thị Lan Phương

xưa không chỉ là yếu tố thời đại mà phần nhiều do sự tưởng tượng thêm, do khát vọng chiếm lĩnh tự nhiên và xã hội .của con người quyết định) nhưng

nó lại thể hiện ra thành những điểm tương tự nhau Để thuận lợi cho việc xem xét các vấn đề khác, chúng tôi tạm thời giới hạn thuật ngữ trường ca hiện đại như sau: Trường ca là những tác phẩm th ơ dài có kết cấu chặt chẽ, có nội dung lớn hướng đến cái toàn th ể cộng đồng dân tộc và m ang tính chát anh hùng ca.

1.2 Cơ sở xã hội của trường ca

1.2.1 Ý kiến của H êghen về "Trạng thái của th ế giới sử thi"

Một thể loại bao giờ cũng phát sinh và phát triển trên một tiền đề xã hội nhất định Không có thời đại Phục hưng, không có sự đòi hỏi được tôn vinh của cá nhân con người thì sẽ không có tiểu thuyết như hiện nay Không có sự

ai oán, sầu bi của những kiếp phụ nữ dưới chế độ phong kiến thì sẽ không có những khúc ngâm, những cung oán thấm đẫm nước mắt Một thể loại, một hiện tượng văn học bao giờ cũng ra đời trong một cơ sở xã hội đặc thù của

nó Thể loại trường ca không nằm ngoài quy luật ấy Hơn nữa, nó lại luôn gắn với cái cao cả, kỳ diệu, tính sử thi nên không phải bất cứ lúc nào cũng sinh ra trường ca Vậy, cái gì đã tạo nên cảm hứng của trường ca? Cái gì là nguyên nhân sâu xa thúc đẩy một thể loại thơ phù hợp với tiếng nói hào hùng của một thời đại?

Khi nghiên cứu văn học chống Mỹ, chúng tôi thấy tính lãng mạn, chất

sử thi là những đặc điểm nổi bật Điều ấy càng được thể hiện rõ trong các bản trường ca viết về chiến tranh Những bản trường ca này đều có nhiều yếu tô' thống nhất với các Trường ca sử thi -những tác phẩm mà Hêghen đã lấy làm

cơ sở cho một phần lý luận vể “Các nghệ thuật lãng mạn”. Vì vậy, khi xét về nguồn gốc xã hội, sự ra đời của các trường ca nói chung, chúng tôi đi từ những lí luận căn bản của Hêghen để lí giải các vấn đề.

Trường ca vé đ ề tài chiến tranh chóng M ỹ Diêu Thị Lan Phương

Theo Hêghen, thơ ca là lĩnh vực cao nhất của nghệ thuật “Lãng mạn” (khái niệm của Hêngen không phải là lãng mạn chủ nghĩa mà để chỉ các nghệ thuật đi sâu vào thế giới tâm hồn của con người) Bởi vì “Đôĩ tượng duy nhất của thơ ca là cái vương quốc vô hạn của tinh thần và ngôn ngữ, cái chất liệu mềm dẻo và vô vọng kia lại là bộ phận khăng khít của tinh thần và là cái

có khả năng chiếm hữu các hứng thú và các vận động của tinh thần dưới trạng thái sinh động nhất của nó hơn mọi cái khác” [28, 484] Trong thế giới thơ ca ấy thì sử thi lại là lĩnh vực khởi thuỷ, bắt đầu với các thơ đ ề trên mộ, thơ cách ngôn và các bản Trường ca về vũ trụ và thần linh. Tuy nhiên, những bản trường ca ban đầu này chưa được Hêghen coi là Trường ca chính thức

Những bản trường ca xứng đáng là quyển “Thánh kinh của m ột dàn tộc” - những trường ca chính thức - trường ca chân chính - “chủ yếu ra đời vào thời

kỳ trung gian trong đó một dân tộc thoát khỏi tình trạng mê muội của nó và cảm thấy tinli thần của nó thức tỉnh bắt đầu tạo nên một th ế giới dành riêng cho nó và nó cảm thấy sống ở đấy là thoải m ái”[28, 575] Đó là một thể chế

xã hội đạt tới một trạng thái độc đáo trong đó nền tảng của sự phục tùng không phải là một uy quyền thuần tuý, mà là một “tinh thần danli dự, sự tôn trọng". Sự thức tỉnh song song của ý thức tự do cá nhân và tinh thần dân tộc

đã là tiền đề cho sử thi Trong xã hội ấy người ta muốn tạo ra một thế giới và dành riêng cho nó một quyển sách ghi lại tất cả cái không khí, khí phách hào hùng đẹp đẽ của dân tộc.

Trường ca sử thi gắn liền với cái toàn thể của thời đại và của đời sống dân tộc Song nó không phải vẽ lên tâm trạng chủ quan của nhà thơ mà vẽ lên các sự kiện và các biến cố cụ thể, cho nên cái tôi của anh ta lại càng lùi về phía sau khi anh ta lao vào thế giới đang diễn ra trước mắt, hoà mình vào cộng đồng, vào không khí dân tộc.

Khi nghiên cứu các bản Trường ca của Hômerơ người ta cho ràng nó

đã ra đời trong thời kỳ quá độ từ nền văn hoá Mixen chuyển sang nền văn

Trường ca vé đ é tài chiến tranh chống M ỹ Diéu Thị Lan Phương

hoá cổ tiền Hi Lạp thời kỳ đồng hoá của bốn nhóm bộ tộc Hi Lạp để hình thành dân tộc Hi Lạp, dân tộc trong cái ý nghĩa ban đầu, ý nghĩa sơ khai của

nó Qua những chứng cứ khảo cổ học, người ta thấy nền văn minh Cret và Mixen thuộc về thời đại đồ đồng, kim loại sắt đã có nhưng còn hiếm Người Đôriêng từ phía Bắc tràn xuống chinh phục Hi Lạp đã đem theo những dụng

cụ bằng sắt thường dùng Người Akêen đã bị kẻ xâm lược mới này đánh đuổi, chạy sang vùng bờ biển Tiểu Á Nơi ấy các thành bang Iôni và Êôlit còn giữ được, qua hàng thế kỷ, câu chuyện về nhũng anh hùng Akêen và những chiến công lừng lẫy của họ Những người hát rong đã biến những câu chuyện kể này thành nhũng khúc ca chiến trận và vinh quang Nguồn gốc hình thành nên những thiên anh hùng ca Hi Lạp cổ đại chắc chắn phải là thời kỳ có những phát triển đột biến, vượt bậc về ý thức dân tộc, về văn minh và trí tuệ của loài người Những Trường ca ỉlia t, Ođitxe của Hômerơ là những viên gạch đầu tiên của một nền văn minh HiLạp cổ đại phát triển rực rỡ (khoảng thế kỷ VII - đến thế kỷ IV sau CN )

Tuy vậy, Hêghen cho rằng không nên kết luận “từ cái thời đại anh hùng với ỷ nghĩa thực sự của nó, là thời đại sinh ra sử thi - nhãn dân đ ã có cái nghệ thuật tự mình v ẽ nên một bức tranh nên th đ ' [28,577] Thực chất thì

“nghệ thuật nảy sinh chậm hơn nhiều, khi cuộc sống và tinh thần từ lâu đ ã diễn biến trong m ột bầu không khí nên th ư’ [28,577] Các trường ca của Hômerơ xuất hiện sau khi cuộc chiến tranh Troa xảy ra nhiều thế kỷ Còn Otxian đã ca ngợi một quá khứ anh hùng mà cái hồi quang đã mất khiến người ta cảm thấy cần nhớ lại và xây dựng lại nó Những bản trường ca viết

về chiến tranh chống Mỹ của chúng ta phần lớn cũng được viết sau khi chiến thắng, khi người ta có “bước lùi” để hồi tưởng và đánh giá lại toàn bộ cuộc chiến và ý chí quật cường của nhân dân.

Xuất phát từ “s ự thức tình của ý thức dán tộc" Hêghen cho rằng trạng thái chung của thế giới sử thi là “m ột hành động trong đ ỏ các chi nhánh của

Trường ca vé đ ề tài chiến tranh chông M ỹ Diêu Thị Lan Phươiìg

nó gắn liền với cái toàn th ể của thời đại và của đời sống dán tộc” [28,583]

Đó là một hành động mà ta chỉ có thể quan niệm là đã chìm trong lòng một thế giới rộng rãi hơn Ở điểm này, Hêghen muốn nói đến sự hoà trộn giữa cái riêng và cái chung, giữa cuộc sống cá nhân và cuộc sống cộng đồng, giữa gia đình và xã hội trong một bản Trường ca chân chính Mặt khác, điều kiện khách quan, hay là tình huống phù hợp nhất cho một bản Trường ca sử thi ra đời, theo Hêghen, đấy là xung đột của trạng thái chiến tranh Trong chiến tranh, toàn bộ dân tộc đang vận động, đang hướng về cùng một mục đích: bảo vệ mình Khi ấy tinh thần dân tộc mới được thể hiện và thức tỉnh một cách toàn vẹn Đề tài về Iliat và Ođitxe của Hômerơ đều rút ra từ truyền thuyết về cuộc chiến tranh thành Troa, một cuộc chiến tranh có thật xảy ra vào thế kỷ XII trước công nguyên Trong đó Ilia t trực tiếp viết về cảnh chiến trận và cơn giận của Asin; Ođitxe viết về hoà bình, nhưng trong đó vẫn còn

dư âm của cuộc chiến, những gì liên quan đến tình trạng diễn ra trong ngôi nhà ở đảo Ithác cũng như tới cuộc du lịch của Ođitxe khi trở về đều là hậu quả trực tiếp của cuộc chiến tranh, thậm chí là việc kéo dài của cuộc chiến tranh ấy Rất nhiều Trường ca viết về đề tài chiến tranh đã trở thành những quyển “thánh kinh" tượng trưng cho tinh thần dân tộc, ví dụ như “Giải phóng Gieruxalem” của T.Tátxô , “Lusiadas”của L.Camoes, “Khúc ca vê' cuộc hành binh I-go” của dân tộc Nga Dù những bản trường ca ấy viết về cảnh chiến thắng hay thất bại thì nó vẫn là những ngọn lửa rực sáng Hêghen viết:

"Trong chiến tranh thì tinh thần dũng cảm làm thành cái hứng thú chủ yếu,

mà tinh thần dũng cảm là một trạng thái tâm hồn và có m ột hoạt động không lưrp với cách biểu hiện trữ tình cũng không hợp với hành động có kịch

///j/í”[28,594] Không phải tất cả các trường ca đều viết về chiến tranh nhưng chiến tranh là một đề tài lớn, một môi trường phù hợp nhất và vô cùng đa dạng để thể hiện sự hoành tráng và tinh thần cộng đồng Bởi vì chiến tranh đòi hỏi một sức mạnh lớn - sức mạnh tập thể, đòi hỏi sự quên mình - nâng con người cá nhân và con người tập thể ngang hàng với thần thánh Tuy

Trường ca vê đ ể tài chiến tranh chống M ỹ D iêu Thị Lan Phương

nhiên, không phải bất cứ cuộc chiến tranh nào cũng là “tình huống phủ hợp'''

của Trường ca Hêghen quan niệm “C h ỉ có những cuộc chiến tranh giữa các dân tộc xa lạ đối với nhau thì mới có tính sử thi, trái lại các cuộc chiến tranh giành vương triều, các cuộc nội chiến, các cuộc khởi nghĩa tư sản lại thích hợp với lối trình bày của kịch hơn” [28,595] Và không chỉ là những cuộc chiến tranh giữa các dân tộc xa lạ, Hêghen còn nhấn mạnh “Điều này không

có nghĩa là mọi cuộc chiến tranh bình thường giữa hai dân tộc đối địch nhau đều là sự kiện sử t h i Cuộc chiến tranh còn phải diễn ra nhân danh một đòi hỏi có tính toàn nhãn loại và có tính lịch sử mà một dân tộc đưa ra với một dân tộc khác” [28,597] Những cuộc chiến tranh vệ quốc nhân danh chính nghĩa như chiến tranh chống Napoleon năm 1812, chống Phát xít 1941- 1945 của dân tộc Nga, chiến tranh chống Nguyên Mông, Minh Thanh, chống Pháp, chống Mỹ của nước ta đều là những cuộc chiến mang tầm vóc sử thi.

1.2.2 Ảm vang của những thời đại anh hùng trong lịch sử Việt nam

Việt Nam là một nước đi lên từ nền kinh tế nông nghiệp lúa nước, khí hậu khắc nghiệt, lúc khô hạn lúc lũ lụt lớn, đặc biệt chiến tranh chống xám

l ư ợ c l i ê n miên đã thúc đẩy sự hình thành một tinh thần đoàn kết, một sự cố kết bền chặt mà không một thế lực ngoại xâm nào phá vỡ được Việt Nam đã từng chiến thắng nhiều kẻ thù hùng mạnh đến từ những nước lớn như Trung Hoa, Mông cổ, Pháp, Mỹ .Có thể khẳng định rằng phải có một tinh thần dan tộc vĩ đại, tất cả vì cộng đồng thì chúng ta mới có thể làm nên những chiến thắng như thế Đó là những sự kiện mang tầm vóc sử thi mà nếu có một cá nhân tài năng thì có thể làm nên những quyển “Thánh th ư của dán tộc", những bản trường ca bất hủ về đất nước anh hùng Tuy nhiên, nếu Hi Lạp, La Mã xã hội cổ xưa đã để lại những áng anh hùng ca, những Trường ca

sử thi thì ở ta, đó là một hệ thống cổ tích thần thoại có gắn bó với lịch sử, toát ra từ quá khứ xa xưa gian lao và oai hùng của cộng đồng dân tộc Sử thi Tây Nguyên với Đam San, Xinh Nhã cũng là những tác phẩm mang đậm chất

Trường ca về đ ề tài chiến tranh chống M ỹ D iêu Thị Lan Phương

sử thi Bên cạnh đó chúng ta còn có một truyền thống văn học với sự phát triển rực rỡ của truyện thơ, truyện Nôm bình dân, diễn ca, ngâm khúc - các thể loại thơ dài nói chung Theo nhà nghiên cứu Phạm Huy Thông, thì “Lĩnh

N am chích qu ái” xuất hiện từ thời Trần và Lê sơ giữ vị trí như một bộ

Trường ca nguyên thuỷ Việt Nam Từ cái nhìn lịch sử, chúng ta có thể khẳng định rằng trường ca viết về chiến tranh chống Mỹ là một sự phát triển từ truyền thống văn học dân tộc và mang dấu ấn của thời đại mới.

Trong lịch sử có lẽ có hai giai đoạn để lại dấu ấn về hào khí dân tộc lớn nhất trong văn học đó là giai đoạn Lý, Trần, Lê và giai đoạn chống Mỹ Văn học Lý Trần với hào khí Đông A đã làm nên một chủ nghĩa yêu nước đầy khí phách anh hùng và độc lập, tự cường, xứng đáng là thời đại anh hùng ca Lời kêu gọi đứng lên cứu nước trong “H ịch tướng sỹ” của Trần Quốc Tuấn là sự

ý thức về tinh thần dân tộc của thời đại Đỉnh cao của thời kỳ này là bài thơ dài “Bình N gô đại cáo” - áng “thiên c ổ hùng văn” của muôn đời Nó nhu một bản giao hưởng hùng tráng về sức mạnh to lớn của dân tộc ta trong cuộc kháng chiến chống quân Minh Âm hưởng của Bình N gô đại cáo có tính chất của một bản trường ca, bởi như Hêghen viết nó “thực sự là toàn bộ quan niệm về th ế giới và cuộc sống một dân tộc, được trình bày dưới hình thức khách quan của những biến c ố thực to;”[28,573], Tuy B ình N gô đại cáo

chưa phải là một tác phẩm có độ dài, đặc biệt đặt trong thể loại trường ca nhưng về nội dung cảm hứng, âm vang hào sảng của nó xứng đáng là một thiên cổ hùng văn, sánh ngang với một số bản trường ca mang tính dân tộc của các nước khác như K aìêvaìa (Phần Lan), Nibelung (Đức), Bài ca Rôlăng

Trường ca vé đ é tà i chiến tranh chông M ỹ Diêu Thị Lan Phương

tráng chỉ ra đời trong một xã hội có cái gì đó siêu phàm Cuộc chiến tranh chống Mỹ là cuộc chiến “nhân danh một đòi hỏi có tính toàn nhân loại và có tính lịch s ữ’ [28,597], Chúng ta thắng giặc Mỹ là đã chiến thắng một đội quân mạnh hơn ta về nhiều mặt Dù phải đương đầu với muôn vàn khó khăn thiếu thốn, nhưng với sức mạnh quật cường, lòng yêu nước nồng nàn và tinh thần đoàn kết cộng đồng chúng ta đã làm nên điều kỳ diệu Một cuộc chiến mang tính chất thần thánh và một truyền thống thơ văn yêu nước nồng nàn, hào sảng từ xa xưa, dĩ nhiên giờ đây lại được trỗi dậy, thôi thúc những chiến

sĩ, nhà thơ mang trong mình niềm tự hào vô biên về dân tộc muốn tổng kết lại, tường thuật lại về một giai đoạn lịch sử không thể nào quên, không thể lùi vào dĩ vãng Âm vang của thời đại anh hùng và những cá nhàn anh hùng đã nâng cả dân tộc lên tầm vóc sử thi mà người ta cảm thấy dường như một bài thơ ngắn, một bài văn ngắn không thể diễn tả hết được Điều này không chỉ

có ở đất nước chúng ta mà cả ở một số nước khác như Nga với Maiacôpxki, Traccôpxki cũng đã làm nên những bản trường ca bất hủ Hơn nữa, như một xu hướng, những bản trường ca không chỉ xuất hiện trong văn học, mà trong âm nhạc, hội hoạ cũng xuất hiện trường ca và những bức tranh khổ lớn phù hợp với tính chất anh hùng của thời đại.

1.3 Sự tồn tại của Trường ca trong lịch sử

Khi nghiên cứu về trường ca nói chung, và trường ca viết về chiến tranh chống Mỹ nói riêng, chúng ta nên xem xét sự vận động của thể loại để tìm ra

sự giống và khác nhau, sự thống nhất hay mâu thuẫn giữa các trường ca hiện đại mà chúng ta đang bàn với các loại trường ca trong lịch sử Sự phát triển của trường ca từ xưa đến nay phải nói là vô cùng phức tạp Đó là một quá trình không ngừng biến thể và có những lúc dường như đứt đoạn Thực ra điều này cũng là một lẽ tự nhiên vì trường ca phải có thời đại của nó Lịch sử hình thành và phát triển của các dân tộc trên thế giới rất đa dạng nên xét về

sự vận động của thể loại trường ca là vô cùng khó khăn Hầu như một số từ

Trường ca vé đê tài chiến tranh chống M ỹ Diêu Thị Lan Phương

điển thuật ngữ văn học ở Việt Nam khi nói về thể loại này cũng chỉ nói một cách đại lược như: Trường ca sử thi - Trường ca tiền lãng mạn -Trường ca lãng mạn Trong cuốn M ỹ học, H éghen chia Trường ca sử th i ra thành ba thời kỳ ( đến thời đại của ông):

- Thơ sử thi Phương Đông

- Sử thi của người Hi Lạp và La Mã

- Sử thi lãng mạn Trong hệ thống này, loại thứ nhất, th ơ sử th i Phương Đ ông, có tính chất chủ yếu là tượng trưng, đa phần đều được Hêghen cho là loại trường ca sử thi không thực sự, bởi nó “không th ể vươn lên được tới tình trạng độc lập cá nhân của tính cách, của mục đích và của các xung đ ột” [28,643] Hêghen chỉ thừa nhận những sử thi thực sự ở hai dân tộc Ấn Độ và Ba Tư Điều này là do tính chất của các quan niệm khái quát về vũ trụ, về nhân sinh và tôn giáo ở các dân tộc khác nhau.

Tiếp theo là loại Trường ca sử th i của người Hi Lạp và những người

La Mã Chính Hômerơ đã đưa chúng ta vào thế giới nghệ thuật sử thi chân chính Hêghen đặc biệt đánh giá cao thơ sử thi giai đoạn này, theo ông, những tác phẩm của Hômerơ là “sự sáng tạo cao nhất của tinh thẩn sử thi, và

là cái nguồn hưởng thụ trong trẻo nhất đối với tinh thần con người chúng to”

[28,648],

Có thể nói, hai giai đoạn trên là thời kỳ đầu của sử thi anh hùng ca Cũng tương tự như cách phân chia của Hêghen, một số nhà lí luận về sử thi của Liên Xô (cũ) đã phân chia sử thi thành hai loại:

1 S ử th i c ổ sơ (hay sử th i thần thoại ) - tương ứng với thơ sử thi Phương Đông - không chính thức.

Trường ca vê đ ề tài chiến tranh chông M ỹ D iêu Thị Lan Phươìig

2 S ử th i c ổ điển (sử th i anh hùng) - tương ứng với sử thi Hi Lạp - sử thi chính thức.

Tiêu biểu cho cách phân chia này là nhà nghiên cứu E.M.Meletinski và V.E.Gusép.

Giai đoạn thứ ba theo cách phân chia của Hêghen chính là giai đoạn thơ S ử th i lãng mạn. Ở đây Hêghen chia làm hai nhóm: Nhổm thứ nhất

“được tạo nên bởi các di tích của thời kỳ trước thời kỳ Thiên chúa giáo và được bảo vệ ở các dân tộc mới nhờ có truyền thống k ể bằng miệng và do đó

mà bị xuyên tạc ít nhiều" [28,650] Những trường ca của Otxian - những trường ca gợi lại kỷ niệm đau đớn của một thời vinh quang đã qua là thuộc nhóm này Nhổm thứ hai là thơ sử thi của thời trung cổ Thiên chúa giáo Nhóm này có ba chủ đê chính, đầu tiên là chủ đề liên quan đến các quyền lợi, các tính cách và các biến cố dân tộc, ví dụ như nhũng Trường ca về Xít tiêu biểu của dân tộc Tây Ban Nha, các ca khúc Nibelung của Đức Tiếp đó

là các trường ca tôn giáo thời Trung cổ ở chủ đề này tiêu biểu là “Thần

kh ú c” của Đantê Cuối cùng là chủ đề về tầng lớp hiệp sĩ gồm những cuộc phiêu lưu tình duyên và những trận chiến đấu vì danh dự cũng như về những quan hệ tôn giáo với tính chất chủ nghĩa thần bí của tầng lớp hiệp sĩ Thiên chúa giáo Chủ đề này thường gắn với các yếu tố cá nhân hơn là dân tộc về

cơ bản, cách phân chia của Hêghen chỉ mới dừng lại ở thời kỳ Trung cổ, còn các thời kỳ sau- thời kỳ Phục hưng hầu như chưa được bàn đến, mặc dù ông

đã đả động đến những Trường ca sử thi thơ mộng của người Đức và đặc biệt

là tác phẩm “H ecm an và Đ ôrôth ê” của thi hào Gơt (sau Phục hưng-thế kỷ XVIII-XIX-( 1749-1832) Mặt khác, như cách phân chia này thì giai đoạn sử thi lãng mạn là một giai đoạn rất dài và vì vậy mà nó quá trừu tượng, khó có thê’ nắm bắt một cách minh bạch Thực chất vấn đề phân chia thể loại trường

ca ra các thời kỳ là rất khó khăn, đặc biệt nếu xét trên một bình diện rộng (ví

dụ như toàn thế giới) Nếu chúng ta áp dụng trong một dân tộc thì dĩ nhiên

Trường ca về đê tà i chiến tranh chông M ỹ Diêu Thị Lan Phương

vấn đề sẽ dễ dàng hơn về đại thể chúng ta có thể hình dung sự vận động của trường ca theo một mạch chính từ những Trường ca sử thi (thần thoại + cổ điển) - Trường ca thời Trung c ổ -Trường ca thời Phục hưng - Trườỉig ca lãng mạn th ế kỷ XVIII - XIX).

Trước hết chúng ta nói về s ử thỉ c ổ điển, về tên gọi sử thi cổ điển còn

có nhiều cách và nhiều sự phân loại khác nhau cũng như Hêghen chia những trường ca giai đoạn đầu này thành hai loại: không chính thức và chính thức

Không chính thức thường gắn với các yếu tố dân gian truyền miệng và tính chất thần bí tôn giáo Còn sử thi chính thức đã có một tác giả - một cá nhân nào đó cụ thể, dù có thể nó vẫn còn dựa trên cốt truyện dân gian Những sử thi không chính thức, hay có một số cách gọi khác: sử thi dân gian, sử thi c ổ

sơ, sử thi thần thoại . đương nhiên vẫn có mối quan hệ rất lớn đối với thê’ loại sau này, nhưng do tính chất truyền miệng của nó mà không có được những văn bản cụ thể, nên tạm thời chúng ta không bàn đến ở đây Bước sang thời kỳ sử th i chính thức, hay còn gọi là sử thi anh hùng, sử thi tái tạo . với những tác phẩm Iliat, Ô đitxê được xem là của Hômerơ; M ah abharata, tác giả có tên là Vyasa - chỉ đơn giản có nghĩa là “Người biên s o ạ n R a m a y a n a

- cuốn sách thần thánh của nhiều triệu người Hindu trong cuộc đời của họ, nguyên bản được tạo nên bởi nhà thơ thông thái Valmki Những sử thi kể trên đều là những bộ sử thi đồ sộ của các nền văn minh lớn trong lịch sử Chúng đều là những tác phẩm có cốt truyện và có nhân vật mang tính chất anh hùng Theo Hêghen “nội dung và hình thức của nó thực sự là toàn bộ các quan niệm, toàn bộ th ế giới và cuộc sống của một dân tộc được trình bày dưới hình thức khách quan của một biến c ố thực tại” [28,573] Thực chất các sử thi cổ điển đều là những tác phẩm anh hùng ca (Vì vậy một số từ điển thuật ngữ của

ta khi giải thích mục sử thi thường có câu: còn gọi là anh hùng ca) xuất hiện sớm trong lịch sử văn học của các dân tộc nhằm ngợi ca những sự nghiệp anh hùng có tính chất toàn dân và có ý nghĩa trọng đại đối với dân tộc Trong “

Trường ca về đ ề tài chiến tranh chống M ỹ D iéu Thị Lan Phương

Đ ạ i từ điển bách khoa Liên Xô" có viết: “yWỉ hùng ca có mối liên hệ hữu cơ với lịch sử dân tộc, lưu giữ lại những chiến công anh hùng của những người đại biểu ưu tú của nhân dân” [cd37,408] Dung lượng của những bộ sử thi này rất lớn cả về nội dung lẫn độ dài Nó gắn với một quá khứ tuyệt đối, một thời gian đã hoàn thành trọn vẹn như cách nói của Bakhtin; trong sự so sánh với thể loại tiểu thuyết, Bakhtin đã chỉ ra ba đặc điểm của trường ca sử thi như sau:

1 Đ ối tượng sử thi là cái quá khứ dân tộc anh hùng "quá khứ tuyệt đối" theo thuật ngữ của Goethe và Schiller.

2 Nguồn gốc sử thi là truyền thuyết dân tộc ( cliứ không ph ải kinh nghiệm cá nhân và hư cấu tự do nảy nở trên cơ sở kinh nghiệm ấy)

3 T h ế giới sử thi được cách ly khỏi thời đương đại, tức là thời của ca

s ĩ ( tác giả và thính giả) bằng một khoảng cách sử thi tuyệt đối.[ 7,35]

Thế giới các hành động và nhân vật sử thi vốn cao thượng và anh hùng Nhận xét của Bakhtin đặc biệt dành cho các trường ca cổ điển Lúc này nhận thức về tự nhiên và con người vốn còn nhiều hạn chế, vì vậy các vị thần, các nhân vật anh hùng lại càng trở nên hùng vĩ và cách xa với cái bình thường Nghĩa là nó giữ một cự ly nhất định với thế giới hiện thực Trong sử thi cổ điển, tính chất thẩn thánh còn rất đậm ( Asin lấy sức mạnh từ đất mẹ ) vì vậy cái khoảng cách này là rất lớn và các nhân vật sử thi tạo nên một thế giới đáng tôn thờ và ngưỡng vọng Càng về các giai đoạn sau, khoảng cách sử thi này càng được rút ngắn Điều này xẩy ra không chỉ riêng với thể loại trường

ca mà còn ở các thể loại khác (như tiểu thuyết, thơ ).

Sự thống trị của Thiên chúa giáo và chủ nghĩa kinh viện đã ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển của văn học nghệ thuật, trong đó có trường ca Thay

Trường ca về đ ề tài chiến tranh chống M ỹ Diêu Thị Lan Phươììg

vì sự ca ngợi những con người khổng lồ (cả về trí tuệ và sức mạnh ), tinh thần chiến đấu hy sinh vì dân tộc, các Trường ca Trung c ổ phần nhiều viết về các

đề tài tôn giáo và tầng lớp hiệp sĩ Trong đó đa phần mang nội dung thần bí

và tính chất phiêu lưu cá nhân Vì vậy, Hêghen đã cho rằng những trường ca này “ít tính sử thi thực tại”. Tuy nhiên, trong những tác phẩm viết về các đề tài ấy, vẫn nổi lên một “Thần kh ú c” của Đantê Như Hêghen nhận xét, đày thực sự là tác phẩm “hoàn m ĩ nhất, có nội phong phú nhất, cái sử thi thực sự nghệ thuật của thời Trung c ổ Thiên chúa giáo và Công giáo” [28,653] và Đantê chính là người m ở đầu cho phong trào văn nghệ Phục hưng Italia Ông vừa là nhà th ơ cuối cùng của thời trung cổ, vừa là thi sĩ đầu tiên của thời kỳ cận đại Trong lịch sử thời kỳ trung cổ, đã có nhiều cuộc đấu tranh của tầng lớp dưới Chính vì vậy, tồn tại song song với những trường ca về tôn giáo và tầng lớp hiệp sĩ vẫn là những trường ca mang tính chất anh hùng ca Từ khoảng cuối thời kỳ trung cổ (XII- XIV) đã xuất hiện hàng loạt những bài ca

ca ngợi lòng dũng cảm và những cuộc chiến đấu mang tính toàn dân Đó là

“Bài ca Rôìăng” (Pháp), “Bài ca Nibelung(Đức), “Bài ca vê' chàng Xit của tôi” (Tây Ban Nha), “Khúc ca v ề cuộc hành binh I-go” (Nga) Đặc biệt

âm hưởng của những bản trường ca này không chỉ là âm hưởng hào hùng của những bản trường ca thời cổ đại mà còn là âm hưởng bi tráng của những trận chiến Kiệt tác “K h ú c ca vê' cuộc hành bỉnh I-g o” là sự đau xót trước thất bại khủng khiếp của cuộc hành binh I-go trong sự kiện lịch sử mùa hè năm

1185 Đó là bức tranh tai hoạ của nước Nga vì những sự phân biệt, tranh giành giữa các công tước và những cuộc xâm lấn cướp phá của các bộ tộc Pô- tô-vet Như tác giả Thuý Toàn viết: “Nêìi bản trường ca viết v ề chiến thắng liẳn phải là bản trường ca hân lioan ngày hội Chiến thắng nghĩa là trận chiến kết thúc Còn đ ố i với tác giả "Khúc ca" thất bại chính mới là m ở đầu của trận chiến Thất bại liên kết người Nga lại Tác giả "Khúc ca" không kêu gọi đến bữa tiệc khải hoàn mà kêu gọi mọi người đến bữa tiệc lên đường ra

rrâ/ỉ”[89] Như vậy, những bản anh hùng ca mang tính sử thi cao trong giai

Trường ca về đ ề tà i chiến tranh chống M ỹ Diéu Thị ỈMH Phương

đoạn này thường xuất hiện vào cuối thời kỳ trung cổ; khi sức mạnh thần bí Tôn giáo đang ngày càng bị những phát minh của khoa học kỹ thuật làm đảo lộn và lu mờ dần Hơn nữa, những bản trường ca này lại xuất hiện ở những nước chịu sự thống trị của Tôn giáo ít hơn, chính vì vậy mà cái bóng đêm Trung cổ không phủ lên được cái tinh thần ngời sáng của họ Nói như vậy, thì cuối cùng chính Đantê là người vĩ đại nhất Ông sống ở một đất nước là trung tâm của Thiên chúa giáo nhưng đã là người mở màn cho một bức tranh khải hoàn của nghệ thuật: Thời đại Phục hưng.

Khi nhận xét về các anh hùng ca của Hi Lạp cổ đại, Mác viết: “Sức hấp dẫn đó chínli là sản phẩm của cái hoàn cảnh và nó gắn liền với sự kiện là những điều kiện x ã hội chưa chín muồi đ ã sản sinh ra nghệ thuật đó và chỉ

có trong những điều kiện đó nó mới sản sinh ra được, những điều kiện đó đ ã

vĩnh viễn không bao g iờ trở lại /2/?a”[49,314] Theo Mác, phẩm chất anh hùng ca không thể có trong xã hội Tư sản Thời kỳ Phục hưng là thời kỳ tích luỹ của xã hội Tư bản; mặt khác, đặc trưng và tiến bộ của nghệ thuật thời kỳ này là người ta đã phát hiện ra cá nhân con người Chủ nghĩa nhân bản Phục hưng đề cao sức mạnh của con người cá nhân theo cái nghĩa bình thường nhất của nó; đề cao cái vẻ đẹp của bản thể, của tạo hoá và đòi hỏi tự do được sống trước hết là một cuộc sống bình thường với những bản năng mang tính con người nhất Và tất cả những điều ấy là đối lập với lý tưởng thẩm mỹ của sử thi (cá nhân > < cộng đồng), bởi vì về cơ bản sử thi - anh hùng ca luôn hướng đến tính chất cộng đồng Trong “M ỹ học”, Hêghen cũng viết: “Trạng thái cùa th ế giới hiện đại thực vậy là nôm na thô thiển đến nỗi nó hoàn toàn chống lại những điều kiện mà theo chúng tôi một sử thi thực sự ph ải thực hiện" [28,662] Thời Phục hưng đánh dấu sự lên ngôi của hội hoạ và sau hội hoạ là văn học Nhưng đây không phải là thời đại của thể loại trường ca Nói như Bakhtin, cái thể loại gần gũi với con người nhất phải là tiếu thuyết, phải

là kịch, đầu tiên là Xecvantéc với tác phẩm Đ ôn kih ôté đã đưa thể loại tiểu

Trường ca vê đê tài chiến tranh chống M ỹ Diêu Thị Lan Phương

thuyết thành một thể loại cỡ lớn, độc lập hoàn toàn và đặc biệt là mang tính hiện đại; và với kịch là Sêcxpia - người đã dự báo những mâu thuẫn của xã hội Tư bản Còn thể loại trường ca, sau tác phẩm bất hủ của Đantê, thì thời kỳ này rất ít những Trường ca thực sự theo cách hiểu của Hêghen - nghĩa là những trường ca mang tính sử thi Tuy nhiên, những đề tài mang tính chất dân tộc, mang tính chất cộng đồng vẫn tồn tại và có mặt trong một số trường

ca (Thể loại trường ca vẫn duy trì chỗ đứng của nó) Tiêu biểu là: “Lusiadas” (L.Camoes- thế kỷ XVI), “Giải phóng G ieruxaỉenỉ' (T.Tátxô thế kỷ XVI) Những tác phẩm này, theo một số nhà nghiên cứu Nga như Bêlinxki, Đôbrôliubôp, G.L.Abramôvits thì đều là những tác phẩm mang tính chất mô phỏng anh hùng ca và “ngày càng khác xa với mẫu mực c ổ điển của nó"

[1,229].

Thực chất, nếu chúng ta hiểu khái niệm trường ca theo nghĩa rộng, thì

từ thời Phục hưng trở đi, trường ca bắt đầu du nhập thêm nhiều đề tài, chủ đề mang tính chất cá nhân, cốt truyện không chỉ là cốt truyện tự sự mà còn là cốt truyện trữ tình Âm hưởng ngợi ca dần dần giảm bớt Thời kỳ cổ điển và thời kỳ Ánh sáng với sự chi phối mạnh mẽ của tư duy duy lý, khó có thể có được những trường ca sử thi Và nếu nhà văn vĩ đại Vônte đã viết ‘Trường ca

H erriat” thì như Hêghen nhận xét: “Ở đây thơ có vẻ là một vật giả tạo bởi vì, như tôi đ ã nói, chủ đ ề không sao cho phép ta xử lý nó một cách hồn nhiên được” [29,662]

Như trên đã viết, nếu hiểu trường ca theo nghĩa rộng thì trường ca không chỉ gồm các trường ca sử thi Và bắt đầu từ giữa thế kỷ XVIII, với sự tồn tại của chủ nghĩa lãng mạn, do những điều kiện lịch sử khách quan và đòi hỏi thẩm mỹ của con người thay đổi, trường ca cũng vận động cho phù hợp với tính lịch sử của nó Trường ca trữ tình bắt đầu phát triển Các đề tài cá nhân, những suy nghĩ có tính chất chiêm nghiệm về thời đại, về lịch sử ra đời tạo nên những nét mới của trường ca Bên cạnh đó, do nhu cầu muốn thổ lộ

Trường ca vé đ é tà i chiến tranh chống M ỹ D iêu Thị Lan Phương

tình cảm, tư tưởng, nhiều trường ca có xu hướng tiểu thuyết hoá, nêu những vấn đề gắn với đời sống Các tác phẩm chiếm vị trí đỉnh cao trong tiến triển của thể loại ở thời này thường nghiêng về tính triết lý xã hội hoặc tượng trưng triết lý, chẳng hạn như: “Cuộc du hành của Childe Ha sold” (Bai rơn),

“H ecm as và Đ ôrôthê”, “Phaoxtớ”(Gơt), “K ỹ s ĩ đồng” (Puskin), ‘T Ổ tiên” (A.Mickiewicz), “Co/Í quỉ” (M.Lermontov), “Nước Đức, câu chuyện c ổ mùa đông” (H.Hainơ), “Huyền thoại v ề các thời đại” (Huygô) Ở thời kỳ này, xuất hiện một số tiểu thuyết bằng thơ như kiệt tác “EpghênhiOnhêghin” (Puskin), “Đông Gioăng”(Bairơn) một số nhà nghiên cứu cũng xếp đây là thể loại Trường ca, nhưng chúng tôi cho rằng nó thuộc vào thể loại tiểu thuyết Bởi vì tiểu thuyết là đối thoại, là sự dang dở của hiện thực, là sự ngổn ngang của tính cách Xét về nhiều mặt, E gh ênhi ô n h êg h in là một tiểu thuyết; cũng như Truyện K iều của Nguyễn Du, chúng tôi cho rằng dù không phải là một tiểu thuyết theo dạng đặc thù như ngày nay nhưng nó vẫn gắn với tiểu thuyết hơn là trường ca.

Đối với các trường ca của Bairơn, khi Bakhtin nhận xét về những nhân vật tiểu thuyết- chẳng hạn như những nhân vật trong “Những đêm trắng” của Đôtôiepxki- những nhân vật “như sự xuất hiện trong đời thực” và ông nhận xét: “Những th ể loại khác ch ỉ có th ể sản sinh ra những hiện tượng tương tự như th ế m ột khi chúng được tiểu thuyết hoá, tức là chuyển vị vào khu vực giao tiếp tiểu thuyết, thí dụ các trường ca của Bai rơn” [7,65]

Từ đó chúng ta có thể rút ra nhận xét: nhiều trường ca thời kỳ này có

xu hướng tiếp thu thêm nhiều yếu tố tiểu thuyết nên càng về sau trường ca càng gắn với cuộc sống thực tiễn hơn Mặt khác cũng từ đây ra đời những tiểu thuyết bằng thơ đặc sắc tiêu biểu cho thời đại Đên các thế kỷ sau, ngôn ngữ văn xuôi bao giờ cũng có ưu thế hơn trong việc phản ánh cuộc sống bộn

bề đời thường, phản ánh một thực tại chưa hoàn tất mang tính đối thoại triền

Trường ca vé đ ề tài chiến tranh chống M ỹ D iêu Thị Lan Pliươiig

miên, vậy nên tiểu thuyết bằng văn xuôi có cơ hội để nói về cuộc sống một cách dễ dàng và đầy đủ hơn.

Nhìn chung, thể loại trường ca trong thời chủ nghĩa lãng mạn vẫn tồn tại và có nhiều tác giả nổi tiếng Nhưng phần lớn, nó không còn cái âm hưởng hào hùng của những bản tráng ca sử thi, thay vào đó là những chiêm nghiệm sâu xa về cuộc đời, về lịch sử Và vì vậy mà nó mang tính trữ tình hơn Thể loại trường ca đã có nhiều thay đổi trong giai đoạn này, nhưng nó vẫn nằm trong cái quĩ đạo của những tác phẩm phản ánh những vấn đề mang tính tổng hợp, mang tầm cao thời đại và dân tộc Đến nửa cuối thế kỷ XIX, khi chế độ Tư bản thể hiện ra những mâu thuẫn gay gắt của nó, thể loại này hẩu như vắng bóng Đây phải là thời kỳ của chủ nghĩa hiện thực Tuy nhiên, thỉnh thoảng vãn có một vài tác giả viết trường ca, nhưng là những trường ca mang tính hiện thực (chứ không phải tính sử thi hay tính lãng mạn, sở dĩ có lãng mạn là vì lúc ấy cách mạng vừa thắng lợi với khẩu hiệu: Tự do, bình đẳng, bác ái), chẳng hạn như: “Thần băng giá m ũi đỏ" và “Ai được sóng

su n g sướng ở N g a ” của N.Nhêkraxôp.

Lịch sử loài người gắn liền với sự phát triển của các hình thái kinh tế xã hội Mỗi thời kỳ có một loại hình nghệ thuật lên ngôi Nói riêng trong văn học, thì mỗi giai đọan, mỗi thể loại cũng có những ưu thế nổi trội riêng của

nó Có những thể loại ra đời rồi biến mất sau đó, cũng có những thể loại luôn trường tồn Có những giai đoạn, chúng ta cũng nghĩ rằng thể loại trường ca sẽ không còn tác dụng nữa, sẽ không cất lên được tiếng nói ngợi ca kỳ diệu hào hùng về tinh thần dân tộc nữa; nhưng rồi với sự thay đổi của lịch sử, với những chấn động rung trời chuyển đất, những con người bỗng hoá thân cao ngang thần thánh, làm nên những sự kiện, những anh hùng, nhũng thời đại toả sáng mãi mãi, không bao giờ lu mờ trong lịch sử Thế kỷ XX ở nhiều đất nước trên địa cầu đã có những thay đổi vĩ đại như thế Với sự ra đời của Xã hội Xã hội chủ nghĩa đầu tiên ở Nga mà lý tưởng là một xã hội cộng sản, đấu

Trường ca về đ é tài chiến tranh chống M ỹ D iêu Thị Lan Phương

tranh cho những con người bị bóc lột; rồi những cuộc chiến vệ quốc oai hùng đã lại mang đến âm hưởng hùng tráng cho trường ca Thời đại trường

ca mới đã bắt đầu cùng thế kỷ này, dù độ dài, dung lượng phản ánh, cách phản ánh có thể khác nhau, nhưng đây chính là tiếng nói kế tiếp của trường

ca sử thi cổ điển Như G.L.Abramôvits nhận xét: “Trong thời đại ngày nay, trường ca hiện đại là loại thơ gần gũi nhất với anh liùng ca" [1,221] Trường

ca hiện đại chính là khái niệm liên quan trực tiếp đến những bản Trường ca chống M ỹ ở ta Cũng như thể loại trường ca, đây là một khái niệm còn nhiều bàn cãi và không ít người cho rằng chúng ta không có trường ca mà chỉ có thơ dài Để hiểu được những bản trường ca viết về chiến tranh chống Mỹ, chúng ta sẽ tìm hiểu nó trong sự đối sánh với thể loại mà chúng ta xem là gần gũi, đó chính là anh hùng ca c ổ điển và anh hùng ca hiện đại.

1.4 Về Trường ca hiện đại

Sự vận động mạnh mẽ của lịch sử, thực tế sinh động của Cách mạng Xã hội Chủ nghĩa và Cách mạng Giải phóng dân tộc; thực tế của sự thức tỉnh ý thức độc lập; thực tế chiến tranh Cách mạng và những cao trào xã hội rộng lớn, những biến động bão táp đồng thời cũng là sự thay đổi sinh động đối với những cơ sở xã hội sâu xa của nghệ thuật sử thi Cảm hứng anh hùng, cảm hứng yêu nước, ý thức độc lập dân tộc, ý thức tự chủ của con người trước tự nhiên, tất cả những cái đó đã tạo nên một “Trạng thái sử thi" cho những bản trường ca của thời đại mới Trường ca của thế kỷ XX chỉ xuất hiện ở các nước có những cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại Khởi đầu từ nước Nga, với những bản trường ca của những năm 20 (thế kỷ XX) với các tác giả lớn như: Maiacôpxki, A.Blok, Exênhin, Lugôvxkôi, Trarđôvxki, Evtusenkô đã báo hiệu sự hồi phục của những anh hùng ca trong thời kỳ này Sau hai sự kiện lịch sử lớn, Cách mạng Xã hội Chủ nghĩa năm 1917 và chiến tháng Phát xít Đức năm 1945 nước Nga Xô Viết đã có hai thời đại trường ca lớn: Những

Trường ca vé đ ề tài chiến tranh chống M ỹ Diêu Thị Lan Phươìig

năm 20 và từ nửa sau những năm 50 Bên cạnh đó, ở một sô nước khác cũng xuất hiện những tác giả viết trường ca như P.Neruda(Chilê), P.Eluya (Pháp) Chính lý tưởng, chính kỳ vọng mãnh liệt về một cuộc cách mạng giải phóng cho toàn nhân loại, chính khí thế và sự hy sinh quên mình của từng con người, từng dân tộc trong những cuộc chiến tranh vệ quốc đã tạo nên hào khí cho một thời đại trường ca mới, cho sự tái sinh của chất sử thi, chất thơ đối lập với chất văn xuôi của xã hội Tư bản Trường ca hiện đại phải chăng

là một sự vận động hợp lý của những bản trường ca cổ điển, bởi nó mang trong mình cái tham vọng nói lên cái lớn lao mang tính dân tộc, tính thời đại trường ca chống Mỹ nằm trong loại hình này Tuy mang những đặc điểm dân tộc tính đặc sắc nhung về mặt phương pháp, khi nghiên cứu một thể loại chúng ta nên nhìn nó trong cái tổng thể, trong cái từ trường mà nó chịu ảnh hưởng Hơn nữa, văn học Việt Nam hiện đại 45-75 không chỉ tiếp thu nền lý luận và triết học c Mác- Lênin mà còn chịu ảnh hưởng sâu sắc nền văn học mang tính sử thi từ các nước Xã hội chủ nghĩa, đặc biệt là nền văn học Liên Xô(cũ).

1.4.1 Trường ca hiện đại có những đặc điểm thông nhất với Trường ca

sử thi.

Như G.L.Abramôvits đã nhận xét: “Trường ca hiện đại là loại th ơ gần

g ũ i n h ất với anh hù ng Cữ”[ 1,221] Ở ta, khi xem xét về các vấn đề giữa sử thi cổ điển và trường ca hiện đại, Đỗ Văn Khang đã cho rằng có thể đặt tên cho loại trường ca này là Trường ca sử th i hiện đ ạ i [36], Điều đó khiến ta nghĩ rằng trường ca hiện đại có nét tương đồng vói trường ca sử thi cổ điển

Từ những ý kiến này chúng tôi sẽ tìm hiểu một số vấn đề của trường ca hiện đại trong tương quan với những bản sử thi cổ điển.

Theo ông Hoàng Ngọc Hiến trong “N ăm bài g iả n g về th ế loại", thì

N ộ i du n g lớn được xác định là đặc trưng cốt yếu của thể loại trường ca Nếu

Trường ca vé đ ề tà i chiến tranh chống M ỹ Diêu Thị Lan Phương

nội dung của trường ca sử thi là “toàn bộ quan niệm về th ế giới và cuộc sông một dân tộc” thì các trường ca hiện đại cũng luôn hướng đến sự khái quát tổng thể lịch sử Ngay các nhan đề cũng đã nói lên tầm phản ánh, những vấn

đề của lịch sử dân tộc Chẳng hạn như “T ổn g ca" (P.Nêruda), “B ài ca tháng

A/tfờỉ”(Maiacôpxki), “Tiếp cõi xa lại cõi x a ” (A.Trarđôvxki), “Giữa th ế kỷ”

(V Lugôvxkôi), “M ặ t đường kh át vọng” (Nguyễn Khoa Điềm), “Đường tới thành phố" (Hữu Thỉnh), “Cơn đường của những vì sao” (Nguyễn Trọng Tạo), ‘'Khúc h át người anh hù ng” (Trần Đăng Khoa) Các trường ca đều tập trung vào các vấn đề mang tính dân tộc “B à i ca thán g M ười” là hành khúc của quần chúng cách mạng, là hồi kèn xung trận, là tiếng reo hò của

“giai cấp đi tấn công”-, đồng thời nó là lễ ca dâng nhân loại mới và con người mới, là tiếng nói của “niềm vui bất tận”- niềm vui của nhân loại được giải phóng, của tất cả các dân tộc đang đi dưới ngọn cờ tháng Mười Tác phẩm “Đ ường tới thành p h ổ ’’’ là sự hăm hở với sức mạnh đoàn kết keo sơn quân dân ta đã ào ào tiến đến giải phóng thành phố Hồ Chí Minh - trận quyết định để kết thúc cuộc chiến tranh chống Mỹ Một trong những cảm hứng của trường ca hiện đại là viết về các nhân vật ưu tú Maiacôpxki có bản trường ca

về V.I.Lênỉn, Tố Hữu có “Theo chân B ác” Bên cạnh đó, những công dán, những chiến sĩ anh hùng dám xả thân quên mình vì đất nước cũng xứng đáng được tôn vinh Trần Đăng Khoa có trường ca “K h ú c hát người anh hùng” viết về chị Mạc Thị Bưởi; Lê Anh Xuân có trường ca “N gu yễn Văn Trỗi"

Những con người đã gắn số phận mình với số phận lịch sử, những trận chiến sống còn cùng đất nước, những bước ngoặt mở ra một thời đại mới đều là những vấn đề then chốt của trường ca hiện đại Nhìn chung, “nội dưng lớn” chính là sự khái quát những kinh nghiệm của lịch sử, sự ngẫm nghĩ “kinh nghiệm đạo đức của thời đại, sự tái hiện nlũmg biến c ố trọng đại và những tính cách x ã hội- lịch sử đ ặ c sắc của thời đ ạ i” [33,118] Mặt khác, “nội dung lớn” còn là tình cảm lớn, cảm xúc lớn; nó thể hiện ở “nhân cách của nhà thơ với những tư tưởììg tính cách phóng khoáng, lành mạnh", ở “sức khái quát

Trường ca về d ê tài chiến tranh chống M ỹ D iêu Thị Lan Phươìĩg

sâu sắc". Nếu không có những tính cách, cảm xúc mạnh mẽ, không có sự thôi thúc của con tim thì không thể tạo nên một bản trường ca hấp dẫn Maiacôpxki ngoài những tác phẩm viết về lãnh tụ, vẻ Cách mạng, còn viết những bản về tình yêu, những tác phẩm vẫn được mệnh danh là “íỉ? thi của trái tim con người”. Cốt truyện của trường ca “Đ ám máy m ặc quần” là một câu chuyện tình hết sức bình thường nhưng chủ đề - tư tưởng của tác phẩm lại là tiếng Đ ả đảo ném vào mặt giai cấp Tư sản Tinh cảm, chất thơ bên trong của tác phẩm đôi khi lại có sức sống hơn cái mà nó phản ánh Chính vì vậy tình cảm của nhà thơ đóng một vai trò rất quan trọng trong tác phẩm trường ca Tinh cảm mạnh mẽ tạo nên sự hoành tráng, âm hưởng hào hùng và

đó là một đặc điểm của trường ca nói chung Sở đĩ trường ca hiện đại vẫn là

sự tiếp nối của những anh hùng ca xưa là vì nó vẫn mang cái chất hoành tráng đó Một nội dung mang tầm dân tộc, cộng với một tình cảm lớn lao, tôn sùng mãnh liệt của chủ thể tạo nên âm hưởng ngợi ca Và đây chính là một thuộc tính của anh hùng ca cả xưa và nay.

T.Tátxô xác định rằng phạm trù cái kỳ diệu có một ý nghĩa quan trọng

và căn bản Đối với ông: cái kỳ diệu là ph ạm trù chủ đạo của loại hình nghệ th u ật chủ đạo- loại anh hùng ca [10,85], cả trường ca sử thi và trường

ca hiện đại đều lấy cái kỳ diệu để phản ánh và đồng thời cũng sáng tạo nên cái kỳ diệu Đương nhiên, cái kỳ diệu cổ xưa mang tính chất thần thánh, kỳ

ảo hơn; còn cái kỳ diệu ngày nay mang tính chất hiện thực hơn Sức mạnh vô địch của Asin tượng trưng cho sức mạnh của Ithác, là một điếu kỳ diệu; nhưng cái chết hiên ngang bất khuất của anh Trỗi cũng là một điều kỳ diệu; một chiến thắng ở trận “Đ iện Biên Phủ trên không” cũng là điều thần thánh Như vậy, ở trường ca hiện đại, cái kỳ diệu của hiện thực tạo nên cái kỳ diệu của tác phẩm anh hùng ca Các nhân vật trong trường ca đa phần mang phẩm chất cao thượng, đối lập với sự tầm thường, với cuộc sống bình thường của cá nhân, ở đây cá nhân đã hoà vào tổng thể dân tộc, không còn mang tính chất

Trường ca vé đ ể tài chiến tranh chống M ỹ Diéu Thị Lan Phương

riêng tư nữa, mà là những con người mang tư tưởng, mang tính chất triết lý,

là những con người phi thường tượng trưng cho cái Đẹp hoàn mỹ Chính vì vậy, nhân vật, chi tiết trong tác phẩm trường ca hoàn toàn khác với tiểu thuyết.

Như phần trước đã nói, trong “Lj? luận và thi p h áp tiểu thuyết”, khi so sánh giữa sử thi và tiểu thuyết Bakhtin đã nêu lên ba luận điểm Những ý kiến của Bakhtin đương thời đã gây ra nhiều ý kiến trái ngược nhau, nhưng về sau đều được công nhận là những ý kiến đúng đắn Đối chiếu với trường ca hiện đại, chúng ta nhận thấy nó vẫn có nhiều điểm hợp lý Thứ nhấv “đối tượng

sử thi là quá k h ứ dân tộc anh hùng- quá khứ tu yệt đối". Với trường ca sử thi, quá khứ anh hùng ấy có thể có khoảng cách xa hơn so với thực tại (ví dụ:

Ilia t được viết ra sau cuộc chiến tranh thành Troa khoảng gần bốn thế kỷ) Với trường ca hiện đại, khoảng cách ấy có thể được rút lại gần hơn nhưng nó vẫn là thời gian hoàn thành, thời gian tuyệt đối chứ không phải là thời gian tiếp diễn Phần lớn các bản trường ca viết về chiến tranh chống Mỹ mà chúng

ta đang bàn tới đều chủ yếu được viết vào phần cuối và sau cuộc chiến tranh, khi người ta có thể nhìn lại một cách tổng thể để tự hào vể quá khứ ấy Viết

về các nhân vật anh hùng cũng thế, thường là sau khi người ấy đã mất hoặc

về cơ bản sự nghiệp đối với dân tộc đã tương đối hoàn thành và được khẳng định thì mới xuất hiện trường ca (Tất nhiên đây là thời gian hiện thực nhưng

nó cũng phản ánh thời gian nghệ thuật của trường ca) Đây chính là một đặc điểm để phân biệt trường ca với tiểu thuyết nói chung và tiểu thuyết bằng thơ nói riêng.

Điểm thứ hai, Trường ca khôn g p h ả i là kinh nghiệm cá nhàn và hư câu tự do nảy n ở trên c ơ s ở kinh nghiệm ấy. Trường ca sử thi cũng như hiện đại, có hư cấu, nhưng phần nhiều dựa trên những biến cố có tính lịch sử Không có “Trạng th á i sử thr của xã hội thì không có anh hùng ca Đây là

mối quan hệ giữa cá nhân và cộng đồng, giữa chủ thể sáng tạo và đời sống xã

Trường ca vé đê tài chiến tranh chống M ỹ Diêu Thị Lan Pltươìig

hội Trường ca với tầm vóc nội dung của nó, do một cá nhân sáng tạo ra, nhưng đó là bài ca của cả một dân tộc, phải mang tầm vóc dân tộc Anh không thể viết chỉ bằng kinh nghiệm của cá nhân anh, không thể ca ngợi chính cuộc sống của anh, và đồng thời anh cũng không thể dựa vào đó để hư cấu nên một tác phẩm trường ca Các trường ca sử thi cổ xưa thường lấy các

đề tài tôn giáo hoặc truyền thuyết; đa phần những cốt truyện ấy đã được truyền tụng trong dân gian, ít nhiều manh tính folklore (Iliat, Ođitxe,

M ahabharata, R am ayana, K alêvala . ) Điều này đã một phần quyết định các bản trường ca này trở thành những “Thánh kinh của dàn tộc”, được lưu truyền rộng rãi và phổ biến trong nhân dân Trường ca hiện đại, đĩ nhiên không chỉ lấy đề tài là truyền thuyết dân tộc, nhưng nó cũng phản ánh những vấn đề mang tính toàn dân, những sự kiện, những nhân vật anh hùng trở thành tiêu biểu cho ý chí, nguyện vọng và sức mạnh dân tộc về điểm này, Bakhtin đã có sự gặp gỡ với quan niệm của Hêghen, trong cuốn M ỹ học

Hêghen viết: “Thơ sử thi có mục đích là v ẽ lên không phải cái tâm trạng chú quan của nhà thơ, mà v ẽ lên các sự kiện và các biến c ố cụ thể, cho nên cái tôi của anh ta lại càng plidi lùi v ề phía sau khi anh ta càng lao vào cái th ế giới đang diễn ra trước mắt /a”[28,580] Hơn nữa, “phong cách sử thi v ĩ đại đòi liỏi tác phẩm tự nó ph ải chinh phục người ta chứ không pliải nhờ vào con tim của tác g/ả”[28,580].

Tuy vậy, Hêghen không hề phủ nhận sự sáng tạo cá nhân, ông viết tiếp: ‘Trường ca sử thi, với tính cách là tác phẩm của một cá nhân duy nhất, trong khi biểu hiện tinh thẩn của một dân tộc, vẫn không phải là một tác phẩm tập th ể của dân tộc mà là tác phẩm của vài người thôi Tliực vậy, tinli thần m ột thời đại, một dân tộc ấy ch ỉ làm nảy sinh một tác phẩm thực sự khi

nó được một thiên tài cá nhân của một nlià thơ nắm /óý”[28,580] Những biến cố lớn của lịch sử, cuộc chiến đấu thần thánh của nhân dân ta chống đê

Trường ca vé đ ể tà i chiến tranh chống M ỹ D iéu T h ị L an Phương

quốc Mỹ đã là tiền đề trực tiếp tạo nên những bản trường ca; điều ấy là hoàn toàn hợp logic.

Điểm thứ b a là khoản g cách sử thi tu yệt đối. Các thể loại cao thượng bao giờ cũng giữ một cự ly so với thời đương đại Khoảng cách của anh hùng

ca hiện đại được rút ngắn hơn; nhung bản chất của trường ca là cái kỳ diệu, cái đáng được ca ngợi, cũng có nghĩa là những phẩm chất ưu tú nhất chỉ có ở một số ít người, một số sự kiện vì vậy nó vẫn là một thể loại không mang tính chất đời thường, văn xuôi của cuộc sống, mà nó là chất thơ- cái đã được tinh lọc từ sự xôn xao, ồn ã của hiện thực Với trường ca chống Mỹ- trong cái giai đoạn mà mọi người dân, cả dân tộc hướng về tiền tuyến, ra ngõ gặp anh hùng, ai cũng đã hoá thành anh hùng; giải phóng đất nước là mục tiêu lớn nhất mà người người đều hướng tới, thì trường ca là tiếng nói chung, là sự thôi thúc cần phải nói của cả cộng đồng Và trong giai đoạn ấy nó tạm thời không có khoảng cách sử thi Tuy nhiên, phần lớn những bản trường ca đều viết ra sau cuộc chiến tranh kết thúc, vì vậy nội dung phản ánh vẫn là quá khứ đáng tôn thờ, vẫn là thời gian hoàn bị Sự phản ánh của trường ca là sự phản ánh khép kín Nếu nó gợi đến tương lai thì tương lai đó đã được xác định (thường là tốt đẹp) và chúng ta không thể đặt câu hỏi, hay nghi ngờ thêm vể cái tương lai ấy Đương nhiên, càng về sau, và đặc biệt là trường ca hiện đại, khi sự biến thể và sự tiếp thu thêm các yếu tố thể loại khác luôn diễn ra, thì hình thức kết cấu của nó cũng đa dạng và thay đổi không ít Nhiểu trường ca mang hình thức của những cuốn tiểu thuyết, mà tiểu thuyết thì luôn gắn bó với cuộc sống hiện thực hơn Riêng về mảng trường ca anh hùng - như một số trường ca chống Mỹ mà chúng ta đang xét thì các yêu tố

về thời gian có sự gián cách thay đổi về cự ly nhung cơ bản nó vẫn tương đồng với các trường ca cổ xưa.

Như vậy, theo chúng tôi, trường ca hiện đại đã tiếp thu nhiều yếu tố của trường ca cổ điển Từ trường ca cổ điển đến trường ca hiện đại là sự vận

Trường ca về đê tài chiến tranh chông M ỹ D iéu Thị L an Phương

động cho phù hợp với thời gian lịch sử của thể loại, chứ không phải là hai thể loại khác nhau và những bản trường ca hiện đại không nên gọi là trường ca như một số người nhận xét Bởi vì chẳng hạn như tiểu thuyết, từ dạng tiểu thuyết truyền thống theo thời gian tuyến tính đến dạng tiểu thuyết đồng hiện, tiểu thuyết dòng ý thức theo kiểu J.Joyce hay Kapka là những sự thay đổi rất lớn nhưng nó vẫn là tiểu thuyết Và vì vậy, chúng ta cũng cần phải xem xét trong sự vận động của thể loại trường ca nó đã xuất hiện thêm những phẩm chất, những đặc trưng gì khác so với trước đây.

1.4.2.Những đặc điểm mới

Điều đầu tiên chúng ta dễ dàng nhận thấy là trường ca hiện đại không còn yếu tố thần kỳ, huyền ảo Đây chính là sự phát triển của lịch sử khách quan Nếu ỉlia t còn tồn tại các vị thần, M ahabharata còn tồn tại các con quỉ là do sự nhận thức về thế giới tự nhiên và con người còn hạn chế Hơn nữa, các trường ca thời cổ và cả thời Trung đại, thường lấy cốt truyện từ các truyền thuyết dân gian và tôn giáo, nên yếu tố thần kỳ càng rõ nét Các trường ca hiện đại được viết ra trong một xã hội đã phát triển ở mức độ cao, khoa học kĩ thuật phát triển mạnh, nhận thức của con người về thê giới và chính bản thân mình gần như đã thấu suốt Bên cạnh đó, một hiện thực lịch

sử hào hùng khác khiến người ta có cảm giác như không phải phóng đại lên nữa, bản thân nó đã ngang với thần thánh, với những cái kỳ diệu.

Cũng chính vì vậy, trường ca hiện đại bám sát vào thực tại hơn Đề tài của nó không phải là quá khứ với khoảng cách lớn mà là cái quá khứ vừa mới diễn ra Trước một sự kiện nếu nhà thơ xúc động có thể viết nên một bản trường ca Trước sự hi sinh kiên cường bất khuất của anh Trỗi, Lê Anh Xuân

đã viết bản trường ca cùng tên; trước sự kiện miền Nam hoàn toàn giải phóng, Thanh Thảo viết ‘'Những người đ i tới biển" . Nội dung của trường

ca hiện đại gắn chặt với lịch sử từng dân tộc Những bản trường ca của Maiacôpxki, Travađôpxki cũng phản ánh những vấn đề của thời đại

Trường ca về đ ễ tài chiến tranh chống M ỹ Diêu Thị Lan Phương

Thời đại không còn những cuộc phiêu lưu, không còn những người hát rong mù lang thang kê chuyện từ nơi này đến nơi khác Và một cảm xúc cụ thê, tưc thơi, mãnh liệt đã khiến cho trường ca ngày nay không còn giữ cái quy mô đồ sộ hàng nghìn câu, nghìn trang như trước Rõ ràng trường ca hiện đại có quy mô nhỏ hơn, đôi khi nó chỉ khoảng 500 câu Điểu này có thể do tính chất thời đại và điều kiện lịch sử khách quan, cũng có thể do sự thay đổi

về biên độ cảm xúc, về phương thức phản ánh và lý giải hiện thực Như chúng ta thấy, các trường ca cổ xưa và trung đại, hầu hết đều có cốt truyện li

kỳ và thống nhất Phương thức tự sự là hình thức chủ yếu Vì vậy mà nó dài hơi hơn trường ca ngày nay Đây đều là các mặt của một vấn đề và nó có quan hệ tương hỗ Quy mô nhỏ hơn đã làm cho trường ca hiện đại phần nhiều mang tính trữ tìíí>Hơn nữa trường ca hiện đại hầu như chỉ có một cốt truyện rất đơn giản, hoặc có thể không có cốt truyện Nhân vật thường là nhân vật tư tưởng, từ đó để biểu lộ, chứa tải những tình cảm của tác giả Thực ra khuynh hướng trường ca trữ tình đã phát triển mạnh từ thời đại các trường ca lãng mạn - khi yếu tố cá nhân con người được đặt vào vị trí trung tâm Đến giai đoạn này, khi người ta hướng về cộng đồng, và mục đích của trường ca là nêu các sự kiện lớn, thể hiện sự tôn sùng, ca ngợi, khâm phục và tự hào về một tinh thần dân tộc - chủ yếu là tinh thần yêu nước nên nó vẫn không chú trọng vào truyện, và vì vậy mà khuynh hướng chung thường là trữ tình Cũng chính

vì điểu này, nên nhiều khi nó đã xoá nhoà ranh giới giữa trường ca và thơ dài; dẫn đến một số nhà nghiên cứu không coi thể loại trường ca hiện đại là trường ca - theo cái nghĩa phổ biến của nó.

Trong phương thức trữ tình, cái Tôi luôn giữ một vị trí đặc biệt quan trọng vì nó là nguồn trực tiếp của nội dung tác phẩm Vì vậy, trường ca hiện đại có sự xuất hiện của cái Tôi tác giả nhung đó là cái tôi nhằm nhận thức sứ mệnh của bủn thân mình trong dòng lịch sử Cái mà họ hướng tới là tình trạng tổng thể của dân tộc chứ không phải để thể hiện những tình cảm cá nhân Cái Tôi tác giả chỉ là một nhân vật tham dự vào cuộc hành trình đó và