TIỂU LUẬN bài phóng sự điều TRA

NỘI DUNG Câu 1: Viết một bài Điều tra “ĐỘT NHẬP” CƠ SỞ CHẾ BIẾN MỨT BẨN Thời điểm giáp Tết, mứt phục vụ nhu cầu Tết đang tăng mạnh. Tuy nhiên để chọn được sản phẩm đảm bảo chất lượng, vệ sinh an toàn thực phẩm lại là chuyện không hề dễ dàng. Các loại mứt nhìn trông bắt mắt nhưng quá trình chế biến khiến nhiều người chứng kiến phải kinh hoàng, sợ hãi… Có lẽ khi đến tay người tiêu dùng, những hộp mứt được đóng gói trông rất bắt mắt đã khiến nhiều “thượng đế” không thể bỏ qua. Tuy nhiên đã bao giờ người mua tự hỏi, quy trình sản xuất những loại mứt truyền thống này thế nào? Phóng viên đã thâm nhập các cơ sở sản xuất mứt truyền thống tại xã Ninh Hiệp (Gia Lâm, Hà Nội) để tìm hiểu thêm về vấn đề này. Khu làm mứt tết truyền thống trên gần chợ Ninh Hiệp là nơi cung cấp hàng trăm tấn loại mứt sen, bí, gừng mỗi dịp cuối năm. Chuyện mất vệ sinh trong quá trình làm bánh làm mứt tại làng nghề nổi danh này xưa nay chẳng phải chuyện lạ. Nếu như ngày bình thường mỗi nhà chỉ làm làng nhàng đủ ăn thì tết mới là mùa làm ăn chính. Nhà nhà làm mứt, nhân công thời vụ được huy động tối đa. “Công nhân” ở đây cũng hết sức đa dạng gồm đủ mọi thành phần: đồng nát, nông dân…chưa qua tập huấn. Theo chân một người đồng hương chị N.T.L (47 tuổi, Bắc Giang), phóng viên đã được nhận vào làm tại cơ sở chế biến mứt kẹo Hải Hà do bà Hà làm chủ ngay khu vực đầu chợ Ninh Hiệp. Khu chế biến mứt của cơ sở Hải Hà là một khu vực chật chội, nằm khuất sâu phía trong ngôi nhà, ẩm thấp và nặng mùi. Vài cái bể chứa, những chiếc chảo đen sì, cáu bẩn, vài chiếc thùng phuy ngâm mứt sùi bọt, ruồi nhặng, bốc mùi chua cùng những dụng cụ làm mứt bẩn bám đen kít nằm ngổn ngang. Đặc biệt, một số loại hóa chất dùng để tẩy trắng, “làm đẹp” cho mứt do sử dụng nhiều lần còn bốc mùi hôi thối nồng nặc. Mùi tanh tanh, thum thủm, ngai ngái của bí ủng lâu ngày và mùi hóa chất tẩy trắng chứa trong các thùng phuy lớn trộn vào nhau...

NỘI DUNG

Câu 1: Viết một bài Điều tra

“ĐỘT NHẬP” CƠ SỞ CHẾ BIẾN MỨT BẨN Thời điểm giáp Tết, mứt phục vụ nhu cầu Tết đang tăng mạnh Tuy nhiên để chọn được sản phẩm đảm bảo chất lượng, vệ sinh an toàn thực phẩm lại là chuyện không hề dễ dàng Các loại mứt nhìn trông bắt mắt nhưng quá trình chế biến khiến nhiều người chứng kiến phải kinh hoàng, sợ hãi…

Có lẽ khi đến tay người tiêu dùng, những hộp mứt được đóng gói trông rất bắt mắt đã khiến nhiều “thượng đế” không thể bỏ qua Tuy nhiên đã bao giờ người mua tự hỏi, quy trình sản xuất những loại mứt truyền thống này thế nào?

Phóng viên đã thâm nhập các cơ sở sản xuất mứt truyền thống tại xã Ninh Hiệp (Gia Lâm, Hà Nội) để tìm hiểu thêm về vấn đề này

Khu làm mứt tết truyền thống trên gần chợ Ninh Hiệp là nơi cung cấp hàng trăm tấn loại mứt sen, bí, gừng mỗi dịp cuối năm Chuyện mất vệ sinh trong quá trình làm bánh làm mứt tại làng nghề nổi danh này xưa nay chẳng phải chuyện lạ Nếu như ngày bình thường mỗi nhà chỉ làm làng nhàng đủ ăn thì tết mới là mùa làm ăn chính Nhà nhà làm mứt, nhân công thời vụ được huy động tối đa “Công nhân” ở đây cũng hết sức đa dạng gồm đủ mọi thành phần: đồng nát, nông dân… chưa qua tập huấn

Theo chân một người đồng hương chị N.T.L (47 tuổi, Bắc Giang), phóng viên đã được nhận vào làm tại cơ sở chế biến mứt kẹo Hải Hà do bà Hà làm chủ ngay khu vực đầu chợ Ninh Hiệp

sì, cáu bẩn, vài chiếc thùng phuy ngâm mứt sùi bọt, ruồi nhặng, bốc mùi chua cùng những dụng cụ làm mứt bẩn bám đen kít nằm ngổn ngang Đặc biệt, một số loại hóa chất dùng để tẩy trắng, “làm đẹp” cho mứt do sử dụng nhiều lần còn bốc mùi hôi thối nồng nặc Mùi tanh tanh, thum thủm, ngai ngái của bí ủng lâu ngày và mùi hóa chất tẩy trắng chứa trong các thùng phuy lớn trộn vào nhau

Dụng cụ chế biến mứt

Chị L giải thích quá trình làm mứt: các loại thực phẩm : “sen, bí, cà rốt, gừng… sau khi cắt khúc, thái xong được đựng trong các “rổ xề” ngâm, công nhân

sẽ rửa qua nguyên liệu rồi đem ngâm nước vôi loãng trong các bể chứa, thùng phuy”.Hai chiếc thùng phuy chứa nước được dùng để rửa hàng tấn nguyên liệu khiến nước đã chuyển màu đen kịt Sau đó, nguyên liệu được đem luộc trong các thùng lớn rồi vớt ra đem phơi, và luộc lần nữa để tiệt trùng, theo chia sẻ của một

"công nhân" làm mứt Tiếp đến bí sẽ được đưa vào những thùng ngâm hóa chất

nhằm làm trắng và giòn Khi vớt ra, mứt bí sẽ được tẩm ướp với đường hóa học, chất phụ gia để hấp dẫn người tiêu dùng và cạnh tranh với các loại mứt Tết khác trên thị trường

Theo bà Hà : các loại phẩm màu xanh, đỏ, vàng lòe loẹt hầu hết dùng phẩm màu công nghiệp mua ở chợ Long Biên Còn các loại thực phẩm phải tẩy trắng trước như vậy mứt sẽ giòn và mẫu mã mới đẹp hơn được

Trên sàn nhà ẩm thấp và nhớp nháp, những người công nhân chân đi ủng đang luôn tay đảo đều nồi mứt, chiếc thìa lớn vừa dùng xong được đặt lên chiếc thùng cáu cạnh Mứt nấu chín, đổ ra một cái chảo lớn, chia ra các nia con, dàn đều rồi chồng lên các giá chờ khô để đóng gói Những chiếc giá sắt này hoen gỉ, đen đúa vì lâu ngày không được vệ sinh

Đa số công nhân trong các cơ sở sản xuất mứt không dùng găng tay khi làm việc Mứt thành phẩm đặt ngay dưới nền nhà, dưới chỉ lót một lớp bạt mỏng Ngoài

ra cở sở này còn có một đặc sản là ô mai Ô mai sau khi được làm xong chất thành đống ngay dưới nền nhà ẩm thấp Ruồi muỗi, kiến, lại có vài chú chuột đua nhau kéo lên “đánh chén” no nê Thỉnh thoảng công nhân phải chạy qua…đuổi chó đang

vô tư đứng trên “đồi ô mai”…phóng uế và bới (!?)

“ô mai” được ngâm trong nước muối đục ngàu như màu đất

Chị N.T.V (30 tuổi, Bắc Giang) vừa đảo chiếc chảo lớn trên bếp vừa lắc đầu:

“”Khuất mắt trông coi” chứ đi làm ở đây, nhìn tận mắt xong về nhà nhìn thấy mấy loại này mà buồn nôn Không dám cho mấy đứa nhỏ ăn luôn”

Công đoạn chế biến là vậy, quy trình đóng gói cũng hết sức mất vệ sinh

Đa số người làm trong xưởng đều không dùng găng tay Các loại mứt sen, mứt bí, ô mai sau được đóng gói ngay tại đống Công nhân dùng tay trần, cáu bẩn bốc mứt cho vào túi Vừa đóng gói vừa nói chuyện, thỉnh thoảng có những miếng

“rơi ra ngoài” lăn ra nền đất bẩn, họ lại vô tư nhặt lên, cho vào túi Chốc, chốc lại đưa bàn tay "nhớp nháp" lên miệng mút một cách ngon lành Mặc kệ bụi bẩn, ruồi muỗi bám vào đống mứt đang nằm dưới sàn nhà

Số mứt này được chuyển cho các đầu mối đã đặt sẵn, chuyển đến các tiểu thương ở chợ phân phối đi mọi miền tiêu thụ trong dịp Tết

Nguyên liệu bẩn như vậy, nhưng đến tay của người tiêu dùng lại trở thành những miếng mứt bí thơm ngon ngọt lịm, đẹp mắt với đủ màu sắc vàng, xanh, đỏ cùng hương va-ni thoang thoảng và vị ngọt sắc đủ để hấp dẫn người thưởng thức

Các loại mứt tế, ô mai được đóng gói đẹp đẽ trong các quầy hàng Tết

Những túi mứt sen vàng óng, mứt bí đao giòn sật, trắng nõn, mứt cà rốt đỏ tươi, đóng túi giấy bóng kính và cho vào hộp trông thật ngon mắt trên thị trường bánh kẹo tết những ngày này hấp dẫn không ít người tiêu dùng Thế nhưng ít ai ngờ rằng, đằng sau những sản phẩm bánh mứt kẹo bắt mắt đó, là cả một quy trình chế biến kinh hoàng Rõ rang, các cơ quan chức năng không thể tiếp tục thả nổi vấn đề này

SĐT chị Nguyễn Thị Lý (Bắc Giang) – “công nhân” thời vụ nhiều năm tại cơ sở Hải Hà: 0166 701 3548

Câu 2: Trình bày những khác biệt cơ bản giữa thể loại Điều tra với các thể loại khác trong hệ thống các thể loại báo chí.

• Khái niệm

Theo từ điển Tiếng Việt, in năm 1992 của Trung tâm từ điển ngôn ngữ viết:

“Điều tra là tìm hiểu, xem xét để biết rõ sự thật” Ở đây cần phân biệt khái niệm phương pháp điều tra và thể loại điều tra

Tác giả Trần Quang trong cuốn “Các thể loại chính luận báo chí” (Nxb Chính trị Quốc gia năm 2000) đưa ra quan điểm về khái niệm bài Điều tra cho rằng: “Điều tra là một thể loại chính luận báo chí phản ánh tương đối đầy đủ quá trình liên kết nhiều sự kiện có quan hệ nhân quả theo một chủ đề mà trong đó các

dữ kiện được sắp xếp một cách lôgíc nhằm làm rõ sự thật của vấn đề mà công chúng đang quan tâm”

Còn tác giả Đức Dũng cũng đưa ra quan điểm của mình như sau:

“Trong hệ thống các thể loại báo chí, Điều tra là một thể loại báo chí nằm trong nhóm các thể loại báo chí chính luận Nó có mục đích và có nhiệm vụ đem lại những câu trả lời trước những sự kiện, vấn đề nổi bật trong đời sống Bằng sự kiện, số liệu, có khi miêu tả sự kiện, có khi trình bày số liệu, bài điều tra nêu lên vấn đề, phân tích những khả năng và nhân tố mới, phân tích mối quan hệ giữa nguyên nhân và kết quả để rút ra những kết luận cần thiết Người viết điều tra luôn

cố gắng chỉ ra bản chất của sự vật và hiện tượng”.

Đức Dũng “Sáng tạo tác phẩm báo chí” Nxb Văn hoá – thông tin Hà Nội 2002.

.

Nằm trong hệ thống các thể loại báo chí, Điều tra có mang những đặc trưng riêng của thể loại về: đối tượng phản ánh, mục đích phản ánh, phương pháp phản ánh, phương pháp thu thập thông tin…

• Đối tượng phản ánh

Đối tượng của bài Điều tra thường là các sự kiện, hoàn cảnh “có vẫn đề”, thường là các vấn đề tiêu cực như:

- Hối lộ

lực nằm sau nó luôn cố gắng che giấu

Đối tượng phản ánh của bài điều tra là những sự thật chứa đựng mâu thuẫn đang cần có câu trả lời hoặc đã có nhiều cách giải đáp khác nhau nhưng chưa có một cách đúng đắn nhất

Sự kiện trong bài điều tra là sự thật xảy ra trong đời sống Tuy nhiên, không phải bất cứ sự kiện có thật nào cũng đưa lên báo Nói cách khác, tính chất của sự kiện trong bài điều tra có đặc thù riêng Đó là những hiện tượng có quy mô lớn, nổi bật, tập trung Sự kiện đó phải xác thực và tiêu biểu cho một xu thế phát triển của hiện thực

Đề cập đúng vấn đề nóng hổi mà mọi người quan tâm, nêu lên những câu trả lời là mối băn khoăn của nhiều người Trình bày phân tích các sự kiện mới mẽ và

có sức thuyết phục

Hiện nay, tác phẩm điều tra thường được sử dụng để phản ánh về những cái xấu, cái tiêu cực Tuy nhiên, điều tra còn được sử dụng để phản ánh về những cái tốt, khẳng định cái tích cực, nhất là trong trường hợp cái tốt, cái tích cực ấy đang bị cái xấu, cái ác tìm cách vùi dập, phủ nhận…

• Mục đích của bài Điều tra

Mục đích của bài điều tra là tìm ra sự thật, tìm ra bản chất của sự kiện, hiện tượng, vấn đề nằm sau vẻ ngoài của nó Trên cơ sở những luận cứ với những bằng chứng xác thực, người viết cố gắng chỉ ra cốt lõi, bản chất của sự vật và hiện tượng.

Điều tra làm sáng tỏ những vấn đề đang gây ra nhiều ý kiến, nhiều cách thể hiện khác nhau để giúp cho độc giả có câu trả lời đúng nhất, cách nhìn xác thực nhất Do có nhiệm vụ trả lời nên tác phẩm điều tra phải có cấu trúc chặt chẽ bằng

sự phối hợp của các luận đề – luận cứ – luận điểm

Tác phẩm điều tra phải “làm rõ những thông tin còn chứa nhiều uẩn khúc, nhiều mâu thuẫn, thường không có sẵn lời giải đáp từ các cơ quan công quyền hoặc các cơ quan chuyên môn Cũng có thể câu trả lời đang nằm đâu đó, nhưng để đến được với nó, phóng viên phải bỏ nhiều công sức

Như vậy, điều tra có nhiệm vụ, mục đích trả lời những câu hỏi mà cuộc sống đặt ra, những điều tiêu cực mà các thế lực nằm sau nó cố gắng che giấu để tìm ra

sự thật, làm sáng tỏ những vấn đề đang gây ra nhiều ý kiến, nhiều cách hiểu khác nhau để giúp cho độc giả có câu trả lời đúng nhất, cách nhìn xác thực nhất

Bài điều tra cần phải có một kết luận rõ ràng, dứt khoát để giúp độc giả có được câu trả lời cuối cùng, chính xác nhất về vấn đề được đề cập Kết luận thường nhấn mạnh đến điều quan trọng nhất, có ý nghĩa quyết định nhất đến vấn đề đó Kết luận phải rõ ràng, dứt khoát và có sức thuyết phục Trong thực tế, tác phẩm điều tra có thể trả lời với những cấp độ khác nhau: vạch trần sự thật; nêu bài học kinh nghiệm và giải pháp; nêu ý kiến, kiến nghị giải quyết

Một bài điều tra đạt chất lượng tốt phải trả lời kịp thời câu hỏi mà thực tiễn đặt ra Câu trả lời phải rõ ràng, dứt khoát Các luận cứ trong bài phải tiêu biểu, các bằng chứng phải có độ tin cậy Câu trả lời phải được trình bày và phân tích một cách thuyết phục, giúp công chúng phân biệt được phải trái và nhận rõ bản chất của các sự vật, hiện tượng

• Các phương pháp thu thập thông tin trong bài điều tra

Trong quá trình thực hiện điều tra, nhiều người cho rằng : Viết điều tra khác với viết phóng sự, càng nhiều tư liệu chính xác càng quý. Đó chính là bằng chứng trong bài điều tra

Trong một bài điều tra phải có một hệ thống các bằng chứng Những bằng chứng này là chất liệu để hình thành nên những luận cứ Bằng chứng càng tiêu biểu thì độ tiêu biểu của các luận cứ càng cao Bằng chứng trong tác phẩm báo chí nói chung và trong tác phẩm điều tra nói riêng có thể là các bức ảnh, các con số, chi tiết, câu nói, văn bản hoặc cũng có thể là kết quả của sự quan sát, phỏng vấn của tác giả Những bằng chứng này có khi được trích trích từ các văn bản dài hàng trăm chữ; cũng có khi chỉ là một con số Có lúc các bằng chứng đứng độc lập thành hẳn một đoạn, cũng có lúc nó nằm lẫn vào trong các đoạn khác

Để có được các bằng chứng đó là điều không hề dễ dàng vì các vấn đề mà tác giả điều tra thường là các vấn đề tiêu cực ảnh hưởng tới lợi ích của một số hoặc một nhóm người trong xã hội, họ sẽ tìm mọi cách để che giấu các bằng

chứng này Vì vậy, việc thu thập thông tin của nhà báo viết điều tra không chỉ khó khăn mà còn rất nguy hiểm, thậm chí tới tính mạng của bản thân nhà báo.

Trong quá trình hoạt động viết điều tra, người phóng viên phải có khả năng vận dụng các phương pháp công tác một cách linh hoạt như: phỏng vấn, quan sát, nghiên cứu tài liệu, phân tích, tổng hợp, so sánh, đối chiếu v.v… Người viết điều tra phải lăn lộn với thực tế, phải gặp nhiều người để hỏi, để quan sát Trực tiếp quan sát những sự thật đang diễn ra có thể giúp cho phóng viên đánh giá, so sánh, thẩm định để rút ra được những kết luận đúng đắn

Trong bài Điều tra, ngoài một số phương pháp thu thập thông tin như các thể

loại khác (nghiên cứu tài liệu, ghi âm, chụp ảnh, quay phim…) một trong số

những đặc sắc trong thu thập thông tin của nhà báo viết Điều tra là phương pháp

nhập vai:

Nhập vai

Có một biện pháp mà phóng viên thường sử dụng trong điều tra là hình thức điều tra “nhập vai” hay còn gọi là “hóa thân nhân vật (undercover reporting)” Nghĩa là chính phóng viên, nhà báo đóng vai là người trong cuộc, trực tiếp tiếp cận

và ghi nhận thông tin

Tuy nhiên, sự việc phóng viên Hoàng Khương (báo Tuổi trẻ) bị phiên sơ thẩm TAND TP Hồ Chí Minh xét xử 4 năm tù về tội “đưa hối lộ” liên quan đến quá trình tác nghiệp thực hiện bài điều tra về xử lý vi phạm giao thông đã cho thấy, hiện nay vẫn thiếu các quy định về phương pháp điều tra nhập vai Và câu hỏi nhà báo được phép nhập vai đến đâu, được làm những gì trong thực hiện bài điều tra đang đòi hỏi một câu trả lời

Đánh giá về phương pháp nhập vai, phóng viên Đặng Anh Tuấn (bút danh Anh Thoa, báo Tuổi trẻ) cho rằng, để có sức sống cho bài viết, nhà báo phải hóa thân trong vai người đi đào vàng, đóng vai hành khách để vạch trần nạn cơm tù, đóng vai người đi buôn lậu… Đó là điều đương nhiên của điều tra, bởi nếu không nhập vai khó lòng mà có những cảm xúc thật, bằng chứng thật Tuy nhiên, phóng viên này cũng thừa nhận rằng, không phải tất cả các tình huống đóng vai đều được chấp nhận, xét ở góc độ đạo đức nghề nghiệp

Nhà báo Đức Hiển - Tổng Thư ký Tòa soạn báo Pháp luật TP Hồ Chí Minh cho rằng, trong khi chưa có pháp luật chưa có các quy định thì các phóng viên, tòa soạn cũng phải có những bộ nguyên tắc riêng để thực hiện đúng chức năng và tự bảo vệ mình trong quá trình tác nghiệp Nhà báo Đức Hiển đã chia sẻ 10 nguyên tắc khi nhập vai để điều tra Trong đó, điều đầu tiên là chỉ nhập vai khi đó là cách

tốt nhất để thu thập thông tin Ngoài ra, còn có những nguyên tắc như kế hoạch phải được sự đồng ý của cấp cao nhất; phóng viên không được tác động vào sự vật, hiện tượng, khiến nó thay đổi bản chất, không thúc đẩy sự kiện diễn ra hoặc khiến

nó diễn ra sớm hơn bình thường; không gài bẫy, gợi ý hối lộ; nếu phóng viên nhập vai mà buộc phải thực hiện hành vi vi phạm pháp luật, Tòa soạn phải liên hệ với cơ quan công an và trình bày rõ ngọn nguồn trước khi hành vi ấy diễn ra

Các phương pháp thu thập thông tin khác: Quay phim, chụp ảnh, ghi âm…

Các thao tác thu thập thông tin này là các phương pháp cơ bản được sử dụng trong viết nhiều thể loại báo chí Tuy nhiên, trong bài điều tra việc thực hiện các phương pháp này khó khăn hơn rất nhiều.

Trong việc thực hiện một bài Điều tra, các hình ảnh, âm thanh có khi là do… quay trộm mà có được Trong trường hợp nhà báo đang nhập vai thì việc ghi

âm, chụp hình các hành vi trái pháp luật: nhận hối lộ, chặt phá rừng, buôn gỗ lậu… luôn gặp rất nhiều cản trở Các phương tiện tác nghiệp (máy ảnh, máy ghi âm ) được cất cẩn thận Nếu bị phát hiện có thể ảnh hưởng trực tiếp tới việc điều tra, nguy hiểm hơn nữa là nguy hiểm tới tính mạng của người điều tra Đây chính

là nét khác biệt trong phương pháp thu thập thông tin trong thể loại Điều tra so với các thể loại khác

• Ngôn ngữ, giọng điệu trong bài Điều tra

Khác với ngôn ngữ phóng sự, bình luận hay phản ánh, tác phẩm điều tra thường có ngôn ngữ trực tiếp, xác thực, đơn giản Ngôn ngữ trong bài điều tra có tính chất thông tấn Vì đặc thù của bài điều tra là phân tích, lý giải, chứng minh sự