Truyện lục vân tiên từ góc nhìn thể loại truyện nôm (trong so sánh với truyện kiều)

Lịch sử nghiên cứu thể loại truyện Nôm trong sáng tác của Nguyễn Đình Chiểu Nguyễn Đình Chiểu là một trong những tác gia lớn của nền văn học ViệtNam, đặc biệt là dòng văn học Nam Bộ giai

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

HÀ CÁT KHOA

TRUYỆN LỤC VÂN TIÊN

TỪ GÓC NHÌN THỂ LOẠI TRUYỆN NÔM

(TRONG SO SÁNH VỚI TRUYỆN KIỀU)

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HỌC

VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

THÁI NGUYÊN - 2018

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

HÀ CÁT KHOA

TRUYỆN LỤC VÂN TIÊN

TỪ GÓC NHÌN THỂ LOẠI TRUYỆN NÔM

(TRONG SO SÁNH VỚI TRUYỆN KIỀU)

Ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 8.22.01.21

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HỌC

VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS TRẦN NHO THÌN

THÁI NGUYÊN - 201

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đề tài luận văn: Truyện Lục Vân Tiên dưới góc nhìn thể

loại truyện Nôm (trong so sánh với Truyện Kiều) là công trình nghiên cứu của

riêng tôi Các nội dung nêu trong luận văn là trung thực và chưa được công bố trong bất cứ công trình nào khác.

Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về nghiên cứu của mình.

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Hà Cát Khoa

LỜI CẢM ƠN

Bằng sự kính trọng và lòng biết ơn sâu sắc, tôi xin chân thành cảm ơnGS.TS Trần Nho Thìn, người đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong quátrình thực hiện luận văn

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, các thầy, cô khoa Ngữvăn Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên đã giúp đỡ và tạo điềukiện cho tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu tại trường

Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới gia đình, bạn bè, đồngnghiệp và cơ quan đã quan tâm, động viên, chia sẻ và tạo mọi điều kiện đểgiúp tôi hoàn thành luận văn này

Thái Nguyên, ngày 09 tháng 7 năm 2018

Tác giả luận văn

Hà Cát Khoa

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 7

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 7

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

7 6 Phương pháp nghiên cứu 8

7 Đóng góp mới của đề tài 8

8 Cấu trúc luận văn 9

NỘI DUNG 10

Chương 1 LỤC VÂN TIÊN TRONG DÒNG CHẢY TRUYỆN THƠ NÔM VIỆT NAM 10

1.1 Khái niệm truyện thơ 10

1.2 Phân loại truyện thơ 11

1.3 Quá trình hình thành và phát triển của thể loại truyện thơ Nôm 13

1.3.1 Giai đoạn hình thành của truyện thơ

13 1.3.2 Giai đoạn phát triển của truyện thơ 14

1.3.3 Giai đoạn kết thúc truyện thơ 15

1.4 Vai trò, vị trí của truyện Lục Vân Tiên trong dòng chảy thể loại truyện thơ Nôm 15

1.5 Khái quát về cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Đình Chiểu

15 Tiểu kết: 18

Chương 2 KẾT CẤU VÀ MÔ THỨC TỰ SỰ CỦA TRUYỆN LỤC VÂN TIÊN TRONG SO SÁNH VỚI TRUYỆN KIỀU 19

2.1.1 Về nguồn gốc và phân loại truyện Lục Vân Tiên và Truyện Kiều 19

2.1.2 Đặc điểm kết cấu theo mô thức truyện Nôm bác học ở truyện Lục Vân

Tiên trong so sánh với Truyện Kiều 21

2.1.3 Đặc điểm kết cấu theo mô thức truyện Nôm bình dân ở truyện Lục Vân Tiên trong so sánh với Truyện Kiều 26

2.2 Mô thức tự sự 37

2.2.1 Mô thức tự sự của truyện Nôm bác học ở truyện Lục Vân Tiên trong so sánh với Truyện Kiều 37

2.2.2 Mô thức tự sự của truyện Nôm bình dân ở truyện Lục Vân Tiên trong so sánh với Truyện Kiều 45

Tiểu kết: 56

Chương 3 NHÂN VẬT VÀ NGÔN NGỮ TRUYỆN LỤC VÂN TIÊN TRONG SO SÁNH VỚI TRUYỆN KIỀU 57

3.1 Nhân vật ở truyện Lục Vân Tiên trong so sánh với Truyện Kiều 57

3.1.1 Kiểu nhân vật theo mẫu hình tài tử giai nhân 57

3.1.2 Kiểu nhân vật theo mẫu hình truyện Nôm bình dân 68

3.2 Ngôn ngữ nghệ thuật truyện Lục Vân Tiên trong so sánh với Truyện Kiều 70

3.2.1 Đặc điểm ngôn ngữ của truyện Nôm bác học 70

3.2.2 Đặc điểm ngôn ngữ của truyện Nôm bình dân 74

Tiểu kết: 80

KẾT LUẬN 81

TÀI LIỆU THAM KHẢO 83

Nói đến Nguyễn Đình Chiểu thì không thể không nói tới truyện Lục Vân Tiên Đó là tác phẩm lớn của nền văn học dân tộc Ngay từ khi mới ra đời và

trước khi được in thành sách, truyện đã được lưu truyền rộng rãi theo lốitruyền miệng trong dân gian Nam Kì lục tỉnh Nếu khi Nguyễn Đình Chiểucòn sống, truyện chủ yếu được lưu hành trong Nam Bộ thì sau khi ông mấttruyện được phổ biến trong phạm vi cả nước từ Nam ra Bắc Đến nay đã có

hơn bốn mươi bản Lục Vân Tiên bằng quốc ngữ được in của nhiều nhà xuất

bản khác nhau Điều đó khẳng định giá trị to lớn về nhiều mặt và tình yêu củanhân dân dành cho tác phẩm này

Nghiên cứu về tác phẩm Lục Vân Tiên các tác giả đã khai thác dưới

nhiều góc độ văn hóa, văn học, tín ngưỡng, ngôn ngữ… và đã thu được nhữngkết quả nhất định Tuy nhiên nghiên cứu tác phẩm dưới góc độ thể loại truyệnthơ trong sự đối xứng với một tác phẩm văn học khác thì đây còn là một vấn

đề còn bỏ ngỏ

Với những lí do trên, luận văn lựa chọn vấn đề Truyện Lục Vân Tiên từ góc nhìn thể loại truyện Nôm (trong so sánh với Truyện Kiều) làm hướng

- Giai đoạn từ trước thế kỷ XIX

Ngay từ khi mới ra đời, Lục Vân Tiên không chỉ được đông đảo người

dân Nam Bộ ưa chuộng mà còn thu hút sự chú ý với nhiều người Pháp mớiđến Nam Kỳ Do vậy ngay từ năm 1864, G.Aubret đã sưu tầm và dịch tác

phẩm ra tiếng Pháp và cho in trong tập Kỷ yếu châu Á (Journal asiatique) Hai năm sau, báo Courrier de Saigon số 14, ra ngày 20/7/1866 đã hoan nghênh việc làm của Aubaret cùng với sự khen ngợi tác phẩm Lục Vân Tiên:

“tập thơ nhỏ trong ấy ta thấy vẻ tươi sáng cứng cỏi của những tình cảm xứng đáng với các dân tộc tiên tiến [dẫn theo 67, tr 626] Bên cạnh người Pháp,

trong giai đoạn này còn có sự đóng góp của học giả người Việt mà tiêu biểu là

Trương Vĩnh Ký với việc cho in bản dịch Lục Vân Tiên sang chữ Quốc ngữ

năm 1889

- Giai đoạn nửa đầu thế kỷ XX

Từ đầu thế kỷ XX, tình hình nghiên cứu về Nguyễn Đình Chiểu khá bình

lặng, nhưng đến 1938 khi chuyên luận Nỗi lòng Đồ Chiểu của Phan Văn Hùm

được công bố đã khơi nguồn cảm hứng mới cho việc nghiên cứu NguyễnĐình Chiểu và các tác phẩm của ông Trong đó tiêu biểu là công trình nghiêncứu của các tác giả như: Khuông Việt, Ca Văn Thỉnh, Trương Sơn Chí, Vũ

- Giai đoạn từ sau 1945

Cùng với sự thay đổi của lịch sử, các công trình nghiên cứu về Nguyễn

Đình Chiểu và những sáng tác của ông nói chung cũng như tác phẩm Lục Vân Tiên nói riêng cũng chịu ảnh hưởng của điều kiện lịch sử xã hội Tuy nhiên

những nghiên cứu này vẫn được khá nhiều nhà nghiên cứu quan tâm và tập

hợp trong các tài liệu mang tính khái lược như: Việt Nam văn học sử trích yếu của Nghiêm Toản (1949), Văn học sử Việt Nam hậu bán thế kỷ thứ XIX (1952) của Nguyễn Tường Phượng - Bùi Hữu Sủng, Khởi thảo văn học sử Việt Nam - Văn chương chữ Nôm (1953) Thanh Lãng…

- Giai đoạn từ 1954 -1975

Từ sau năm 1954, đất nước bị chia cắt thành hai miền Nam - Bắc với haithể chế chính trị khác nhau Do vậy, quá trình nghiên cứu, phê bình về tác giả

và tác phẩm Nguyễn Đình Chiểu nói chung và tác phẩm Lục Vân Tiên nói

riêng có sự phân hóa thành hai miền rõ rệt

Ở miền Bắc nổi bật có các nhà nghiên cứu như: Hoàng Tuệ, Vũ ĐìnhLiên, Xuân Diệu, Hoài Thanh, Đặng Thai Mai, Cao Huy Đỉnh, NguyễnKhánh Toàn, Trần Nghĩa, …

Ở miền Nam nổi lên với tạp chí Văn đàn đã ra số đặc biệt (37+38+39) Ngoài ra còn hai công trình văn học sử của Phạm Thế Ngũ Việt Nam văn học

sử giản ước tân biên và Bảng lược đồ văn học Việt Nam (thượng - hạ 1967) của Thanh Lãng Kỷ yếu Lễ kỷ niệm Nguyễn Đình Chiểu cùng với bộ Sưu tập những bài báo về Nguyễn Đình Chiểu và Sưu tập bổ túc các bài báo về Nguyễn Đình Chiểu đã tập hợp 79 bài viết về Nguyễn Đình Chiểu từ đầu thế

kỷ đến năm 1971 với các tác giả tiêu biểu như: Nguyễn Duy Cần, Ái Lan, VõVăn Dung, Bàng Bá Lân, Vũ Bằng…

- Giai đoạn từ 1975 đến nay

Khi đất nước hoàn toàn độc lập, văn học không còn những vùng cấmnữa Do vậy, cách tiếp cận và nghiên cứu về Nguyễn Đình Chiểu và tác phẩm

Lục Vân Tiên cũng trở nên đa dạng và phong phú hơn tiêu biểu với các công trình như: Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX của nhà nghiên cứu Nguyễn Lộc, Văn học Việt Nam nơi miền đất mới (4 tập, 2007-2008) của Nguyễn Q Thắng, Văn học Nam Kỳ lục tỉnh, tập 3 của Nguyễn Văn Hầu,…Công trình văn học sử mới nhất có đề cập đến Nguyễn Đình Chiểu là Văn học Việt Nam

từ thế kỷ X đến hết thế kỷ XIX của Trần Nho Thìn (2012) Tiếp theo định

hướng tiếp cận văn học Việt Nam từ góc nhìn văn hóa đã có từ các công trìnhtrước đó, Trần Nho Thìn đã xem xét Nguyễn Đình Chiểu trong tương quankhông gian văn học Nam Bộ, để làm nổi bật phong cách cá nhân cũng nhưphong cách thời đại mà Nguyễn Đình Chiểu sống và sáng tác

2.2 Lịch sử nghiên cứu thể loại truyện Nôm trong sáng tác của Nguyễn Đình Chiểu

Nguyễn Đình Chiểu là một trong những tác gia lớn của nền văn học ViệtNam, đặc biệt là dòng văn học Nam Bộ giai đoạn cuối thế kỉ XIX Ông sángtác trên nhiều thể loại và thể loại nào ông cũng đạt được những thành côngnhất định Nghiên cứu về thể loại truyện Nôm trong sáng tác của Nguyễn

Đình Chiểu nói chung và tác phẩm truyện Lục Vân Tiên nói riêng đã được khá

nhiều nhà nghiên cứu đề cập đến

Trong bài viết Từ Lục Vân Tiên đến Dương Từ Hà Mậu, Nguyễn Văn Hoàn đưa ra ý kiến: "Từ Lục Vân Tiên đến Dương Từ - Hà Mậu là sự tiếp tục nhất quán của một phong cách, một khuynh hướng, là sự phát triển tự nhiên của một tài năng sáng tạo trên một chặng đường mới của lịch sử Tiếp theo Lục Vân Tiên, tiếng kêu gọi bảo vệ đạo đức, bảo vệ chính nghĩa trong Dương

Từ - Hà Mậu đã báo hiệu tiếng kêu gọi kháng chiến, kêu gọi bảo vệ đất nước trong giai đoạn sáng tác thứ hai của Nguyễn Đình Chiểu" [dẫn theo 67,

tr.438] Ở bài viết này, Nguyễn Văn Hoàn quan tâm đến sự chuyển biến vềnội dung tư tưởng trong hai truyện Nôm của Nguyễn Đình Chiểu là Lục VânTiên và Dương Từ - Hà Mậu

Trong bài Truyện thơ Lục Vân Tiên với văn hóa dân gian Nguyễn Quang

Vinh cho rằng việc xây dựng nhân vật Lục Vân Tiên rất gần với văn học dân

gian Số phận Vân Tiên “được tô vẽ theo màu sắc cổ tích dân gian”, những sự kiện trong cuộc đời từ “thử thách gian nan, để rồi cuối cùng lại sum họp sau nhiều thắng lợi” là kiểu kết cấu của loại hình tự sự xã hội dân gian Nhân vật Vân Tiên theo tác giả “rất gần với cái cương trực và nghĩa hiệp của con người miền Nam” dẫn theo 67, tr.373

Lâm Vinh trong bài viết Truyện “Lục Vân Tiên” và vấn đề mối quan hệ đạo đức và thẩm mỹ đã nhận xét “Lục Vân Tiên là một truyện thơ Nôm vừa mang tính bác học, vừa mang tính bình dân của một tác giả nhưng được truyền đi và bổ sung theo lối dân gian, được sáng tác trong điều kiện của một nền văn hóa Đàng Trong nửa cuối thế kỉ XIX, với tất cả những đặc điểm về đời sống tinh

thần và văn chương và ngôn ngữ của miền đất mới.” dẫn theo 67, tr.382

Vũ Đức Phúc trong bài viết Đạo nho và các nhân vật trí thức trong sáng tác Nguyễn Đình Chiểu đã đi tìm hiểu các nhân vật trí thức trong ba truyện Nôm của Nguyễn Đình Chiểu Ông khẳng định: "Nhân vật trí thức trong các truyện thơ Lục Vân Tiên, Dương Từ - Hà Mậu, Ngư Tiều y thuật vấn đáp mà tôi muốn nói ở đây trước hết là người thạo chữ Hán, thông hiểu kinh truyện của đạo Nho" [dẫn theo 67, tr.241].

Trong bài viết Tính nhân dân của Nguyễn Đình Chiểu, tác giả Phan Ngọc khẳng định “Thế giới của Lục Vân Tiên của Dương Từ - Hà Mậu, Ngư Tiều y thuật vấn đáp ngoài một số yếu tố huyền thoại bắt buộc đối với mọi truyện Nôm, là thế giới hiện thực Việt Nam” [dẫn theo 67, tr.259] Với nhận

định này Phan Ngọc đã chú trọng đến chất liệu hiện thực trong đề tài sáng táccủa truyện Nôm của Nguyễn Đình Chiểu

Lê Ngọc Trà trong bài viết Nguyễn Đình Chiểu trong sự vận động của văn chương Việt Nam cận đại đưa ra nhận định: "Lục Vân Tiên, Dương Từ -

nhiều hơn đọc Với tính cách là những câu chuyện bằng thơ, các tác phẩm này tập trung được khá nhiều truyền thống ưu tú của truyện thơ, câu thơ dân gian [dẫn theo 67, tr.271] Trong bài viết này tác giả chú trọng đến yếu tố ngôn ngữ trong ba truyện Nôm của Nguyễn Đình Chiểu đó là Lục Vân Tiên, Dương Từ - Hà Mậu, Ngư Tiều y thuật vấn đáp.

Thể loại truyện Nôm trong sáng tác của Nguyễn Đình Chiểu không chỉđược nhìn trong tiến trình sáng tác của tác giả mà còn được so sánh với các

tác giả và tác phẩm khác Nguyễn Đình Chú nhận xét “Về thể loại truyện thơ, Lục Vân Tiên của Đồ Chiểu đáng xếp vào hàng thứ hai sau Truyện Kiều của Nguyễn Du, sáng tạo nghệ thuật ở sức sống, ở khả năng phôn - cờ - lô -ri - dê (dân gian hóa) của nó” [dẫn theo 67, tr.581].

Tác giả Nguyễn Phong Nam trong bài viết Hình tượng thời gian trong các truyện Nôm của Nguyễn Đình Chiểu đã nhận xét “Nhìn chung thời gian trong truyện Nôm của Nguyễn Đình Chiểu là thời gian có tính chất phiếm định Đấy là thời gian của truyện kể, các truyền thuyết, cổ tích nghĩa là thuộc phạm trù trung cổ song đặt trong chỉnh thể tác phẩm, hình tượng thời gian ở truyện Nôm của Nguyễn Đình Chiểu có ý nghĩa rất quan trọng Nó đã giữ một vai trò lớn lao trong việc thể hiện ý thức tư tưởng nghệ thuật của nhà văn, phục vụ đắc lực cho mục tiêu hàng đầu: truyền bá đạo lí, giáo huấn về đạo đức Hình tượng thời gian đã góp phần tạo nét cá biệt, độc đáo của phong cách nghệ thuật Nguyễn Đình Chiểu ở thể loại truyện Nôm” [dẫn theo 67 tr.

454] Ý kiến của tác giả đã chú trọng tới yếu tố thời gian trong truyện Nômcủa Nguyễn Đình Chiểu

Như vậy, việc nghiên cứu truyện Nôm trong sáng tác của Nguyễn ĐìnhChiểu đã được khá nhiều các nhà nghiên cứu quan tâm Các nghiên cứu này

chủ yếu tập trung vào các truyện: Lục Vân Tiên, Dương Từ - Hà Mậu, Ngư Tiều y thuật vấn đáp Những nghiên cứu này quan tâm đến các phương

diện đạo đức, ngôn ngữ, nhân vật… trong truyện Nôm của Nguyễn Đình

Qua đó, các nhà nghiên cứu hướng đến khẳng định vai trò và vị trí quan trọngcủa Nguyễn Đình Chiểu trong nền văn học nước nhà Tuy nhiên chưa có côngtrình nào nghiên cứu tổng thể phương diện nội dung và nghệ thuật của truyện

Lục Vân Tiên dưới góc nhìn thể loại truyện thơ Nôm trong quan hệ so sánh với Truyện Kiều để làm rõ giá trị và đặc trưng nghệ thuật của Lục Vân Tiên

như một tác phẩm tiêu biểu của văn học Việt Nam nói chung, ở Nam Bộ nóiriêng

3 Mục đích nghiên cứu

Qua việc phân tích, nghiên cứu một cách nghiêm túc và khoa học về

phương diện nghệ thuật của truyện thơ Lục Vân Tiên dưới góc nhìn thể loại truyện thơ Nôm và trong quan hệ so sánh với Truyện Kiều, chúng tôi mong

muốn có được những đánh giá khách quan, phát hiện và khẳng định giá trịnghệ thuật đặc sắc riêng của tác phẩm; thấy được mối quan hệ giữa truyện

Lục Vân Tiên với Truyện Kiều - truyện thơ tiêu biểu nhất- dưới góc nhìn thể

loại truyện thơ Trên cơ sở đó, đề tài góp thêm tiếng nói khẳng định tài năngcủa Nguyễn Đình Chiểu cũng như giá trị và sức sống vượt thời gian của tácphẩm trong lòng nhân dân Chúng tôi cũng mong muốn và hi vọng rằng đềtài này sẽ mang lại những tri thức bổ ích cho công việc giảng dạy và học tập

tác phẩm Lục Vân Tiên trong các nhà trường phổ thông.

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận giải những vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến đề tài; đưa rađược những nhận định khoa học, đánh giá khách quan, phát hiện và khẳngđịnh giá trị nghệ thuật đặc sắc riêng của tác phẩm; thấy được mối quan hệ

giữa truyện Lục Vân Tiên với Truyện Kiều dưới góc nhìn thể loại truyện thơ.

5 Đối tượng và phạm vi nghiên

cứu

Trong phạm vi đề tài này, chúng tôi chủ yếu tập trung tìm hiểu, phân

tích và đánh giá về phương diện nghệ thuật của truyện Lục Vân Tiên từ góc nhìn thể loại truyện thơ Nôm trong sự so sánh với Truyện Kiều của Nguyễn

Du Về văn bản hai tác phẩm, chúng tôi lựa chọn: Cuốn Lục Vân Tiên của

nhà xuất bản Văn học năm 1971 do Vũ Đình Liên và Nguyễn Sỹ Lâm biên

soạn; cuốn Truyện Kiều do Giáo sư Nguyễn Thạch Giang khảo đính và chú

giải, xuất bản lần thứ XIII, Nhà xuất bản Giáo dục năm 1996

6 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi đã tổng hợp nhiều bài

nghiên cứu, phê bình của các tác giả viết về Lục Vân Tiên Luận văn sử

dụng lý thuyết về thi pháp học, vận dụng phương pháp nghiên cứu tác giảvăn học để nghiên cứu về nghệ thuật xây dựng các nhân vật trong truyện

Lục Vân Tiên, kết hợp với các phương pháp nghiên cứu như:

Phương pháp tiếp cận văn hóa học: chú trọng phân tích văn hóa từphương diện lịch sử để giải thích mối liên hệ giữa tác giả Nguyễn ĐìnhChiểu và văn hóa Nam Bộ

Phương pháp lịch sử: thông qua việc tìm hiểu điều kiện, hoàn cảnh xãhội, không gian văn hóa Nam Bộ, tư tưởng Nho giáo và các yếu tố có ảnhhưởng đến quá trình sáng tác của Nguyễn Đình Chiểu để xác định vị t r

í của ông trên tiến trình thơ văn trung đại

Phương pháp thống kê để tìm ra những chi tiết, ý nghĩa quan trọng, đượclặp đi lặp lại như là dấu hiệu thi pháp riêng biệt của tác giả Thông qua đó,chúng tôi rút ra những nhận xét đánh giá mang tính khái quát, hệ thống về nhânvật và quan niệm về con người trong truyện thơ của Nguyễn Đình Chiểu

Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng một số phương pháp khác như: so sánh,bình luận, phân tích, và chứng minh,… trong khoa học nghiên cứu văn học

để làm rõ hơn về nội dung của đề tài

7 Đóng góp mới của đề tài

Về mặt lí luận, luận văn nghiên cứu phương diện nghệ thuật của truyện

thơ Lục Vân Tiên dưới góc nhìn thể loại truyện thơ Nôm trong quan hệ so sánh với Truyện Kiều Luận văn có những nhận định khoa học, phát hiện và

khẳng định những điểm tương đồng và khác biệt giữa hai tác phẩm, mối quan

hệ giữa truyện Lục Vân Tiên với Truyện Kiều Đề tài này sẽ mang lại những

tri thức bổ ích cho công việc giảng dạy và học tập tác phẩm Lục Vân Tiên

trong các nhà trường phổ thông

8 Cấu trúc luận văn

Cấu trúc luận văn gồm ba phần: ngoài phần mở đầu và kết luận, nội dung chính của luận văn gồm ba chương:

Chương 1: Lục Vân Tiên trong dòng chảy truyện thơ Nôm Việt Nam Chương 2: Kết cấu và mô thức tự sự của truyện Lục Vân Tiên

Chương 3: Nhân vật và ngôn ngữ trong truyện Lục Vân Tiên

NỘI DUNG Chương 1 LỤC VÂN TIÊN TRONG DÒNG CHẢY TRUYỆN THƠ NÔM VIỆT NAM 1.1 Khái niệm truyện thơ

Truyện thơ là một khái niệm được nhắc nhiều trong các lĩnh vực nghiêncứu thể loại văn học trung đại cũng như văn học dân gian Các nhà khoa học

đã khẳng định truyện thơ là một thể loại quan trọng trong văn học Đông Nam

Á nói chung và văn học Việt Nam nói riêng

Từ khi ra đời cho đến nay, truyện thơ có tầm ảnh hưởng nhất định đốivới nền văn học của nước nhà, đặc biệt là quần chúng nhân dân lao động Đểphù hợp với đối tượng thưởng thức, ở nước ta truyện thơ viết bằng chữ Hánkhông phổ biến mà chủ yếu là truyện thơ viết bằng chữ Nôm Do vậy, thuậtngữ truyện thơ không được dùng phổ biến mà thay vào đó là thuật ngữ truyện

Nôm Nguyên nhân của tên gọi truyện Nôm “là cách rút gọn của khái niệm truyện thơ Nôm, và cũng do điều kiện lịch sử văn xuôi Nôm không phát triển, nghĩa là văn Nôm chỉ tồn tại dưới dạng văn vần và biền ngẫu, cho nên gọi như vậy mà không sợ nhầm lẫn là truyện văn xuôi Nôm” [56, tr.395].

Trần Đình Sử cho rằng “Truyện thơ Nôm là một sáng tạo độc đáo của văn học dân tộc” [56, tr.395] Nhà nghiên cứu đưa ra quan điểm không nên

đồng nhất truyện Nôm với thể loại truyện cổ tích Bởi trong truyện Nôm yếu

tố tự sự, yếu tố trữ tình rất phong phú Ngoài ra trong truyện Nôm có sự kịchtính, lời thoại các nhân vật đặc biệt thể loại này còn xuất hiện những lời bìnhtriết lý hoặc bình về trữ tình

Phương Lựu cho rằng truyện thơ “Là thể loại tự sự bằng thơ Người phương Tây gọi là “poème” - thường dịch là trường ca Người Trung Quốc gọi là “tự sự thi” hoặc “trường thiên tự sự thi” [43, tr.383] Như vậy, ông coi

truyện thơ cũng là một loại tiểu thuyết do nó nghiêng về thể loại và bút pháptiểu thuyết.

Cùng chung quan điểm Phương Lựu, các tác giả khác như Đặng Thanh

Lê, Hà Minh Đức, Lê Hoài Nam… đều cho rằng truyện Nôm là một thể loạitiểu thuyết

Hà Minh Đức và Bùi Văn Nguyên cho rằng: “truyện thơ có khả năng phản ánh những mặt phong phú của đời sống xã hội Trên ý nghĩa đó truyện thơ có thể được xem như một tiểu thuyết Một mặt khác do chỗ vận dụng ngôn ngữ thơ ca để diễn đạt nên từ hình ảnh, nhịp điệu đến cú pháp thơ ca, truyện thơ tự xác định chỗ khác nhau với tiểu thuyết” [10, tr.329].

Lê Hoài Nam cho rằng: “Truyện Nôm là một loại hình văn học đã có từ lâu Đó là những sáng tác văn học hầu hết có tính chất trung thiên tiểu thuyết,

và viết bằng thể thơ lục bát, có khi bằng thất ngôn bát cú Mặc dù trải qua thời gian, nhiều truyện Nôm đã bị mất mát thất truyền, nhưng số còn lại hiện nay cũng khá nhiều Xét về mặt nội dung cũng như mặt hình thức, truyện Nôm

có nhiều yếu tố phức tạp Nhiều tác giả thuộc nhiều tầng lớp xã hội khác nhau

ở vào nhiều giai đoạn lịch sử khác nhau, đã chung sức xây dựng nên cái gia tài to lớn ấy.” [51, tr.170].

Truyện thơ có thể hiểu như sau: là những sáng tác tự sự dưới hình thứcthơ ca trường thiên

1.2 Phân loại truyện thơ

Để phân loại truyện thơ, giới nghiên cứu đã dựa chủ yếu vào các tiêu chí sau:

Tiêu chí thứ nhất: dựa vào thể thơ dùng để sáng tác Lại Nguyên Ân và

Bùi Văn Trọng Cường phân truyện thơ thành hai loại: truyện thơ Đường luật

và truyện thơ lục bát Tác phẩm ở thể loại thứ nhất “là một liên hoàn gồm một loạt bài thơ thất ngôn bát cú hoặc tứ tuyệt Ví dụ: Tô Công phụng sứ gồm 24 bài, Vương Tường 49 bài (39 bài bát cú, 10 bài tứ tuyệt), Lâm Tuyền kỳ ngộ -

146 bài bát cú, 1 bài tứ tuyệt, 1 bài ca khúc…” [1, tr.664] Do việc cố tìm

xem có phải truyện thơ Đường luật là một dạng xuất hiện sớm của truyệnNôm và cũng có nhiều người lại muốn tìm kiếm niên đại của nó nên vô hình

chung họ đã “coi truyện thơ Đường luật chỉ là dạng ít thuận lợi nên ít được dùng cho truyện thơ Nôm” [1, tr.665] Ở thể loại truyện thơ lục bát “hầu như hoàn toàn dùng thơ lục bát, chỉ đôi khi mới xen một vài đoạn ngắn các thể khác (như nói lối, thơ Đường luật, từ khúc)” [1, tr.665].

Tiêu chí thứ hai: dựa vào tác giả sáng tác Nguyễn Lộc trong cuốn Văn học Việt Nam (nửa cuối thế kỉ XVIII - hết thể kỉ XIX) đưa ra cách phân loại

truyện Nôm thành hai loại truyện Nôm bình dân và truyện Nôm bác học

Trong đó “Truyện Nôm bác học phần lớn có tên tác giả, chỉ có một số ít là khuyết danh Nói chung, tác giả của truyện Nôm bác học là những người thuộc tầng lớp phong kiến quý tộc, có trình độ học vấn uyên bác, có qua trình

tu dưỡng nghệ thuật… Truyện Nôm bình dân là những truyện hầu hết khuyết danh… tác giả của nó không phải thuộc tầng lớp trên mà thuộc tầng lớp dưới.

[41, tr.476 - 477]

Đồng quan điểm với Nguyễn Lộc, Trần Đình Sử trong công trình Mấy vấn đề về thi pháp văn học trung đại [56], Trần Đình Sử cho rằng: “Mặc dù giữa hai loại truyện Nôm có nhiều mối liên hệ sâu sắc, song việc phân loại như vậy là phù hợp thực tế và thuận lợi cho nghiên cứu Truyện Nôm khuyết danh phần lớn sử dụng cốt truyện dân gian, hãn hữu sử dụng cốt truyện nước ngoài Phần lớn truyện Nôm có tên tác giả, bác học vay mượn cốt truyện Trung Quốc hoặc tự sáng tác Do truyện khuyết danh có khi vì chưa tìm ra tên tác giả, cho nên đúng hơn nên phân loại truyện Nôm thành hai loại bình dân và bác học” [56, tr.395] Cũng theo Trần Đình Sử: “Đối với truyện Nôm bác học - truyện Nôm của văn nhân - lấy đề tài từ các tiểu thuyết chương hồi Trung Quốc như Song Tinh, Hoa Tiên, Truyện Kiều, Ngọc Kiều Lê… vốn đầy rẫy chi tiết, tình tiết thì tác giả truyện Nôm lại tướt bỏ bớt chi tiết rườm rà cụ thể để làm nhạt đi màu sắc Trung Quốc, mà tôn lên những tính chất chung về

con người, hoặc thay vào đó các chi tiết, cảnh gợi nhớ đến làng quê hoặc kinh kỳ Việt Nam” [56, tr.408].

Còn truyện Nôm bình dân gồm các tác phẩm như: Phạm Tải Ngọc Hoa, Tống Trân Cúc Hoa, Phương Hoa, Hoàng Trừu, Thạch Sanh, Thoại Khanh Châu Tuấn… Trong Từ điển Văn học có đề cập đến loại này như sau: “Đó là những truyện được viết lại trên cơ sở truyện cổ tích hay diễn ca truyện cổ tích Tất cả đều khuyết tên tác giả” [25, tr.1847].

Tiêu chí thứ ba: dựa vào nguồn gốc trực tiếp của đề tài truyện Nôm Tác giả Lê Hoài Nam trong Lịch sử Văn học Việt Nam tập 3 [51], đã dựa vào hai

tiêu chí trên để phân loại truyện Nôm thành 3 loại

Loại thứ nhất: Truyện Nôm có nguồn gốc đề tài dựa vào truyện cổ tích,

thần thoại, hay sự tích thần thoại với các tác phẩm Trương Chi, Tấm Cám…;

loại thứ hai: dựa vào các tiểu thuyết Trung Quốc gồm những tác phẩm như

Nhị độ mai, Hoa Tiên, Vương Tường, Tô công phụng sứ, Bạch Vân Tôn Các, Hoàng Trừu, Truyện Kiều…; cuối cùng là kiểu tự thuật, tự truyện như: Sơ Kính tân trang, Lục Vân Tiên…

Cho dù theo tiêu chí phân loại nào các tác giả cũng đảm bảo được nộidung mà từng thể loại truyện Nôm đề cập Và một lần nữa khẳng định rằngthể loại văn học cổ đặc sắc này đã có ảnh hưởng không nhỏ trong nền văn họcdân tộc

1.3 Quá trình hình thành và phát triển của thể loại truyện thơ Nôm

1.3.1 Giai đoạn hình thành của truyện thơ

Sự hình thành và phát triển của thể loại truyện thơ không thể tách rời quátrình hình thành và phát triển của văn học Nôm nói riêng cũng như quá trìnhhình thành và phát triển của loại hình tự sự trong văn học Việt Nam nói chung.Theo sử sách cũ còn để lại thì việc sử dụng chữ Nôm vào sáng tác vănhọc đã khởi phát từ đời Trần Tuy các tác giả sáng tác văn thơ Nôm cũng nhưcác tác phẩm văn học Nôm thời Trần chưa nhiều nhưng nó là giai đoạn hìnhthành những cơ sở bước đầu của nền văn học Nôm

Sang thời Lê, sự phát triển của thể loại tự sự bằng thơ lục bát đã gópphần thúc đẩy quá trình hình thành của thể loại truyện Nôm.

1.3.2 Giai đoạn phát triển của truyện thơ

Giai đoạn nửa sau thế kỷ XVIII - nửa đầu thế kỷ XIX, truyện thơ bướcsang thời kỳ nở rộ và đạt đến đỉnh cao thành tựu Bên cạnh hàng loạt truyện

Nôm bình dân (khuyết danh) là hàng loạt truyện Nôm bác học (hữu danh): Song Tinh của Nguyễn Hữu Hào, Sơ kính tân trang của Phạm Thái, Truyện Kiều của Nguyễn Du, Mai Đình mộng ký của Nguyễn Huy Hổ, Truyện Tây sương và Ngọc Kiều Lê tân truyện của Lý Văn Phức, Bích Câu kỳ ngộ của Vũ Quốc Trân, Truyện Kiều của Nguyễn Du là đỉnh cao của thể loại truyện

Nôm và là tác phẩm bất hủ trong lịch sử văn học dân tộc Tuy nhiên trước khi

Truyện Kiều xuất hiện, phải có vai trò báo trước của những tác phẩm đi trước, đặc biệt là Hoa tiên ký.

Hoa tiên ký (thường gọi là truyện Hoa Tiên) của Nguyễn Huy Tự là

truyện Nôm đầu tiên xuất hiện ở Đàng Ngoài vẫn giữ nguyên được tên tácgiả Đây là tác phẩm đã để lại ảnh hưởng khá sâu đậm đối với truyện Nôm

bác học giai đoạn sau Song tinh truyện của Nguyễn Hữu Hào là truyện Nôm

bác học ra đời sớm nhất ở Đàng Trong

Thành công và nghệ thuật của Hoa tiên ký đã thực sự đánh một dấu

mốc quan trọng đối với việc định hình, phát triển của thể loại, góp phầnkhông nhỏ cho sự phát triển của thể loại, cho sự xuất hiện của hàng loạttruyện Nôm bác học sau này

Sự chuyển thể sáng tạo của Nguyễn Huy Tự từ một tác phẩm mangnguồn gốc Trung Quốc vào thể loại truyện Nôm trong văn học Việt Nam có ýnghĩa hết sức quan trọng

Giai đoạn nửa sau thế kỷ XIX truyện Nôm bắt đầu chững lại RiêngNguyễn Đình Chiểu viết liền ba truyện Nôm dài, có thể xem đây như mộthiện tượng của truyện Nôm Việt Nam

1.3.3 Giai đoạn kết thúc truyện thơ

Như trên đã đề cập thì giai đọạn phát triển cực thịnh của thể loại truyệnNôm diễn ra trong suốt nửa sau thế kỷ XVIII đến nửa đầu thế kỉ XIX Tuynhiên, khoảng thời gian từ những năm cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, nhiềubiến cố, thay đổi quan trọng diễn ra khiến cho thể loại truyện Nôm không cònchỗ đứng Sự xuất hiện của chữ quốc ngữ cùng với sự du nhập của nền vănhóa phương Tây đã có tác động rất lớn vào mọi mặt của đời sống xã hội…Chính vì lẽ đó mà nền văn học Hán, Nôm ngày càng bị mai một dần

1.4 Vai trò, vị trí của truyện Lục Vân Tiên trong dòng chảy thể loại

truyện thơ Nôm

Với tác phẩm Lục Vân Tiên, Nguyễn Đình Chiểu đã ý thức được trách

nhiệm của mình đối với xã hội, với cộng đồng, với đất nước Nguyễn ĐìnhChiểu đã đưa truyện Nôm theo một hướng khác hẳn với truyện Nôm trước đó.Tất cả đều vì cộng đồng, vì xã hội, vì đất nước Có thể xem đây là bướcngoặt, là sự đóng góp quan trọng nhất vào lịch sử của thể loại truyện Nôm

Truyện Lục Vân Tiên được sáng tác sau khoảng thời gian tác giả bị mù

tức là sau năm 1848 Bản chữ Nôm được khắc in năm 1864 Tác phẩm ra đờitrong giai đoạn cuối của thể loại truyện thơ Nôm Do vậy, truyện đã có sự tiếpthu và hoàn thiện về nhiều mặt so với những tác phẩm truyện Nôm trước đó

Cùng với nhiều thể loại khác (thơ, văn tế, hịch), truyện Nôm của Nguyễn Đình Chiểu tiêu biểu là tác phẩm Lục Vân Tiên đã làm sống dậy văn học Nam

Bộ, và đưa văn học Nam Bộ vào quỹ đạo của văn học cả nước

1.5 Khái quát về cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Đình Chiểu

Nguyễn Đình Chiểu sinh ngày13 tháng 5 năm Nhâm Ngọ (tức 1 tháng

7 năm 1822) tại quê mẹ là làng Tân Thới, phủ Tân Bình, huyện Bình Dương,

tỉnh Gia Định Ông xuất thân trong gia đình nhà nho Cha ông là Nguyễn ĐìnhHuy, người làng Bồ Điền, xã Phong An, huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên

Thuở nhỏ, Nguyễn Đình Chiểu được mẹ nuôi dạy Năm lên 6, 7 tuổi,ông theo học với một ông thầy đồ ở làng Khi Lê Văn Khôi con nuôi Lê VănDuyệt nổi lên chống triều đình, chiếm thành Phiên An ở Gia Định, rồi chiếm

cả Nam Kỳ Trong cơn binh biến, cha của Nguyễn Đình Chiểu bỏ trốn ra Huế,nên bị cách hết chức tước Song vì thương con, cha ông lén trở vào Nam, đemông ra gửi cho một người bạn đang làm Thái phó ở Huế để tiếp tục việc học.Nguyễn Đình Chiểu sống ở Huế từ 11 tuổi (1833) đến 18 tuổi (1840) Giaiđoạn này văn học chữ Nôm đang trong thời kỳ hưng thịnh Nhiều tác phẩm

được phổ biến rộng rãi trong đó nổi bật nhất là Truyện Kiều Tác phẩm không

chỉ được đông đảo công chúng trong cả nước biết đến mà còn được vua tôinhà Nguyễn yêu thích và đề vịnh rất sôi nổi Sống trong bối cảnh như vậy

Nguyễn Đình Chiểu chắc chắn đã đọc Truyện Kiều và chịu ảnh hưởng từ tác

thơ Lục Vân Tiên của ông có lẽ được bắt đầu sáng tác vào thời gian này.

Nguyễn Đình Chiểu ngoài ba mươi tuổi mà vẫn chưa xây dựng gia đình.Thương cảnh thầy, một người học trò đã nói với cha gả em gái của minh chothầy Do vậy, năm 1854 Nguyễn Đình Chiểu cưới Lê Thị Điền làm vợ

Tình hình đất nước bấy giờ rối ren hơn trước Giặc Pháp không phải chỉkhiêu khích, mà ngày 11 tháng 2 năm 1859 đã đánh thẳng vào của biển CầnGiờ sau đó chúng chiếm luôn Gia Định Nguyễn Đình Chiểu bỏ Gia Định

chạy về quê vợ ở Cần Giuộc Với hàng ước năm 1862, triều đình Huế đã giao

ba tỉnh miền Đông cho Pháp; Nguyễn Đình Chiểu lại dọn về Ba Tri, Bến Tre.Ông tham gia chống Pháp bằng cách cùng bàn mưu kế với Trương Định Thơvăn yêu nước của ông gắn liền với những biến cố trong giai đoạn này Ngày 3tháng 7 năm 1888, Nguyễn Đình Chiểu qua đời trong sự tiếc thương vô hạncủa nhân dân

Sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Đình Chiều có thể chia làm hai giaiđoạn Giai đoạn thứ nhất là trước khi Pháp đánh chiếm Gia Định Những sángtác của ông tập trung ca ngợi các giá trị đạo đức truyền thống tiêu biểu như:

Lục Vân Tiên, Dương Từ - Hà Mậu Giai đoạn thứ hai là sau khi Pháp đánh

chiếm Gia Định, các tác phẩm tập trung lên án quân xâm lược, phê phán triều

đình nhu nhược, ngợi ca các tấm gương chiến đấu của nhân dân: Chạy Tây, Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc, Văn tế Trương Định, Thơ điếu Phan Tòng, Văn tế nghĩa sĩ trận vong lục tỉnh… Đây được coi là giai đoạn phát triển rực rỡ nhất

của sự nghiệp văn chương Nguyễn Đình Chiểu

Tác phẩm của Nguyễn Đình Chiểu được sáng tác bằng chữ Nôm, vớingôn ngữ nghệ thuật bình dị, giàu sức gợi cảm, khiến cho tác phẩm của ông

có sức thu hút mạnh mẽ người đọc, nhất là đối với nhân dân miền Nam.Thông qua những sáng tác của mình, Nguyễn Đình Chiểu cũng là nhà thơđầu tiên xây dựng thành công hình ảnh người nông dân nghĩa sĩ trong vănhọc Việt, đắp tô tượng đài vĩnh cửu về người anh hùng Nam Bộ tiên phongtrong công cuộc chống thực dân Pháp xâm lược Đồng thời Nguyễn ĐìnhChiểu cũng đề cao tư tưởng Nho gia Tuy nhiên điều đáng chú ý là các tưtưởng ấy mang nội dung đạo nghĩa nhân dân, gắn chặt với ý thức tráchnhiệm đối với vận mệnh của đất nước, do đó có một ý nghĩa xã hội to lớn,khởi đầu cho một thời đại văn chương sử thi mới sau này Như vậy, so vớicác nhà văn cùng thời, Nguyễn Đình Chiểu đã có một thái độ tích cực hơn,

vì dân vì nước hơn Tuy không đứng vào hàng ngũ cầm khí giới, nhưng ôngrất có cảm tình với họ, chia sẻ với họ tinh thần yêu nước nước, lòng cămghét quân địch và bọn bán nước

Tiểu kết:

Truyện thơ là một bộ phận văn học khá độc đáo và có giá trị của nền vănhọc Việt Nam Nó là những sáng tác tự sự dưới hình thức thơ ca trường thiên.Mặc dù hiện nay chưa xác định chính xác được thời điểm xuất hiện của truyệnthơ nhưng có thể khẳng định rằng nửa sau thế kỷ XVIII - nửa đầu thế kỷ XIX

là giai đoạn nở rộ nhất của thể loại này Nó bắt đầu suy tàn từ những năm cuốithế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX Trong lịch sử tồn tại của truyện Nôm trong nền

văn học dân tộc đã ghi nhận hai tác phẩm xuất sắc là Truyện Kiều của Nguyễn

Du và truyện Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu Vấn đề phần loại truyện

thơ tuy vẫn chưa nhận được sự thống nhất của các nhà nghiên cứu nhưng dùphân loại theo tiêu chí nào các tác giả cũng đảm bảo được nội dung mà từngthể loại truyện Nôm đề cập

Truyện Lục Vân Tiên là tác phẩm ra đời trong thời kì cuối của truyện

Nôm Do vậy tác phẩm đã có sự tiếp thu và hoàn thiện về nhiều mặt so vớinhững tác phẩm truyện Nôm trước đó Điều này góp phần khẳng định vai trò

và vị thế của truyện thơ Nôm trong nền văn học nước nhà

Nguyễn Đình Chiểu là một tác gia lớn của văn học dân tộc, cuộc đờiông đã trải qua nhiều thăng trầm, biến cố và qua đó đã khơi nguồn cho nhữngsáng tác của ông Trong thời gian ở Huế có tác động không nhỏ đến sự nghiệpcủa Nguyễn Đình Chiểu sau này Đó là giai đoạn mà văn học chữ Nôm đặc

biệt là các tác phẩm truyện thơ Nôm như Truyện Kiều, Chinh Phụ Ngâm, Cung oán Ngâm khúc đang rất thịnh hành, Do vậy, Nguyễn Đình Chiểu chịu

ảnh hưởng của những tác phẩm này là điều không thể phủ nhận

Chương 2 KẾT CẤU VÀ MÔ THỨC TỰ SỰ CỦA TRUYỆN LỤC VÂN TIÊN

TRONG SO SÁNH VỚI TRUYỆN KIỀU 2.1 Kết cấu

2.1.1 Về nguồn gốc và phân loại truyện Lục Vân Tiên và Truyện Kiều

2.1.1.1 Nguồn gốc truyện Lục Vân Tiên và Truyện Kiều

Truyện Lục Vân Tiên là tác phẩm nổi tiếng của Nguyễn Đình Chiểu,

được sáng tác theo thể lục bát vào đầu những năm 50 của thế kỉ XIX Bản chữNôm được khắc in năm 1864 Tác phẩm bằng chữ quốc ngữ được TrươngVĩnh Ký cho xuất bản lần đầu tiên vào năm 1889 Đây là một trong nhữngsáng tác có vị trí cao của văn học miền Nam Xoay quanh nguồn gốc tácphẩm hiện có hai luồng ý kiến trái chiều Sự chưa thống nhất này xuất phát từ

câu thơ mở đầu tác giả viết “Trước đèn xem chuyện Tây minh” Hai chữ “Tây minh” khiến cho các nhà nghiên cứu đưa ra những quan điểm khác nhau về

nguồn gốc của truyện Trong đó quan điểm thứ nhất cho rằng truyện đượcNguyễn Đình Chiểu sáng tác dựa trên một cốt truyện có sẵn Tiêu biểu cho

quan điểm này là nhà nghiên cứu Dương Quảng Hàm Trong bài viết Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu ông cho rằng: “Nhân đọc một cuốn tiểu thuyết nhan là “Tây minh” thấy vai chính trong truyện là Lục Vân Tiên gặp cảnh ngộ thảm thương tựa thân thế mình, bèn theo đấy mà thảo ra bản truyện Nôm” [dẫn theo 67, tr.359] Tuy đưa ra nhận định đó, nhưng trong bài viết,

Dương Quảng Hàm chưa đưa ra được cuốn tiểu thuyết có tên Tây minh của

Trung Quốc Nếu theo quan điểm này thì xét về nguồn gốc truyện Lục Vân Tiên và Truyện Kiều có sự tương đồng Truyện Kiều của Nguyễn Du có tên là Ðoạn trường tân thanh (Tiếng kêu mới về nỗi đau đứt ruột) Tác phẩm không

phải do Nguyễn Du hoàn toàn hư cấu mà tác giả đã dựa vào một tác phẩm của

văn học cổ Trung Quốc có tên là Kim Vân Kiều truyện của tác giả có biệt hiệu

là Thanh Tâm Tài Nhân

Trái ngược với quan điểm truyện Lục Vân Tiên được sáng tác dựa trên

cốt truyện có sẵn thì nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tác phẩm do NguyễnĐình Chiểu hư cấu Tiêu biểu cho quan điểm này là nhà nghiên cứu Trần

Nghĩa Trong Thử bàn về nguồn gốc truyện Lục Vân Tiên ông đã đưa ra

những lập luận khoa học để giải thích nguyên nhân và trình bày nguồn gốc

của chữ “Tây minh” mà Nguyễn Đình Chiểu đã sử dụng Tác giả viết: “Tây minh trước hết không phải là một “cuốn truyện” hay một cuốn “tiểu thuyết” Tây minh rõ ràng là một cuốn sách thuộc phạm trù đạo đức, triết học” [dẫn theo 67, tr 363] Năm 1978, Nguyễn Thạch Giang viết Nguyễn Đình Chiểu - Thân thế và sự nghiệp đã chỉ ra Tây minh là một thiên trong cuốn Tính lý tiết yếu của Trương Tái Trong Tây minh, Trường Tái bàn về đạo lý, đặc biệt nhắc đến “đồng bào” Trương Tái quan niệm rằng, đồng bào là những người

sinh ra trong cùng một bọc nên phải yêu thương nhau, con người phải hiếuthảo với cha mẹ, thuận hòa với anh em, bà con làng xóm Với việc chỉ ra

nguồn gốc và nội dung của Tây minh, Nguyễn Thạch Giang viết: “Tư tưởng

về “đồng bào” đó của Trương Tái rất phù hợp với tư tưởng nhân nghĩa truyền thống của dân gắn với đức tính truyền thống của Gia Định mà Nguyễn Đình Chiểu hấp thu được Cho nên khi sáng tác Lục Vân Tiên, Nguyễn Đình Chiểu đã thấm thía về tình nghĩa đối với dân, đối với đồng bào Do đó mà tác giả Lục Vân Tiên khi mở đầu tập thơ của mình đã lấy Tây minh làm chuẩn mực triết lý - đạo đức” [dẫn theo 67, tr.51] Tác giả còn khẳng định: “Ngoài Lục Vân Tiên ra, triết lý Tây minh còn ảnh hưởng đến Dương Từ - Hà Mậu, Ngư Tiều vấn đáp nho y diễn ca và toàn bộ thơ, văn tế của ông” [dẫn theo 67,

tr.51] Theo chúng tôi, những tư liêụ và lập luân của Trần Nghĩa và NguyễnThạch Giang là những căn cứ đủ thuyết phục để khẳng điṇh Lục Vân Tiên làtác phẩm do Nguyễn Đình Chiểu sáng tác

Như vậy khi xét về nguồn gốc truyện Lục Vân Tiên và Truyện Kiều, chúng ta đã thấy sự phát triển của thể loại truyện thơ Nôm Từ Truyện Kiều,

Nguyễn Du dựa một tác phẩm của Trung Quốc để sáng tác đến truyện Lục Vân Tiên đã có ý kiến cho rằng đây là tác phẩm do Nguyễn Đình Chiểu tự

sáng tác

2.1.1.2 Phân loại truyện Lục Vân Tiên và Truyện Kiều

Hiện nay các nhà nghiên cứu vẫn chưa thống nhất trong việc phân loại

truyện Nôm Do vậy để phân loại truyện Lục Vân Tiên và Truyện Kiều chúng

tôi căn cứ vào các tiêu chí sau:

Tiêu chí thứ nhất: dựa vào thể thơ dùng để sáng tác Hai tác phẩm Lục Vân Tiên và Truyện Kiều cùng được sáng tác theo thể thơ lục bát Đây là một

thể thơ truyền thống của dân tộc

Tiêu chí thứ hai: dựa vào tác giả sáng tác Truyện Kiều và truyện Lục Vân Tiên nếu xét theo tiêu chí này thì hai tác phẩm đều do hai văn nhân sáng tác Truyện Kiều do Nguyễn Du còn truyện Lục Vân Tiên là do Nguyễn Đình

Chiểu sáng tác Do vậy hai tác phẩm được phân loại là truyện thơ Nôm báchọc

Tiêu chí thứ ba: dựa vào nguồn gốc trực tiếp của đề tài truyện Nôm Dựa theo tiêu chí này thì Truyện Kiều và truyện Lục Vân Tiên không nằm chung nhóm Bởi Truyện Kiều được sáng tác dựa vào tiểu thuyết của Thanh Tâm Tài Nhân của Trung Quốc còn Lục Vân Tiên hoàn toàn sáng tác dựa vào thực tế

điểm nổi bật nhất của cốt truyện Nôm bác học chính là việc vay mượn cốt

truyện Đặc điểm này thể hiện rõ nhất ở Truyện Kiều Bởi Nguyễn Du sáng

tác dựa trên tác phẩm văn học cổ Trung Quốc có tên là Kim Vân Kiều truyện

của Thanh Tâm Tài Nhân

Theo Dương Quảng Hàm trong bài viết Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu cho rằng: “Nhân đọc một cuốn tiểu thuyết nhan là “Tây minh” thấy vai chính trong truyện là Lục Vân Tiên gặp cảnh ngộ thảm thương tựa thân thế mình, bèn theo đấy mà thảo ra bản truyện Nôm” [dẫn theo 67, tr 359] Như vậy, theo nhận định của tác giả thì truyện Lục Vân Tiên có cốt truyện thuộc loại truyện Nôm bác học Tuy nhiên nguồn gốc chính xác truyện Tây minh

cho đến nay vẫn còn nhiều quan điểm chưa thống nhất Bởi theo Hoàng Ngọc

Phách, Lê Trí Viễn, Vũ Đình Liên “Truyện Tây minh thì đến nay vẫn chưa biết là có hay không vì những bảng kê tác phẩm trong các văn học sử Trung Quốc không thấy đâu nói đến” [dẫn theo 67, tr 362] Còn theo Trần Nghĩa

“Thực ra ở Trung Quốc không phải không có cuốn Tây minh nào Có đấy! Lật sách Từ Hải tìm hai chữ “Tây minh” chúng ta sẽ thấy ngay chú thích: Tây minh là một cuốn sách do một người đời Tống tên là Trương Tái soạn [dẫn

theo 67, tr.362]

Như vậy xét về cốt truyện trên tiêu chí vay mượn thì Truyện Kiều của

Nguyễn Du mang dấu ấn của truyện Nôm bác học rõ nét hơn so với truyện

Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu Bởi hiện nay các nhà nghiên cứu đã

xác định được chính xác tác phẩm mà Nguyễn Du mượn cốt truyện để viết

Truyện Kiều Còn với truyện Lục Vân Tiên hiện các nghiên cứu về việc

Nguyễn Đình Chiểu mượn cốt truyện chỉ mang tính chất phỏng đoán

Cốt truyện trong truyện Nôm bác học ngoài việc được xác định dựa trên

tiêu chí vay mượn còn căn cứ vào tiêu chí “truyện được nhà thơ hư cấu sáng tác” [41, tr.476] Nếu xét tiêu chí này, ta thấy rằng truyện Lục Vân Tiên thể

hiện rõ đặc điểm của thể loại truyện Nôm này Bởi theo Trần Nho Thìn,

“Truyện thơ Lục Vân Tiên có nhiều dấu hiệu của một thiên tự truyện Điểm này có nhiều nhà nghiên cứu đã lưu ý Ông và Lục Vân Tiên đều vì từng khóc thương mẹ mất mà mù mắt; cả hai đều bị vị hôn thê bội ước” [66, tr 637].

Mặc dù không đồng nhất cùng một tiêu chí, Truyện Kiều có cốt truyện vay mượn còn truyện Lục Vân Tiên là tác phẩm mang tính chất tự truyện được

nhà văn hư cấu nhưng cả hai tác phẩm đều thỏa mãn những tiêu chí cơ bảncủa mô thức truyện Nôm bác học

2.1.2.2 Nội dung

Nội dung truyện Nôm bác học “có nhiều mặt phong phú, tiến bộ đồng thời ghi lại dấu vết đậm nét những mâu thuẫn và hạn chế trong thế giới quan

và nhân sinh quan của tác giả, vốn là những người thuộc tầng lớp trên” [41,

tr 477] Nếu xét trên tiêu chí này thì Truyện Kiều của Nguyễn Du thể hiện đặc điểm của truyện Nôm bác học đậm nét hơn so với truyện Lục Vân Tiên Bởi Truyện Kiều phản ánh hiện thực xã hội đương thời với bộ mặt tàn bạo của

giai cấp thống trị Đồng thời tác phẩm cũng tố cáo sức mạnh của đồng tiền đãbăng hoại số phận những con người đặc biệt là người phụ nữ Gia đình Thúy

Kiều đang sống bình yên, chỉ vì một lời “vu oan giá hoạ” của thằng bán tơ mà

tai hoạ ập xuống Sau cái cớ ấy, bọn sai nha được lũ quan lại dung túng, bảo

hộ, giật dây nên đã đến cướp phá, đánh đập gia đình Kiều Kẻ cầm đầu lũ vô

lại ấy đã tuyên bố: “Có ba trăm lạng, việc này mới xong” Sức mạnh của đồng

tiền khi nó nằm trong tay kẻ xấu thật kinh khủng, đồng tiền đã thành một thếlực vạn năng chi phối mọi hoạt động, làm băng hoại lương tâm, nhân phẩmcủa con người

Còn truyện Lục Vân Tiên cũng hướng tới vạch trần cái ác, cái xấu trong

xã hội gian ác, bất công, tráo trở, bội bạc, phản phúc như cha con Võ Công,những kẻ bất nghĩa, bất nhân như Trịnh Hâm, Bùi Kiệm, bọn người làm ănbất lương chuyên nghề lừa bịp như bọn thầy bói, thầy pháp, bọn lang băm…Nhưng vấn đề phán ánh xã hội trong tác phẩm lại không được đề cao bởi mục

đích Nguyễn Đình Chiểu sáng tác tác phẩm là để “muốn nêu lên những tấm gương về luân lý đạo đức kiểu Nhị thập tứ hiếu” [41, tr.638].

2.1.2.3 Nhân vật sử dụng nhiều ngôn ngữ đối thoại và độc thoại

Một điểm khác biệt lớn giữa truyện Nôm bác học và truyện Nôm bình

dân đó chính là việc sử dụng ngôn ngữ đối thoại và độc thoại Bởi “trong truyện Nôm bình dân, nhân vật đối thoại ít hơn so với truyện Nôm bác học, còn độc thoại thì dường như rất hiếm “[41, tr 491] Khi xét trên tiêu chí này thì truyện Lục Vân Tiên và Truyện Kiều thể hiện khá rõ đặc điểm của truyện

Nôm bác học

Đối thoại là một hình thức tồn tại của nhân vật và của tác phẩm Nó có

nhiều dạng thức tồn tại khác nhau Trong truyện Lục Vân Tiên và Truyện Kiều

có khi đối thoại biểu hiện dưới dạng trực tiếp thông qua hệ thống câu hỏi:

Hỏi: "Ai than khóc ở trong xe nầy?"

Thưa rằng: "Tôi thiệt người ngay,

[Truyện Lục Vân Tiên, câu 139 - 140]

Rằng: Sao nói lạ lùng thay! Cành kia chẳng phải cỗi này mà ra?

[Truyện Kiều, câu 1320- 1321]Ngôn ngữ đối thoại ngoài biểu hiện dưới dạng trực tiếp còn được biểuhiện gián tiếp thông qua lời của tác giả kể chuyện, thuật lại hành động phát

ngôn của nhân các nhân vật …

Công rằng: "Ngãi tế mới sang, Muốn

lo việc nước hãy toan việc nhà" Tiên rằng: "Nhờ lượng nhạc gia, Đại khoa dầu đặng tiểu khoa lo gì".

[Truyện Lục Vân Tiên, câu 355 - 358]

- Vân rằng: Chị cũng nực cười, Khéo

dư nước mắt khóc người đời xưa.

Rằng: Hồng nhan tự thuở xưa, Cái điều bạc mệnh có chừa ai đâu ?(…)

Quan rằng: Chị nói hay sao, Một lời là một vận vào khó nghe

- Kiều rằng: những đấng tài hoa Thác là thể phách, còn là tinh anh (…) Đặc điểm kết cấu của truyện Nôm bác học trong Truyện Kiều và truyện Lục Vân Tiên còn được thể hiện qua việc sử dụng ngôn ngữ độc thoại Độc

thoại là phát ngôn của nhân vật nói với chính bản thân, trực tiếp phản ánh quátrình tâm lý bên trong, kiểu độc thoại thầm, mô phỏng hoạt động suy nghĩ,xúc cảm của con người trong dòng chảy trực tiếp của nó

Nguyệt Nga than thở: "Tình ôi là tình!

Nghĩ mình mà ngán cho mình,

[Truyện Lục Vân Tiên, câu 239 - 240]

Tưởng người dưới nguyệt chén đồng Tin sương luống những rày trông mai chờ.

Bên trời góc bể bơ vơ, Tấm thân gột rửa bao giờ cho phai.

[Truyện Kiều, câu 1039 - 1043]

Truyện Lục Vân Tiên chủ yếu dùng để kể nên thiên về miêu tả hành động

trực tiếp của nhân vật, bởi vậy ngôn ngữ độc thoại của nhân vật không nhiều

như Truyện Kiều Trong Truyện Kiều riêng nhân vật Thuý Kiều có 17 lần độc

thoại, Kim Trọng 7 lần, Thúc Sinh 2 lần, Hoạn Thư 2 lần… Ngôn ngữ độc

thoại trong Truyện Kiều chủ yếu biểu hiện những xung đột, mâu thuẫn trong

thế giới nội tâm nhân vật, khắc hoạ sâu sắc hơn tính cách nhân vật Thuý Kiều

là nhân vật luôn cảm xúc, luôn trầm tư, đó là con người cảm nghĩ Bảy lầnKiều nhớ nhà là bảy lần nàng ngồi độc thoại Khi đi chơi xuân về đêm ngủnàng nhớ và nghĩ đến Đạm Tiên, đến Kim Trọng cho thấy sự nhạy cảm, đacảm của tâm hồn Kiều

2.1.3 Đặc điểm kết cấu theo mô thức truyện Nôm bình dân ở truyện Lục Vân Tiên trong so sánh với Truyện Kiều

2.1.3.1 Cốt truyện

Truyện Nôm bình dân có cốt truyện “thường được viết dựa theo những câu chuyện cổ dân gian Việt Nam, chứ không phải dựa theo những cốt truyện của Trung Quốc” [41, tr 477 - 478] Khi xét về cốt truyện của tác phẩm Lục Vân Tiên ngoài những phần giống cuộc đời thực của Nguyễn Đình Chiểu như

từ thuở bé được học hành chu đáo, thi đậu tú tài, trên đường chuẩn bị đi thi

kỳ thi tiếp thì mẹ mất nên đã bỏ thi trở về chịu tang mẹ, giữa đường vì quáthương khóc mẹ nên bị mù mắt, bị vị hôn thê bội ước thì trong tác phẩm tathấy bóng dáng của truyện dân gian Đầu tiên là môtip dũng sĩ cứu ngườiđẹp, trong truyện cổ dân gian, Thạch Sanh đã giết đại bàng cứu Quỳnh Ngacòn trong truyện của mình Nguyễn Đình Chiểu cũng sử dụng môtíp này quahành động Lục Vân Tiên đánh bọn cướp Phong Lai cứu Nguyệt Nga Ngoài

môtip dũng sĩ cứu người đẹp trong truyện Lục Vân Tiên còn sử dụng môtip

đánh thắng giặc vinh hiển Trong truyện dân gian nhân vật chính sau khichiến thắng những kẻ tiểu nhân, giặc ngoại xâm kéo đến chàng đánh thắng và

được nhường ngôi còn trong truyện Lục Vân Tiên, Vân Tiên sau khi thoát

nạn thi đỗ vinh hiển có công đánh thắng giặc nên được trọng thưởng Như

vậy, truyện Lục Vân Tiên mang đặc điểm kết cấu theo mô thức truyện Nôm bình dân khá rõ ràng còn Truyện Kiều của Nguyễn Du hoàn toàn không mang

đặc điểm của thể loại truyện này

2.1.3.2 Nhân vật được miêu tả qua hành động

Nhân vật trong truyện Nôm bình dân “thường được miêu tả thông qua hành động, chứ không phải thông qua miêu tả ngoại hình hay phân tích nội tâm” [41, tr 490] Ảnh hưởng của truyện Nôm bình dân thể hiện trong truyện Lục Vân Tiên và Truyện Kiều được thể hiện khá rõ qua nghệ thuật xây dựng

nhân vật

Trong truyện Lục Vân Tiên, các nhân vật thường được miêu tả qua hành động “ngắn gọn, gợi nghệ thuật diễn xướng của tuồng hát bội”[66, tr.

638] Trên đường đi thi, gặp bọn cướp Phong Lai hoành hành chàng xông vàođánh cướp để cứu dân Đây là một việc nghĩa mà chàng không thể không làmvới mục đích cao đẹp, xuất phát từ tấm lòng tự nguyện

Vân Tiên ghé lại bên đàng

Bẻ cây làm gậy nhằm làng xông vô Kêu rằng: “Bớ đảng hung đồ, Chớ quen làm thói hồ đồ hại dân.”

[Truyện Lục Vân Tiên, câu 123 - 126]Lục Vân Tiên khi chứng kiến cảnh lũ cướp hoành hành, gây họa chongười dân với bản tính cương trực, căm ghét cái ác đã thôi thúc chàng hànhđộng, và hành động của chàng chỉ diễn ra trong một cái chớp mắt, chàngkhông hề suy nghĩ, tính toán thiệt mất mà lập tức ra tay diệt trừ mối nguy hạibảo vệ người dân Trong tình huống đánh bọn cướp Phong Lai chàng khôngkịp chuẩn bị mà tiện tay bẻ luôn cành cây bên đường để làm vũ khí diệt trừ

cái ác “Bẻ cây làm gậy nhằm đằng xông vô” Nhân nghĩa trong hành động mà

lời nói của chàng cũng thể hiện được tính cách cương trực, thẳng thắn của

chàng “Kêu rằng bớ đảng hung đồ/ Chớ quen làm thói hồ đồ hại dân” Trong tác phẩm Lục Vân Tiên không chỉ có chàng họ Lục được miêu tả thông qua

hành động mà còn có nhiều nhân vật khác Trong đó phải kể đến Hớn Minh,

một trang nam tử hán gặp tên quan huyện Đặng Sinh “gặp con gái tốt cưỡng gian không nghì” tức thì nổi giận hành động:

Tôi bèn nổi giận một khi Vật chàng xuống đó bẻ đi một giò.

[Truyện Lục Vân Tiên, câu 1161 - 1162]Nguyễn Đình Chiểu xây dựng hành động của nhân vật trong truyện

Lục

động cơ tâm lý khi hành động Những điểm này cho thấy hành động của cácnhân vật trong tác phẩm rất giống với kịch tuồng Qua nghệ thuật xây dựnghành động của nhân vật, rõ ràng Nguyễn Đình Chiểu chịu ảnh hưởng của nghệthuật trình diễn ở vùng đất phương Nam trong sáng tác là khá đậm nét.

Hành động của nhân vật trong truyện Lục Vân Tiên không chỉ chịu ảnh

hưởng kịch tuồng mà nó còn bị chi phối sâu sắc bởi giáo dục Nho giáo Tronglần đầu gặp mặt, sau khi đánh tan bọn cướp Nguyệt Nga định xuống xe để tạ

ơn cứu mạng nhưng Vân Tiên đã vội cản lại

Khoan khoan ngồi đó chớ ra Nàng là phận gái ta là phận trai.

[Truyện Lục Vân Tiên, câu 145 - 146]Qua hành động trên, có thể khẳng định Vân Tiên ảnh hưởng khá đậmnét giáo dục của lễ, quy định quan hệ nam nữ thụ thụ bất thân

Trong truyện Lục Vân Tiên ảnh hưởng của Nho giáo ngoài thể hiện qua

hành động còn được thể hiện qua phát ngôn:

Nhớ câu kiến ngãi bất vi.

Làm người thế ấy cũng phi anh hùng

[Truyện Lục Vân Tiên, câu 179 - 180]Vân Tiên tự khẳng định hành động cứu Nguyệt Nga là hành động vì

nghĩa, bởi sách thánh hiền từng dạy “Kiến nghĩa bất vi vô dũng dã” (Thấy việc nghĩa không làm thì không phải người anh hùng - Luận ngữ, thiên Vi chính).

Ngoài nhân vật Lục Vân Tiên, Vương Tử Trực cũng được miêu tảthông qua hành động của một người đọc sách thánh hiền thông qua hành độngphản kháng khi gia đình Võ Công định gả con gái cho

Tới đây thời ở lại đây, Cùng con gái lão sum vầy thất gia.

Phòng khi hôm sớm vào ra,

Trực rằng: "Ngòi bút dĩa nghiên Anh

em xưa có thề nguyền cùng nhau Vợ

Tiên là Trực chị dâu, Chị dâu em bạn dám đâu lỗi nghì.

Chẳng hay người học sách chi, Nói sao những tiếng dị kì khó nghe?

[Truyện Lục Vân Tiên, câu 1223 - 1232]

Nói sao chẳng biết hổ thầm, Người ta há phải là cầm thú sao?

[Truyện Lục Vân Tiên, câu 1239 - 1240]Nguyệt Nga tuy là phận nữ nhi nhưng cũng được Nguyễn Đình chiểu

miêu tả thông qua những hành động vì nghĩa Gặp Vân Tiên trong hoàn cảnh

éo le, trước một chàng trai khôi ngô tuấn tú, anh hùng trượng nghĩa thì nàngkhông tránh được việc nảy sinh tình cảm Nhưng vì xuất thân trong gia đìnhgia giáo, nàng đã nhanh chóng chuyển cảm xúc sang bổn phận và trách nhiệm

Vân Tiên từ giã phản hồi, Nguyệt Nga than thở: "Tình ôi là tình! Nghĩ mình

mà ngán cho mình, Nỗi ân chưa trả nỗi tình lại vương.

Nặng nề hai chữ uyên ương, Chuỗi sầu

ai khéo vấn vương vào lòng Nguyện cùng Nguyệt lão hỡi ông!

Trăm năm cho vẹn chữ tùng mới an.

[Truyện Lục Vân Tiên, câu 237 - 244]Miêu tả nhân vật qua hành động cũng là điểm tương đồng khá rõ nét

sau khi làm lễ “vấn danh”, được Mụ mối đưa vào “lầu trang”, lúc này bảnchất hạ lưu trong con người hắn mới dần dần được bộc lộ.

Nhà băng đưa mối rước vào lầu trang.

Ghế trên ngồi tót sỗ sàng.

[Truyện Kiều, câu 630 - 631]

Chỉ bằng cử chỉ “ngồi tót”, Nguyễn Du đã phơi bày chân tướng vô học,

bản chất con buôn của Mã Giám Sinh Đó là một cử chỉ vội vàng, khiếm nhã,không phù hợp với địa vị người đi hỏi vợ và không đúng với phẩm cách vănhóa của một giám sinh trường Quốc học

Cũng cùng phường xấu xa, lừa lọc với Mã Giám Sinh còn có Sở Khanh

Chỉ bằng hành động “lẻn” và cử chỉ “lẩm nhẩm gật đầu” Nguyễn Du đã lột

trần bộ mặt đáng ghê sợ của Sở Khanh khi đánh lừa Kiều:

Tường đông lay động bóng cành

Rẽ song đã thấy Sở Khanh lẻn vào

[Truyện Kiều, câu 1094 - 1095]Rồi khi nghe Kiều ân cần kể lể, hắn:

Lặng nghe lẩm nhẩm gật đầu

Ta đây nào phải ai đâu mà rằng

[Truyện Kiều, câu 1100 - 1101]

Hành động “lẻn” và cử chỉ “lẩm nhẩm” của Sở Khanh được Nguyễn

Du sử dụng đã hàm ý chỉ một người không tử tế

Miêu tả nhân vật bằng hành động, không chỉ Nguyễn Du vận dụng khikhắc họa phường buôn thịt bán người mà một viên quan đại thần như Hồ TônHiến cũng được tác giả vận dụng thành công để làm bật lên bộ mặt lưu manh,xảo trá Phụng chỉ quân vương đi dẹp loạn nhưng hắn không đấu với Từ Hảibằng tài năng mà lại dùng mưu mô thấp hèn để mua chuộc Thuý Kiều, lừa hạichết Từ Hải Vô liêm sỉ hơn, sau khi Từ chết, hắn còn ép Kiều “hầu hạ dướimàn”, làm nhục Kiều:

Nghe càng đắm, ngắm càng say

Lạ cho mặt sắt cũng ngây vì tình

[Truyện Kiều, câu 2579 - 2580]Trước vẻ đẹp của Thuý Kiều, hành động “ngây” đã bộc lộ rõ một hìnhảnh si mê, thấp hèn…

Không chỉ có các nhân vật phản diện mà đối với các nhân vật chínhdiện, Nguyễn Du cũng lựa chọn cách miêu tả nhân vật qua hành động, cử chỉ

để khắc hoạ tính cách Trong tiết thanh minh, Thúy Kiều và Kim Trọng gặpnhau đã nảy sinh tình cảm trong lòng

Người quốc sắc kẻ thiên tài Tình trong như đã mặt ngoài còn e.

[Truyện Kiều, câu 2579 - 2580]Thúy Kiều, vì tình yêu, vì khao khát hạnh phúc, được tâm sự với ngườiyêu nàng đã:

Cửa ngoài vội rủ rèm the, Xăm xăm băng lối vườn khuya một mình.

[Truyện Kiều, câu 431 - 432]

Với cử chỉ “xăm xăm” bộc lộ rõ Kiều là con người dám vượt ra khỏi

những quy định khắt khe của lễ giáo phòng kiến để hành động theo sự máchbảo của trái tim mình

Mặc dù nhân vật cùng được miêu tả qua hành động của nhân vật trong

truyện Lục Vân Tiên và Truyện Kiều có sự khác nhau rõ rệt Truyện Lục Vân Tiên, Nguyễn Đình Chiểu chỉ đơn thuần miêu tả hành động nhưng trong Truyện Kiều, hành động nhân vật thường được tác giả bình luận, tỏ thái độ và

phân tích tâm lý nhân vật khi hành động Trước hành động bán mình chuộccha thì Nguyễn Du đã có đoạn thơ rất dài miêu tả tâm trạng của Thúy Kiềukhi trao lại duyên cho Thúy Vân Thúy Kiều bắt đầu giãi bày nỗi lòng củamình bằng những câu thơ như dao cắt:

Giữa đường dứt gánh tương tư Keo loan chắp mối tơ thừa mặc em

Kể từ khi gặp chàng Kim Khi ngày quạt ước khi đêm chén thề

Sự đâu sóng gió bất kì Hiếu tình khôn lẽ hai bề vẹn hai.

[Truyện Kiều, câu 725 - 730]

Trước khi hành động Thúy Kiều đã đắn đo bên tình bên nghĩa “Hiếu tình khôn lẽ hai bề vẹn hai” Nguyễn Du đã miêu tả khá sinh động những mâu

thuẫn nội tâm của nhân vật

Như vậy, bằng cách miêu tả nhân vật qua hành động, Nguyễn Đình

Chiểu và Nguyễn Du đã khiến cho nhân vật trong truyện Lục Vân Tiên và Truyện Kiều hiện lên cụ thể, sinh động Tuy nhiên hành động của các nhân

vật trong hai tác phẩm bị chi phối bởi những yếu tố khác nhau Trong truyện

Lục Vân Tiên các nhân vật được miêu tả qua hành động mang tính đạo lí, còn hành động của các nhân vật trong Truyện Kiều mang tính hiện thực.

2.1.3.3 Nhân vật phân theo hai tuyến đối lập

Trong các truyện Nôm bình dân, khi sử dụng lối kết cấu tương phản, đốilập, cho dù truyện có số lượng nhân vật ít hay nhiều, thì tính cách cũng đượcphân chia thành các phe/ tuyến khác nhau: thiện - ác, chính - tà, tốt - xấu… Do

vậy, “Tính cách của nhân vật trong truyện Nôm bình dân, nét nổi bật là tính chất đơn giản, một chiều bất biến” [41, tr.491] Ở truyện thơ Nôm bình dân,

tuyến thiện là những nhân vật xuất thân nghèo khổ, những người thấp cổ béhọng trong xã hội Họ thuộc những người chính nghĩa mang đầy đủ nhữngnét đẹp của con người như tài năng, ngay thẳng, đẹp người đẹp nết, hiếunghĩa, hoặc vua sáng và quan chức thanh liêm Tiêu biểu cho tuyến nhân vậtchính diện trong truyện Nôm bình dân có thể kể đến các nhân vật: Phạm