Trường ca hồ anh thái nhìn từ góc độ thể loại

Với ba tập trờng ca này, Trần Anh Thái đã tạo đợc dấu ấn thực sự trong đời sống văn học và mở ra một giai đoạn mới cho sự phát triển của trờng ca Việt Namhiện đại.. Ngoài ra còn có thể k

Trờng đại học vinh

Nguyễn Thị Thanh Thuỷ

Trờng ca Trần Anh Thái nhìn từ góc độ thể loại

Chuyên ngành: văn học Việt Nam

Mã số: 60.22.34

Luận văn thạc sĩ ngữ văn

Ngời hớng dẫn khoa học:

PGS.TS Nguyễn Đăng Điệp

Vinh - 2009

Chơng 1 Trờng ca Trần Anh Thái trong sự vận động và phát triển của thể loại trờng ca Việt Nam hiện đại 91.1 Một số vấn đề lí luận về trờng ca 91.2 Sự vận động của thể loại trờng ca trong văn học Việt Nam hiện đại 191.3 Trờng ca của Trần Anh Thái 27

Mở Đầu

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Trờng ca là thể loại có bề dày lịch sử, tồn tại và đồng hành cùng tiến trình

phát triển của nền văn học nhiều dân tộc Trong văn học Việt Nam hiện đại, với tcách là một thể loại văn học, sau một thời gian dài bùng nổ và phát triển rực rỡ vớinhững tên tuổi lớn nh Thu Bồn, Nguyễn Khoa Điềm, Thanh Thảo, Hữu Thỉnh ,một thời gian dài từ sau năm 1985, thể loại này liên tục diễn ra sự đứt gãy Cuốithế kỉ XX đầu thế kỉ XXI lại xuất hiện một lớp sóng trờng ca khác: Hoàng Trần C-

ơng với Trầm tích, Thi Hoàng với Gọi nhau qua vách núi, đặc biệt là Trần Anh

Thái với ba tập trờng ca Đổ bóng xuống mặt trời, Trên đờng và Ngày đang mở sáng Với ba tập trờng ca này, Trần Anh Thái đã tạo đợc dấu ấn thực sự trong đời

sống văn học và mở ra một giai đoạn mới cho sự phát triển của trờng ca Việt Namhiện đại

1.2 Không phải ngẫu nhiên mà Trần Anh Thái đợc các nhà nghiên cứu, phê bình

đánh giá cao, coi là ngời "làm hồi sinh thể loại trờng ca đầu thế kỉ XXI" Vớinhững nỗ lực tìm tòi, đổi mới về mặt cảm hứng, thi pháp và cấu trúc, ba trờng cacủa anh thể hiện ý thức cách tân về nghệ thuật, thổi một luồng sinh khí mới và gópphần làm mới thể loại, qua đó làm phong phú, sinh động đời sống văn học nớcnhà

1.3 Là một gơng mặt đang làm nên "cơn sốt" trong đời sống thi ca đơng đại, Trần

Anh Thái có một vị trí quan trọng trong tiến trình phát triển của thể loại trờng caViệt Nam hiện đại Vì vậy, nghiên cứu trờng ca của anh chúng tôi nhằm tìm hiểunhững đóng góp, cách tân của tác giả về mặt thể loại, qua đó bớc đầu lí giải sự vận

động và những xu hớng phát triển của thơ ca nói chung và thể loại trờng ca nóiriêng trong văn học Việt Nam hiện nay

tr-những đóng góp, cách tân của anh về thể trờng ca Theo sự quan sát của chúng tôi,

có hai hớng nghiên cứu chính sau:

2.1 Hớng phân tích, cảm thụ

Đây chủ yếu là những bài viết trình bày những cảm nhận hay đánh giá vềmột khía cạnh, bình diện nhất định hoặc về nội dung hoặc về nghệ thuật qua cáctrờng ca cụ thể

loạt bài của những cây viết vừa có kinh nghiệm trong sáng tác, vừa nắm chắc líluận về thể loại nh Thanh Thảo, Trúc Thông, Nguyễn Quang Thiều, Trung Trung

Đỉnh, Trần Ninh Hồ Nhà văn Trung Trung Đỉnh viết: "Anh tự nguyện dấn thânvào chiều sâu mà đời con ngời ta ai cũng đợc lịch sử trao cho sứ mệnh làm nênnhững dấu ấn khiến thời gian trôi chậm lại, hay nói đúng hơn, những nhận định totát ấy tôi không ngần ngại nói ra bởi cái vị thế thiêng liêng của thi sĩ đã tự nó vậtvã tạo thành" [102] Trần Ninh Hồ nhận xét: "Trần Anh Thái đã tự vợt lên mình rấtnhiều để tự vơn tới sự vạm vỡ, phong phú, tạo thêm sức cuốn hút gắn bó chia sẻ,tri kỉ với bạn đọc" [38] Nguyễn Quang Thiều gọi Đổ bóng xuống mặt trời là "Bản

huyền ca của đất": "Cái mặt trời văn hóa của làng quê Việt Nam ấy còn mạnh hơncả mặt trời thực trong thiên nhiên Chính thế, nó chiếu rọi lên tâm hồn mỗi ngời và

ánh sáng "mặt trời tinh thần" ấy còn lấn át cả ánh sáng trong thiên nhiên" [91].Các nhà nghiên cứu, phê bình Nguyễn Đăng Điệp, Hồ Sĩ Vịnh, Chu Văn Sơn cũng góp những bài viết sâu sắc nhằm khắc sâu ấn tợng về tác giả trờng ca đầy tàinăng này Nguyễn Đăng Điệp nhận xét: "Đổ bóng xuống mặt trời là tổng phổ của

nhiều cung bậc đời sống nghiêng trên trục thời gian Đi qua bóng tối, đi qua vất vảgian nan, qua lửa đạn và chết chóc, làng quê và con ngời Việt Nam dần sáng lênrực rỡ Cảm thức huyền thoại và cảm thức thế sự, niềm hoan ca và những giọt nớcmắt xen hòa, bện kết một cách khá biến hóa và uyển chuyển trong tập thơ này"[21] Hồ Sĩ Vịnh cho rằng Đổ bóng xuống mặt trời là một tác phẩm độc đáo, tài

hoa và là "một tập hợp những cảm thức mới lạ với nhiều cung bậc đời sống đợcgắn kết chặt chẽ bởi một mạch ngầm cảm xúc mạnh mẽ" [103]

ngạc trớc sự xuất hiện của anh với một dáng điệu lạ Trong bài Trờng ca Trên ờng - cuộc đổi mới của Trần Anh Thái, Dơng Kiều Minh viết: " một trờng ca

đ-cuộn xiết khát vọng nh làn gió run rẩy vừa trào sôi vừa bền bỉ nhẫn nại ở trờng canày, ta thấy tác giả của trờng ca Đổ bóng xuống mặt trời đã mạnh mẽ dứt bỏ, dứt

bỏ một cách bạo liệt, quyết đoán đối với những gì còn bịn rịn, níu kéo dù mỏng

nh tơ nhện trong cảm hứng sáng tác và thi pháp vốn có của anh Tuy nhiên đó làmột sự dứt bỏ theo hớng đẩy xa, tiến xa hơn nữa nỗi băn khoăn đã ám ảnh ở trờng

ngời đọc đối với trờng ca Trên đờng Nhng sáng tạo thơ ca là vậy, sự cách tân, đổi

mới chính mình là mục tiêu quan thiết nhất, là nguyên tắc duy nhất quyết định con

đờng thi ca của mỗi nhà thơ" [53]

Đặc biệt với Ngày đang mở sáng, Trần Anh Thái đã thu phục ngời đọc bằng

lối viết mới mẻ và sáng tạo của anh Hàng loạt bài viết về trờng ca này của các nhànghiên cứu, phê bình đã khẳng định và đánh giá cao những đóng góp và sáng tạo

độc đáo của anh Đỗ Minh Tuấn trong bài Bản huyền ca về lịch sử khai sáng nhận

xét: "Ngày đang mở sáng là một tập trờng ca nhân văn, lạc quan và đổi mới , với

những đổi mới tìm tòi về cảm hứng và thi pháp, đóng góp vào nền thơ đơng đạiViệt Nam Trần Anh Thái đã tích hợp đợc những thành quả của một số nhà thơ đổimới về thi pháp, nhập vào thần thái của một số giọng thơ mới lạ, nên những trauchuốt tu từ ngôn ngữ cầu kì, những liên tởng táo bạo và phóng khoáng không gâycảm giác gò ép, uốn vặn hay vay mợn mà nhuần nhuyễn hồn nhiên nh bật ra từgan ruột nhà thơ" [101, 99] Trong bài Trần Anh Thái, một sự cách tân trờng ca, một hình dung về tâm hồn dân tộc, Hà Phạm Phú cho rằng: Ngày đang mở sáng

là một "sự trởng thành về nhận thức thẩm mĩ của nhà thơ đối với thế giới hiệnthực Hơn thế nữa, tôi nghĩ, với Ngày đang mở sáng, nhà thơ cũng chính là tấm g-

ơng soi để nhận thấy phần nào diện mạo tâm hồn dân tộc mình, một dân tộc phảitrải qua những cuộc chiến tranh liên miên, một dân tộc khổ đau đang khao kháttìm đờng vơn lên không theo một khuôn mẫu, một đờng chỉ sẵn" [65] Nguyễn

Đăng Điệp trong bài Sự khắc khoải của những dòng tâm t cũng đa ra những nhận

xét sắc sảo: "Ngôn ngữ thơ Trần Anh Thái đợc chọn lọc kĩ càng nhng vẫn hết sức

tự nhiên bởi đó là những con chữ chân thực nhất của một trái tim nhạy cảm đầysuy t" [65] Với bài Trần Anh Thái - Khúc huyền ca khắc khoải, tác giả Ngọc

Thiên Hoa đã dành hơn hai trăm trang giấy ghi lại những cảm nhận về trờng ca

Ngày đang mở sáng Từ góc độ thi pháp thể loại, tác giả Ngọc Thiên Hoa nhận

xét, về nội dung: "Đây là bản trờng ca khai mở một giá trị nhân văn tích cực, nhất

là cách nhìn ngời lính bên kia chiến tuyến với t cách con ngời Nó không chỉ dừnglại chỉ mỗi nội dung đó mà nó còn đi thêm một bớc để hàn gắn những vết thơnglòng từ những mảnh đời rách nát vì chiến tranh Ngày đang mở sáng có đầy đủ

những t cách để đóng dấu son vào văn học Việt Nam nói chung và thể trờng ca nóiriêng, là lần đầu tiên có một tác phẩm văn học thay đổi cách nhìn trực diện về mộtcuộc chiến đi qua 2/3 thế kỉ trên một tinh thần nhân văn không cải lơng" [36,464]; về nghệ thuật: "Đây là tác phẩm mở đờng một thi pháp sáng tác mới trongvăn học Việt Nam hiện đại" [36, 465] Ngoài ra còn có thể kể một số bài viết tiêubiểu của các tác giả khác nh Thanh Thảo với "Ta ngạt thở chờ bớc chân em tới"

[89], Inrasara với Trần Anh Thái - kẻ đánh thức những con đờng [42], Dơng Kiều

Minh với Cảm nhận về tính hiện đại qua một số hình ảnh mang tính biểu tợng, ợng trng, ẩn dụ trong trờng ca Ngày đang mở sáng [54]

t-Nh vậy, nét nổi bật trong hớng này là các bài viết đi vào khai thác những đặcsắc của trờng ca Trần Anh Thái nhằm khẳng định tài năng và sự sáng tạo của tácgiả Nhìn chung, các bài viết đều có sự thống nhất khi khẳng định vẻ đẹp độc đáocủa các tác phẩm với những đóng góp về mặt t tởng và đổi mới về thi pháp thểloại

2.2 Hớng khái quát những đặc sắc và đóng góp của trờng ca Trần Anh Thái

Đây chủ yếu là những ý kiến đánh giá, nhận định và tổng kết về trờng caTrần Anh Thái qua các cuộc tọa đàm văn học của giới nghiên cứu, phê bình Sáng04/06/2009 tọa đàm về trờng ca Trần Anh Thái đợc tổ chức tại Viện Văn học với

sự tham gia của đông đảo các nhà thơ, nhà nghiên cứu Xoay quanh

đóng góp của Trần Anh Thái, các ý kiến tập trung vào hai vấn đề: đổi mới về t ởng và nghệ thuật Về t tởng, theo Chu Văn Sơn: chủ đề xuyên thấm ba trờng cacủa Trần Anh Thái là dò tìm mạch sống ở Đổ bóng xuống mặt trời là dò tìm

t-mạch sống trờng cửu của xứ sở qua t-mạch sống của làng ở Trên đờng và Ngày

đang mở sáng là dò tìm mạch sống muôn đời của tổ tiên Lý Hoài Thu nhận xét:

với "cái tôi trữ tình mang đầy thơng tích", "anh nhìn về dân tộc, nhìn về thân phậncon ngời, về những vấn đề hiện tại Tâm trạng trong trờng ca Trần Anh Tháimang hơi thở của trào lu hiện đại" Nhà nghiên cứu Trơng Đăng Dung cũng đánhgiá: "Qua trờng ca Trần Anh Thái, văn học hôm nay có ý thức khám phá số phận

con ngời từ trạng thái bất khả kháng sang trạng thái không số phận, là một hớng đimới làm cho văn học trở nên sâu sắc hơn Đó là đóng góp bớc đầu song có ý nghĩa

"kích hoạt" cho một cảm nhận văn chơng mới"

Sự đổi mới trong t tởng dẫn đến những đổi thay tất yếu trong nghệ thuật biểuhiện Nhà phê bình Ngô Văn Giá cho rằng: Trần Anh Thái đã có những đóng gópnổi bật về thể loại Cụ thể: Trờng ca giai đoạn trớc với Bài ca chim Chơ Rao (Thu

Bồn), Những ngời đi tới biển (Thanh Thảo), Đờng tới thành phố (Hữu Thỉnh)

xác lập một mô hình tạm gọi là: mô hình biểu hiện, cùng với Metro của Thanh

Thảo, trờng ca Trần Anh Thái đa ra một mô hình mới: mô hình phản biện đờisống Nguyễn Đăng Điệp nhận xét: "Trờng ca của Trần Anh Thái cuốn hút ngời

đọc bởi chạm đến thế giới tâm linh, gây cảm xúc mạnh Viết bằng cấu trúc củagiao hởng nên có nhiều cung bậc, có thăng, có giáng nhiều suy cảm dẫn đến cácgiá trị tinh thần trong cuộc sống" Lu Khánh Thơ nhận định: "Trờng ca của TrầnAnh Thái có hai cách nhìn Về thể loại vừa có sự tuân thủ, vừa có sự phá cách".Theo Nguyễn Thanh Tú: "nét riêng và cũng là những đóng góp của trờng ca TrầnAnh Thái là xác lập một không gian rất đặc trng Tôi tạm khái quát không giantrong trờng ca Trần Anh Thái thành các lớp Lớp thứ nhất là không gian trẻ thơ( ) ở lớp này có cái gì đau về thân phận con ngời ( ) Lớp tiếp theo là khônggian chiến trận, viết về chiến tranh, về sự mất mát, sự dằn vặt của ngày hôm naynói về cái hôm qua" Nhà phê bình Nguyễn Hòa nêu ý kiến: "Cái khác biệt của tr-ờng ca Trần Anh Thái chính là sự phá vỡ cấu trúc trờng ca, không phải kể sự kiện

mà suy t về sự kiện" Về ngôn ngữ, Trần Đình Sử nhận xét: Trần Anh Thái "đã làmthay đổi diễn ngôn của trờng ca, tạo ra một cuộc lột xác về diễn ngôn Lớp vỏ cũ

kĩ của ngôn từ đợc bóc đi trả nó về với cuộc sống tơi mới đang tồn tại và vận

động" Nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo nhận định: "Câu thơ của Trần Anh Thái cónhiều sự lấp lánh, tạo nên những mảng sáng, khiến ngời ta đọc không bị nhàm Tr-ờng ca Trần Anh Thái có tính bè, phách, làm trờng ca có bề thế, có hình dáng Sựbiến đổi và thay đổi giọng điệu, sắc thái của âm thanh, nhịp điệu biến trờng caTrần Anh Thái nh một bản giao hởng" Từ những đổi mới, cách tân táo bạo và vớinhững đóng góp lớn cho thấy tài năng sáng tạo thể loại trờng ca ở Trần Anh Thái,Chu Văn Sơn khẳng định: "Trần Anh Thái là cây trờng ca số 1 của thế hệ anh.Hiện nay, Trần Anh Thái là một trong những cây trờng ca nổi bật nhất đơng đại"

Ngoài ra còn có một số bài viết khác cũng có những nhận xét và khái quát về đặcsắc nổi bật của trờng ca Trần Anh Thái nh Đỗ Thu Thuỷ với bài Trờng ca Trần Anh Thái hành trình kiếm tìm và khai mở [98], Đoàn ánh Dơng với bài Trần Anh Thái với thi pháp của lửa [19].

Ngoài những bài viết của các nhà nghiên cứu, phê bình, đến nay có một sốkhóa luận tốt nghiệp về trờng ca Trần Anh Thái ở các trờng Đại học

Về cơ bản, các bài viết, các ý kiến và nhận định trên đây đều đánh giá caoTrần Anh Thái về mặt cách tân thể loại, đồng thời khẳng định anh là một tài năng

độc đáo Tuy vậy, tính đến thời điểm này vẫn cha có một công trình nào nghiêncứu một cách hệ thống và hoàn chỉnh về thế giới nghệ thuật trờng ca của anh Cácbài viết, các ý kiến trên đây của các nhà văn, nhà nghiên cứu là những gợi ý quíbáu cho việc nghiên cứu và triển khai luận văn của chúng tôi Đặt vấn đề tìm hiểuTrờng ca Trần Anh Thái từ góc độ thể loại, chúng tôi hi vọng sẽ có cái nhìn đầy đủhơn về trờng ca của anh

3 Phạm vi t liệu

Trần Anh Thái không chỉ là tác giả trờng ca nổi tiếng, mà anh còn là tác giả

của hai tập thơ Độc thoại trắng và Vọng trắng, tiểu thuyết Số phận nghiệt ngã và

tập truyện kí Tiếng động dới tán lá Tuy nhiên, mục đích nghiên cứu của chúng

tôi là trờng ca Trần Anh Thái, nên luận văn sẽ tập trung vào khảo sát ba tập trờng

bật trờng ca của anh, chúng tôi so sánh tác phẩm của anh với một số trờng ca củacác tác giả khác

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để tìm hiểu Trờng ca Trần Anh Thái từ góc độ thể loại, luận văn đề ra nhiệmvụ:

4.1 Tìm hiểu trờng ca Trần Anh Thái trong sự vận động và phát triển của thể loại

trờng ca Việt Nam hiện đại

4.2 Tìm hiểu cảm hứng và hình tợng cơ bản trong trờng ca Trần Anh Thái

4.3 Tìm hiểu đặc điểm nổi bật về kết cấu, ngôn ngữ và giọng điệu trong trờng ca

Trần Anh Thái

5 Phơng pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp vận dụng một số phơng pháp nghiên cứu:

- Trên cơ sở nghiên cứu trờng ca Trần Anh Thái từ góc độ thể loại, khẳng

định vị trí và thành tựu của Trần Anh Thái ở thể trờng ca, chúng tôi hi vọng bớc

đầu lí giải sự vận động của thơ ca nói chung và trờng ca nói riêng trong văn họcViệt Nam đơng đại

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và danh mục Tài liệu tham khảo, nội dung

luận văn đợc triển khai thành ba chơng:

- Chơng 1: Trờng ca Trần Anh Thái trong sự vận động và phát triển của thểloại trờng ca Việt Nam hiện đại

- Chơng 2: Cảm hứng và hình tợng cơ bản trong trờng ca Trần Anh Thái

- Chơng 3: Kết cấu, ngôn ngữ và giọng điệu trong trờng ca Trần Anh Thái

Chơng 1 TrƯờng ca Trần Anh Thái trong sự vận động và

phát triển của thể loại trờng ca Việt nam hiện đại

1.1 Một số vấn đề lí luận về trờng ca

1.1.1 Quan niệm về trờng ca trong văn học thế giới

Trong văn học thế giới, trờng ca là thể loại xuất hiện rất sớm Ngay từ thời cổ

đại, trờng ca đã ra đời và phát triển nh một thể loại văn học "lớn" có u thế vợt trộitrong việc phán ánh và khái quát những vấn đề trọng đại của lịch sử nhân loại.Những trờng ca nh Iliade, Odysseus hay Mahabharata, Ramayana , đã chinh

phục trái tim độc giả bao thế hệ, và trở thành những áng văn bất hủ của kho tàngvăn học nhân loại

Trải qua quá trình tồn tại, phát triển và mở rộng thể loại, ngời ta biết đến ờng ca với nhiều kiểu dạng phong phú nh trờng ca anh hùng, trờng ca châm biếm,trờng ca có cốt truyện lãng mạn, trờng ca mang tính kịch - trữ tình v.v ở thời kìtrung đại, trờng ca phát triển với hai nhánh lớn, thứ nhất là những trờng ca thể hiện

tr-đề tài lịch sử toàn dân hoặc lịch sử toàn thế giới (chiến tranh, tôn giáo), tiêu biểulà: Thần khúc của Dante, Luxiat của L.Camoens, Giải phóng Jerusalem của

T.Tasso, Thiên đờng đã mất của J.Minton… Trong các trờng ca viết về đề tài tôn

giáo, Thần khúc của Dante đợc đánh giá là "tác phẩm hoàn mĩ nhất,( ) cái sử thi

thực sự nghệ thuật của thời cổ Thiên chúa giáo và công giáo" [32, 653], đợc coi là

"dấu hiệu báo trớc" cho sự ra đời của nền văn học thời kì Phục hng [61, 1648].Thứ hai là dạng trờng ca có cốt truyện lãng mạn với những tác phẩm vốn gắn liềnvới truyền thống tiểu thuyết hiệp sĩ trung đại, chẳng hạn: Dũng sĩ áo da hổ của

X.Rustaveli, Chàng Roland cuồng nộ của L.Ariosto… Cuối thế kỉ XVIII nửa đầu

thế kỉ XIX, chủ nghĩa lãng mạn với t cách là một trào lu t tởng, nghệ thuật đã pháttriển rộng khắp châu Âu, đây cũng là thời kì thịnh vợng của thể loại trờng ca,nhiều tác phẩm xuất sắc của các tác giả: G.Byron (Anh), A.Pushkin (Nga),A.Mickiewicz (Ba Lan), H.Heine (Đức)… ra đời và để lại những dấu ấn sâu sắctrong lịch sử phát triển của thể loại Thời kì này, trong trờng ca, các đề tài cá nhân,triết lí, đạo đức đợc mở rộng và trở thành nội dung chủ đạo, các yếu tố kịch - trữtình đợc tăng cờng, các truyền thống dân gian đợc phát hiện và khai thác Các tácphẩm chiếm vị trí đỉnh cao của thể loại ở thời kì này thờng mang đậm tính triết lí -xã hội

Nửa sau thế kỉ XIX mặc dù trờng ca bắt đầu đi vào thời kì thoái trào nhngvẫn xuất hiện một số tác phẩm xuất sắc, nh Bài ca về Hiavate của H.Longfellow.

Thời kì này cũng bắt đầu xuất hiện một số trờng ca viết theo xu hớng hiện thực,

sang thế kỉ XX, hàng loạt trờng ca xuất hiện không có cốt truyện phát triển theo

xu hớng tổng hợp trữ tình, tâm lí, triết lí, các xúc cảm cá nhân của ngời nghệ sĩ

đ-ợc đặt trong mối liên hệ với những sự kiện lịch sử nh các trờng ca của X.Esenin,A.Blok, B.Paxternack (Nga), P.Neruda (Chi Lê), P.Eluard (Pháp) v.v Riêng ởNga, nền văn học đã có ba thế kỉ trờng ca, thể loại này có những thời kì khá phồnthịnh với những tên tuổi lớn: Maiakovsky, Lugovsky, Tvacdovsky, Evtusenko… Sựphát triển của trờng ca với việc kết hợp các yếu tố trữ tình - tự sự - triết lí - tâm lí,trong đó trữ tình - triết lí đóng vai trò chủ đạo là biểu hiện sự phát triển đỉnh caocủa thể loại, thể hiện bớc chuyển biến lớn đánh dấu sự ra đời và phát triển của tr-ờng ca hiện đại

Trong lịch sử nghiên cứu của văn học thế giới, việc nghiên cứu trờng ca đợcbắt đầu từ lâu Phần lớn các nhà nghiên cứu tập trung đi sâu tìm hiểu đặc trng củathể loại Ngay từ thế kỉ XVI, T.Tasso (1544 - 1595) cho rằng cái có ý nghĩa quantrọng và căn bản của trờng ca chính là "cái kì diệu"- một "phạm trù chủ đạo"củaanh hùng ca [13, 85] Bên cạnh T.Tasso, từ góc độ nghiên cứu loại hình thơ sử thi,trong bộ Mĩ học, Hegel đã nghiên cứu một cách hệ thống hoàn cảnh ra đời, đặc

điểm và diễn biến lịch sử của thơ ca sử thi Từ đó, Hegel xếp các trờng ca sử thithuộc vào loại hình thơ - lĩnh vực cao nhất của nghệ thuật "lãng mạn", và ông chorằng "chính với tính chất là một tổng thể nguyên sơ trờng ca sử thi làm thành cáiquí báu nhất, quyển sách, quyển thánh kinh của một dân tộc, và mọi dân tộc lớn

và quan trọng đều có" [32, 574] Mặc dù, những quan điểm của Hegel còn thiếusót, vợt qua những hạn chế của thời đại, Hegel đã có những đóng góp lớn, tiên

đoán chính xác, trong tơng lai, con ngời sẽ cần đến và phải có cho mình những ờng ca sử thi kiểu mới"

"tr-V.G.Bielinsky (1811 - 1848) khẳng định: trờng ca "một loại tác phẩm thơ dài

đặc biệt, có đặc trng riêng về nội dung" [35, 42] Theo ông, trờng ca "chỉ chớp lấynhững yếu tố mang chất thơ, chất lí tởng của cuộc sống mà nội dung là nhữngchiêm nghiệm sâu sắc nhất về thế giới và những vấn đề chủ đạo cao siêu nhất củanhân loại hiện tại" [35, 46] Tiếp nối quan điểm của Bielinsky, V.Yvanixenko chorằng, "nội dung lớn" là đặc trng thể loại cốt yếu của trờng ca "Nội dung lớn" ở

đây không chỉ là sự qui mô của hiện thực đợc phản ánh trong tác phẩm mà còn là

"tính hoành tráng của tác phẩm" nhìn từ góc độ qui mô về hình thức bề ngoài

"Nội dung lớn" còn thể hiện ở nhân cách của nhà thơ "với những t tởng, tình cảmphóng khoáng, lành mạnh", ở "sức khái quát sâu sắc" và "những t tởng bay bổng"[35, 43] Từ góc độ thi pháp học, với phơng pháp nghiên cứu so sánh, M.Bakhtin

đã chỉ ra sự khác biệt giữa sử thi (cổ) và tiểu thuyết Theo ông, trờng ca sử thi có

ba đặc điểm: 1- Đối tợng sử thi là cái quá khứ dân tộc anh hùng, "quá khứ tuyệt

đối"; 2- Nguồn gốc sử thi là truyền thuyết dân tộc (chứ không phải là kinh nghiệmcá nhân và h cấu tự do nảy nở trên kinh nghiệm ấy); 3- Thế giới sử thi đợc cách likhỏi thời đơng đại, tức là thời của ca sĩ bằng một khoảng cách sử thi tuyệt đối [9,35]

Còn theo X.I.Kormilov: trờng ca (từ tiếng Hi Lạp pòema - sáng tác) nhìn từquan điểm hiện đại là tác phẩm thi ca có "nội dung lớn và vừa" G.L.Abramovisquan niệm: "trờng ca hiện đại là loại thơ gần gũi nhất với anh hùng ca" [1, 221]

Đề cập đến vấn đề "t tởng lớn" trong tác phẩm, V.Maiakovsky viết "có thể khôngviết về chiến tranh nhng nhất thiết phải viết bằng chiến tranh" G.N.Pospelov trong

Dẫn luận nghiên cứu văn học (tập 2), dựa trên việc nghiên cứu mối quan hệ giữa

các yếu tố tự sự và trữ tình trong tác phẩm cho rằng: trờng ca thuộc loại "tác phẩm

tự sự - trữ tình" [68, 101] Viện sĩ N.A.Gulaiep quan niệm trờng ca theo nghĩa xác

định hơn, "trờng ca là tác phẩm mang tính chất tự sự hoặc trữ tình gồm nhiềuphần", "là sự kế tục trực tiếp của anh hùng ca cổ điển và sử thi anh hùng" [27,232-233] Về hình thức của trờng ca hiện đại, một số quan điểm cho rằng trờng cahiện đại là những trờng ca trữ tình, còn loại trờng ca kể theo cốt truyện đã lỗi thời.Tuy nhiên, nhiều ý kiến khác lại cho rằng, trờng ca hiện đại không thể chỉ giới hạn

ở hình thức độc thoại trữ tình mà cốt truyện vẫn giữ một vai trò nhất định trong tácphẩm [34, 118-119]

Nh vậy, có thể thấy, vấn đề nghiên cứu thể loại trờng ca trong văn học thếgiới đã có quá trình lịch sử và đợc nhiều nhà nghiên cứu quan tâm, có những nhàkhoa học chuyên nghiên cứu về trờng ca, chẳng hạn A.N.Shokolov (Nga)… Với rấtnhiều quan điểm khác nhau, các nhà nghiên cứu đều nhằm mục đích đa ra những

đặc trng về thể loại trên các phơng diện: nội dung t tởng, đặc điểm cấu trúc nghệthuật…

1.1.2 Những ý kiến tranh luận về thể loại trờng ca trong văn học Việt Nam hiện đại

Trong văn học Việt Nam, thuật ngữ "trờng ca" xuất hiện từ cuối những năm

30, đầu những năm 40 của thế kỉ XX, nhng đợc sử dụng rộng rãi trong giới nghiêncứu và giảng dạy phải kể từ cuối những năm 50 Còn vấn đề nghiên cứu trờng cavới ý nghĩa một phạm trù của thể loại văn học phải đến những năm 70, 80 của thế

kỉ trớc, khi thực tế sáng tác, sự ra đời rầm rộ của hàng loạt tác phẩm trờng ca hiện

đại, thôi thúc các nhà nghiên cứu đi sâu tìm hiểu nhằm đa ra những lí thuyết về

đặc trng và thi pháp của thể loại này

Nhìn lại lịch sử nghiên cứu thể loại trờng ca trong văn học Việt Nam hiện

đại, có thể thấy những nỗ lực cố gắng của các nhà lí luận, phê bình trong việcnghiên cứu nhằm đi tới giới thuyết cụ thể nội hàm của khái niệm trờng ca Nhucầu xây dựng một khái niệm chung, nhất quán về thể loại đã thu hút sự quan tâmcủa nhiều nhà nghiên cứu, thổi bùng lên nhiều cuộc tranh luận, trao đổi khá sôinổi, phong phú với hàng loạt bài viết đợc in trên các báo, tạp chí trong những năm

70, 80 của thế kỉ XX

Bàn về các thể loại trờng ca, truyện thơ và thơ trờng thiên, Bùi Văn Nguyên

và Hà Minh Đức đã xếp trờng ca vào "hình thức thơ tự sự, hoặc ít nhiều dựa trênphơng thức tự sự", nó là "một hình thức của truyện thơ, nhng không phải bất kìmột truyện thơ nào cũng là trờng ca hoặc có màu sắc trờng ca", hai nhà nghiên cứucho rằng, "nội dung của trờng ca thờng gắn các phạm trù thẩm mĩ về cái đẹp, cáihùng, cái cao cả" và "trờng ca thờng có cốt truyện…, nhng đôi khi cốt truyệnkhông hoàn chỉnh" [57, 327-328] Việc tìm kiếm một khái niệm cụ thể cho thểloại trờng ca khiến nhiều nhà nghiên cứu băn khoăn và tỏ ra nghi ngờ về tính khảthi của nó, có thể thấy qua Vũ Đức Phúc với bài Chung quanh vấn đề trờng ca

đại ở ta [44], Nguyễn Trọng Tạo với Trờng ca - cảm hứng - bản lĩnh, sức vóc của ngời viết [79], Từ Sơn với bài Về khái niệm trờng ca [71] Nhìn chung các nhà

nghiên cứu đều có chung nhận định "trờng ca là một thuật ngữ văn học mới, chaxác định, cha ổn định, để chỉ các sáng tác thơ dài (thuộc loại gì thì ý kiến khácnhau)" [65, 93], bởi vậy "việc đặt vấn đề cần nêu cho trờng ca một định nghĩachuẩn mực trong tình hình văn học hiện nay là không thể đạt đợc" [79, 118] Đặttrong sự so sánh với truyện thơ và thơ dài, Vơng Trọng cho rằng: "cốt truyệnkhông phải là đặc trng của trờng ca " mà là của truyện thơ, còn với thơ dài, sự

khác nhau giữa trờng ca và thơ dài, nó nh là, "sự khác nhau giữa tuỳ bút và bút kí",cái "thắng" của trờng ca so với thơ dài là ở "tính lãng mạn, bay bổng", từ đó ôngcho rằng: "không nên quá vội vàng tách bạch chúng", bởi đó là "hai thể loại cha

ổn định" [99, 122-123] Trần Mạnh Hảo trong bài Vài ý kiến nhỏ cũng có chung

quan điểm Bùi Công Hùng khẳng định: "Trờng ca không đòi hỏi một cốt truyệnchặt chẽ, không đòi hỏi xây dựng một tính cách hoàn chỉnh trong một chỉnh thể

nh trong truyện thơ, dung lợng của nó cho phép chứa đựng nhiều nhân vật, nhiều

sự kiện nhng kết cấu không bắt buộc chặt chẽ" [40, 91] Từ việc lí giải sự ra đờicủa trờng ca, Phạm Ngọc Cảnh đặc biệt đề cao vai trò quyết định của ngời cầmbút, khẳng định: "trờng ca phải là một sự khái quát nội dung lớn, một cách thểhiện đa dạng nhng còn phải là một lực hấp dẫn độc đáo nữa" [14, 126] Bàn về đặctrng nội dung t tởng, Phạm Tiến Duật trong bài Nhân bàn về trờng ca, đôi điều suy nghĩ về hình thức [17] và Anh Ngọc trong Hãy đa cho tôi một t tởng [55]

cùng có chung quan điểm. Theo Anh Ngọc, trờng ca "không nhất thiết bao hàm độ

dài vật chất, mà nó nằm trong cái mục đích và quá trình phấn đấu nhất quán để đạtmục đích đó", quan trọng nhất là tính t tởng của tác phẩm [55, 122-123] Trần

Đăng Xuyền quan niệm: trờng ca "có khả năng ôm chứa, tổng hợp nhiều hình thứcthể loại khác nhau, vừa đậm tính chất trữ tình, vừa giàu chất suy nghĩ, triết lí"[105, 123-124] Còn với Trần Ngọc Vơng, tính chất của trờng ca là ở "dung lợngcảm hứng", "một cảm hứng lớn, đó là linh hồn của trờng ca", "một cảm hứng lớn

nh vậy chỉ có thể xuất hiện ở một thời đại cách mạng Phạm trù cái cao thợng, cáianh hùng và cả cái bi kịch đều có thể tìm thấy chỗ đứng chắc chắn trong thể loạinày" [104, 129] Tổng kết các ý kiến, quan niệm của các nhà nghiên cứu, Vũ Văn

Sĩ khẳng định, "trờng ca là một hiện tợng thâm nhập của thể loại trong hệ thốngthể loại, một kết cấu mềm dẻo và đa diện" [68, 79] Lại Nguyên Ân gộp chungnhững "sáng tác thơ dài" và gọi là "trờng ca": "trờng ca có khả năng phản ánh rộnglớn, nó là nơi gặp gỡ, dung hợp các phơng thức tự sự và trữ tình, của chất thơ vàhiện thực" [4, 24-27] Theo ông, "vấn đề" của trờng ca là "con đờng và hình thứcnhằm nâng cao tầm khái quát của nó" [5, 123] Từ quan niệm đó, Lại Nguyên Ânrút ra kết luận: "trờng ca là tác phẩm thơ có dung lợng lớn, thờng có cốt truyện tự

sự hoặc sờn truyện trữ tình" [6, 349] Mã Giang Lân trong Trờng ca, vấn đề thể loại chú ý đến "điều kiện, sinh hoạt ý thức xã hội và trình độ thẩm mĩ mà thể loại

ấy tồn tại" [47, 104], từ sự phân tích mối quan hệ giữa sử thi và tiểu thuyết, phânbiệt giữa trờng ca và thơ dài, ông khẳng định: "Đờng đi của sử thi là sử thi đến tiểuthuyết Còn thơ trữ tình là cái nội dung của thơ dài và trờng ca Trờng ca đã tiếpthu, vận dụng và sáng tạo trên các yếu tố cơ bản của thơ trữ tình và sử thi nghĩa làkết hợp cả hai phơng thức biểu hiện: tự sự và trữ tình" [48, 10] Trên cơ sở tiếp thunhững thành tựu nghiên cứu lí luận về thể loại trờng ca trong văn học Liên Xô(cũ), Hoàng Ngọc Hiến khái quát: trờng ca là một thuật ngữ văn học dịch từ chữpoema của Liên Xô "có thể hiểu với một nghĩa rất rộng" Ngoài nghĩa rộng trên,

"trờng ca còn có một nghĩa xác định hơn chỉ một loại tác phẩm thơ đặc biệt, có

đặc trng nội dung xác định" [33, 110-111], và đó là "một thể loại lớn với hainghĩa: có dung lợng lớn và mang "nội dung lớn"… Trờng ca hiện đại phát triển với

xu thế nguyên tắc trữ tình lẫn át nguyên tắc tự sự" [33, 113-115]

Các cuộc tranh luận, trao đổi về trờng ca cũng lôi kéo sự tham gia của những

"ngời trong cuộc", của chính các tác giả trờng ca: Từ Phạm Huy Thông, Thu Bồncho đến Nguyễn Khoa Điềm, Thanh Thảo, Hữu Thỉnh Qua thực tế sáng tác, ởnhững góc nhìn riêng mỗi nhà thơ mang đến những quan điểm khác nhau về trờng

ca hết sức phong phú

Nh vậy, từ góc độ thi pháp thể loại, những lí luận nghiên cứu về trờng catrong văn học Việt Nam đặt trong sự so sánh với các thể loại nh thơ, tiểu thuyết,truyện ngắn… vẫn cha đợc nghiên cứu đầy đủ và hệ thống, thực sự cha tơng xứng

so với bề dày phát triển và số lợng tác phẩm của thể loại "Các nhà nghiên cứu vàphê bình văn học, thậm chí kể cả các nhà văn học sử, các tác giả trờng ca, nhânbàn về văn học, thơ ca hiện đại, thờng chỉ "bàn góp" về trờng ca với một vài ý kiến

lẻ tẻ" [10, 6] Nhìn chung, từ các góc độ nghiên cứu khác nhau, các quan niệm,các ý kiến của các nhà nghiên cứu phê bình đã chỉ ra đợc những đặc trng cơ bảncủa thể loại, tuy nhiên các quan niệm vẫn cha có sự thống nhất và cha đợc xâydựng thành hệ thống lí luận Qua các ý kiến, trao đổi và bàn luận, chung qui lại,các nhà lí luận đã đề xuất hai cách hiểu về trờng ca, một hiểu theo nghĩa rộng (gọichung cả sử thi, truyện thơ, và thơ dài) có dung lợng lớn; và cách hiểu hẹp hơndùng để chỉ những tác phẩm thơ có dung lợng lớn cả về nội dung và nghệ thuật, xuhớng nghiêng về trữ tình hóa yếu tố tự sự với cấu trúc nghệ thuật linh hoạt, mềmdẻo và phức hợp

1.1.3 Về khái niệm trờng ca

Từ trớc tới nay, khái niệm trờng ca thờng đợc hiểu rất rộng, thế nên nhữngtác phẩm thực chất thuộc một trong các thể loại hoặc thơ dài, hoặc khúc ngâm,hoặc truyện thơ, nhng vẫn gọi là trờng ca Trong nhiều công trình nghiên cứu, cácnhà lí luận, phê bình đã đa ra các quan niệm về khái niệm trờng ca, nhng nhìnchung vẫn cha có sự nhất quán Và đến nay, khái niệm trờng ca vẫn là khái niệm

"mở", thu hút nhiều ngời quan tâm, nhất là trong mấy năm gần đây, thể loại nàybắt đầu có sự "hồi sinh"

Trong công trình nghiên cứu này, trớc khi nêu ý kiến về khái niệm trờng ca,chúng tôi đặt thể loại này trong sự khu biệt với một số thể loại khác có những néttơng đồng với nó nh: thơ dài, truyện thơ, thơ trữ tình và khúc ngâm Vấn đề nàytrên thực tế, nhiều nhà nghiên cứu đã tìm ra những nét khác biệt giữa chúng ở

đây, chúng tôi tổng hợp và kế thừa các kết quả nghiên cứu của các nhà lí luận, phêbình đi trớc, từ đó bàn luận thêm để vấn đề khái niệm trờng ca đợc xác định sáng

rõ hơn

Trờng ca và thơ trữ tình:

Sự khác biệt giữa hai thể loại này có thể thấy ở mặt hình thức độ dài, ngắncủa tác phẩm, tuy nhiên, đó không phải là nét khu biệt chính yếu, quan trọng làdung lợng nội dung hiện thực phán ánh và trờng độ cảm xúc Trong thơ trữ tình,

"thế giới chủ quan của con ngời, cảm xúc, tâm trạng, ý nghĩ đợc trình bày trựctiếp" [72, 161], có khi chỉ là một khoảnh khắc nhỏ, một nét tâm trạng nhất thời,hay là những cảm xúc nhạy bén trớc một hiện tợng đời sống đợc nhân vật trữ tìnhcảm nhận, bộc lộ Nói nh vậy, không có nghĩa là cảm xúc trong thơ trữ tình là

"cảm xúc ngắn", "cảm xúc nhỏ", nhng có thể nói, tâm trạng trong thơ trữ tình làtâm trạng cụ thể, dù có cao độ đến mấy thì kết thúc bài thơ cũng chỉ là một nétlắng lại, sẽ đóng lại khi bài thơ đã khép Còn với trờng ca, nguồn mạch cảm xúcphải đợc nung nấu, ấp ủ, nuôi dỡng và bồi đắp, dòng cảm xúc đợc tạo nên từ bảnhợp tấu liên khúc liền mạch qua từng chơng, khúc đợc triển khai và chuyển đổitrong một quá trình, luôn tồn tại trong dạng vận động tiến triển, xoay quanh mộtnét chủ đạo đợc khai triển với nội dung phản ánh đa diện, trí tởng tợng đa chiều vàmột tầm trí tuệ về văn hóa - lịch sử rộng lớn Mặc dù, những suy t của nhà thơtrong thơ trữ tình có thể thâm nhập những chân lí phổ biến của tồn tại con ngời nh-

ng tầm phản ánh cha có sự khái quát Còn trờng ca, trong tính chỉnh thể nghệthuật, nó mang "tầm vóc" rộng lớn hơn Có thể khái quát: Trờng ca và thơ trữ tìnhgiống nhau ở chỗ: đều là thơ; sự khác nhau cơ bản thể hiện: trờng ca thể hiện tốtchức năng "tự sự đợc trữ tình hóa" những "nội dung lớn" mang tính sử thi thời đại

mà thơ trữ tình cha đủ tầm vơn tới [8, 25] Trong nhiều tác phẩm thơ trữ tình có sựxuất hiện của yếu tố cốt truyện và sự kiện nhng không nhằm mở rộng nội dungphản ánh mà là cái "cớ" để chủ thể trữ tình bộc lộ cảm xúc, suy tởng dễ dàng hơn.Bởi thế, sự khác nhau giữa trờng ca và thơ trữ tình là sự khác nhau về dung lợng vànội dung trữ tình, cờng độ cảm xúc, và trong tính chỉnh thể, cấu trúc của trờng ca

đa diện, hoàn chỉnh hơn Thế nên, về thực chất trờng ca chính là "sự mở rộng quimô trữ tình của thơ trữ tình", biểu hiện cụ thể là "sự mở rộng dung lợng và cấu trúcthơ trữ tình" [8, 25]

Trờng ca và thơ dài:

Về trờng ca và thơ dài, trong Tìm hiểu thơ, Mã Giang Lân đã chỉ ra sự giống

nhau, giao thoa và khác nhau giữa hai thể loại này trên các bình diện: 1) Mức độ

và âm hởng sử thi; 2) Kết cấu tác phẩm; 3) Phơng thức biểu hiện Nhìn chung, ýkiến của nhà nghiên cứu đợc nhiều ngời tán đồng và thống nhất quan điểm vì đãchỉ ra đợc những khác biệt căn bản giữa hai thể loại, tuy nhiên nếu so sánh mộtcách cụ thể hai tác phẩm bất kì thuộc hai thể loại thì vẫn cha thấy rõ ranh giới giữachúng Về cơ bản, thơ dài là thơ trữ tình nới rộng độ dài của hình thức thơ, nhằm

mở rộng hiện thực phản ánh, bởi vậy trong phơng thức chiếm lĩnh hiện thực, thơdài buộc phải gia tăng các yếu tố tự sự Nh vậy, sự khác nhau giữa thơ dài và thơtrữ tình thể hiện ở hình thức dài, ngắn và dung lợng nội dung hiện thực đợc phản

ánh trong tác phẩm, nhng cơ bản, thơ dài về bản chất thể loại vẫn nằm trong bảnchất của thơ trữ tình So với trờng ca, thơ dài giống ở chỗ: hình thức đều là thơ dài,dung lợng hiện thực đợc phản ánh rộng lớn, nghệ thuật thể hiện đều có sự kết hợpgiữa yếu tố tự sự và trữ tình Tuy nhiên, ở thơ dài, dù các yếu tố tự sự đợc gia tăngnhng các yếu tố sự kiện, nhân vật vẫn không thể lẫn át đợc cái tôi của thơ trữ tình,thế nên cảm xúc trữ tình vẫn làm chủ, cốt yếu vẫn nhằm thể hiện những cảm xúcchủ quan của nhà thơ trớc các hiện thực đời sống Từ những phân tích trên, có thểthấy sự khu biệt giữa thơ dài và trờng ca ở chỗ: Thơ dài là sự nới rộng trờng độ củathơ trữ tình, nhng quá trình tích luỹ này vẫn cha đủ "lợng" để chuyển thành "chất"

mới: trờng ca Còn trờng ca là sự mở rộng qui mô thơ trữ tình nhng ở mức độ caohơn, và "nó nhận thơ trữ tình trở thành một "bộ phận con" trong chỉnh thể tácphẩm trờng ca" [8, 27].

Trờng ca và truyện thơ:

Giữa hai thể loại này, có thể thấy giống nhau ở chỗ: hình thức đều đợc viếtbằng thơ, kết cấu đều có sự kết hợp giữa yếu tố tự sự và trữ tình Sự khác nhau thểhiện: truyện thơ nặng về yếu tố tự sự, chủ yếu là đề tài thế sự, đời t, coi kể chuyện

là hàng đầu, có khi là duy nhất (chỉ có điều hình thức kể ở đây là bằng thơ) ởtruyện thơ, cốt truyện và nhân vật có kết cấu hoàn chỉnh hơn, sự kết hợp giữa yếu

tố truyện và thơ là nét độc đáo của thể loại: câu chuyện kể đầy lãng mạn, đậm chấtthơ Còn ở trờng ca, yếu tố trữ tình có vai trò trữ tình hóa các yếu tố tự sự nên kếtcấu nghệ thuật không nhất thiết phải xây dựng cốt truyện hoàn chỉnh và hệ thốngnhân vật có tính cách điển hình nh trong truyện thơ

Trờng ca và ngâm khúc:

Ngâm khúc là thể loại thơ trữ tình giữ một vị trí quan trọng và có nhiều thànhtựu rực rỡ trong văn học Việt Nam giai đoạn cuối thế kỉ XVIII - nửa đầu thế kỉXIX, tiêu biểu nh: Chinh phụ ngâm, Cung oán ngâm… Giữa trờng ca và ngâm

khúc chỉ giống nhau ở chỗ: đều là thơ trữ tình dài hơi, còn về nội dung cũng nh âmhởng của thể loại cơ bản đều khác nhau Theo Phan Ngọc, đặc trng của ngâm khúcthể hiện ở bốn điểm: 1) Những bài thơ nội tâm; 2) Đối lập hiện tại và dĩ vãng hoặctơng lai; 3) Lời kêu gọi thôi thúc hành động; 4) Tác giả là một lữ khách ôn lạiquãng đờng dài [73, 181] ở ngâm khúc "tinh thần bi kịch" là nội dung chính yếu

và là âm hởng chủ đạo Do vậy, về bản chất, các khúc ngâm cha đủ "nội lực" để

v-ơn tới tầm vóc của trờng ca, bởi vì trờng ca luôn gắn với tính chất hoành tráng thểhiện những nội dung mang tính dân tộc, thời đại, các xúc cảm của nhà thơ đợc bộc

lộ một cách mạnh mẽ gắn với những chấn động lịch sử lớn lao

Kế thừa các quan niệm của các nhà nghiên cứu đi trớc, và đặt trờng ca trong

sự khu biệt với một số thể loại có sự tơng đồng, chúng tôi xin đa ra ý kiến về kháiniệm trờng ca nh sau: Trờng ca là những tác phẩm thơ trữ tình dài hơi, có khả năng kết hợp những đặc trng loại hình của phơng thức tự sự, đó là những tác phẩm có phạm vi phản ánh hiện thực rộng lớn, giàu chất trí tuệ và đa giọng điệu

thờng thể hiện những nội dung mang tính chất dân tộc, thời đại, thấm đẫm tinh thần và hơi thở cuộc sống.

1.2 Sự vận động và phát triển của trờng ca trong văn học Việt Nam hiện đại

Trong lịch sử thơ ca Việt Nam, trờng ca chỉ chiếm một vị trí hết sức khiêmtốn trên thi đàn Trớc đây, các tác phẩm sử thi, truyện thơ dân gian mang âm hởnganh hùng ca của các dân tộc ít ngời vẫn đợc xem là các trờng ca cổ nh Đan San, Xinh Nhã, Đẻ đất đẻ nớc… Suốt cả thời kì trung đại, mặc dù thành tựu văn học

thời kì này là thơ, nhng các tác phẩm thuộc thể loại trờng ca đúng nghĩa gần nhvắng bóng, thực sự cha xuất hiện

Ba mơi năm đầu thế kỉ XX quá trình hiện đại hóa văn học nói chung và thơ

ca nói riêng diễn ra mạnh mẽ, toàn diện, dẫn đến sự thay đổi diện mạo của nền vănhọc dân tộc Điều này phải kể tới vai trò và sự đóng góp to lớn của Thơ mới và thế

hệ các nhà thơ mới Sự xuất hiện và phát triển của Thơ mới (1932 - 1945) đã mở ra

"một thời đại mới trong thi ca", mang lại cho thơ ca dân tộc một tiếng nói mới,một hình thức biểu đạt tự do, linh hoạt với sự phát triển mạnh mẽ, đa dạng của cáchình thức thơ, tạo điều kiện cho sự ra đời của các tác phẩm dài hơi Các nhà thơbắt đầu tìm đến với thể loại trờng ca nh Phạm Huy Thông với Tiếng địch sông Ô,

và một số sáng tác của Đinh Hùng Tuy nhiên, do "chỉ chú trọng khám phá và biểuhiện cái "tôi" cá nhân - cá thể, thế giới nghệ thuật của nó (Thơ mới) chủ yếu đợcxây dựng bằng chất liệu nội cảm Cái "tôi" Thơ mới đánh mất mối liên hệ vớicuộc đời bên ngoài" [49, 118], thế nên Thơ mới nói riêng và thơ Việt Nam trớccách mạng tháng Tám nói chung "cha đủ điều kiện và khả năng bắt rễ vào hiệnthực, vào những vấn đề xã hội, và do vậy cũng cha thể trở thành tiếng nói tập trungtinh thần thời đại" [2, 269] Nh vậy, trớc cách mạng tháng Tám, trờng ca đã xuấthiện, nhng "cha có đủ độ để thể trờng ca với đặc trng cơ bản là khả năng khái quáttổng hợp có thể phát triển", chỉ từ sau năm 1945 trờng ca "mới dần có đủ điều kiện

để ngày càng phát triển" [10, 27-28] Thực tế này cũng phản ánh đúng qui luậtphát triển của thể loại văn học: "mọi sự xuất hiện của các loại hình thơ ca đều cóthời điểm lịch sử, đều tự hoàn cảnh xã hội cụ thể và phát triển theo quá trình nhất

định" [40, 79]

1.2.1 Giai đoạn mở đầu

Cách mạng tháng Tám thành công mở ra một kỉ nguyên mới trong lịch sửdân tộc, đồng thời mở ra một thời kì mới cho văn học Việt Nam Nền văn học mớinảy sinh và phát triển trong một thời kì lịch sử có nhiều biến cố lớn lao Trong vănhọc Việt Nam, thể loại trờng ca hiện đại đã ra đời và phát triển trong bối cảnh lịch

sử xã hội đó Thực tế đời sống hiện thực bồi đắp cho ngời nghệ sĩ những trờng vốnphong phú và những cảm hứng mạnh mẽ, đến lợt mình, nó đòi hỏi nhà thơ khôngchỉ phản ánh đợc cái tinh thần, không khí thời đại mà còn chiều sâu và chiều dàihiện thực Những bài thơ dài hơi cha đủ đáp ứng những đòi hỏi của thời đại và nhucầu thị hiếu thẩm mĩ của ngời đọc, mà thơ cần có những "tố chất" mới cao hơn,sâu hơn, phải khai thác triệt để các phơng thức biểu hiện để đạt hiệu quả phản ánhcao nhất Điều này đã thôi thúc trờng ca ra đời và phát triển Có thể nói, "mỗi giai

đoạn văn học thờng có một hệ thống thể loại với t cách những mô hình nghệ thuậttơng ứng phản ánh đặc điểm xã hội - văn hóa, trình độ nhận thức và nhu cầu thẩm

mĩ của ngời đọc" [3, 177]

Trong văn học Việt Nam, giai đoạn 1945 - 1965, có thể xem là chặng mở đầucủa trờng ca hiện đại, giai đoạn thể nghiệm của thể loại ở giai đoạn này, trờng cahầu nh cha có thành tựu gì đáng kể Đội ngũ sáng tác không nhiều, số lợng tácphẩm còn ít, ý thức về thể loại cũng cha sâu sắc Giai đoạn này có thể kể: XuânDiệu với Ngọn Quốc kì (1945) và Hội nghị non sông (1946), Khơng Hữu Dụng

Quán với Tiếng hát trên địa ngục Côn Đảo (1954), Văn Cao với Những ngời trên cửa biển (1956), Xuân Hoàng với Du kích sông Loan (1962), Xuân Thiên với Xuôi dòng Nậm Na (1964) v.v Đặc biệt trong giai đoạn này, đóng góp lớn cho

thể loại phải kể đến trờng ca Thu Bồn Sự xuất hiện của Bài ca chim Chơ Rao

(1963) trở thành một hiện tợng văn học độc đáo và Thu Bồn đợc coi là một trongnhững ngời khai mở chặng đờng mới của thể loại trờng ca

Nhìn chung các tác phẩm đều phản ánh đợc một số sự kiện nổi bật, nhữngnhân vật tiêu biểu của thời kì kháng chiến chống Pháp và những năm đầu khángchiến chống Mĩ nh hình tợng ngời du kích, ngời chiến sĩ cách mạng Sự tác độngsâu sắc của yếu tố thời đại tới đội ngũ sáng tác và sự phát triển thể loại có thể thấy

rõ qua xúc cảm và nội dung thể hiện trong tác phẩm Hầu hết trờng ca đợc viếttrong giai đoạn này đều xuất phát từ những ấn tợng mạnh mẽ và xúc cảm trực tiếp

về một sự kiện lịch sử cụ thể Điều này dẫn đến hệ quả tất yếu: giá trị nghệ thuật

và t tởng cha có kết tinh lớn, cốt truyện và hệ thống hình tợng, các thủ pháp nghệthuật còn đơn điệu, hình thức cấu trúc đơn giản, câu thơ cha có sự ngng đọng vềcảm xúc Nhìn chung, "thể loại trờng ca cha thực sự có mặt trong hệ thống thểloại", "sự xuất hiện một số tác phẩm chỉ là những hiện tợng đơn lẻ Với thực tếsáng tác đó, tất nhiên cha thể khái quát những đặc trng riêng của một thể loại" [58,20], nhng xét trong tiến trình vận động và phát triển của thể loại, ý nghĩa mà trờng

ca giai đoạn này mang lại cũng không nhỏ, nó góp phần tạo tiền đề và ý thức vềthể loại cho sự phát triển của trờng ca trong giai đoạn văn học mới

1.2.2 Giai đoạn bùng nổ và phát triển mạnh mẽ

Trờng ca chỉ thực sự phát triển mạnh mẽ và trở thành hiện tợng văn học độc

đáo trong những năm chống Mĩ và mời năm sau chiến tranh (1965 - 1985) Sựphát triển này có nhiều nguyên do, không chỉ là kết quả của quá trình tự vận độngtheo xu hớng phát triển, hòa nhập và hoàn thiện của các thể loại, mà còn bởi sự hốithúc, đòi hỏi của thời đại lịch sử Một trong những yêu cầu của thời đại đặt ra chovăn học giai đoạn này là khái quát và tổng kết lịch sử, bởi thế "trong nhiều lí dokích thích sự nở rộ trờng ca, có một lí do là xu hớng tổng kết" Từ trong hiện thựcsôi động của lịch sử dân tộc, một thế hệ nhà thơ trẻ đã trởng thành đợc hiện thựccuộc sống tôi luyện, bồi đắp vốn sống và năng lực viết, họ là những nhà thơ tàinăng, có phẩm chất, có nhiệt huyết và lí tởng Cuộc sống cung cấp cho họ những

"trờng vốn, trờng cảm xúc, trờng suy nghĩ", giúp họ "hiểu sâu về mọi mặt đờisống, lịch sử, văn hóa" của dân tộc Thời kì này có cả một đội ngũ nhà thơ viết tr-ờng ca, họ đến trờng ca một cách tự nhiên và viết trờng ca bởi sự thôi thúc từ bêntrong, có thể kể: Hữu Thỉnh, Vơng Trọng, Thu Bồn, Lê Anh Xuân, Nguyễn Khoa

Điềm, Thái Giang, Trần Vũ Mai, Nguyễn Đức Mậu, Nguyễn Trọng Tạo, Trần

Đăng Khoa Từ đây, thể loại trờng ca thực sự đợc ghi nhận và đánh giá nh một

b-ớc phát triển mới trong nền thơ ca Việt Nam hiện đại Căn cứ vào bối cảnh lịch sử

ra đời và phát triển của thể loại có thể chia trờng ca giai đoạn này làm hai chặng:

Các trờng ca ra đời trong chiến tranh:

Trong những năm chống Mĩ, hàng loạt trờng ca ra đời đã khẳng định thời kì

nở rộ của thể loại với những tên tuổi: Lê Anh Xuân với Trờng ca Nguyễn Văn Trỗi (1967), Giang Nam với Ngời anh hùng Đồng Tháp (1968), Ngời giữ lửa

(1975), Tố Hữu với Theo chân Bác (1970), Liên Nam với Núi rừng mở cánh

(1970), Trên cát trắng (1973), Hởng Triều với Hành trình (1971), Thu Bồn với Vách đá Hồ Chí Minh (1970), Ngời gồng gánh phơng Đông (1972), Quê hơng mặt trời vàng (1975), Trần Đăng Khoa với Khúc hát ngời anh hùng (1974),

Nguyễn Khắc Phục với Kể chuyện ăn cốm giữa sân (1974), Nguyễn Khoa Điềm

ở chặng này, nổi bật vẫn là trờng ca có cốt truyện Từ sau 1970, tầm kháiquát của trờng ca thực sự đợc mở rộng, các yếu tố tự sự - trữ tình - triết lí đợc kếthợp nhuần nhuyễn làm nên chiều sâu t tởng trong tác phẩm Tuy nhiên, do điềukiện ra đời trong chiến tranh, nên hiện thực phản ánh trong tác phẩm còn bề bộn,

độ kết tinh cha cao, các sự kiện đợc phản ánh còn nặng tính chất liệt kê, cha có độsâu và sự lắng đọng cần thiết, do vậy về mặt nội dung cũng nh nghệ thuật vẫn cònhạn chế

Các trờng ca ra đời sau chiến tranh:

Những năm sau chiến tranh, trờng ca thực sự phát triển rầm rộ, số lợng vàchất lợng tác phẩm có những bớc tiến rõ rệt Sự phát triển rực rỡ của trờng ca giai

đoạn này trở thành hiện tợng văn học độc đáo, khiến ngời ta kì vọng về tơng laicủa thể loại, một "thời đại trờng ca" trong văn học

Hàng loạt trờng ca không chỉ có dung lợng lớn mà còn sâu sắc về t tởng, đợc

đánh giá cao về nghệ thuật: Thanh Thảo với Những ngời đi tới biển (1970), Ngọn sóng mặt trời (1982) , Thu Bồn với Bazan khát (1976), Cam Pu Chia hi vọng

(1978), Oran 76 ngọn (1980) , Ngô Văn Phú với Ngọn giáo búp đa (1977), Anh

Ngọc với Sông núi trên vai (1977), Điệp khúc vô danh (1983), Sông Mê Công bốn mặt (1981), Võ Văn Trực với Ngời anh hùng đất Hoan Châu (1976), Ngày hội của rạng đông (1978), Trần Vũ Mai với ở làng Phớc Hậu (1978), Hữu Thỉnh

với Đờng tới thành phố (1979), Trần Mạnh Hảo với Mặt trời trong lòng đất

(1979), Đất nớc hình tia chớp (1980), Nguyễn Đức Mậu với Trờng ca s đoàn

(1980), Nguyễn Trọng Tạo với Con đờng của những vì sao (1981), Vĩnh Quang

Lê với Những lời ca cha đủ, Một vé đi về ánh sáng, v.v

"Hiện tợng" phát triển rầm rộ của trờng ca sau chiến tranh không chỉ thể hiện

"xu hớng thơ muốn vơn tới bao quát nhiều nội dung của đời sống hiện tại và quá

khứ, của đất nớc và con ngời sau một thời kì biến động lớn của lịch sử dân tộc"[62, 144], đó còn là ý thức thế hệ của một lớp nhà thơ đi qua cuộc chiến "viết đểtrả nợ đồng đội đã hi sinh, đã nằm lại trên chiến trờng" Bằng sự trải nghiệm, cácnhà thơ khái quát, tổng kết lịch sử dân tộc qua đó thể hiện sự nhận thức, nêu lênnhững quan điểm, những t tởng triết học, đạo đức và nhân sinh về vấn đề dân tộc,nhân dân và nhân loại: "Trong quan hệ với cái tôi trữ tình, trờng ca sau năm 1975(chủ yếu viết về chiến tranh và cách mạng) là một góc nhìn rộng, toàn diện không chỉ là sự tổng hợp, khái quát mà là một bề rộng, bề sâu, bề cao về việcchiếm lĩnh con ngời và sự kiện" [62, 144] Bởi vậy, chiều sâu và sự kết tinh củacác trờng ca chặng này thể hiện ở tính t tởng, triết lí Điều đó cho thấy, sự thànhcông vợt bậc về nghệ thuật so với chặng trớc trên tất cả các phơng diện, từ sự kếthợp và huy động các hình thức biểu đạt, các thủ pháp nghệ thuật cho đến kết cấu,giọng điệu Nếu các trờng ca ra đời trong chiến tranh, giọng điệu chủ đạo là ngợi

ca và kết cấu nổi bật là kết cấu sự kiện, cốt truyện thì kết cấu mạch ngầm t tởng cảm xúc là loại hình kết cấu chủ yếu và giọng điệu suy t, triết lí là nốt chủ âm củatrờng ca chặng này Xu hớng chung trờng ca sau 1975 nghiêng về "thế sự", thểhiện sự nhận thức, suy ngẫm sâu sắc của các nhà thơ về các vấn đề hiện thực tronggiai đoạn văn học mới

-Dù đợc viết trong chiến tranh hay sau chiến tranh, đề tài khai thác chủ yếucủa trờng ca vẫn là chiến tranh, các tác phẩm "viết về những sự kiện" tầm cỡ lịchsử" rất khác nhau Nhng tất cả đều mang hơi thở và "nội dung lớn" của thời đại"[33, 116] Sự phát triển rực rỡ và thành công của trờng ca giai đoạn này cho thấycác tác phẩm ý thức sâu sắc về bản chất và cấu trúc thể loại, làm thành hệ thống

đặc trng riêng, khẳng định vị trí, "tầm vóc" của thể loại trong quá trình vận động

và phát triển của thơ ca Việt Nam hiện đại

1.2.3 Từ đứt gãy đến sự hồi sinh thể loại

Chặng đờng phát triển này của trờng ca trong văn học Việt Nam hiện đại gắnvới mời năm đất nớc tiến hành công cuộc đổi mới và những năm đầu cả nớc bớcvào thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội Nếu trớc đó, trờng ca phát triển rầm rộ nhmột hiện tợng "lạm phát", các nhà thơ trẻ sục sôi lao vào viết trờng ca nh để khẳng

định "sức vóc" ngòi bút của mình, "nhà thơ không viết trờng ca khác nào nhà vuakhông vơng miện", thì từ sau 1985 đến nay, sự phát triển của thể loại có độ

"chững" lại Các tác phẩm xuất hiện tha thớt hơn Những tác giả trớc đây từng viếtnhiều và thành công về thể loại, nay "sức ì" đã hãm cờng độ và sức vóc sáng tạo,hoặc chỉ sáng tác vài ba tác phẩm hoặc các tác phẩm ra đời không để lại dấu ấnnghệ thuật gì đặc sắc Đội ngũ các tác giả trờng ca đợc bổ sung thêm cũng khôngnhiều Điều này có thể lí giải, hiện thực cuộc sống và không khí thời đại có nhiềuthay đổi so với giai đoạn trớc, "không khí trờng ca đã nhạt" [48, 211], và "khôngcòn môi trờng tinh thần sử thi giàu sức cộng hởng và lan truyền" [3, 195] Bêncạnh đó, nhu cầu thị hiếu của con ngời cũng có sự điều chỉnh so với trớc, "văn hóanghe nhìn chiếm hết thời gian, ngời đọc cần đến hình thức gắn gọn hơn" [48, 211].Nói theo cách của Thanh Thảo, trờng ca đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ của nó,các nhà thơ đã hoàn thành "đơn đặt hàng của lịch sử" và trờng ca "xứng đáng đợcnghỉ ngơi" [86, 251]

Mặc dù xuất hiện "tha vắng và ít tiếng vang", nhng giai đoạn này vẫn cónhững tác phẩm đáng chú ý nh: Tốc độ lớn của tình yêu (1986) của Vĩnh Quang

Hoàng Lắng đi mấy năm lại xuất hiện Nhịp điệu châu thổ mới (1997) của

Nguyễn Quang Thiều, Ngời cùng thời (1999) của Mai Văn Phấn, Trầm tích

(1999) của Hoàng Trần Cơng, Sông Dinh mùa trăng khuyết (2000) của Giang

Nam, Lửa mùa hong áo (2003) của Lê Thị Mây, Mảnh hồn chim Lạc (2003) của

Nguyễn Hng Hải, Đổ bóng xuống mặt trời (1999), Trên đờng (2004) và Ngày

đang mở sáng (2007) của Trần Anh Thái

Nhìn vào thời gian ra đời của các trờng ca kể trên có thể thấy: ngay sau giai

đoạn phát triển rực rỡ và đạt những đỉnh cao, những năm tiếp đó (sau 1985) trờng

ca hầu nh không xuất hiện khiến ngời ta ngỡ ngàng và nghi ngờ "thời đại trờng ca"

đã chấm dứt Từ đầu những năm 1990, xuất hiện rải rác một vài tác phẩm, đếnnhững năm giữa thập kỉ 90 của thế kỉ XX trờng ca tiếp tục "đứt gãy", lắng đi vài

ba năm, từ năm 1999 không khí thể loại bắt đầu có sự "hồi sinh", tuy nhịp độ pháttriển cha cao nhng hứa hẹn một tơng lai đầy tiềm năng và triển vọng với những tácphẩm đạt giải thởng văn học đợc đánh giá cao, nh Trầm tích của Hoàng Trần C-

ơng, Đổ bóng xuống mặt trời và đặc biệt Ngày đang mở sáng của Trần Anh

Thái

ở giai đoạn này, trờng ca xuất hiện một "dáng dấp" khác, âm hởng sử thi hàohùng không còn là nốt chủ âm, thay vào đó là sự đa thanh, nh một bản hợp xớng,hòa tấu với nốt chủ âm trầm lắng, triết luận và giàu chất suy t Nội dung trong cáctrờng ca đợc mở rộng với nhiều chiều phong phú, không chỉ viết về chiến tranh,

mà còn đi vào khai thác cuộc sống hiện đại, những vấn đề hết sức nhạy cảm trong

đời sống Đây vừa là yêu cầu đặt ra cho các tác giả một thái độ nghiêm túc và đầytrách nhiệm, nhng vừa là một thử thách lớn cho thể loại trong bối cảnh mới Giai

đoạn này bắt đầu có dấu hiệu "phân hóa trong cấu trúc thể loại , cấu trúc thể loạitrờng ca đang tiếp xúc với một đời sống tinh thần và cũng đang biến đổi" [69,199] Không theo một mô hình cấu trúc cố định, các tác giả nhận thức và chiếmlĩnh hiện thực theo cách riêng của mình Điều này cho thấy sự biến đổi của thểloại trong đời sống thơ ca nói riêng và tiến trình văn học dân tộc nói chung đangdiễn ra hết sức phong phú nhng cũng đầy phức tạp

Sự phân kì các giai đoạn phát triển của trờng ca Việt Nam hiện đại trên đâychỉ mang ý nghĩa tơng đối, qua đó có thể thấy những bớc thăng trầm và biến đổicủa bản thân thể loại Sự phát triển và vận động này nằm trong tiến trình phát triểncủa thơ ca nói riêng và văn học Việt Nam hiện đại nói chung

1.3 Trờng ca của Trần Anh Thái

1.3.1 Vị trí trờng ca Trần Anh Thái trong hệ thống trờng ca Việt Nam hiện đại

Trần Anh Thái sinh vào giữa thập niên 50, quê ở làng Đông Hoàng, huyệnTiền Hải, tỉnh Thái Bình Trong kháng chiến chống Mĩ, anh từng tham gia chiến

đấu tại các chiến trờng miền Trung và Tây Nguyên, hiện là nhà thơ, nhà báo quân

đội Trong sáng tạo nghệ thuật, anh là một cây viết luôn băn khoăn, lựa chọn đểkiếm tìm, khai mở và tự khẳng định mình Trần Anh Thái đã thử nghiệm trênnhiều thể loại, từng viết tiểu thuyết Số phận nghiệt ngã (in 1991), truyện kí: Gieo chữ trên đá (in 2001), các tập thơ: Chát đắng và ngọt ngào (in 1990), Độc thoại trắng (in 1996), Vọng trắng (in 1997) Không bằng lòng với chính mình, hành

trình sáng tạo của nhà thơ tiếp tục với sự thử nghiệm thể loại trờng ca, và ba trờng

lần lợt ra đời Sự xuất hiện và thành công của Trần Anh Thái với ba trờng ca kểtrên cho thấy anh là một tác giả trờng ca thực sự và là hiện tợng nổi bật trong đời

sống thơ ca đơng đại Tác phẩm của anh đánh dấu một bớc phát triển mới của ờng ca Việt Nam hiện đại

tr-Trần Anh Thái là nhà thơ thuộc "thế hệ đổi mới" Giai đoạn này, thơ ca ViệtNam nói chung và thể loại trờng ca nói riêng có nhiều bớc chuyển biến mới, biểuhiện quan trọng là sự vận động và thay đổi hết sức phức tạp nhng cũng đầy phongphú, đa dạng của hệ thống thể loại "Thơ ca cách mạng cùng hậu duệ của nó làsáng tác thuộc thế hệ sử thi" bớc sang giai đoạn này không thể tiếp tục phát triển

nh trớc Các nhà thơ thuộc "thế hệ đổi mới" đứng trớc ngỡng - mở cửa với nhữngthách thức mới Sự phát triển mạnh mẽ của thơ ca thế giới với hàng loạt trào lu thơ

ca hiện đại vẫn cha có cơ hội vào Việt Nam để lớp nhà thơ này tiếp nhận, vì thế họhoang mang, đối mặt sự cô đơn trong sáng tạo ý thức và trách nhiệm của ngờinghệ sĩ tự do buộc họ "phải gánh lấy trách nhiệm định phận thi sĩ của thế hệ vàthời đại" [41] Trớc những yêu cầu đó, các nhà thơ thức nhận phải thay đổi, làmmới mình Thế hệ đổi mới là "thế hệ thơ hẫng" Hẫng không phải bởi tài năng mà

ở sự kết nối giữa truyền thống và hiện đại, hơn nữa là mối quan hệ với ngời đọc.Vìthế, lớp nhà thơ này "bơi trong vô căn tìm đờng, đối mặt với nỗi cô đơn cùng tậntrớc trang giấy Chấp nhận và chịu đựng Một sức ép đè nặng lên họ: một nỗ lực vàchịu đựng ghê gớm, gần nh bất khả vợt Trên bớc đờng có không ít nhà thơ đã bỏcuộc , số ít nhà thơ đã đứng vững, tiếp tục lên đờng và sáng tạo trong cô đơn vàbất trắc" [41] Trần Anh Thái thuộc trong số ít nhà thơ này Có thể nói, giai đoạn

từ năm 1986 đến nay là một bớc tiến mới của thơ ca Việt Nam hiện đại, "các nhàthơ đã nỗ lực đa thơ bứt ra khỏi thi pháp cũ, lối thơ đã từng hiện hữu trớc đó Hàngloạt khuôn mặt mới xuất hiện đã làm nên làn sóng khá sôi động" [94]

Trờng ca sau thời kì hoàng kim phát triển một cách rực rỡ với nhiều đỉnh cao(1975 - 1985), từ sau năm 1986, sự phát triển của thể loại liên tục diễn ra sự đứtgãy Đặt trong tiến trình chung của thể loại, nhất là trong bối cảnh từ sau năm

1986 đến nay, có thể nói sự xuất hiện của trờng ca Trần Anh Thái trong mấy nămgần đây mang đến cho thể loại này một sức sống mới Mặc dù đến với trờng ca tr-

ớc đó đã có nhiều đỉnh cao, đặc biệt trong giai đoạn thể loại này đang chuyển biến

đầy phức tạp nhng Trần Anh Thái vẫn kiên trì, quyết tâm lựa chọn và "chung tình"với thể loại Chặng đờng gắn bó với trờng ca của nhà thơ đi qua trên dới 10 năm vàcha thể nói kết thúc, cho thấy bản lĩnh sáng tạo của anh, một con ngời đầy khát

khao và đam mê, luôn ý thức về sự thể nghiệm kiếm tìm trên con đờng sáng tạo.Với ba trờng ca kể trên Trần Anh Thái thực sự làm nên cuộc cách tân lớn về thểloại Tác giả đã thức dậy cái sức sống tiềm tàng vốn có của thể loại này mà bấy lâu

nó vẫn âm ỉ trong mạch ngầm nhng cha tìm đợc nguồn mạch để khai sáng

Sự xuất hiện của trờng ca Trần Anh Thái "khiến ngời ta cảm thấy nh có sự trởlại của trờng ca" (Lu Khánh Thơ) Với ý thức cách tân về nghệ thuật, "càng ngàyTrần Anh Thái càng làm mới mình và làm mới thể loại" (Lý hoài Thu) Khi Đổ bóng xuống mặt trời ra mắt độc giả, ngời ta đã ngỡ ngàng trớc sự xuất hiện của

anh Một hình dáng, một hơi thở trờng ca đã khác xa Và Trên đờng ra đời đã tạo

nên một sự bứt phá mới, Trần Anh Thái "lột xác" hoàn toàn, tác giả trờng ca nàymang đến cho thể loại một ý niệm nghệ thuật mới Khẳng định trờng sức của sựsáng tạo khỏe khoắn, nhà thơ tiếp tục làm mới mình với sự thành công rực rỡ của

Ngày đang mở sáng Sức "công phá" của một cây bút đầy tài năng và tâm huyết,

Trần Anh Thái ngày càng khẳng định vị trí của mình trong đời sống văn học nớcnhà Hơi thở mới trong các tác phẩm của anh, nhất là Khúc huyền ca khắc khoải

Ngày đang mở sáng mở ra hớng đi mới cho thơ ca nói chung và trờng ca nói riêng

đó là tinh thần "phản biện cuộc sống"

Với vị trí quan trọng và những đóng góp to lớn của trờng ca Trần Anh Thái,

đề tài luận văn của chúng tôi hớng vào khám phá thế giới nghệ thuật trờng ca củanhà thơ để làm rõ hơn cái ý nghĩa và giá trị lớn lao mà Trần Anh Thái đã góp phầntạo nên tiếng nói mới trong tiến trình phát triển thể loại trờng ca Việt Nam hiện

đại

1.3.2 Quan niệm nghệ thuật của Trần Anh Thái

Mỗi nhà thơ, nhà văn bao giờ cũng sáng tác dựa trên những tôn chỉ nhất định,

đó là nguyên tắc mang tính thống nhất trong suốt hành trình sáng tạo nghệ thuậtcủa nhà văn nhằm cắt nghĩa và lí giải thế giới, cuộc đời và con ngời trong tácphẩm Trần Anh Thái là một nhà thơ rất có ý thức và trách nhiệm trong sáng tạonghệ thuật Trong thế giới nghệ thuật của mình, Trần Anh Thái luôn thể hiện niềmday dứt khôn nguôi của ngời nghệ sĩ đam mê sáng tạo, khát khao chinh phục cái

đẹp với một ý thức tận hiến lớn lao cho cuộc đời và cho nghệ thuật Quan niệmnghệ thuật của nhà thơ thể hiện thống nhất trong suốt chặng đờng sáng tạo, đặcbiệt chiều sâu sự suy của tác giả thể hiện sâu sắc qua các trờng ca, và đợc khẳng

định qua những phát ngôn trực tiếp của chính nhà thơ trong các cuộc họp báo, tọa

đàm, các cuộc trao đổi riêng về các trờng ca của anh Nổi bật và xuyên suốt thếgiới nghệ thuật thơ Trần Anh Thái là những quan niệm chính sau:

1.3.2.1 "Thơ là sự sống", là "lãnh địa tôn giáo" của tâm hồn con ngời

Hiểu rõ bản chất đích thực và quy luật sáng tạo thơ ca, Trần Anh Thái luôn ýthức rõ mục đích của ngời nghệ sĩ, anh luôn nghiêm khắc và đòi hỏi cao ở chínhmình Thế giới nghệ thuật thơ Trần Anh Thái, từ Chát đắng và ngọt ngào, qua

Độc thoại trắng, Vọng trắng, đến ba trờng ca Đổ bóng xuống mặt trời, Trên đờng

giữa thơ ca và cuộc đời khá thống nhất Với Trần Anh Thái, "thơ là sự sống", theoanh: thơ chính là tiếng vọng vang lên sâu thẳm trong toàn bộ đời sống của con ng-

ời với tất cả những mối quan hệ vốn có Cuộc sống trần gian mà con ngời là bộphận quan trọng nhất làm nên sự tồn tại luôn chịu sự chi phối và ràng buộc bởi cácmối quan hệ giữa chủ thể và khách thể của thế giới xung quanh Hiện thực, quákhứ và tơng lai luôn tác động, chi phối sự hiện hữu của con ngời bao gồm cả đờisống thể chất và tâm hồn Nằm trong phơng thức biểu hiện trữ tình, thơ ca đợc xáclập nhờ mối suy cảm giữa con ngời và đời sống, thơ đi vào cuộc sống, đào xới đểtìm kiếm những tinh tuý và hút nhuỵ từ trong cuộc đời, qua đó lí giải bản chấtcuộc sống, kiếm tìm và giải đáp những trăn trở, suy t của con ngời về thân phận,cuộc đời, những giá trị vĩnh hằng cũng nh những giới hạn của con ngời Nắm bắtxác thực bản chất của thơ ca, ngời thi sĩ luôn trung thành với hành trình kiếm tìm

và khai mở đã vạch cho mình một hớng đi riêng, lật xới và đào sâu vào bản thể,vào cõi ngời, vào cuộc sống thế gian để trau chuốt cho vẻ đẹp của thơ ca Trongquan niệm của anh, sự sống là nền tảng của sáng tạo, đó là thân phận, là con ngời,

là thiên nhiên, là mọi sự tác động qua lại giữa con ngời và thế gian , không có nóthì không có con ngời, không có thơ, không có gì cả Bởi vậy, trong tinh thần củanhà thơ việc "tìm kiếm những câu trả lời cho sự tồn tại của số phận, của con ngời

và cuộc đời mới là mục đích cuối cùng của thi sĩ" [59]

Sự sống ấy trong thế giới nghệ thuật Trần Anh Thái không gì khác là cuộc

đời con ngời với tất cả những gì yêu thơng, là niềm vui, nỗi buồn, hạnh phúc, khổ

đau, tình yêu và nỗi nhớ, sự thất vọng và niềm hi vọng , cả những khát khao cháybỏng về sự vĩnh hằng của cuộc đời con ngời Những trang thơ của anh luôn bám

riết cuộc đời và số phận của nhân dân, của những lớp ngời lam lũ Đó là nhữngvần thơ "dội vang tinh thần cuộc sống con ngời".

Là một thi sĩ đa sầu, đa cảm, Trần Anh Thái còn là một con ngời đa mang,

"một mình tôi với chiều tà đa mang" Phải chăng đây là một nét chân dung mà

Trần Anh Thái tự phác họa mình Bởi yêu cuộc đời đến cháy bỏng, yêu đến mứcvắt kiệt thể chất và tâm hồn để sống và cống hiến, vì thế tình yêu ấy hiện lên trongtrang thơ của anh là nỗi day dứt về thân phận con ngời Ta có thể hiểu vì sao nhàthơ thấp thỏm chờ tiếng rao đêm của bà già bán bánh khúc (Tiếng rao đêm - Độc thoại trắng), hay tấm lòng nhà thơ thổn thức trớc căn lều dột nát của ông già đánh

cá ngoài đồng không mông quạnh (Một kiếp ngời - Độc thoại trắng), và sẽ thấy rõ

hơn nỗi niềm trăn trở về số phận của con ngời trong các trờng ca Với Trần AnhThái, đó là cuộc đời, là tình yêu, là tất cả, đó là thơ: "Nớc mắt đọng xuống nỗi buồn muôn thuở/ Không có giấc mơ buồn/ Thơ nơng tựa vào đâu"

Trần Anh Thái nói: với tôi tình yêu là cuộc sống Trong thơ của anh, tình yêu

là vẻ đẹp thánh thiện ngời sáng thi ca, là hiện thân vẻ đẹp của sự sống, không có

nó thì không có niềm đam mê và sự say đắm, càng không thể có thơ ca Nhng với

Trần Anh Thái, tình yêu lớn nhất hiện lên thành không gian nghệ thuật là tình yêucuộc sống, tình yêu quê hơng Thơ của anh là những vần thơ ngợi ca cuộc sống

nh bản chất tồn tại, hiện thực cuộc sống hiện lên ngồn ngộn chất say, chất thực,

đ-ợc viết nên bởi sự chân thực của dòng ý thức và sự khát khao mãnh liệt của ngờinghệ sĩ đầy say mê

Trong quan niệm của Trần Anh Thái, thơ ca là "lãnh địa tôn giáo" của tâmhồn con ngời Với anh, thơ là những giá trị tinh thần cao đẹp và là khát vọng muônthuở của con ngời, nó có khả năng hoàn thiện và cứu rỗi tâm hồn con ngời khỏinhững phiền não, hệ luỵ và bất hạnh của cuộc đời, "cái đẹp cứu vớt nhân thế"(Dostoevsky) Đến với thơ, con ngời sẽ tìm đợc bản thể chính mình, sẽ đợc sốngthật với lòng mình, thơ không chỉ dẫn dắt con ngời thoát khỏi những bế tắc, bi luỵ,

mà còn hớng con ngời đến với con ngời, hoàn thiện mình hơn và đợc chiếm lĩnhcái đẹp thật sự Trần Anh Thái nói: "ở một góc nhìn nào đó, thơ ca nh một thứ tôngiáo có khả năng cứu rỗi linh hồn con ngời Cuộc sống càng sôi động, càng gấpgáp, con ngời càng dễ rơi vào những bi kịch lớn Khi con ngời cô đơn, ngời ta sẽtìm đến những khoảng lặng nh thế để đồng điệu với con ngời và lúc đó nó nh là

một phơng tiện để cứu rỗi Khi thơ ca phát triển đến đỉnh cao của nó, nó đi đếnchiều sâu tâm linh con ngời" [60].

Tôn giáo mà Trần Anh Thái quan niệm là tôn giáo của cái đẹp, của những giátrị tận hiến chân thành để vơn tới những ý nghĩa đích thực của cuộc đời Khác vớitôn giáo Kitô, coi Thợng Đế là mục đích tối cao của đạo đức và sự vĩnh cửu, "rungủ" con ngời bằng thứ thuốc an thần hớng đạo, hớng con ngời đến với Chúa Cái

đẹp của tôn giáo thi ca trong quan niệm của Trần Anh Thái là sự sống con ngời,thiên đờng hạnh phúc nhất là cuộc sống trần gian với những giá trị nguyên sơ, caocả, vĩnh hằng Đó là thơ, là cái đẹp Nếu Kitô giáo, con ngời muốn hoàn thiệnmình phải vơn tới cõi thánh thiện nhằm tiếp cận với Chúa, còn với Trần Anh Thái,Chúa chẳng ở nơi nào xa xôi mà đang hiện hình thành ngời đàn bà nhà quê hànhkhất, đói rét và còm cõi đang lập cập chìa tay cầu xin chút lòng thánh thiện củangời đời ngay trớc cổng nhà thờ (Ngời đàn bà ngồi trên ghế đá - Vọng trắng).

Có thể thấy, ở các trờng ca của Trần Anh Thái, thế giới tâm linh tôn giáotrong dòng suy tởng của nhà thơ là khát vọng mãnh liệt tìm về bản thể khởinguyên trong cõi ngời Dờng nh trong tâm thức tác giả những điều ấy mới là cuộcsống có ý nghĩa, là sự tồn tại đích thực những giá trị ngời, bởi vậy "những giấc mơhay cảm thức mê man đắm chìm trong tâm thức vụt xuất hiện trong trờng ca củaanh giống nh một cứu cánh đa con ngời thoát khỏi những cô đơn tận cùng trần thế

để đến với thế giới của tâm tởng nhằm thỏa mãn những khát vọng của tồn tại"[97]

1.3.2.2 "Thơ là trên đờng"

Thế giới nghệ thuật thơ Trần Anh Thái cho thấy, hành trình kiếm tìm vàkhai mở thể loại trờng ca của nhà thơ bắt nguồn từ nguyên nhân sâu xa bởi quanniệm nghệ thuật của riêng anh: "Thơ không cần định nghĩa Nếu định nghĩa, thơ sẽtrở nên khuôn cứng ( ) Thơ là trên đờng" Khi giải thích ý nghĩa nhan đề trờng ca

Trên đờng, nhà thơ nói: "Thơ, theo tôi là một khái niệm không thể định nghĩa đợc.

Khi chúng ta đang loay hoay tìm cho thơ một định nghĩa thì cũng chính là chúng

ta đang tìm cách khoác lên thơ ca một cái khuôn mẫu có sẵn Việc làm này sẽkhiến cho thơ mất đi tính sáng tạo của nó Văn học theo quan niệm của tôi luônluôn đòi hỏi sự tìm tòi, khám phá Đời sống văn chơng cha bao giờ bất biến, ổn

định, cha bao giờ có điểm dừng Nhà thơ vì vậy luôn phải hiện hữu trên hành trình

khám phá cái đẹp, cái mới" [60] Quan niệm "thơ là trên đờng" của Trần Anh Thái

ở đây có sự gặp gỡ với quan niệm "thơ không chịu là yên tĩnh", thơ luôn là "cuộchành trình" của R.Gamzatov Với Trần Anh Thái, chỉ khi Trên đờng ngời nghệ sĩmới có thể sáng tạo ra một thế giới nghệ thuật đúng nghĩa, vì chân lí của cuộcsống là sự biến đổi liên tục và luôn theo xu hớng tịnh tiến, còn nghệ thuật tồn tại

đợc là do sự sáng tạo Do vậy, ngời ta chỉ có thể sáng tạo ra cái mới khi đang Trên

đờng Trong quan niệm của anh, nếu chỉ là con đờng thì quá dễ dãi, vì con đờngthì có sẵn rồi không cần phải mất công sáng tạo, mỗi bớc chân đi Trên đờng là kếtquả của sự dò dẫm, khám phá và khai mở của riêng anh Đây là một đóng góp có ýnghĩa lớn của Trần Anh Thái và cũng là một sự đòi hỏi cao, đầy nghiêm khắc, bảnlĩnh với những ngời nghệ sĩ đích thực

Trong các chặng đờng sáng tạo nghệ thuật của Trần Anh Thái, đặc biệt làhành trình đổi mới và cách tân thể loại trờng ca cho thấy khát vọng Trên đờng củanhà thơ là khát vọng tìm về bản thể, thực chất là tìm về khát vọng ngàn đời củacon ngời, về tính ngời, về sự hiện hữu, tồn tại của con ngời và ý nghĩa của sự sống.Trong hành trình ấy, mỗi bớc chân đi qua là một sự sáng tạo mới, một thế giớimới, thành công hay thất bại đều là sự nỗ lực của riêng anh Và khi Trên đờng ng-

ời nghệ sĩ buộc phải chống lại lối viết kinh nghiệm Điều này không có nghĩa làbác bỏ những thành tựu của thế hệ đi trớc, không phải là sự chối bỏ những giá trịvăn học truyền thống, mà ở đây là sự tự ý thức trong sáng tạo, kiếm tìm, ý thức về

sự tự khẳng định mình Bởi vậy, trong quan niệm của Trần Anh Thái, viết theokinh nghiệm không thể tạo ra một thứ nghệ thuật đích thực, vì bản chất của nghệthuật là sáng tạo, là cái mới Với Trần Anh Thái, chỉ có khát vọng Trên đờng conngời mới tìm đợc sự hiện hữu thực sự, tự tạo cho mình một tâm thế "cô đơn toànphần, tự do toàn phần, thoát khỏi mọi kiêng dè hay hay sợ hãi" đó là cái cần thiếtcho sự sáng tạo, bởi "kẻ sáng tạo cần thiết tạo khoảng "trống" cho cái mới ùa vào"[43]: "Cô đơn nở sinh khát vọng/ Trong vô biên sáng mới, tôi hát ngợi ca sự sáng tạo".

Một điều hết sức thú vị là quan niệm "trên đờng" của Trần Anh Thái có sựgặp gỡ tình cờ với quan niệm của nhà triết học Đức, M.Heidegger (1889 - 1976).Coi con ngời là đối tợng duy nhất hiện sinh, M.Heidegger cho rằng: Sự hiện sinhcủa con ngời bao giờ cũng là cái cha là, là cái sẽ là, nó không ngừng trù tính, lựa

chọn và vợt qua chính mình Ông còn cho rằng, hiện sinh của con ngời là cuộcsống nội tâm, cuộc sống tâm linh mang tính thứ nhất, tính u tiên, những sống độngsâu lắng của tâm thức làm con ngời độc đáo, riêng nhất, bởi ở đó con ngời nhậnthức về mình, tự tạo nên mình, làm cho mình trở thành mình Sự gặp gỡ này phảichăng là một sự "tình cờ" thú vị, bởi nh tâm sự của nhà thơ, anh cha đọc tác phẩmcủa nhà triết học này Có thể nói, có sự tình cờ này cũng là "một đóng góp lớn, đặt

ra vấn đề bản thể con ngời, vấn đề tồn tại" (Trơng Đăng Dung)

Đến với trờng ca, với Trần Anh Thái đó là sự thôi thúc mãnh liệt từ bêntrong, bởi khát vọng tự thân, là lẽ sống của chính anh nhằm thỏa mãn những suy t,

đời sống tâm hồn và trạng thái nhân sinh về sự tồn tại Tâm hồn nhà thơ luôn suy

t trong những trải nghiệm về cuộc sống nhân sinh với nỗi đau trần thế: Ma chiều nay thổn thức phơng nào/ Ta đa cảm với nỗi đau trần thế (Khởi đầu - Độc thoại trắng) Trần Anh Thái tâm sự: "Khi sáng tác tôi là chính tôi, một mình tôi duy

nhất Và chính khi ấy tôi mới hoàn toàn tự do Và thế là riêng, là khác khônggiống ai" Khát vọng khám phá bản thể để giải mã tính ngời, giải mã sự tồn tại củacon ngời đã đốt cháy trong trái tim nhà thơ ngọn lửa đam mê sáng tạo Ngọn lửasáng tạo ấy của Trần Anh Thái vừa là ngọn lửa cháy bỏng khát vọng của trái timDanko, vừa là ngọn lửa trí tuệ, ngọn lửa của sự sống và niềm tin vĩnh hằng củathần Promethee Ngọn lửa ấy đã soi sáng suốt hành trình tìm kiếm và sáng tạo củaTrần Anh Thái, tiếp thêm sức mạnh thôi thúc bàn chân thi sĩ luôn trong t thế "lên

đờng" tiếp tục sáng tạo trong cô đơn và niềm trắc ẩn, không ngừng soi sáng và hồisinh "để bóng tối chìm dần" và mở ra một thế giới mới Đây vừa là sự đam mê, nh-

ng cũng vừa là sự chọn lựa và tự định phận cuộc đời thi sĩ của Trần Anh Thái:

"Trong bóng tối của những điều cha biết là ánh sáng/ Tiếng vọng vang lên/ Tận cùng của đắng cay là vị ngọt/ Đi rồi sẽ tới/ Mở cửa ra/ ánh sáng ở nơi cha có con đờng"

Kết thúc buổi tọa đàm tại Viện Văn học (04/06/2009), những quan niệmnghệ thuật của Trần Anh Thái đợc chính tác giả chia sẻ: "Là một nhà thơ hamthích hành động và suy nghĩ theo theo ý mình, suốt đời trung thành với khát vọngTrên đờng tìm kiếm cõi thẳm sâu chân thực trong bản thân mình, luôn tự phảnbiện và phê phán, nhìn nhận lại Con đờng ấy không phải là sự ồn ào, mê mải mặtngoài kinh nghiệm mà là âm thầm hởng thụ một cách đam mê thoải mái nhất

trong cõi thẳm sâu của miền tự do cá nhân Tôi luôn hứng thú và độc lập khi Trên

đờng, vợt ra mọi ranh giới thờng nhật và những ràng buộc không cần thiết để sángtạo Tôi tự cứu mình bằng chính mình và điều tôi say mê là đi sâu vào chính tôi,chính con ngời, bản chất ngời Tôi có đi đợc tới đó hay không điều đó không quantrọng, còn nhiều ngời khác tiếp tục đi Điều quan trọng hơn tôi đã Trên đờng tiếntới cái đẹp, hoàn thiện con ngời" [98]

Có thể khẳng định, Trên đờng là quan niệm nghệ thuật chủ yếu của Trần AnhThái Quan niệm nghệ thuật cho thấy sức sáng tạo mạnh mẽ tạo dựng nên mộtphong cách, một vóc dáng, một tác giả trờng ca lớn và đầy triển vọng - tác giảTrần Anh Thái

1.3.2.3 "Thơ là máu chữ"

Nếu ai đó đã nói rằng: thơ là tiếng nói của tâm hồn con ngời, thì với TrầnAnh Thái quan niệm này cha đủ, bởi trong quan niệm của anh, thơ là toàn bộ đờisống tâm hồn và thể chất của kẻ sáng tạo Thơ ca là hơi thở, là thức ăn tinh thần, làniềm tin, sự đam mê, lẽ sống, là máu, nớc mắt và trên hết là chính bản thân thi sĩ.Bởi vậy, với Trần Anh Thái "thơ là máu chữ"

Con ngời ta sinh ra đã là sự gắn bó giữa thể chất và tâm hồn, từ bản thể khởinguyên đã là nh vậy không thể khác Con ngời không thể làm cái việc tách biệt

đâu là thể chất, đâu là tâm hồn Trong con ngời, thể chất và tâm hồn là một, haiyếu tố quyện chặt làm nên sự tồn tại của con ngời Trần Anh Thái quan niệm mộtbài thơ ra đời là kết quả có đợc từ thẳm sâu tâm thức của kẻ sáng tạo, là kết quảcủa hành trình tìm về bản thể để khám phá, kiếm tìm bản chất ngời, thân phận ng-

ời của nhà thơ Bởi vậy, nó là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa thể chất và tâm hồn,

là toàn bộ đời sống con ngời của nhà thơ Với Trần Anh Thái, làm thơ, viết vănkhông phải là "nghề" mà chính là cái "nghiệp" Nhà thơ sống với thơ là sống vớicái "nghiệp" của mình, không thể dứt bỏ, đó là sự gắn bó máu thịt trong tâm thứcthi sĩ, không có nó anh không là gì hết Thơ ca là một phần trong con ngời, nhng làphần quan trọng nhất làm nên sự tồn tại, hiện thân sự sống của con ngời họ Hànhtrình kiếm tìm và sáng tạo thơ ca là hành trình nhà thơ kiếm tìm số phận mình, thếnên có thể nói mỗi bài thơ ra đời mang một ý nghĩa định phận số phận của nhà thơtheo nghĩa đích thực, bản chất của từ "thi sĩ"

Trong thế giới nghệ thuật thơ Trần Anh Thái cho thấy nhà thơ đã tận hởng

đến cùng tận niềm vui tinh thần, anh âm thầm tự tách mình ra khỏi cuộc sống hiệnthực ồn ào nép mình vào một góc trầm lắng để cảm nhận, nghĩ suy Với Trần AnhThái, phải vắt kiệt cả tâm hồn và thể chất mới có thể tạo nên thơ Đó là những vầnthơ mang hơi thở và sự sống của chính kẻ sáng tạo Bởi vậy, những câu thơ củaTrần Anh Thái đầy sức ám ảnh và lay động tâm hồn bởi nó đánh thức trong lòngngời niềm trắc ẩn về thân phận ngời: "Đã qua những buổi chiều đông/ Lá rơi đau cả mặt sông u phiền" (Sông Kim Ngu); "Ngời - nh một kiếp phù du/ Câu thơ bạc với đêm thu Tây Hồ" (Tây Hồ)

Ba trờng ca ra đời liên tiếp không chỉ là niềm đam mê của khát vọng Trên ờng, mà còn là toàn bộ đời sống con ngời nhà thơ Anh "đã trút tất tật máu thịt,hồn vía vào những suy cảm lao lung của mình" [70] Những vần thơ anh viết là kếtquả của sự vắt kiệt thể chất và tâm hồn của một thi sĩ đầy đam mê và khát vọng,

đ-đào sâu vào bản thể chính mình để lí giải, tìm kiếm những ẩn số về cuộc đời, vềcăn nguyên sự tồn tại Các trờng ca của Trần Anh Thái đợc viết từ những suy cảmmạnh mẽ dội về trong dòng kí ức, trong cảm thức của tác giả Đó không phải lànhững con chữ ồn ào, những con chữ chịu sự điều khiển của t duy lôgíc, mà đó là

"ngôi nhà của hữu thể" (M.Hedegger) biểu lộ sự tồn tại, hiện hữu toàn bộ đời sốngcon ngời nhà thơ Anh đã viết với niềm hạnh phúc và cả nỗi đau trần thế, bởi vậytrờng ca với Trần Anh Thái nh là "một ý niệm tâm linh, một tín ngỡng luôn trongtình trạng hoạt hóa không thể nào cỡng nổi" Điều này, chính nhà thơ bộc bạch:

"Mỗi lần cầm bút tôi có cảm tởng con ngời mình nhẹ bẫng, nh đang đi vào cõi bí

ẩn, mông lung của tâm linh, sống với những điều thẳm sâu và con chữ bật ra mặtgiấy Tôi luôn bị những ý tởng và câu chữ ám ảnh Vì thế, với thơ không thể nói tr-

ớc đợc điều gì Tôi chỉ đi tìm chính mình Nó là sự sống mà tôi không thể dứt bỏtrong đam mê và hứng thú Để mình đợc thanh thản với chính mình khi đã bóctách bản thể mình kiệt cùng" [60] Bởi "một ý niệm tâm linh" luôn tồn tại trongtâm thức tác giả, các trờng ca của Trần Anh Thái cho thấy: nhà thơ "mở bung tấtcả những cánh cửa tâm hồn, luôn thức nhọn những neuron thần kinh để đón nhậnnhững va đập của cuộc sống Và từ những cú va đập đó anh ủ men thành nhữngxúc cảm, chờ một ngày chuyển hóa những rung động đó thành những bản trờng cavạm vỡ" [89]

Nhìn chung, các quan niệm nghệ thuật của Trần Anh Thái đều bắt nguồn từmục đích hớng về văn học thuần tuý để đến gần những giá trị nguyên bản nhất của

nó, tuyệt đối không vì mục đích cá nhân Cũng bởi ý niệm "thơ là máu chữ" luôntồn tại trong ý thức sáng tạo nên thế giới nghệ thuật Trần Anh Thái đầy ám ảnh vàday dứt về thân phận, nh một câu thơ anh đã viết: "Tôi đã viết nh tôi đã chết/ Nớc mắt tạc vào gió thổi ngàn sau"

Tóm lại, sự xuất hiện của trờng ca Trần Anh Thái trong đời sống văn họchiện đại đã làm nên ý nghĩa lớn, góp phần xác định sự vận động và phát triển củathể loại trờng ca trong đời sống thơ ca đơng đại, thể loại mà lâu nay tởng đã đi vàothoái trào Trên đây là những quan niệm nghệ thuật chính của Trần Anh Thái -một cây trờng ca đang đợc chú ý hiện nay Sự độc đáo trong quan niệm t tởng vàvới thế giới nghệ thuật phong phú, đặc biệt là ba trờng ca Đổ bóng xuống mặt trời, Trên đờng và Ngày đang mở sáng, Trần Anh Thái không chỉ mang lại những

bất ngờ thú vị mà còn làm sinh động thêm đời sống văn học nớc nhà Những quanniệm nghệ thuật này sẽ đợc chúng tôi triển khai và làm rõ ở phần sau khi đi vàokhám phá thế giới nghệ thuật trờng ca của nhà thơ từ góc nhìn thể loại

Chơng 2 cảm hứng và hình tợng cơ bản trong trờng ca Trần

Anh Thái

2.1 Cảm hứng chủ đạo trong trờng ca Trần Anh Thái

2.1.1 Cảm hứng về cội nguồn lịch sử và văn hóa Việt

Trong tác phẩm văn học, t tởng và mạch cảm xúc bao giờ cũng bị chi phốibởi cảm hứng sáng tạo, đó là những trăn trở, suy t và chiêm nghiệm của nhà văn

về cuộc đời, con ngời Sự tác động mạnh mẽ của hiện thực lịch sử và đời sống conngời vào tâm thức nhà văn tạo nên những xúc cảm mạnh mẽ thôi thúc ngời nghệ sĩsáng tạo Là thể loại dài hơi, để đảm bảo trờng sức, trờng ca bao giờ cũng cần sứcbền về mạch cảm xúc xuyên suốt, bởi vậy cảm hứng đóng một vai trò quan trọngtrong cấu trúc tổ chức tác phẩm Trong lịch sử trờng ca, hầu hết các tác phẩm đợc

viết bởi những cảm hứng lớn, "truyền tải" hơi thở và sức sống của lịch sử, thời đại,

đó là cảm hứng về nhân dân, đất nớc Nh những trang sử thi hào hùng về lịch sửdân tộc, mạch cảm xúc trong trờng ca bao giờ cũng cuồng nhiệt, giàu suy t đợc dệtnên bởi những hình tợng kì vĩ, hoành tráng

Không ra đời trong "thời đại sử thi", trờng ca Trần Anh Thái cũng nh một sốtrờng ca khác xuất hiện vào thập niên cuối thế kỉ XX có những dấu hiệu thể loạikhác hẳn trờng ca trớc đó Đọc trờng ca Trần Anh Thái, có thể thấy, chiều sâumạch cảm xúc làm nên giá trị nội dung t tởng trong tác phẩm đợc viết bởi cảmhứng mạnh mẽ và xuyên suốt đó là cảm hứng về cội nguồn lịch sử và văn hóaViệt, đây cũng là cảm hứng chung của các trờng ca xuất hiện cuối thế kỉ XX Tấtnhiên, cảm hứng này không phải bây giờ mới có mà khi khái quát và tổng kết lịch

sử dân tộc các trờng ca trớc đây đã có những đóng góp lớn về nội dung t tởng,

nh-ng nét nổi bật của trờnh-ng ca giai đoạn này là ở chỗ cảm hứnh-ng này đợc các tác giảviết theo xu hớng bình thờng hóa những phạm trù có ý nghĩa thiêng liêng cao cả

Điều đó cho thấy cách nhìn nhận của các nhà thơ về quê hơng, đất nớc đã thể hiệnmột cái nhìn khác giai đoạn này, các tác giả nhìn quê hơng, đất nớc bằng cái nhìn

đời thờng, gần gũi và thân thuộc với một tâm thế hoàn toàn mới, trở về quá khứ đểcảm nhận và nghiệm sinh cuộc đời, số phận của dân tộc, nhân dân trong mối quan

hệ giữa quá khứ - hiện tại và tơng lai Có thể thấy, trong trờng ca Trần Anh Thái

và của các tác giả cùng thời, "để nói về cái khắc khoải của cuộc hành trình tìm vềcội nguồn tổ tiên, các chủ thể trờng ca không viện dẫn "đất nớc tôi tôn quí" mà đãgói những cái lớn lao, tôn quí trong cái nhỏ gọn, thơng mến của đời thờng" [10,57] Từ số phận của những vùng quê cụ thể, của những lớp ngời bé nhỏ, lam lũ,các nhà thơ đã khái quát lên số phận dân tộc và cuộc đời nhân dân Đó là vùng quêThái Bình của "ngời thợ cày nhảy lò cò bên lạch ruộng, chật vật trốn tìm nhọnhem bùn đất đuổi theo đàn đom đóm" trong các trờng ca của Trần Anh Thái (Đổ bóng xuống mặt trời, Trên đờng, Ngày đang mở sáng), là xứ Nghệ rát bỏng nắng

và cát gắn với số phận ông đồ nghèo và sự tích "cá gỗ" trong Trầm tích (Hoàng

Trần Cơng), hay thành phố cảng Hải Phòng với "những tên địa d gắt gỏng" trong

Gọi nhau qua vách núi (Thi Hoàng).

Điểm nổi bật của cảm hứng lịch sử trong trờng ca Trần Anh Thái so với trờng

ca giai đoạn trớc là nhà thơ nhìn quê hơng, đất nớc từ góc nhìn nhân bản, văn hóa,

một cái nhìn mang tính chiều sâu, toàn vẹn về lịch sử dân tộc Cuộc hành trình tìm

về cội nguồn lịch sử và văn hóa dân tộc của nhà thơ trải dọc và xuyên suốt chiềudài lịch sử, từ thuở khai khẩn, lập làng: "Đoàn ngời đi lam lũ dới hoàng hôn/ Nắng rớt sau ngày chói gắt/ Nơi biển thuở hồng hoang mở đất/ Sơng giá tan tê dại kiếp ngời" (Đổ bóng xuống mặt trời), cho đến thời hiện tại với lịch sử dân tộc

đi qua những thăng trầm và đang bắt nhịp với không khí sôi động của đời sốnghiện đại Trong suốt hành trình sáng tạo, dòng kí ức và tâm tởng nhà thơ luôn bịmột "ma lực" xô đẩy và cuốn hút mạnh mẽ đó là vẻ đẹp văn hóa ngàn đời, là cộinguồn sức sống mãnh liệt của dân tộc Vẻ đẹp dân tộc Việt hiện lên trong các tr-ờng ca của anh vừa gần gũi, thân thơng, vừa thiêng liêng, kì diệu, có sức mạnh

đánh thức những cảm thức sâu xa về cội nguồn tổ tiên trong tâm thức và tâm hồncủa mỗi con ngời

Có thể nói, các trờng ca của Trần Anh Thái là những bản huyền ca cảm độngngợi ca những khao khát văn minh văn hóa Việt Ngay từ những câu thơ mở đầu

thực, sâu sắc "nh thể bảo toàn sự sống vốn có trên trái đất và cũng nh thể biểu hiệnmột sự sống hoàn hảo nhất" [90] Một sự khởi đầu khó nhọc gian truân nhng thậtkì diệu: "Hạt giống giấu nụ cời/ Những mầm cây ấm dần hơi thở/ Hạt giống/ Bật

từ bóng tối/ Cái chết lửng lơ/ Những chiếc rễ từng ngày bám vào lòng đất" (Đổ bóng xuống mặt trời)

Khắc họa vẻ đẹp tâm hồn dân tộc Việt, Trần Anh Thái đã giúp chúng ta thấuhiểu sự vĩ đại và cao đẹp của một dân tộc đầy nhân ái, nhân văn Với một bảnnăng sống mãnh liệt, họ không ngừng vơn lên, không ngừng khao khát tìm đờngvợt thoát: "Trong bóng tối dò tìm sự sống/ Bầu trời không sao sáng/ Những con thuyền ra đi/ Những con thuyền không bao giờ trở lại" (Ngày đang mở sáng) Và

sức sống mãnh liệt ấy đã minh chứng cho một chân lí đơn giản nhng thật diệu kì:

"Sống là đối đầu với những khó khăn, là gò bản năng lại và thực hiện hành vi vănhóa tơng ứng với nhận thức của mình" [66] Trong Đổ bóng xuống mặt trời, khi

dựng lên hình tợng Làng với sức sống bất diệt tồn tại nh một chứng tích về bản sắcvăn hóa dân tộc, thì bản huyền ca cũng "bắt đầu dựng nên lịch sử tâm hồn của một

đứa con Việt, đồng nghĩa với lịch sử tinh thần của làng quê Việt Nam Tâm hồn ấytràn đầy tình yêu, tràn đầy dự cảm về một tơng lai mà ở đó mỗi vật chỉ cần sống

"bởi chính nó" đủ tạo nên một bản hòa ca say đắm" [90] ở hai trờng ca tiếp đó,Trần Anh Thái tiếp tục thể hiện lịch sử phát triển tâm hồn Việt Với ý chí và nghịlực sống phi thờng, những con ngời vĩ đại làm nên lịch tâm hồn ấy không ngừng tựvá vết thơng bởi tai họa của thiên tai, chiến tranh, dịch bệnh, "những vết sẹo/ biết

tự mình phát sáng" (Ngời cùng thời - Mai Văn Phấn) Bao cuộc đời từ trong thơng

đau đã tự vợt thoát, tự mình đứng lên làm lại cuộc đời, đó là ngời lính sau nỗi đauchiến tranh, ngời phụ nữ sau nỗi đau số phận: "Dòng ngời sống sót rời xa cái chết Tiếng đêm ran đất, lầm lũi cách rừng khuya/( ) Trong căn nhà bóng ngày trĩu nặng/ Em cháy khát niềm tin cháy khát cuộc đời" (Ngày đang mở sáng) Vợt

lên tất cả là sự sống vĩnh hằng: "Cỏ mọc/ Không tên/ Sóng rền/ Đan vào yên lặng/ Sau chớp giật đờng chân trời mở nắng/ Đất lại xanh nuôi máu của mình"

Những khao khát ánh sáng văn minh văn hóa cháy bỏng của dân tộc hiện lênnổi bật là vẻ đẹp tâm hồn con ngời "phát sáng" trong khổ đau, gian khó Khúc careo vang trong các trờng ca của Trần Anh Thái là khúc ca về sự sống "sự sống muôn đời trong đất sinh sôi", đó là bài ca về đất, nhng cũng là bài ca về con ngời.

Với Trần Anh Thái, ánh sáng văn minh Việt thể hiện rõ trong niềm khao khátsống mãnh liệt và trên hết là ở hành vi của con ngời, đó là khao khát về những giấcmơ Là "giấc mơ chập chờn" thuở bình minh; là giấc mơ vĩ đại, khao khát vĩnh

hằng về cuộc sống - giấc mơ con tàu vũ trụ; và để vơn tới ánh sáng văn minh của

sự sống, giấc mơ Việt còn là những "giấc mơ ứa máu", những giấc mơ mà con

ng-ời đã trả giá bằng sự sống của chính mình để vĩnh hằng trong sự tồn sinh của vănhóa dân tộc "những giấc mơ không kết thúc mở đầu" Đây là một đóng góp mới

của Trần Anh Thái trong cách nhìn và đánh giá lịch sử dân tộc, phải có sự trảinghiệm sâu sắc và tinh tế nhà thơ mới có thể đạt đến cái nhìn vi diệu về bản thểcội nguồn nh vậy

Trong các tác phẩm, cảm hứng cội nguồn lịch sử và văn hóa dân tộc đợc tácgiả thể hiện sâu sắc qua những biến cố mang tính thời đại Đó là biến cố gắn vớiquá trình dựng nớc và giữ nớc Quá trình đó gắn với việc con ngời khai khẩn, lậplàng chống chọi thiên nhiên khắc nghiệt, vợt lên số phận để sống; là cuộc đấutranh không ngừng chống nạn ngoại xâm, sự lấn chiếm của các lân bang để giữgìn và phát triển những giá trị văn hóa dân tộc mà ông cha đã gây dựng nên

Những giá trị tinh thần vĩ đại đó đợc cái tôi trữ tình cảm nhận sâu sắc và chiều sâu

sự suy t của tác giả đã tạo nên độ nén cao trong cách thể hiện Trong các tác phẩm,những đặc tính văn hóa Việt đợc nhà thơ thể hiện sâu sắc bằng hình tợng độc đáo.Văn hóa trờng cửu và bất diệt với thời gian bởi những con ng ời biết giữ lửa Họ đã

kế tục và lu giữ từ đời này sang đời khác lịch sử tâm hồn Việt Cảm hứng lịch sử

đợc thể hiện sâu sắc bởi cách cảm nhận mới mẻ của nhà thơ gắn với lịch sử dântộc là lịch sử đời ngời Khởi lập Làng là hình ảnh "ngời đàn ông bổ lỡi rìu vào

đất" Lịch sử làng cũng là lịch sử đời ngời, lịch sử thế hệ, đó là sự kế tục qua các

đời: cuộc đời ông nội "mài phiến đá xanh kê bên bậc cửa" gắn bó với chiếc rìu và

con dao rựa, cuộc đời cha tiếp tục: "cha kế thừa chiếc rìu và con dao rựa", đến lợt

con "ngày tôi sinh Ngời lặng lẽ gói chiếc rìu và con dao rựa kê dới đầu tôi",

một hành động chuyển giao thế hệ đầy ý nghĩa Nh vậy, bản sắc văn hóa trong sựcảm nhận của Trần Anh Thái là sự lu giữ và kế tục những giá trị tinh thần, tâm hồncủa dân tộc Điều đó không chỉ xuất phát từ lòng tự hào mà còn bởi bản chất tựthân của những yếu tố cấu thành nằm trong tầng sâu của bản chất ngời, bản chấtcuộc đời và của ánh sáng văn minh văn hóa ngàn đời của dân tộc

Cảm hứng lịch sử trong các trờng ca của Trần Anh Thái cho thấy nhà thơkhông nhìn lịch sử bằng cái nhìn giản đơn, mà bằng cái tôi mang tính nghiệm sinhsâu sắc tác giả đã khắc họa rõ nét giá trị cuộc đời, bản chất sống mà ông cha gửilại trong bản sắc văn hóa dân tộc Vẻ đẹp dân tộc trong sự cảm nghiệm của nhàthơ là những khao khát văn minh về ánh sáng tự do, về cuộc đời mới, hiện lên là

vẻ đẹp diệu kì của con ngời với t thế chủ nhân hớng về ánh sáng, hớng về mặt trờivăn hóa với một niềm tin mãnh liệt: "Hãy đi rồi sẽ tới", bởi "nguồn sống tự do hiện ra phía chân trời", thế nên "chúng ta hãy bớc lên kiêu hãnh/ đừng rụt rè và

đừng e ngại" Đó là một sự vận động hợp qui luật.

Với cách nhìn mới về lịch sử dân tộc, trờng ca Trần Anh Thái cho thấynhững đổi mới trong t duy và mĩ cảm của nhà thơ về hiện thực lịch sử Điều nàycũng khẳng định tầm nhận thức sâu sắc và sự trải nghiệm rộng lớn của tác giả Đó

là những khám phá sâu sắc của Trần Anh Thái về bản chất đích thực của cuộcsống, qua đó giúp chúng ta nhận chân sâu sắc ý nghĩa cuộc đời cũng nh tâm hồndân tộc

2.1.2 Cảm hứng thế sự đời t