tóm tắt luận án tiên sĩ truyện ngắn việt nam từ 1986 đến nay (nhìn từ góc độ thể loại)

Cùng với thời gian đội ngũ những ngườiviết truyện ngắn ngày càng đông đảo, nhất là trong giai đoạn hiện nay với một sốlượng ấn phẩm phong phú trong đó nhiều cây bút đã tạo được dấu ấn ph

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Truyện ngắn là thể loại có lịch sử lâu dài, trên thế giới và Việt Nam đã cónhiều nhà văn thành danh với truyện ngắn Cùng với thời gian đội ngũ những ngườiviết truyện ngắn ngày càng đông đảo, nhất là trong giai đoạn hiện nay với một sốlượng ấn phẩm phong phú trong đó nhiều cây bút đã tạo được dấu ấn phong cách.Truyện ngắn là thể loại có nhiều thành tựu và đóng góp cho đời sống văn học

1.2 Truyện ngắn là thể loại luôn vận động và biến đổi Ở Việt Nam, cùng vớiquá trình hiện đại hóa văn học, thể loại truyện ngắn đã có những chuyển biến rõ rệt,đặc biệt từ thời kỳ đổi mới truyện ngắn đã chứng tỏ là thể loại năng động, có khả năngnắm bắt sự vận động của cuộc sống một cách nhanh nhạy, kịp thời nhưng vẫn kháiquát được những vấn đề sâu sắc đặt ra trong đời sống Xuất phát từ thực tiễn đời sốngthể loại, chúng tôi xét thấy cần có một công trình nghiên cứu hệ thống, cập nhật vềnhững đặc điểm và quy luật vận động của thể loại trong đời sống văn học từ sau 1986

1.3 Truyện ngắn, từ góc độ thể loại và ranh giới thể loại cũng là vấn đề đángquan tâm của văn học đương đại Hướng đi mà luận án lựa chọn góp phần lý giải đờisống thể loại trong bước chuyển của đời sống văn học những thập kỷ cuối của thế kỷ

XX và những năm đầu của thế kỷ XXI Tìm hiểu truyện ngắn đương đại trên cơ sởtham chiếu lý thuyết thể loại sẽ thấy được những thay đổi trong tư duy nghệ thuật, tưduy thể loại trong bối cảnh mới

2 Mục đích nghiên cứu

Mục đích của luận án là tìm hiểu sự vận động của thể loại truyện ngắn ViệtNam từ 1986 đến nay, lý giải quy luật vận động, chỉ ra những nguyên nhân dẫn đến sựthay đổi tư duy thể loại Luận án trước hết tìm hiểu sự đổi mới tư duy thể loại, đồngthời sẽ nhận diện và lý giải một số phương thức trần thuật, bút pháp nghệ thuật đượccác cây bút truyện ngắn sử dụng trong quá trình tạo lập văn bản truyện ngắn

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

3.1.Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là truyện ngắn từ 1986 đến nay trên cácphương diện quan niệm và tư duy thể loại, nghệ thuật xây dựng nhân vật và kết cấutruyện ngắn, ngôn ngữ và điểm nhìn trần thuật

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Khảo sát những truyện ngắn đặc sắc của các tác giả tiêu biểu, luận án tập trungvào các cây bút mà sáng tác của họ đã tạo được dư luận và có thành tựu Mặt khác,luận án cũng chú ý đến truyện ngắn của một số cây bút trẻ xuất hiện gần đây

4 Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý thuyết

Trong luận án này, lý thuyết tự sự học, thi pháp học vẫn là lựa chọn chính yếu.Bên cạnh đó, chúng tôi cũng vận dụng một số lý thuyết khác như phân tâm học, lýthuyết huyền thoại, lý thuyết hậu hiện đại,… nhằm có cái nhìn đa chiều khi tiếp cận vàgiải mã quá trình sáng tạo, sự đổi mới tư duy nghệ thuật của các cây bút truyện ngắn

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi sử dụng chủ yếu các phương pháp sau đây:phương pháp cấu trúc hệ thống, phương pháp loại hình, phương pháp so sánh; đồngthời tiếp cận vấn đề nghiên cứu theo hướng thi pháp học, tự sự học

6 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu và kết luận, kết cấu luận án gồm 4 chương:

Chương 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

Chương 2: Truyện ngắn – quan niệm và sự đổi mới tư duy thể loại

Chương 3: Các dạng thức xây dựng nhân vật và tổ chức kết cấu văn bản truyệnngắn

Chương 4: Ngôn ngữ và điểm nhìn trần thuật

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 Tình hình nghiên cứu ở ngoài nước

Khái lược về những nghiên cứu lý thuyết truyện ngắn

Truyện ngắn là thể loại phổ biến không chỉ ở Việt Nam mà ở nhiều nước trênthế giới Đã có nhiều ý kiến bàn về truyện ngắn, về khái niệm và đặc trưng của thể loạinày

Trước hết là vấn đề định nghĩa thể loại Có thể thấy, số lượng truyện ngắn trênthế giới và ở Việt Nam vô cùng phong phú nhưng lại không dễ đưa ra một định nghĩathống nhất, cho phép khái quát hết đặc điểm của các tác phẩm Do khả năng biến động

và tính năng sản của thể loại nên đã có rất nhiều quan niệm truyện ngắn được xác lập,theo đó cũng có nhiều cách hiểu về truyện ngắn Nổi bật là hai xu hướng Thứ nhất,

coi truyện ngắn tồn tại như một thể loại độc lập, có những đặc trưng riêng về thi phápthể loại Xu hướng thứ hai là đặt truyện ngắn trong mối liên hệ với các thể loại tươngcận Bên cạnh đó, lại cũng có nhà văn tuyên ngôn rằng khi sáng tác họ từ chối mọi quyđịnh lý thuyết và vì thế truyện ngắn ít bị ràng buộc bởi các quy phạm.

Những nghiên cứu liên quan đến từng trường hợp, tác giả, tác phẩm cụ thể

Dù chưa nhiều nhưng cũng có một số bài viết của các học giả nước ngoài lựachọn một trường hợp, một tác giả truyện ngắn Việt Nam đương đại làm đối tượngkhảo sát

1.2 Tình hình nghiên cứu ở trong nước

1.2.1 Về khái niệm và định nghĩa truyện ngắn

Đã có nhiều công trình nghiên cứu hoặc tập hợp những bài nghiên cứu về truyệnngắn với tư cách là một thể loại tự sự trong đó có đề cập đến khái niệm thể loại

Nhiều ý kiến của các nhà văn Việt Nam về truyện ngắn được giới thiệu trong

cuốn Sổ tay truyện ngắn, tiêu biểu là ý kiến của Nguyễn Công Hoan, Bùi Hiển,

Nguyễn Kiên, Nguyễn Thành Long, Đỗ Chu – những cây bút mà tên tuổi của họ gắnliền với sự nghiệp truyện ngắn Đa phần, tác giả các công trình bài viết đều thống nhất

ở đặc điểm cơ bản của truyện ngắn là tính chất “ngắn” của thể loại, dù rằng giới hạn về

số trang viết chưa phải là tiêu chí đầu tiên nói lên ranh giới thể loại Một mặt truyệnngắn được xem là thể loại độc lập có những đặc trưng về thi pháp, mặt khác trong cáccông trình, các nhà văn, nhà nghiên cứu cũng lại chỉ ra mối liên hệ giữa truyện ngắn vàtruyện kể, hoặc xem truyện ngắn là thể loại “trung gian giữa truyện kể và tiểu thuyết”

Từ thực tiễn đời sống thể loại và qua việc khảo sát những định nghĩa, cách hiểu truyệnngắn của các nhà nghiên cứu lẫn sáng tác, chúng tôi thấy ở những góc độ khác nhau,các định nghĩa dù có ít nhiều khác nhau nhưng đều thống nhất ở tính chất cô đúc, hấpdẫn của thể loại

1.2.2 Các công trình, bài viết đề cập đến truyện ngắn từ sau 1986

1.2.2.1 Những vấn đề chung

Sau 1986 cùng với sự xuất hiện đông đảo của đội ngũ những người viết truyệnngắn, với sự thay đổi trong lối viết đã có nhiều công trình lựa chọn truyện ngắn, đặcbiệt là truyện ngắn đổi mới làm đối tượng nghiên cứu Ngoài các công trình chuyênbiệt về thể loại truyện ngắn như luận án tiến sĩ của Lê Thị Hường hoàn thành năm

1995 Những đặc điểm cơ bản của truyện ngắn Việt Nam giai đoạn 1975 -1995; các công trình Truyện ngắn Việt Nam lịch sử, thi pháp, chân dung (Nhiều tác giả) ; Truyện

ngắn - Những vấn đề lý thuyết và thực tiễn thể loại (Bùi Việt Thắng) đã có các bài viết

quan tâm nghiên cứu nhiều vấn đề của truyện ngắn Các công trình, bài viết ở nhiềugóc độ đã đề cập đến thành tựu của truyện ngắn sau 1975, những đóng góp và tháchthức của thể loại trong đời sống văn học đương đại, nhiều người có đồng quan điểm

trong việc ghi nhận vị trí quan trọng của truyện ngắn đối với quá trình đổi mới văn họcđương đại.

Truyện ngắn từ phương diện thể loại cũng đã ít nhiều được các tác giả, các nhànghiên cứu đề cập đến, ở các phương diện: những đổi mới trong tư duy thể loại, nhữngcách tân trong nghệ thuật tự sự của các cây bút truyện ngắn Qua việc khảo sát lịch sửvấn đề nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy cùng với sự vận động của thể loại, truyện ngắnthời kỳ đổi mới (từ những hiện tượng đến những vấn đề đặt ra trong từng tác giả, tácphẩm cụ thể) đã dành được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, phê bình Bên cạnhcách tiếp cận từ đề tài sáng tác là những hướng tiếp cận về sự đổi mới hình thức thểloại, về nghệ thuật tự sự

1.2.2.2 Tiếp cận từ những hiện tượng

Truyện ngắn từ 1986 đến nay đã có một số hiện tượng tiêu biểu gây được sự chú

ý của dư luận và sự quan tâm nghiên cứu trong đó đáng chú ý là truyện ngắn NguyễnMinh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, hiện tượng truyện ngắn nữ, hiện

tượng Cánh đồng bất tận của Nguyễn Ngọc Tư, Bóng đè của Đỗ Hoàng Diệu, truyện

ngắn 8X

1.2.2.3 Những nghiên cứu về các tác giả, tác phẩm cụ thể

Cụm bài này rất nhiều được đăng tải trên các báo và tạp chí cũng như trong cáccông trình nghiên cứu Các bài nghiên cứu, phê bình thường tập trung vào một số tácgiả xuất hiện đều đặn và đã thành danh, tiêu biểu cho truyện ngắn một giai đoạn.Những bài viết này thường xuất hiện cập nhật với tình hình sáng tác: từ những bài đọcsách, giới thiệu tác phẩm mới đến những bài viết nhận diện sáng tác của từng cây bút,từng chặng đường sáng tác khẳng định những tìm tòi, đóng góp của họ trên phươngdiện thể loại

1.2.2.4 Tiếp cận truyện ngắn từ góc độ vận dụng lý thuyết

Quan sát thực tiễn nghiên cứu truyện ngắn từ 1986 đến nay, chúng tôi nhận thấycác lý thuyết chủ yếu được vận dụng là: thi pháp học, tự sự học; phân tâm học, lýthuyết huyền thoại, lý thuyết hậu hiện đại, lý thuyết hiện sinh

Qua việc khảo sát lịch sử vấn đề nghiên cứu, chúng tôi đi đến một số nhận địnhsau:

- Trong chặng đường hơn hai mươi năm đổi mới, thể loại truyện ngắn đã đượccác nhà nghiên cứu, phê bình văn học đương đại quan tâm khảo sát với tính chất lànhững bài viết riêng rẽ hoặc những nhận định về thể loại trong hướng nghiên cứu vềnhững vấn đề của văn xuôi, văn học thời kỳ này Chú ý tới tính cập nhật của đốitượng, chúng tôi coi đó là cơ sở gợi dẫn để tìm hiểu nhận diện những đặc điểm và quyluật vận động của thể loại trên tiến trình đổi mới văn học

- Đời sống truyện ngắn nhìn từ góc độ thể loại là phương diện còn ít được cácnhà nghiên cứu, các công trình, bài viết đề cập đến Luận án hướng tới việc nghiên cứu

đời sống thể loại trong sự phát triển nội tại và sự tương tác thể loại với hy vọng sẽphần nào khắc phục, bổ khuyết việc nhận diện và lý giải đời sống thể loại truyện ngắn

từ sau 1986

1.3 Diễn trình truyện ngắn thời kỳ đổi mới

1.3.1 Giai đoạn từ 1986 đến 2000 với vai trò chủ đạo của thế hệ nhà văn thế hệ thứ

ba, thế hệ thứ tư

Giai đoạn từ 1986 đến những năm cuối thế kỷ XX, lực lượng viết truyện ngắnchủ yếu vẫn là những cây bút “gạo cội” từng tham gia chiến tranh cùng với những câybút thuộc thế hệ tiếp theo xuất hiện ngay sau giai đoạn đầu của thời kỳ đổi mới Nhữngcách tân nghệ thuật, sự đổi mới lối viết được thể hiện ngay trong đội ngũ những ngườiviết này

1.3.2 Giai đoạn từ 2000 đến nay với sự xuất hiện của những cây bút thế hệ 7X, 8X

Quan sát đời sống văn học hiện nay có thể thấy sự hiện diện đông đảo nhữngcây bút trẻ như Đỗ Bích Thúy, Nguyễn Ngọc Thuần, Phạm Duy Nghĩa, Nguyễn VĩnhNguyên, Nguyễn Ngọc Tư, Phong Điệp, những cây bút thuộc thế hệ 8X, thậm chí là9x Trong dàn hợp xướng nhiều âm sắc của đội ngũ những người viết hôm nay, cácnhà văn trẻ đã tạo nên một “dòng riêng giữa nguồn chung”, đã đem đến cho đời sốngvăn học những góc nhìn mới – góc nhìn của những người trẻ

CHƯƠNG 2 TRUYỆN NGẮN - QUAN NIỆM VÀ SỰ ĐỔI MỚI TƯ DUY THỂ LOẠI

2.1 Quan niệm và tư duy thể loại truyện ngắn trong văn học truyền thống

Theo quan điểm của chúng tôi ở thời kỳ trung đại đã có hình thức sơ khai củatruyện ngắn (dù chưa có được những chuẩn mực của truyện ngắn hiện đại do sự chiphối của tính lịch sử cụ thể) Truyện ngắn hiện đại với tư cách là một hình thái tư duymới, một thuật ngữ có quy chuẩn lý thuyết thể loại xuất hiện muộn Sang thế kỷ XXcùng với sự hiện diện của đời sống báo chí, sự thay đổi quan niệm thẩm mỹ, quanniệm văn học, truyện ngắn với tính chất là một thể loại văn học thuộc loại hình tự sựmới có những quy chuẩn đặc trưng

Sang thời kỳ hiện đại vào những thập kỷ đầu thế kỷ XX đánh dấu sự xuất hiệncủa nhiều cây bút truyện ngắn như Phạm Duy Tốn, Nguyễn Công Hoan, Nam Cao,Thạch Lam, Tô Hoài, Bùi Hiển,… Tiếp sau đó là thế hệ nhà văn chống Pháp và chống

Mỹ với các tên tuổi Xuân Thiều, Nguyễn Kiên, Ma Văn Kháng, Đỗ Chu, NguyễnThành Long, Nguyễn Quang Sáng, Anh Đức, Phần lớn các cây bút truyện ngắn thời

kỳ này viết truyện ngắn theo hình thức văn bản tự sự có thể kể lại được, có nhân vật,

có cốt truyện, có sự kiện và hành động (ở giai đoạn trước 1945 với sự góp mặt của một

số cây bút như Thạch Lam, Hồ Dzếnh, Ngọc Giao hình thức truyện ngắn trữ tình đã

tồn tại nhưng chưa trở thành một khuynh hướng hay một ý thức về hình thức nghệthuật như ở thời kỳ đổi mới) Theo đó, cốt truyện luôn là thành tố quan trọng và ngườiviết thường chú trọng đến những yếu tố gay cấn, khai thác xung đột và quá trình pháttriển tính cách của nhân vật Người đọc dễ dàng kể lại được nội dung của câu chuyện,nghĩa là mỗi nhà văn khi viết truyện ngắn đều hướng tới việc thiết lập sườn truyện với

hệ thống các sự kiện, tình huống, xung đột đóng vai trò là sợi dây liên kết sự diễn tiếncủa câu chuyện được kể Tính đầy đủ của các thành tố trong cốt truyện từ mở đầu, pháttriển, đỉnh điểm và kết thúc được tuân thủ nghiêm ngặt Với sự chi phối của tư duy thểloại như đã đề cập, truyện ngắn truyền thống vì thế thường nặng về kể, người viếttruyện ngắn thường chú ý đến diễn trình hành động - thời gian tuyến tính của chuyện

kể Theo cách thức đó, tác giả thường chú trọng đến câu chuyện được kể hơn là cáchthức kể (bản kể)

2.2 Sự thay đổi quan niệm và tư duy thể loại truyện ngắn trong văn học hiện nay

2.2.1 Những tiền đề của sự đổi mới tư duy thể loại

2.2.1.1 Tác động của bối cảnh xã hội

Những năm sau chiến tranh, trở về với quỹ đạo của cuộc sống đời thường, nhàvăn có điều kiện phát huy tự do sáng tạo Chủ trương, đường lối lãnh đạo về văn hóavăn nghệ có xu hướng cởi mở hơn đã tạo chất xúc tác cho sự đổi mới tư duy sáng tạo,đời sống văn học và đời sống thể loại đã có những thay đổi đáng kể

Kinh tế thị trường với sự chi phối của quy luật cung cầu cũng đã tác động mạnh

mẽ đến văn học nghệ thuật từ người sáng tác, người đọc đến hoạt động xuất bản, pháthành lưu thông sản phẩm

Đổi mới văn học nói chung và truyện ngắn nói riêng không phải là hiện tượngriêng lẻ, cá biệt mà là xu thế chung của đời sống xã hội, văn hóa thời kỳ mở cửa.Trong xu thế hội nhập toàn cầu và giao lưu văn hóa quốc tế việc nhà văn Việt Namtiếp thu và ảnh hưởng những giá trị, trào lưu sáng tác trên thế giới cũng là một thực tếtất yếu

2.2.1.2 Ý thức đổi mới tư duy của chủ thể sáng tạo

Ý thức về sự thay đổi lối viết là một thực tế hiện hữu trong tư duy sáng tạo củangười viết truyện ngắn hiện nay Điều này là tiền đề cho những đổi mới trong nghệthuật, bút pháp trần thuật, trong sự lựa chọn và cách thức tiếp cận, xử lý chất liệu hiệnthực của người cầm bút

Ý thức về sự đổi mới không chỉ dừng lại ở việc khai thác những đề tài trước đâycòn bỏ ngõ, phản ánh sâu sắc và nhiều bình diện của cuộc sống con người hôm nay màcòn ở sự cách tân nghệ thuật - những trăn trở về lối viết Từ quan niệm truyện ngắn làmột “câu chuyện có đầu có cuối” đến sự biến hóa trong cách thức kể: truyện ngắnđồng nghĩa với sự sáng tạo và biến đổi

2.2.2 Thay đổi mô thức tự sự truyền thống

2.2.2.1 Thay đổi quan niệm thể loại

Có thể thấy được quan điểm thẩm mỹ của các nhà văn từ những ý kiến phát biểucủa các cây bút truyện ngắn (Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Nguyễn QuangThân) theo đó cái quan trọng nhất, chủ yếu nhất nằm ở cách kể, cách dựng lại câuchuyện đó Ở những người viết trẻ, ý thức về sự “quẫy đạp” trong cách viết có phầnmạnh mẽ hơn, họ không tán đồng với quan niệm truyện ngắn là phải có cốt truyệnmạch lạc theo quan niệm truyền thống Từ những quan niệm này có thể thấy ngườiviết luôn đặt ra yêu cầu cần có một cái gì đó mới mẻ hơn trên những trang viết Khiđọc nhiều truyện ngắn hôm nay người đọc thấy nó hoàn toàn không còn là một truyệntheo nghĩa truyền thống

2.2.2.2 Thay đổi mô thức thể loại truyện ngắn truyền thống

Với sự thay đổi tư duy của chủ thể sáng tạo, thể loại truyện ngắn hiện nay đã cónhững đổi khác so với quan niệm truyền thống, theo đó, truyện ngắn không còn là vănbản tự sự ngắn, kể bằng văn xuôi, có mở đầu, diễn biến, kết thúc Truyện ngắn có thể

có sự pha trộn thể loại, các thành phần kết cấu cốt truyện có thể không tuân thủ môhình truyền thống, người viết vận dụng nhiều bút pháp tự sự nhằm lạ hóa văn bản nghệthuật

2.2.2.3 Nguyên lý trò chơi và khát vọng đi tìm những phương thức biểu hiện mới

Nhiều truyện ngắn hiện nay được viết như một cuộc “chơi" thể loại, một sự tìm

tòi thử nghiệm các hình thức độc đáo: có truyện ngắn thư (Bức thư gửi mẹ Âu Cơ – Y Ban), truyện ngắn nhật ký (Mười ngày – Phan Thị Vàng Anh), (Mưa – Nguyễn Huy Thiệp), truyện ngắn dòng ý thức (Biển trong mưa, Không khóc ở California – Lý Lan), truyện ngắn chân dung (Nguyễn Thị Lộ, Mưa Nhã Nam – Nguyễn Huy Thiệp),… Với

nhiều truyện ngắn hiện nay, có thể thấy nhà văn đã làm đứt gãy những quy ước thể

loại tríc ®©y và khi đọc tác phẩm những thói quen và kinh nghiệm của người đọc cũng

bị phá vỡ bởi tác giả đã có ý thức và thực hành “chơi thể loại” bằng việc tạo nên mộttác phẩm lệch chuẩn

Tính trò chơi trong truyện ngắn đương đại Việt Nam còn được biểu hiện trongkết cấu tác phẩm, ở sự hỗn loạn, rời rạc, phân mảnh, đảo lộn trật tự các thành tố trongkết cấu (truyện ngắn Phạm Thị Hoài, Nguyễn Vĩnh Nguyên) Đọc tác phẩm cũng cónghĩa là quá trình người đọc phát hiện, đi tìm, lý giải những khoảng trống trong vănbản, và khi người đọc đối diện với những khoảng trống thì những quy phạm, những

mã văn hóa quen thuộc rất có thể bị thách thức

2.2.3 Sự tương tác thể loại trong truyện ngắn

Trong đời sống văn học hiện nay, quan niệm truyền thống về thể loại truyệnngắn đã thay đổi với xu hướng xóa bỏ những ranh giới thể loại đã được mặc định

trước đó Với nhiều trường hợp, sự pha trộn, tương tác được xem như “sự vi phạm quytắc có chủ ý” của người viết.

2.2.3.1 Truyện rất ngắn – “hình thức mới’’ của truyện ngắn hiện nay

Truyện ngắn trong quá trình hình thành và phát triển luôn biến đổi theo xu hướngthay đổi đường biên của thể loại Một trong những sự biến đổi đó là xu hướng viếtngắn lại, nghĩa là người viết đặc biệt chú trọng đến tính chất ngắn của thể loại Thờiđiểm nở rộ của loại hình này là những năm chín mươi của thế kỷ trước Điều này tạothành một hiện tượng và từng được coi là “hình thức mới’’ trong truyện ngắn hiện nay

Cuộc thi viết truyện rất ngắn do tạp chí Thế giới mới tổ chức trong 2 năm 1993 và

1994 đã có gần 5000 truyện ngắn dự thi Cũng trong cuộc thi này nhiều tên tuổi đãđược định vị như Lý Thanh Thảo, Phạm Sông Hồng, Trương Quốc Dũng, Phan ThịVàng Anh, đặc biệt sau cuộc thi đã xuất hiện những cây bút chuyên tâm với thể loạinày, tiêu biểu là Phạm Sông Hồng, Phan Thị Vàng Anh

Khuynh hướng viết ngắn lại, thao tác viết thật ngắn hiện hữu trong đời sống vănhọc một mặt thuộc về phong cách nhà văn, mặt khác đã cho thấy những thay đổi từphía chủ thể sáng tạo: viết ngắn là cách thức làm mới, đồng thời viết ngắn cũng là đểđáp ứng tâm lý tiếp nhận của một bộ phận người đọc trong bối cảnh mới Ở đây khônghoàn toàn là việc người viết chỉ làm thao tác thủ công rút ngắn lại trang viết mà lànghệ thuật xây dựng tác phẩm, sự bố trí, sắp xếp chi tiết tình huống, nghệ thuật kếtcấu, khắc họa nhân vật… sao cho giá trị nghệ thuật được đạt đến tối đa, sao cho trongmột khuôn khổ có hạn người viết có thể chuyển tải được nhiều ý tưởng và mang lạinhiều xúc cảm thẩm mỹ cho người đọc

2.2.3.2 Sự “phức hợp thể loại”

Sự phức hợp thể loại trong truyện ngắn, tiểu thuyết ít nhiều đã có trong văn họctrước đây Tuy nhiên, phải đến thời kỳ đổi mới, với sự thay đổi quan niệm văn học vàquan niệm thể loại, dấu hiệu của sự pha trộn, dung nạp thể loại mới được thể hiện rõrệt và với tần suất cao Thực tế này làm đứt gãy những giới hạn thể loại truyền thống.Nghĩa là trong quan niệm của người viết, truyện ngắn không còn là thể loại văn tự sựđơn giản mà có khả năng biến hóa với việc vận dụng thủ pháp xóa mờ lằn ranh thểloại

Người viết hiện nay khá tự do trong việc làm thay đổi khuôn diện của truyệnngắn truyền thống, bằng cách để cho những yếu tố thuộc về phẩm tính của thơ ca haychất thơ xâm nhập vào tác phẩm tự sự, không chỉ ở giai điệu, hình ảnh, xúc cảm –những đặc điểm của tác phẩm thơ mà còn ở bình diện hiển ngôn trên bề mặt văn bản.Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp có sự hòa phối của nhiều phong cách thể loại khácnhau (có cả thơ, văn xuôi và kịch) Ở truyện ngắn Phạm Thị Hoài chất thơ lại được

biểu hiện bởi những suy cảm từ sự việc, những ý nghĩ của nhân vật trong từng trạng

huống (Trong cơn mưa) Trong truyện ngắn Nguyễn Ngọc Tư (Cái nhìn khắc khoải,

Dòng nhớ, Chiều vắng, Hiu hiu gió bấc, ) có sự dung nạp yếu tố trữ tình vào truyện

ngắn bằng việc không hướng vào khai triển hệ thống sự kiện với cốt truyện mạch lạc,

mà chú ý khắc họa nhân vật trong nhiều trạng huống tâm trạng (gần với chủ thể - nhânvật trữ tình trong thơ)

Truyện ngắn giàu tính kịch: Không có vua (Nguyễn Huy Thiệp), Kịch câm

(Phan Thị Vàng Anh),…

Một số truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh được viết dưới hình thức truyện ngắn

-nhật ký, truyện ngắn bức thư Phù phiếm truyện (Phan Việt) dung chứa nhiều yếu tố

của tùy bút, bút ký Có thể dễ dàng nhận ra trong nhiều truyện ngắn của Nguyễn Huy

Thiệp có sự đan xen của các thể loại: truyện kiểu truyện ngắn – tư liệu (Thương cả

cho đời bạc), truyện ngắn - nhật ký (Mưa), truyện ngắn – chân dung (Nguyễn Thị Lộ, Mưa Nhã Nam) Với nhiều truyện ngắn hiện nay, người đọc sẽ băn khoăn về tính thể

loại của tác phẩm (Phù phiếm truyện của Phan Việt hay Người ăn gió và quả chuông

bay đi của Nhật Chiêu).

Quan sát thực tiễn đời sống thể loại truyện ngắn thời kỳ đổi mới, dễ nhận thấy,nhiều truyện ngắn đương đại đã được viết với sự phức hợp thể loại Điều này cho thấynhững thay đổi trong tư duy nghệ thuật của chủ thể sáng tạo, tuy nhiên, không phải vớitrường hợp nào sự pha trộn thể loại cũng mang lại hiệu quả nghệ thuật

2.2.3.3 Tư duy tiểu thuyết trong truyện ngắn

Tư duy tiểu thuyết trong truyện ngắn được đặc trưng bởi các yếu tố Thứ nhất, ở

“sự dài hơi”, (không đơn thuần là dung lượng tác phẩm mà ở khả năng phản ánh, sức

ôm chứa nhiều vấn đề của đời sống) Thứ hai, ở phương diện nghệ thuật trần thuật:những bút pháp vốn nổi bật trong tiểu thuyết - sự luân chuyển các ngôi kể, đan xen cácđiểm nhìn, gia tăng phân tích tâm lý nhân vật, kỹ thuật phân tích tâm lý, độc thoại nộitâm,…

Trên thực tế, sự tác động qua lại giữa truyện ngắn và tiểu thuyết, ở đây là tư duy

tiểu thuyết trong truyện ngắn đương đại có thể thấy trong nhiều trường hợp như Tướng

về hưu, Giọt máu, Con gái thủy thần (Nguyễn Huy Thiệp), Khách ở quê ra, Phiên chợ Giát (Nguyễn Minh Châu), Bước qua lời nguyền (Tạ Duy Anh), Bóng đè (Đỗ Hoàng

Diệu), Những buổi chiều ngang qua cuộc đời (Đỗ Bích Thúy), Cánh đồng bất tận (Nguyễn Ngọc Tư), Bức thư gửi mẹ Âu cơ (Y Ban), Hậu thiên đường (Nguyễn Thị Thu Huệ), Nhiệt đới gió mùa (Lê Minh Khuê),

Một trong những biểu hiện của tư duy tiểu thuyết trong truyện ngắn là ở sự xâmlấn của những phương diện kỹ thuật mà thông thường chỉ có thể có trong tiểu thuyết

Khảo sát Cánh đồng bất tận trên các phương diện vốn dĩ có thế mạnh trong một tác

phẩm tiểu thuyết như kỹ thuật di chuyển điểm nhìn trần thuật, kỹ thuật lắp ghép lồngtruyện và kỹ thuật phân tích tâm lý, độc thoại nội tâm sẽ thấy được tính chất tiểuthuyết hóa truyện ngắn trong tác phẩm của cây bút nữ trẻ này.Tư duy tiểu thuyết thâmnhập vào thể loại truyện ngắn qua việc khai thác và biểu hiện đời sống theo chiều sâu,

gia tăng tính dồn nén: Giọt máu (Nguyễn Huy Thiệp) Truyện ngắn Tướng về hưu có

bóng dáng tiểu thuyết chương hồi truyền thống Tính chất tiểu thuyết hóa truyện ngắncòn được thể hiện ở kỹ thuật liên kết các truyện ngắn tạo nên kiểu “truyện ngắnkhung”, “truyện ngắn trong truyện ngắn” hay “truyện ngắn liên hoàn” trong các truyện

ngắn của Nguyễn Huy Thiệp: Những ngọn gió Hua tát (gồm 10 truyện ngắn liên hoàn), Chút thoáng Xuân Hương gồm ba truyện: Truyện thứ nhất, Truyện thứ hai,

Truyện thứ ba

Sự xuất hiện của tư duy tiểu thuyết trong truyện ngắn đã chứng tỏ những biếnđộng trên bề mặt và trong cấu trúc tự sự của thể loại truyện ngắn Điều này gắn liềnvới quan niệm của nhà văn về thể loại, về văn học với mục đích nhằm chuyển tải hiệnthực đời sống trong bối cảnh mới Đó cũng là nhu cầu làm mới thể loại thông quanhững cách tân tự sự trên hành trình vận động và phát triển Sự xâm lấn của các yếu tốtiểu thuyết vào truyện ngắn (hay còn có thể nói là xu hướng tiểu thuyết hóa trongtruyện ngắn đương đại Việt Nam), một phần là kết quả của quy luật nội tại trong quátrình vận động thể loại, mặt khác là bởi ý thức của người viết nhằm tạo nên nhữngkhông gian nghệ thuật mới

2.2.4 Đa dạng hóa phương thức và bút pháp trần thuật

2.2.4.1 Bút pháp tả thực mới

Văn học những năm sau chiến tranh bước sang một quỹ đạo mới, với sự hìnhthành một đội ngũ viết mới bên cạnh thế hệ cầm bút đã đi qua chiến tranh Cái nhìn vềhiện thực xã hội đương đại của các nhà văn hôm nay dĩ nhiên sẽ khác trước: tả thựckhông phải phơi bày mà là phân tích, lý giải, chiêm nghiệm đời sống

Tả thực là bút pháp quan trọng với nhà văn trong quá trình triển khai và thể hiện

ý tưởng Tuy nhiên, quan niệm về tả thực trong văn học giai đoạn trước và giai đoạnhiện nay có khác nhau Trước đây, trong văn học cách mạng, tả thực không chệch rangoài “từ trường” cũng như sự chi phối có tính định hướng Trong giai đoạn hiện nay,được sự cỗ vũ của tinh thần dân chủ trong đời sống và trong văn chương, nhu cầu nóithẳng nói thật, các nhà văn đã hướng tới việc tiếp cận đời sống trong tính đa dạng vàphức tạp của nó

Sau chiến tranh, trong cảm quan sáng tác của các nhà văn đã có ý thức lật xới lạinhững vấn đề của lịch sử, hay nhìn thực tại với giác độ mới gây được phản hồi tích

cực từ phía người đọc: Tướng về hưu (Nguyễn Huy Thiệp), Hai người đàn bà xóm

Trại (Nguyễn Quang Thiều), Xưa kia chị đẹp nhất làng (Tạ Duy Anh), Người sót lại của rừng cười (Võ Thị Hảo), Họ đã trở thành đàn ông (Phạm Ngọc Tiến), Cỏ lau

(Nguyễn Minh Châu),

Tả thực theo nguyên tắc nghệ thuật mới cũng là cách thức nhà văn đặt lại quanniệm về hiện thực: không chỉ dừng lại ở hiện thực bề mặt mà còn là hiện thực lý tính,hiện thực trực giác, ảo giác, hiện thực của “sự tưởng tượng vô bờ bến” Theo đó nhàvăn phải có nhiều cách thức trong việc sử dụng ngôn ngữ và bút pháp để diễn tả hiệnthực đa dạng đó

2.2.4.2 Bút pháp huyền thoại

Bút pháp huyền thoại được sử dụng trong nhiều truyện ngắn của các cây bút VõThị Hảo, Ngô Văn Phú, Phạm Hải Vân, Nguyễn Huy Thiệp, Hoà Vang, Phạm ThịHoài, Lý Lan, Nguyễn Thị Ấm, Y Ban, Ngô Tự Lập, Lưu Sơn Minh, Với việc sửdụng những hình thức nghệ thuật như cổ tích hoá, huyền thoại hoá; các cây bút đã cómột cách thức phù hợp với việc tái tạo hiện thực nhằm đem đến cho người đọc nhữngkhông gian hiện thực mới Thủ pháp kỳ ảo được các tác giả sử dụng có khi dựa trên

nền tảng của những tác phẩm cổ tích, truyền thuyết, thần thoại trong quá khứ (Trương

Chi, Những ngọn gió Hua Tát - Nguyễn Huy Thiệp, Sự tích ngày đẹp trời – Hoà Vang, Gióng – Lê Minh Hà) và ở đó hiện thực đời sống không phải bao giờ cũng tuân theo lô

gic nhân quả; có khi là việc sử dụng các chi tiết tình huống kỳ ảo (Thợ may - Phạm Hải Vân, Anh lính To ny D – Lê Minh Khuê, Nguyệt cầm - Nguyễn Thị Ấm) với sự

lồng ghép yếu tố hư và thực, sử dụng mô típ hóa kiếp, luân hồi Tính chất “nguyênphiến” của huyền thoại, cổ tích đã không còn mà đã có sự khúc xạ qua lăng kính củanhà văn Bút pháp huyền thoại được vận dụng trong việc tạo dựng không khí, khônggian huyền thoại, yếu tố thần kỳ, xây dựng kết cấu, nhân vật truyện ngắn, qua ngônngữ và hệ thống biểu tượng,… Sự tiếp nối, liên tưởng với những nét mờ nhoè, sự phatrộn đan cài giữa hư và thực, sự vận động của dòng mạch truyện kể nhiều khi “khôngtuân theo quy luật tư duy và lý trí” đã kích thích khả năng khám phá của người đọc với

tư cách là chủ thể tiếp nhận Các cây bút truyện ngắn đã tận dụng được lợi thế của bútpháp này trong việc khám phá và thể hiện thế giới đa chiều của đời sống Việc sử dụngbút pháp huyền thoại trong các sáng tác thời kỳ này đã cho thấy những bứt phá khỏi

mô thức tự sự truyền thống với sự biến hóa trong cách kể, cách trần thuật đem đến chongười đọc những cách tiếp cận mới

2.2.4.3 Tự sự dòng ý thức

Kỹ thuật dòng ý thức được các tác giả sử dụng cho phép nhà văn đi sâu vào đờisống bên trong con người, biểu đạt đời sống theo chiều sâu, biểu đạt thế giới nội tại

của con người: “từ hướng ngoại chuyển vào hướng nội” Các tác phẩm như Phiªn chî

Gi¸t (NguyÔn Minh Ch©u), Kịch câm, Si tình (Phan Thị Vàng Anh), Trong c¬n ma

(Phạm Thị Hoài), Bức thư gửi mẹ Âu Cơ (Y Ban), Chơi Hạ Long, Biển trong mưa (Lý

Lan), với thủ pháp tự sự dòng ý thức, nhà văn đã miêu tả đời sống thông qua trạngthái suy tư của nhân vật Với lối viết dựa vào dòng ý thức, các sáng tác theo khuynhhướng này không thiên về cốt truyện sự kiện mà thường khai thác ý nghĩ của nhân vật

Ở những truyện ngắn mà dòng ý thức đã trở thành sợi dây kết nối mạch truyện, thờigian thường mang tính ước lệ, quá khứ và hiện tại cùng đồng hiện đan xen theo dòngtâm tưởng của nhân vật Tác phẩm thiên về bộc lộ cảm nghĩ và suy tưởng hơn là bámsát miêu tả sự kiện và biến cố của đời sống (vốn là một đặc trưng của văn học giaiđoạn trước) Tính nhất quán và hoàn chỉnh của cốt truyện không còn là nguyên tắc tổchức tác phẩm Diễn biến của truyện đôi khi đứt đoạn, không liền mạch Đồng hiệnthời gian, độc thoại nội tâm, hồi tưởng được xem là những cách triển khai hợp lý nhằmkhắc hoạ đời sống nội tâm của nhân vật cũng như những trạng thái của đời sống

CHƯƠNG 3 CÁC DẠNG THỨC XÂY DỰNG NHÂN VẬT VÀ TỔ CHỨC KẾT CẤU VĂN

BẢN TRUYỆN NGẮN

3.1 Các dạng thức xây dựng nhân vật

3.1.1 Thay đổi dạng thức nhân vật bất biến

Thời kỳ đổi mới, với ý thức thay đổi mối quan hệ tác giả - nhân vật và ngườiđọc, với sự đổi mới tư duy nghệ thuật đã dẫn đến sự thay đổi trong cách thức xây dựngnhân vật Trong truyện ngắn đương đại, thế giới nhân vật vô cùng phong phú, muônhình vạn trạng, mỗi người một tính cách, một hoàn cảnh và thái độ ứng xử độc lập,khác biệt

Hình thức xây dựng cốt truyện trên cơ sở người thật việc thật, những nguyênmẫu trong đời sống vốn phổ biến trong các truyện ký chống Mỹ đến nay trở nên thưathớt mà thay vào đó là nhiều kiểu dạng nhân vật mới, đa dạng hóa các loại hình nhânvật Chất liệu xây dựng nhân vật trong truyện ngắn đương đại vẫn từ cuộc sống, từnhững con người đang tồn tại xung quanh chúng ta nhưng là những con người cá nhânvới muôn hình vạn trạng hình thức biểu hiện

• Cái nhìn mới về nhân vật lịch sử:

Cũng có trường hợp nhà văn lựa chọn nhân vật lịch sử để xây dựng nhân vậtvăn học nhưng lịch sử được xem như một nguyên cớ để nhà văn tạo nên những sáng

tạo nghệ thuật qua đó thể hiện quan niệm về con người và cuộc đời: Vàng lửa, Kiếm

sắc và Phẩm tiết (Nguyễn Huy Thiệp), Một mình ở Tokyo (Trần Thùy Mai) Đặt Trần

Thùy Mai bên cạnh Nguyễn Huy Thiệp, Võ Thị Hảo, Nguyễn Xuân Khánh, Sương