Phóng sự điều tra trên báo công an thành phố hồ chí minh vấn đề thể loại và giải pháp phát triển

Từ đó đưa ra giải pháp nâng cao chất lượng cũng như hiệu quả của việc sử dụng phóng sự điều tra không chỉ trên Báo Công an TP.HCM mà còn trên những tờ báo khác, những loại hình báo chí k

TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

HÀ NỘI – 2013

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- o0o -

TRẦN THỊ NGỌC ANH

PHÓNG SỰ ĐIỀU TRA TRÊN BÁO CÔNG AN

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH:

VẤN ĐỀ THỂ LOẠI VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Báo chí học

Mã số: 603201

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS NGUYỄN THỊ MINH THÁI

HÀ NỘI – 2013

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 5

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 7

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

5 Phương Pháp nghiên cứu 8

6 Ý nghĩa khoa học và giá trị thực tiễn 8

7 Bố cục của luận văn 9

CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN LIÊN QUAN ĐẾN THỂ LOẠI PHÓNG SỰ, PHÓNG SỰ ĐIỀU TRA 10

1.1 Thể loại phóng sự 10

1.1.1 Quan niệm về thể loại phóng sự 10

1.1.2 Đặc điểm về nội dung của thể loại phóng sự 14

1.1.3 Đặc điểm về hình thức của thể loại phóng sự 17

1.2 Thể loại điều tra 17

1.2.1 Quan niệm về thể loại điều tra 17

1.2.2 Đặc điểm về nội dung của thể loại điều tra 20

1.2.3 Đặc điểm về hình thức của thể loại điều tra 20

1.3 Thể loại phóng sự điều tra 23

Tiểu kết chương 1 26

CHƯƠNG 2 ĐẶC THÙ CỦA PHÓNG SỰ ĐIỀU TRA TRÊN BÁO CÔNG AN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 29

2.1 Quá trình hình thành và phát triển của Báo Công an thành phố Hồ Chí Minh 29 2.2 Đặc thù sử dụng phóng sự điều tra trên Báo Công an thành phố Hồ Chí Minh 31 2.3 Đặc thù về nguồn tin của phóng sự điều tra trên Báo Công

an thành phố Hồ Chí Minh 32 2.4 Đặc thù về nội dung và hình thức của phóng sự điều tra trên Báo Công an thành phố Hồ Chí Minh 34

2.4.1 Đặc thù về nội dung 34 2.4.2 Đặc thù về hình thức 58

2.5 Tác động xã hội của phóng sự điều tra trên Báo Công an thành phố Hồ Chí Minh 69 Tiểu kết chương 2 73 CHƯƠNG 3 GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG PHÓNG SỰ ĐIỀU TRA TRÊN BÁO CÔNG AN THÀNH PHỐ

HỒ CHÍ MINH 75 3.1 Ưu điểm trong việc tổ chức phóng sự điều tra trên Báo Công an thành phố Hồ Chí Minh 75 3.2 Nhược điểm trong việc tổ chức phóng sự điều tra trên Báo Công an thành phố Hồ Chí Minh 80 3.3 Giải pháp nâng cao chất lượng phóng sự điều tra trên Báo Công an thành phố Hồ Chí Minh 84

3.3.1 Đối với cơ quan chủ quản 85 3.3.2 Đối với Ban Biên tập 85

3.3.3 Đối với phóng viên 86

Tiểu kết chương 3 93

KẾT LUẬN 95

DANH MỤC TÀI LIÊU THAM KHẢO 97 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC BẢNG TRONG LUẬN VĂN

Bảng 1: Thể loại bài được đặt tên trên báo

Bảng 2: Mức độ phản hồi của cơ quan chức năng đối với vụ việc báo đăng tải

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trước khi Thực dân Pháp xâm lược, Việt Nam không có báo chí Sự ra đời của báo chí Việt Nam trùng khít với bước chân xâm lược của Thực dân Pháp với sự xuất hiện của tờ Gia Định báo vào ngày 15/4/1865 tại Sài Gòn Lúc đầu, tờ Gia Định báo chỉ là công cụ thông tin của người Pháp ở Đông Dương, chuyên đăng các công văn, nghị định, thông tư của chính quyền thực dân Sau này, khi Trương Vĩnh Ký chính thức làm chủ bút, tờ Gia Định báo mới phát triển mục biên khảo, thơ văn, lịch sử góp phần cổ động việc học chữ Quốc ngữ và lối học mới, mở đường cho các thể loại văn xuôi Việt Nam

in bằng chữ quốc ngữ, đặt nền móng cho sự hình thành nền báo chí Việt Nam

Sau Gia Định báo là sự ra đời của các tờ: Phan Yên báo, Nông cổ mín đàn, Lục tỉnh tân văn, Đại Nam đồng văn nhật báo (1891) và Đại Việt tạp chí, Đông dương tạp chí (1913), Nam phong tạp chí (1917)…

Cùng với sự ra đời của báo chí, các thể loại báo chí bắt đầu phát triển

Năm 1932, tờ Hà Thành Ngọ Báo khởi đăng phóng sự nổi tiếng nhan đề “Tôi kéo xe” của nhà báo Tam Lang (Vũ Đình Chí), mở đầu cho thể loại phóng sự

trong làng báo Việt Nam

Xét về hiệu quả phản ánh hiện thực, phóng sự có vị trí mũi nhọn trong làng báo, làng văn đầu thế kỷ XX Các nhà văn đồng thời cũng là nhà báo lúc bấy giờ như Tam Lang, Trọng Lang, Vũ Trọng Phụng, Ngô Tất Tố bằng tài năng và sự ham học hỏi đã đưa thể loại phóng sự phát triển đến đỉnh cao của

sự chiếm lĩnh hiện thực một cách sống động với những hình ảnh, số liệu cụ thể, những nhân vật giống như nguyên mẫu, giúp người đọc không những hiểu sự thật mà còn thấy được bản chất sâu xa của hiện tượng Các tác phẩm

Tôi kéo xe, Cơm thầy cơm cô, Lục xì, Cạm bẫy người, Ngõ hẻm đăng nhiều

kỳ trên các báo luôn được độc giả khao khát đón đọc

Sau CMT8, đất nước bước vào hai cuộc kháng chiến, thể loại phóng sự cùng với các thể loại báo chí khác tiếp tục phát huy vai trò của mình trong sự vận động, phát triển của nền báo chí nước nhà và phóng sự được đánh giá là thể loại xung kích với năng lực phản ánh sự kiện một cách năng động, vừa trực tiếp, cụ thể, vừa có tầm khái quát nhất định

Đất nước đổi mới, phát triển nền kinh tế thị trường , bên cạnh những thành tựu đạt được, có không ít vấn đề tiêu cực đặt ra Đó là sự tha hóa, biến chất của nhân cách con người, sự suy đồi của đạo đức xã hội Phóng sự một lần nữa lại xuất hiện nhiều với tinh thần nhìn thẳng vào sự thật, nói rõ sự thật

Đó là Câu chuyện về một ông “ Vua lốp” - 1987 của Nhật Linh (lên án thói sách nhiễu và những luật tục vô lý kìm hãm người lao động…); Cái đêm hôm ấy đêm gì - 1988 của Phùng Gia Lộc (kể về chuyện người dân đã phải ăn cám vì thóc đã bị chính quyền địa phương thu để nộp cho nhà nước); Người đàn bà quỳ của Lê Văn Ba ( phản ánh một chuyện bất bình của một nông dân

kiên trì khiếu kiện lên đến cấp cao nhất chuyện bất công khi xã lấy đất ở của

họ nói là để xây dựng cụm cơ khí của hợp tác xã nhưng lại cấp cho họ hàng xây nhà)… Những bài viết này đánh dấu cuộc chiến chống lại cái cũ bao cấp, trì trệ, bảo thủ, khẳng định cái mới và mở ra tự do dân chủ Phóng sự báo chí trở thành thể loại xung kích hàng đầu và xuất hiện trên nhiều tờ báo như Văn nghệ, Lao động, Tiền phong…với những cây bút nổi tiếng như: Xuân Ba (Tiền Phong), Huỳnh Dũng Nhân (Lao Động) Phóng sự lúc này không còn dừng lại ở phản ánh hiện thực ở thế trực tiếp với cái tôi trần thuật mà bắt đầu

có sự khám phá, phơi bày những mảng tối của xã hội, đưa ra ánh sáng pháp luật những sai trái, tồn tại Nhà báo viết phóng sự không chỉ tìm hiểu, quan sát những cái mới lạ, những điều chưa ai biết để chuyển tải đến độc giả mà

còn tìm cách vạch trần sự thật, tìm cho bằng được bản chất của vấn đề, của sự kiện quần chúng quan tâm Trên các tờ báo bắt đầu xuất hiện các bài báo có nội dung điều tra nhưng được viết bằng ngôn ngữ mềm mại, linh hoạt, có cái tôi trần thuật của tác giả như một bài phóng sự Những bài báo này lúc được gọi là phóng sự, lúc được gọi là điều tra hoặc phóng sự điều tra Tuy tên gọi không có sự thống nhất nhưng tác động về mặt xã hội của những bài báo này

rất lớn Loạt bài “Ông giám đốc coi trời bằng nửa con mắt” của Báo Công an thành phố Hồ Chí Minh (Báo Công an TP.HCM), loạt bài “Những cung đường mãi lộ” trên Báo Tuổi trẻ TP.HCM, loạt bài về “cơm tù” trên Báo Tuổi trẻ TP,HCM, trên Báo Pháp luật TP.HCM, loạt bài “Nạo vét sông Thị Vải: Sự

mờ ám kinh tởm” trên Báo Thanh niên…đều để lại dấu ấn sâu đậm trong long

độc giả

Ngay từ những năm đầu đổi mới, Báo Công an TP.HCM với đặc thù và

ưu thế là báo của ngành Công an đã thực hiện những bài viết áp dụng nghiệp

vụ điều tra vào quá trình tác nghiệp Trên trang báo bắt đầu xuất hiện những bài báo được gọi là phóng sự điều tra Rất nhiều vụ việc khuất tất, tham nhũng, sai trái…trong xã hội đã được Báo Công an TP.HCM khám phá, đưa lên mặt báo và cuối cùng là sự vào cuộc của cơ quan chức năng Những vụ án lớn như: Vụ buôn lậu, tham ô, đưa hối lộ và cố ý làm trái… gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng của Mai Văn Huy tại Công ty Thương mại dầu khí Đồng Tháp với 37 bị can bị truy tố; Vụ án nhận hối lộ, tham nhũng của “Vua địa chính Bình Châu” Đặng Ngọc Phước; Vụ án tham nhũng ở công ty địa ốc Gò Môn với chủ tịch quận và bí thư quận ủy quận Gò Vấp phải ra hầu tòa; Vụ án tham nhũng đất đai ở Hóc Môn với nguyên chủ tịch huyện, trưởng phòng đô thị huyện Hóc Môn phải ra hầu tòa… đều có đóng góp rất lớn của những bài phóng sự điều tra dám phanh phui sự thật trên Báo Công an TP.HCM

Phóng sự điều tra xuất hiện khá đều trên các số Báo Công an TP.HCM

và phản ánh rất tốt mảng tối của xã hội, đạt hiệu quả cao trong cuộc chiến chống lại cái xấu, cái ác, được độc giả quan tâm, ưa thích Tuy nhiên, tên gọi thể loại của nó trong các số báo không ổn định và phóng sự điều tra không được coi như một chuyên mục của báo

Như vậy, trong thực tế vận hành báo chí, một số tờ báo đã dùng từ phóng sự điều tra để đặt tên cho một dạng bài có tính phản biện cao, chuyên phản ảnh mảng tối, tiêu cực của đời sống xã hội Những bài báo này mang đồng thời đặc trưng của hai thể loại phóng sự và điều tra nhưng đến nay chưa

có một nghiên cứu nào về phóng sự điều tra với tư cách nó là một thể loại mới, mặc dù phóng sự điều tra ngày càng khẳng định vai trò của mình trong

sự phát triển của báo chí

Là người có nhiều năm công tác tại Báo Công an TP.HCM, một trong những tờ báo có số lượng phát hành lớn nhất nước, chúng tôi nhận thấy vai trò quan trọng trong phản biện xã hội của phóng sự điều tra cũng như việc tòa soạn Báo Công an TP.HCM rất coi trọng và đã phát huy được tối đa ưu thế

của phóng sự điều tra Chính vì vậy, chúng tôi chọn đề tài Phóng sự điều tra

trên Báo Công an TP.HCM: vấn đề thể loại và giải pháp phát triển với kỳ

vọng ít nhiều sẽ đưa ra một cái nhìn tổng thể, khách quan về phóng sự điều tra Ngoài ra, việc khảo sát cũng sẽ đúc kết được những ưu điểm, nhược điểm trong việc sử dụng thể loại phóng sự điều tra trên Báo Công an TP.HCM thời gian qua Từ đó đưa ra giải pháp nâng cao chất lượng cũng như hiệu quả của việc sử dụng phóng sự điều tra không chỉ trên Báo Công an TP.HCM mà còn trên những tờ báo khác, những loại hình báo chí khác, giúp cho đồng nghiệp

và những người quan tâm đến thể loại này rút ra được những kinh nghiệm, những bài học quý giá trong quá trình tác nghiệp

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Các nhà nghiên cứu báo chí trên thế giới đều thống nhất trong hệ thống thể loại báo chí có thể loại phóng sự và thể loại điều tra Cụ thể, trong tiếng Anh có từ “report” là “phóng sự”, “investigate” nghĩa là “điều tra” Tương tự, trong tiêng Pháp có từ “reportage” có nghĩa là phóng sự và “recherche” có nghĩa là điều tra Lịch sử nghiên cứu báo chí thế giới không đề cập đến thể loại phóng sự điều tra Từ điển tiếng Việt cũng không có từ này Tuy nhiên, trên thực tế, có nhiều nhà báo và tòa soạn sử dụng từ phóng sự điều tra cho

dạng bài viết về những tiêu cực, những cái xấu của đời sống xã hội

T.S Đức Dũng trong “Viết báo như thế nào” (2001), Nxb Văn hóa –

Thông tin, có đề cập đến phóng sự điều tra như một dạng của phóng sự báo chí Theo tác giả Đức Dũng, trong phóng sự điều tra, tính chất phóng sự được thể hiện ở hình thức (thông qua ngôn từ, bút pháp, giọng điệu), còn tính chất điều tra được thể hiện chủ yếu ở nội dung( phải trả lời được những câu hỏi mà cuộc sống đặt ra thông qua một hệ thống những bằng chứng, luận cứ được sắp

xếp một cách logic, hợp lý) Tác giả không đi vào chi tiết và cũng không phân

tích trên những cứ liệu thực tiễn để đưa ra một cái nhìn đầy đủ về phóng sự điều tra

Trong “Phóng sự báo chí hiện đại” (2009), Nxb Thông tấn, TS Đức

Dũng tiếp tục nhắc lại quan điểm này và không đưa ra thông tin nào mới

Nhà báo Huỳnh Dũng Nhân trong “Để viết phóng sự thành công”

(2012), Nxb Thông tấn, cho rằng phóng sự điều tra là một dạng phóng sự đặc biệt, là biến thể hình thành từ sự kết hợp giữa hai thể loại phóng sự và điều tra Nói cách khác, theo tác giả, sự phối hợp giữa thể loại phóng sự và thể loại điều tra tạo thành thể loại phóng sự điều tra Đây là điểm khác biệt trong cách nhìn nhận của tác giả Huỳnh Dũng Nhân so với quan điểm của T.S Đức Dũng khi thừa nhận phóng sự điều tra là một thể loại Ngoài ra, tác giả Huỳnh Dũng

Nhân còn đưa ra cách tìm đề tài cho bài phóng sự điều tra, các phương pháp thực hiện điều tra, những nguyên tắc khi viết bài phóng sự điều tra…Tuy nhiên, cũng như T.S Đức Dũng, tác giả không tiến hành phân tích trên những

cứ liệu thực tiễn để có một cái nhìn đầy đủ, khách quan về phóng sự điều tra

Nhà báo Quang Hùng trong “Phóng sự điều tra” (2004), Nxb Tổng hợp

TP.HCM thì trình bày một cách rất mơ hồ và khó hiểu về phóng sự điều tra,

“Có thể coi phóng sự điều tra là một thể loại báo chí của riêng nước ta còn với các nước trên thế giới chỉ có phóng sự Cũng chính vì vậy, điều tra rất gần gũi với phóng sự Có người phân biệt phóng sự điều tra với điều tra chỉ bằng “cái tôi”: Nếu có “cái tôi” trong bài thì đó là phóng sự (hay phóng sự điều tra), còn nếu không có “cái tôi” thì đó là bài điều tra Riêng phóng sự điều tra và phóng sự thì có thể nói không có ranh giới cụ thể” [30, tr14] Từ

sự mơ hồ này, tác giả không thể đưa ra những đặc trưng để làm rõ thế nào là một bài phóng sự điều tra

Một số khóa luận tốt nghiệp đại học và luận văn sau đại học nghiên cứu

về thể loại phóng sự, thể loại điều tra trên báo in, báo mạng và phóng sự truyền hình…nhưng chưa có đề tài nào nghiên cứu, khảo sát riêng về phóng

sự điều tra

Tại Học viện Báo chí – Tuyên truyền, có các đề tài luận văn: Phóng sự báo chí và xu hướng phát triển hiện nay (khảo sát trên Báo Nhân dân chủ

nhật, Lao động, Sài Gòn Giải phóng, Hải quan từ năm 2002 đến năm 2003)

của Phạm Văn Hoành; Phóng sự với đề tài chống tham nhũng (khảo sát Báo

Sài Gòn Giải phóng và Báo Tuổi Trẻ thành phố Hồ Chí Minh các số ra hàng

ngày từ 1/1/2005 đến 31/12/2006) của Nguyễn Thị Huế; Phóng sự trong chương trình thời sự của Đài Truyền hình Việt Nam (khảo sát chương trình

thời sự 19h của đài Truyền hình Việt Nam từ tháng 1/2004 đến tháng 6/2005) của Thái Kim Chung…

Tại Trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn Hà Nội có một số

khóa luận tốt nghiệp đại học nghiên cứu về phóng sự như: Phóng sự trên Báo

Thanh Niên 1994-1997 của Bùi Thị Vân Anh; Phóng sự trên Báo Nhân dân

của Nguyễn Bảo Khánh; Phóng sự trên Báo Lao động 1996-1998 của Phạm Minh Tú; Phóng sự trên Báo Tiền Phong 1994-1998 của Đỗ Thị Mai Phương; Phóng sự Báo An Ninh thế giới 1998-1999 của Hà Thúy Quỳnh…Ngoài ra còn có các khóa luận nghiên cứu về thể loại điều tra như: Thể loại điều tra trên Báo Công an Nhân dân về đề tài phòng chống tệ nạn ma túy của Nguyễn Thu Hà; Thể loại điều tra qua thư bạn đọc của Ban Bạn đọc Báo Lao động

của Nguyễn Quốc Hưng…Không có luận văn hay khóa luận nào đề cập đến thể loại phóng sự điều tra, đặc biệt là phóng sự điều tra trên tờ báo ngành như

sự điều tra cũng như rút ra những bài học kinh nghiệm trong tác nghiệp phóng

sự điều tra trên Báo Công an TP.HCM Từ đó đưa ra giải pháp nhằm nâng cao chất lượng sử dụng thể loại phóng sự điều tra trên Báo Công an TP.HCM cũng như trên những tờ báo khác có sử dụng thể loại này

 Nhiệm vụ:

Trên cơ sở các kiến thức đã học và trải nghiệm thực tiễn của bản thân trong quá trình tác nghiệp báo chí, luận văn tập trung nghiên cứu, phân tích những đặc thù về nội dung, hình thức thể hiện của 300 bài phóng sự điều tra đăng tải trên các số Báo Công an TP.HCM, tính từ tháng 1/2000 đến hết thàng 5/2013, rút ra những ưu điểm và nhược điểm trong việc tổ chức phóng

sự điều tra trên Báo Công an TP.HCM

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn là 300 bài phóng sự điều tra đăng tải trên Báo Công an TP.HCM, tính từ tháng 1/2000 đến hết tháng 5/2013 Luận văn chú trọng khảo sát ưu, nhược điểm và vấn đề đặt ra qua thực trạng tổ chức thực hiện và sử dụng thể loại phóng sự điều tra trên Báo

Công an TP.HCM

5 Phương Pháp nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu dựa trên cơ sở lý luận báo chí truyền thông, đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước về phát triển sự nghiệp thông tin - báo chí; các tài liệu, giáo trình, sách tham khảo, báo và tạp chí trong và ngoài nước… có liên quan đến nội dung nghiên cứu

Ngoài ra, đề tài nghiên cứu còn sử dụng phương pháp phân tích văn bản, phương pháp thống kê tổng hợp tư liệu, phương pháp phỏng vấn…

6 Ý nghĩa khoa học và giá trị thực tiễn

Đề tài bước đầu đưa ra khái niệm về phóng sự điều tra, nghiên cứu phóng sự điều tra dưới góc nhìn thể loại

Đề tài đi sâu vào phân tích các tác phẩm phóng sự điều tra trên Báo Công an TP.HCM về nội dung cũng như hình thức, từ đó đưa ra giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả việc tổ chức thực hiện cũng như sử dụng thể loại phóng sự điều tra không chỉ trên Báo Công an TP.HCM mà còn trên những tờ báo in khác Những giải pháp đề tài đưa ra có thể ứng dụng ngay vào thực tiễn hoạt động tác nghiệp của những người làm báo cũng như trong công tác quản lý báo chí

Bên canh đó, đề tài cũng góp phần khẳng định được vai trò của phóng

sự điều tra trong việc phát triển nền báo chí Việt Nam

7 Bố cục của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Phụ lục, Tài liệu tham khảo, nội dung luận văn gồm 3 chương:

 Chương 1: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến thể loại

CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN LIÊN QUAN ĐẾN THỂ

LOẠI PHÓNG SỰ, PHÓNG SỰ ĐIỀU TRA

1.1 Thể loại phóng sự

1.1.1 Quan niệm về thể loại phóng sự

Phóng sự là một trong những thể loại báo chí được người đọc yêu quí nhất và cũng là một trong những thể loại khó nhất đối với người viết Đặc biệt, hấp dẫn và khó viết nên sau khi báo chí xuất hiện ở phương Tây, với sự

ra đời của các thể ký văn học cuối thế kỷ XVI, thì đến những năm 1690

phóng sự mới có “mầm mống” trên tờ Boston với bài Những việc xảy ra nơi công cộng của Bejamin Harriss Bài viết đã làm giật mình giới cầm quyền lúc

đó Nhưng theo các nhà nghiên cứu thế giới thì phóng sự chỉ thực sự xuất hiện trên báo chí phương Tây ở thế kỷ XIX Người Mỹ tên là Wlring đã thể

hiện những ấn tượng của ông về nước Mỹ và nước Anh trong cuốn Stetch Book (1819) G.Weerth (người Đức) bằng những hiểu biết của mình đã viết

Ký sự Anh quốc (1843) và Những ký sự khôi hài về đời sống thương mại Đức

(1845) Kế thừa kinh nghiệm viết ký sự trên, một loạt các cuốn sách đã ra

đời như Một mùa hè ở Luân Đôn (1854), Từ Anh Quốc (1860), Phía bên kia TWeed (1860) kết hợp được sự tường thuật với sự hư cấu các sự kiện thu hút

sự chú ý của độc giả Nắm bắt được tâm lý tiếp nhận đó, các nhà văn đã trực tiếp tham gia viết báo kể lại những câu chuyện có thực hàng ngày mà họ chứng kiến Các bài viết của các nhà văn mới không chỉ đơn giản là mô tả

“các kỳ họp quốc hội, những đám cháy, những trận lụt” mà thêm vào đó là

thông tin chi tiết, sinh động về diễn biến của những sự kiện có ý nghĩa xã hội, khám phá về số phận của những con người…Những bài viết này vừa

“chật ních” sự kiện nóng hổi, vừa cung cấp cho bạn đọc sự kiện từ nhiều góc

nhìn khác nhau với hiểu biết sâu sắc về xã hội, con người, bằng cảm xúc thương cảm hay căm ghét Từ đây, một thể loại tổng hợp phong cách sáng tạo của văn học và báo chí chính thức ra đời, đó là thể loại phóng sự Đến thế kỷ XX, thể loại này nhanh chóng chiếm lĩnh văn đàn, báo giới

Báo chí được đưa vào Việt Nam cùng với bước chân xâm lược của Thực dân Pháp và phóng sự là thể loại tân văn, là sản phẩm của quá trình giao lưu, tiếp xúc với văn hóa, văn học phương Tây (trực tiếp là Pháp) của văn hóa, văn học Việt Nam

Ở Việt Nam, từ phóng sự xuất hiện lần đầu tiên trong Việt Nam tự điển của hội Khai trí tiến đức, được giải nghĩa: “Phóng sự: người hỏi tin cho nhà báo” [61, tr 441) Trong cuốn Hán Việt từ điển do Đào Duy Anh biên soạn (xuất bản lần đầu tiên vào năm 1932), phóng sự được giải thích rằng: Phóng

có nghĩa là bắt chước, phỏng theo; sự có nghĩa là sự việc Tổng hợp lại Phóng

sự có nghĩa là phỏng theo sự việc Ngay sau khi tác phẩm Tôi kéo xe của Tam

Lang ra đời (1932) cùng với thơ mới, tiểu thuyết, phóng sự đã phát triển rất mạnh mẽ, mang giá trị thẩm mỹ cao Tuy nhiên đến lúc này vẫn chưa có

sự bàn luận, tranh luận về phóng sự với tư cách là một thể loại Theo tài liệu

được công bố trong Vũ Trọng Phụng, con người và tác phẩm của Nguyễn

Hoành Khung và Lại Nguyên Ân thì Vũ Trọng Phụng là người trực tiếp viết

phóng sự duy nhất lúc đó có quan niệm rõ ràng về thể loại phóng sự: “Tiểu thuyết và phóng sự là hai thể loại văn gần nhau Phóng sự là một thiên chuyện kể với cơ sở là những điều mà nhà báo đã từng mắt thấy tai nghe, trừ phi là một thiên “phóng sự trong buồng”, nhà báo nghe người ta kể lại cái

mà mình chưa biết bằng tai và bằng mắt” [33 tr 126.]

Đến năm 1942, khi phóng sự ở Việt Nam đã phát triển tới đỉnh cao thì giới nghiên cứu, phê bình mới dành cho nó sự quan tâm thích đáng Tiêu biểu cho cách đánh giá ở giai đoạn này về phóng sự, phải kể đến nhà nghiên cứu,

phê bình Vũ Ngọc Phan Trong cuốn Nhà văn hiện đại, Vũ Ngọc Phan quan niệm: “Lối văn này hoàn toàn mới ở nước ta, và cũng như ở các nước, nó là con đầu lòng của nghề viết báo ( ) Phóng sự là thăm dò lấy việc mà ghi Phóng sự là ký sự, là có lời phẩm bình, phóng sự ghi những điều mắt thấy tai nghe, có tính cách thời sự và có chỉ trích Không có lối văn nào giúp ích cho việc cải cách, cho nhà đương chức, nhà pháp luật và nhà xã hội học bằng các thiên phóng sự” [44, tr 504-505) Năm 1950, Nguyễn Đình Lạp, tác giả của những phóng sự nổi tiếng, theo kháng chiến làm công tác văn hóa văn nghệ,

đã có tập bài giảng Muốn làm phóng sự gửi cho các khóa đào tạo đội ngũ văn

nghệ kháng chiến mở tại Thanh Hóa Đây là giáo trình lí luận đầu tiên về thể loại phóng sự Sau khi có quan niệm rõ ràng về thể phóng sự, Nguyễn Đình Lạp trình bày những vấn đề cơ bản về thể loại cũng như cách thức, phương

pháp làm phóng sự Ông cho rằng: “Phóng sự hay là phỏng sự Phóng sự tức

là phóng tác (imiter), còn phỏng tức là hỏi, tìm hiểu nghiên cứu - còn sự tức

là sự kiện (fait) - Như thế thì gọi là phỏng sự mới đúng hơn, mới hay hơn Phóng sự là nghiên cứu tìm hiểu một sự kiện gì rồi ghi chép lại cho thật đúng Không phải bất cứ một sự kiện gì cũng thuộc phạm vi của phóng sự, sự kiện phóng sự phải có bốn yếu tố: Vật chất (cụ thể) - sự kiện phải có thực bằng hình thể trông thấy hoặc nghe thấy Hiện đại Phóng sự chỉ ghi chép được hiện tại những cái mắt thấy tai nghe Phải nhân loại nghĩa là phải có con người Xã hội, nghĩa là phải có một xã hội người…( ai chép lại và ảnh hưởng tới ai)” [35, tr 795-796] Đồng thời với việc coi phóng sự “là bộ môn của nghề làm báo”, Nguyễn Đình Lạp còn khẳng định: “Phóng sự là một bộ môn văn học chuyên tả thực rất chân xác những sự kiện xã hội, cụ thể và hiện tại được nghi chép lại tại nơi chốn xảy ra” [35, tr 792.]

Năm 1962, trên diễn đàn văn nghệ, nhà văn Bùi Huy Phồn có hẳn một bài viết về thể loại phóng sự Ông coi phóng sự là một thể văn xung kích, có

tính chiến đấu và tính kịp thời, thuyết phục người đọc bằng những số liệu, người thật, việc thật

Trong giáo trình Việt Nam văn học sử giản ước tân biên, nhà giáo Phạm Thế Ngũ đã bàn về phóng sự, phân biệt sự khác nhau giữa phóng sự và tiểu thuyết Ông coi ở hình thức đơn giản nhất, phóng sự “chỉ là một tường thuật… tác giả nhà báo đến tận nơi hỏi han, điều tra về một cảnh sinh hoạt, một nghề nghiệp, một hạng nhân vật rồi cứ sự mắt thấy tai nghe mà chép lên báo” [37,

tr 512]

thật (đăng lần lượt trên Tạp chí văn học từ tháng 5 năm 1966 đến số tháng 6

năm 1967), cùng với Tô Hoài, Trần Cư, Chế Lan Viên…, Vũ Đức Phúc cũng

đã coi phóng sự là ký, nhưng có nhiều đặc điểm không giống các loại ký khác

bởi tính “sốt dẻo, xác thực, toàn diện” của nó Năm 1985, trong tập giáo trình viết chung với Lê Bá Hán, GS Hà Minh Đức khẳng định: “Về cơ bản, phóng

sự cũng có đặc tính của một thiên ký sự: chú trọng sự kiện khách quan, tôn trọng tính chính xác của đối tượng miêu tả Nhưng phóng sự lại đòi hỏi tính trực tiếp Phóng sự được viết ra nhằm giải đáp những vấn đề nào đó mà xã hội quan tâm… Người viết phóng sự giỏi trước hết phải là một người có trách nhiệm với ngòi bút, với chân lý của cuộc sống , có năng lực phát hiện và khái quát hoá [23, tr 357] Nghiên cứu về thể ký báo chí, Nguyễn Đức Dũng coi phóng sự là một phần của ký báo chí và khẳng định:“Phóng sự là một thể loại đứng giữa văn học và báo chí, có khả năng trình bày, diễn tả những sự kiện; con người, tình huống điển hình, trong một quá trình phát sinh, phát triển dưới dạng một bức tranh toàn cảnh vừa khái quát, vừa chi tiết sống động với vai trò quan trọng của nhân vật trần thuật và bút pháp linh hoạt, ngôn ngữ giàu chất văn học” [13, tr 83] Trong lời giới thiệu bộ Phóng sự Việt Nam 1932-1945, PGS.TS Phan Trọng Thưởng tìm thấy ở phóng sự “Cái

chất chủ quan của chủ thể cầm bút, chất khách quan trung thực của đối tượng miêu tả và ý thức xã hội - công dân chi phối mạnh mẽ đến từng sự kiện, từng vấn đề của đời sống” [57, tr 5 - 6 ]

Quan niệm của các nhà nghiên cứu trong nước như Vũ Ngọc Phan, Nguyễn Đình Lạp, Phương Lựu, Hà Minh Đức, Trần Đình Sử, Phan Trọng Thưởng, Đức Dũng dù có khác nhau ít nhiều nhưng đều thống nhất ở chỗ

coi phóng sự là một thể ký thuộc loại hình ký phóng sự có nhiệm vụ ghi chép kịp thời những sự kiện, những vụ việc vừa xảy ra nhằm làm sáng tỏ trước công luận hiện thực cuộc sống xã hội đương thời Phóng sự bao giờ cũng phải mang ý nghĩa thời sự, có mục đích cung cấp cho dư luận những tri thức phong phú, đầy đủ, chính xác về vấn đề mà mọi người quan tâm Phóng sự thể hiện quan điểm và xúc cảm của tác giả về hiện thực

1.1.2 Đặc điểm về nội dung của thể loại phóng sự

1.1.2.1.Phản ánh những mâu thuẫn và trả lời những câu hỏi

Như đã nói ở trên, phóng sự bao giờ cũng phải mang tính thời sự, giải

đáp cho công chúng những vấn đề mà họ quan tâm Vì vậy, phóng sự phản

ánh kịp thời cái gì đã xảy ra, xảy ra ở đâu, xảy ra khi nào, với ai, xảy ra như

thế nào, và tại sao lại xảy ra Từ điển thuật ngữ văn học cũng đã chỉ rõ:

“Nhiệm vụ của phóng sự là làm sáng tỏ trước công luận một vấn đề” [25, tr 171] Nguyễn Đình Lạp trong bài giảng Muốn làm phóng sự, cho biết mục đích của phóng sự là “chỉ trình bày rất khách quan những tài liệu xác thực cho độc giả để hiểu biết và nhất là để cung cấp cho nhà xã hội học, nhà chính trị tìm cách giải quyết và phương pháp chạy chữa Cũng có khi ngoài công việc trình bày tài liệu, nhà phóng sự đề nghị hẳn một chương trình cải tạo lại cái thực trạng, hoặc cái xã hội hư nát ấy” [35, tr 811] Để thực hiện được

mục đích trên, theo Nguyễn Đình Lạp, phương pháp làm phóng sự là phải

tổng hợp tất cả các phương pháp làm các thể loại: thông tin, tường thuật, báo

cáo, điều tra, phỏng vấn, mẩu chuyện Với mục đích quan trọng như thế, phóng sự chỉ xuất hiện khi hiện thực cuộc sống có mâu thuẫn gay gắt “Sức mạnh của tác phẩm phóng sự báo chí trước hết phải là khả năng khám phá, phơi bày những mâu thuẫn và trả lời những câu hỏi mà cuộc sống đang đặt ra” [19, tr 40] Tiêu chí này đã lý giải cho sự ra đời cũng như sự “nở rộ” của

phóng sự trong mỗi thời điểm xã hội nhất định Trước cách mạng, giai đoạn 1932-1945, trong lòng xã hội Việt Nam nảy sinh nhiều mâu thuẫn: mâu thuẫn giai cấp giữa dân nghèo với quan lại thực dân phong kiến; mâu thuẫn giữa những giá trị văn hoá truyền thống của dân tộc với sự băng hoại về đạo đức, sự sa đọa về lối sống trong xã hội thực, giả, Tây - Ta lẫn lộn Hoàn cảnh xã hội lúc đó cùng với một số yếu tố khác đã khiến thể loại phóng sự trong làng báo chí non trẻ Việt Nam phát triển mạnh với nhiều

tác phẩm có giá trị Những vấn đề trong Lục xì, Kỹ nghệ lấy Tây của Vũ Trọng Phụng, Thanh niên trụy lạc của Nguyễn Đình Lạp, Hà Nội ban đêm của Thạch Lam (viết chung với Tràng Khanh), Việc làng của Ngô

Tất Tố… là minh chứng sống động

Sau năm 1975, cả nước tiến hành xây dựng CNXH Xã hội có nhiều mâu thuẫn đòi hỏi phải giải quyết, phải đổi mới và kết quả là những năm 80 của thế kỷ XX, phóng sự một lần nữa lại xuất hiện nhiều với một tinh thần

nhìn thẳng vào sự thật, nói rõ sự thật Đó là câu chuyện về một ông “ Vua lốp” của Nhật Linh, Cái đêm hôm ấy đêm gì của Phùng Gia Lộc …

Tuy nhiên, nói đến phóng sự mà chỉ nói đến khả năng khám phá, phơi bày sự thật thì chưa đủ bởi chính góc nhìn sáng tạo, độc đáo của nhà báo mới

là nhân tố quyết định năng lực phản ánh hiện thực của phóng sự báo chí Điều này gắn với cái tôi trần thuật

1.1.2.2 Cái tôi trần thuật và các nhân chứng

Đọc các phóng sự Cơm thầy cơm cô, Kỹ nghệ lấy Tây, Lục xì, Tôi kéo

xe, Việc làng, Thanh niên truỵ lạc, Huế ban đêm thời 1932-1945, hay Cái đêm hôm ấy đêm gì (Phùng Gia Lộc), Hai giờ dưới lòng đất (Huỳnh Dũng

Nhân- viết về người thợ mỏ) người đọc có thể cảm nhận được sự “lăn lộn” vào thực tế để tận mắt chứng kiến sự kiện của nhân vật trần thuật – tác giả - nhân chứng khách quan của hiện thực TS Đức Dũng ví cái tôi trần thuật

trong phóng sự như “sợi chỉ đỏ xuyên suốt toàn bộ nội dung tác phẩm, làm nên linh hồn và bản sắc của tác phẩm”[19, tr 41] Với tư cách là nhân vật

trần thuật, là nhân chứng trực tiếp, quan trọng, tác giả thể hiện rõ là người chứng kiến (một phần hay toàn bộ) sự kiện Bên cạnh vai trò người trực tiếp chứng kiến, nhân vật trần thuật - tác giả còn có vai trò dẫn dắt, kết dính nội dung của tác phẩm Tác giả thâu tóm vấn đề nổi trội trong hiện thực và sắc sảo, nhanh nhạy, định hướng tiếp nhận cho độc giả qua sự lựa chọn sự kiện và xâu chuỗi vấn đề của mình Sự xuất hiện của cái tôi trần thuật là một đặc điểm nổi bật của phóng sự báo chí Đó là cái tôi vừa logic, lý trí, giàu lý lẽ nhưng đồng thời cũng đầy cảm xúc và tràn ngập tính nhân văn

Ngoài cái tôi trần thuật - nhân chứng trực tiếp của sự kiện, vai trò của

các nhân chứng khác trong tác phẩm phóng sự cũng vô cùng quan trọng Với

tư cách là người chứng kiện toàn bộ hay một phần sự kiện và là người đứng ra

tổ chức toàn bộ tác phẩm, tác giả phải ghi nhận sự xuất hiện của các nhân chứng này thông qua diện mạo, hành vi, suy nghĩ, lời nói của họ Những yếu

tố này đóng góp không nhỏ cho sự thành công của tác phẩm Một phóng sự hay phải có những luận cứ tiêu biểu, gây ấn tượng mạnh mẽ, phải cung cấp được những chi tiết sống động mà bản thân người viết quan sát, thu thập được

để công chúng thông qua bài viết có thể hiểu thấu đáo sự kiện như thể chính

họ tham gia vào đó

1.1.3 Đặc điểm về hình thức của thể loại phóng sự

Phóng sự tạo ra sức hút đối với công chúng trước hết là ở khả năng phản ánh sự thật của nó qua cái tôi trần thuật Tuy nhiên để tác động vào nhận thức lí tính của độc giả một cách nhanh chóng và hiệu quả, cái tôi trần thuật - tác giả phải sử bút pháp linh hoạt, ngôn ngữ giàu hình ảnh Tác giả phải thổi hồn, phải đưa cảm xúc vào bài viết để sự kiện được chuyển tải đến người đọc một cách chân thực nhưng vẫn thu hút, hấp dẫn chứ không khô khan, cứng

nhắc Theo giáo sư Ca-ren xto-rơ-can, “ Việc người đọc sau chiến tranh chán ngấy sự hư cấu và khao khát muốn biết những điều chân thực đã gợi ý cho các nhà văn cũng như những người xuất bản báo Ban biên tập tờ báo Tin văn học (Pháp) đã mời những nhà văn có tiếng (như Giăng Cốc-tô, Gioóc-giơ Gi-ra, Ăng-đrê Mô-roe) tham gia đều đặn vào mục phóng sự mới mở” [29, tr

210] Sự tham gia của các nhà văn này đã làm thay đổi chất lượng, bút pháp

và cả ngôn ngữ giọng điệu của thể loại này

Như vậy, với tư cách là một thể loại báo chí, phóng sự có nhiệm vụ thông tin thời sự về người thật, việc thật của sự vật hiện tượng trong quá trình vận động của nó đồng thời giải đáp những câu hỏi mà hiện thực đề ra Tuy nhiên khác với tin, phỏng vấn, tác giả của bài phóng sự đưa thông tin đến với bạn đọc bằng ngôn ngữ, giọng điệu giàu chất văn học, bút pháp phong phú linh hoạt Chính điều này làm nên bản sắc của một bài phóng sự

1.2 Thể loại điều tra

1.2.1 Quan niệm về thể loại điều tra

Trên thế giới có tới ba ý nghĩa liên quan đến thuật ngữ điều tra Thứ nhất nói điều tra với tư cách là một bài điều tra tức là nhìn nhận điều tra dưới

góc độ tác phẩm, thể loại

Thứ hai là hiểu thuật ngữ điều tra dưới khía cạnh là phương pháp điều tra trong hoạt động báo chí Hoạt động điều tra ở đây là phương pháp tổng

hợp bao gồm rất nhiều thao tác bên trong như: Nghiên cứu tài liệu, phỏng

vấn, quan sát, phân tích, tổng hợp, thống kê, so sánh…Đó là hoạt động chung

để viết mọi tác phẩm báo chí “ Dù nhà báo viết tin, phóng sự, bài thông tấn hay ghi nhanh, bình luận, điều tra thì cũng đều phải sử dụng phương pháp điều tra nhằm xác minh tính xác thực của thông tin, tạo căn cứ để xem xét, nhìn nhận sự kiện, vấn đề, từ đó tìm ra được bản chất của sự thật để phản ánh nó trong tác phẩm báo chí của mình” [18, tr 366)

Ngoài ra ở nước ngoài cũng như ở nước ta hiện nay còn xuất hiện một

ý nghĩa nữa của từ điều tra trong lý luận là báo chí điều tra Báo chí điều tra được hiểu như một giai đoạn báo chí, như một tính chất nổi bật của giai đoạn báo chí Ví dụ trong giai đoạn này, báo chí tập trung mạnh mẽ vào điều tra chống tiêu cực Nếu nhìn nhận như vậy thì báo chí có những giai đoạn khác nhau, có giai đoạn báo chí chỉ thông tin, nhấn mạnh chức năng thông tin, có giai đoạn báo chí tập trung cho tuyên truyền cổ động có thể gọi là báo chí tuyên truyền rồi đến giai đoạn báo chí phơi bày đời sống gọi là giai đoạn báo chí điều tra Sau giai đoạn báo chí điều tra, các nhà nghiên cứu nước ngoài cho rằng đến giai đoạn báo chí giải pháp, không chỉ điều tra phơi bày mà còn tham gia chỉ ra những giải pháp để cuộc sống vận động theo chiều hướng tích cực hơn

Ngoài những ý nghĩa trên thì điều tra còn được hiểu là hoạt động điều tra trong lĩnh vực bảo vệ pháp luật Hoạt động điều tra lúc này được điều chỉnh bằng các văn bản quy phạm pháp luật, có những điểm tương đồng với điều tra báo chí nhưng nó không chỉ dừng lại ở thu thập thông tin dựa vào sự

tự nguyện, vào ý muốn của người cung cấp thông tin mà còn có quyền yêu cầu những người nắm giữ thông tin phải cung cấp thông tin Dựa vào quyền hạn được trao, thông qua những văn bản pháp luật, những người làm công tác điều tra có quyền bắt giữ người tình nghi, tiến hành thẩm vấn theo luật định,

sử dụng mạng lưới trinh sát rộng lớn để thu thập thông tin, huy động các chuyên gia giỏi trong các lĩnh vực để phục vụ cho công tác điều tra của mình

Dưới góc nhìn thể loại, theo T.S Đức Dũng: “Điều tra là một thể loại báo chí nằm trong nhóm các thể thông tấn báo chí Nó có mục đích và có nhiệm vụ đem lại câu trả lời trước những sự thật chứa đựng mâu thuẫn nổi bật trong đời sống Bằng việc nêu lên vấn đề, phân tích những khả năng và nhân tố mới, phân tích mối quan hệ giữa nguyên nhân và kết quả, người viết điều tra rút ra những kết luận cần thiết, chỉ ra bản chất của sự vật và hiện tượng.” [18, tr.365]

Theo nhà báo Quang Hùng, “Điều tra thường được dùng để làm sáng

tỏ những vấn đề nóng hổi, nổi cộm, gây ra nhiều dư luận và cách hiểu khác nhau Đặc điểm của điều tra là sự tỉ mỉ, chính xác trong trình bày những chi tiết và con số Điều tra cứng hơn, khô khan hơn phóng sự Điều tra nặng về tìm hiểu diễn biến, nguyên nhân, đánh giá”[30, tr 27]

Như vậy, có thể thấy tác phẩm điều tra thường xuất hiện khi cần câu trả lời xác đáng cho một câu hỏi nào đó tức là điều tra chỉ xuất hiện trong “hoàn cảnh có vấn đề” “Hoàn cảnh có vấn đề” ở đây được hiểu là một hoàn cảnh

mà trong đó có những tình huống, những sự việc không bình thường, trái với quy luật vận động của đời sống hoặc cách ứng xử thông thường trong xã hội, gây ra những dư luận trái chiều trong xã hội Hoàn cảnh đó hoặc liên quan đến những vấn đề hệ trọng của đất nước, hoặc có ảnh hưởng tác động đến nhiều người hoặc đang là vấn đề nổi cộm trong cuộc sống được nhiều người quan tâm Nhiệm vụ của bài điều tra là làm sáng tỏ những vấn đề đang có nhiều ý kiến tranh luận, nhiều quan điểm khác nhau Từ đó đề ra giải pháp giải quyết vấn đề đó Tuy nhiên không giống với cách trả lời bằng nghệ thuật lập luận (như tác phẩm bình luận) hay thông qua một bức tranh toàn cảnh vừa khái quát, vừa chi tiết, sống động (như trong phóng sự), thể loại điều tra trả

lời những câu hỏi trên cơ sở thông qua một hệ thống các bằng chứng được bố trí hợp lý nhằm làm sáng tỏ bản chất của các sự vật, hiện tượng

1.2.2 Đặc điểm về nội dung của thể loại điều tra

Đối tượng phản ánh của điều tra là những sự thật chứa đựng mâu thuẫn đang cần có câu trả lời hoặc đã có nhiều cách giải đáp khác nhau nhưng chưa

có một cách đúng đắn nhất Như vậy, điều tra có nhiệm vụ trả lời những câu hỏi mà cuộc sống đặt ra, làm sáng tỏ những vấn đề đang gây ra nhiều ý kiến, nhiều cách hiểu khác nhau để giúp cho độc giả có câu trả lời đúng nhất, cách nhìn xác thực nhất Bài điều tra có nhiệm vụ nêu vấn đề, trình bày vấn đề, phân tích vấn đề, và cuối cùng phải kết luận Kết luận của bài điều tra phải rõ ràng, dứt khoát để giúp độc giả có được câu trả lời chính xác nhất về vấn đề được đề cập Kết luận thường nhấn mạnh đến điều quan trọng nhất, có ý nghĩa quyết định nhất đến vấn đề đó

1.2.3 Đặc điểm về hình thức của thể loại điều tra

1.2.3.1 Tít chính, sa pô, tít phụ

Tít chính của bài điều tra được đặt theo cách nêu lên thông tin chi tiết,

số liệu hoặc nêu chi tiết, số liệu kết hợp với ý nghĩa, tính chất của sự việc Sau tít chính, bài điều tra thường có phần sapô nêu tóm tắt những nội dung cốt lõi

để thu hút sự chú ý của công chúng Sapô của điều tra ngắn gọn, rõ ràng, có tính khái quát, giúp cho người đọc có cái nhìn toàn diện về sự kiện, vấn đề tác giả muốn đề cập trong bài viết Trong bài điều tra còn có các tít phụ chia bài điều tra thành nhiều phần Tít phụ thường nêu luận cứ chính trong phần trình bày Điều này vừa làm nổi bật luận cứ chính mà bài điều tra đề cập, vừa giúp cho người đọc dễ đọc, tránh bị mỏi mắt

1.2.3.2 Dung lượng, bố cục

Về dung lượng, bố cục: Thông thường, tác phẩm điều tra thường có dung lượng lớn Tuy nhiên dung lượng này cũng tuỳ thuộc vào tính chất của

nội dung Có bài điều tra chỉ dài khoảng 800 - 1000 chữ Tuy nhiên, cũng có những bài phải đăng nhiều kỳ trên báo Bố cục của bài điều tra luôn gồm ba

phần: nêu vấn đề - chứng minh vấn đề - kết luận Về bút pháp, người viết

thường sử dụng kết hợp các bút pháp phân tích, tổng hợp, đôi khi còn có thống kê, so sánh nhằm giúp độc giả hiểu rõ thêm về vấn đề Tác giả có thể so sánh vấn đề đó với các vấn đề khác, so sánh sự việc này với chính nó trước đây hoặc so sánh các số liệu với nhau Thông qua các so sánh đó, công chúng

sẽ hình dung được quy mô, tầm vóc, bản chất của sự việc, vấn đề…

1.2.3.3 Ngôn ngữ, bút pháp, giọng điệu

Đặc thù của bài điều tra là phân tích, lý giải, chứng minh sự thật nên ngôn từ càng đơn giản, trực tiếp, dễ hiểu bao nhiêu thì người đọc càng dễ tiếp nhận bấy nhiêu Tác giả có thể xuất hiện trong bài điều tra với tư cách “cái tôi nhân chứng”, vì vậy để đảm bảo tính khách quan, giọng điệu trong bài điều tra bao giờ cũng phải là một giọng điệu nghiêm túc, kết hợp với lý lẽ, phân tích của tác giả nhằm tăng sức thuyết phục người đọc

1.2.3.4 Bằng chứng, luận cứ, luận chứng trong tác phẩm điều tra

Do có nhiệm vụ trả lời nên tác phẩm điều tra phải có cấu trúc chặt chẽ, logic Trên cơ sở những luận cứ với những bằng chứng xác thực, người viết

cố gắng chỉ ra cốt lõi, bản chất của sự vật hiện tượng

Bằng chứng: Trong một bài điều tra phải có một hệ thống các bằng

chứng Những bằng chứng này là chất liệu để hình thành nên những luận cứ Bằng chứng trong tác phẩm báo chí nói chung và trong tác phẩm điều tra nói

riêng có thể là các bức ảnh, các con số, chi tiết, câu nói, văn bản hoặc cũng

có thể là kết quả của sự quan sát, phỏng vấn của tác giả Việc tổ chức, sắp xếp

các bằng chứng này được thực hiện một cách linh hoạt, logic nhằm mục đích tạo nên một hệ thống luận cứ chặt chẽ, khoa học, giúp công chúng dễ dàng tiếp thu

Luận cứ: Trong tác phẩm điều tra có thể có nhiều dạng luận cứ: Luận

cứ chính, luận cứ phụ, luận cứ bắc cầu, luận cứ then chốt

+ Luận cứ chính: Chứa đựng những chi tiết, số liệu quan trọng nhất Nó

là chỗ dựa chủ yếu để phát triển những lập luận và đi đến kết luận Đây chính

là thành phần cơ bản làm nên nội dung tác phẩm

+ Luận cứ phụ: Là những bằng chứng có vai trò bổ sung cho luận cứ

chính, làm rõ thêm nội dung của luận điểm cần chứng minh Đồng thời cũng tạo nên sự phong phú cho nội dung và kết luận

+ Luận cứ bắc cầu: Tạo ra mối liên hệ cần thiết giữa các luận cứ trong

tác phẩm Ngoài ra, nó giúp bổ sung cho các luận cứ trên, tạo nên sự phong phú về nội dung nhưng vẫn đảm bảo tính nhất quán của tác phẩm điều tra

+ Luận cứ then chốt: Yếu tố có vai trò quan trọng mang ý nghĩa quyết

định trong hệ thống luận cứ Luận cứ then chốt giúp các luận cứ khác trong bài gắn kết, nhất quán và nâng lên tầm biểu hiện mới Cũng chính luận cứ này

có vai trò cốt lõi tạo tiền đề để đạt được câu trả lời quan trọng nhất của một tác phẩm điều tra… Tuy nhiên, không phải bài điều tra nào cũng có được những luận cứ then chốt

Luận chứng: Nội dung của một bài điều tra được hình thành do các

luận điểm, luận cứ, nhưng tổ chức các luận điểm, luận cứ này không phải là

sự liệt kê một cách đơn thuần, tùy tiện Chúng phải được liên kết với nhau theo những cách thức nhất định Đây chính là luận chứng của tác phẩm điều

tra Như vậy, luận chứng là phương thức liên kết các bằng chứng, luận cứ và

lý lẽ trong bài điều tra Nó được biểu hiện qua những lập luận logic, những phân tích, đánh giá của tác giả nhằm chỉ ra bản chất của sự thật Các luận chứng phải được triển khai một cách chặt chẽ, hợp lý, vừa triệt để khai thác các luận cứ, vừa thuyết minh một cách nhất quán cho luận điểm nhằm mục đích dẫn người đọc, người nghe đến với câu trả lời mà họ mong muốn

Trong bài điều tra, việc tác giả triển khai luận chứng một cách khéo léo, hợp lý cũng sẽ giúp công chúng dễ dàng và có hứng thú hơn trong việc tiếp cận Tuy nhiên, trong một số trường hợp, nếu các luận cứ, các bằng chứng đưa ra là hết sức tiêu biểu, có ý nghĩa quan trọng thì bản thân nó đã có sức mạnh thuyết phục, chứng minh vấn đề mà không cần đến những lời giải thích, phân tích… Bởi lẽ, tính chặt chẽ, logic của một bài điều tra bao giờ cũng dựa trên cơ sở của những luận cứ xác đáng và có sức thuyết phục Mọi luận cứ đều đi đến kết luận nào đó và lý lẽ tốt nhất vẫn là lý lẽ toát ra từ hệ thống luận cứ

Tóm lại, có thể nói về hình thức, bài điều tra thường đơn giản, khô khan, không quá nhiều lý lẽ, bình phẩm cũng như suy luận Lý lẽ trong bài điều tra chỉ có nhiệm vụ liên kết khối bằng chứng để dẫn dắt người đọc từng bước nhìn ra bản chất của vấn đề

1.3 Thể loại phóng sự điều tra

Trong tiếng Anh chỉ có từ “report” là “phóng sự”, “investigate” nghĩa

là “điều tra” Tương tự, trong tiêng Pháp có từ “reportage” có nghĩa là phóng

sự và “recherche” nghĩa là điều tra Trong từ điển tiếng Việt, không thấy xuất hiện từ phóng sự điều tra Tuy nhiên, thực tế làm báo ở Việt Nam cho thấy một số tờ báo đã sử dụng thuật ngữ này cho những bài báo viết về mảng đề tài tiêu cực, viết về cái xấu trong xã hội Xét về tiêu chí thể loại, những bài báo này không phải là phóng sự cũng không phải là điều tra mà có sự đan xen giữa hai thể loại Tác động xã hội do những bài viết này đem lại rất lớn Những vụ án như: Vụ buôn lậu, tham ô, đưa hối lộ và cố ý làm trái… gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng của Mai Văn Huy tại Công ty Thương mại dầu khí Đồng Tháp với 37 bị can bị truy tố; Vụ án nhận hối lộ, tham nhũng của “Vua địa chính Bình Châu” Đặng Ngọc Phước; Vụ án tham nhũng ở công ty địa ốc

Gò Môn với chủ tịch quận và bí thư quận ủy quận Gò Vấp phải ra hầu tòa; Vụ

án tham nhũng đất đai ở Hóc Môn với nguyên chủ tịch huyện, trưởng phòng

đô thị huyện Hóc Môn phải ra hầu tòa… đều có đóng góp lớn của những bài phóng sự điều tra dám phanh phui sự thật trên Báo Công an TP.HCM Loạt

phóng sự điều tra “Những cung đường mãi lộ” viết về tiêu cực của Cảnh sát giao thông Đồng Nai, loạt phóng sự điều tra “Biến nước lã, tạp chất thành xăng dầu” viết về xăng dầu dỏm của Báo Tuổi trẻ TP.HCM là những bài viết

gây tiếng vang lớn và để lại ấn tượng trong lòng độc giả…

Vậy “phóng sự điều tra” là gì? Nó có phải là một thể loại báo chí mới không? Quan niệm thứ nhất phân biệt phóng sự và điều tra là hai thể loại khác nhau, có đặc trưng, đặc điểm khác nhau và phóng sự điều tra là một biến thể được hình thành do sự kết hợp của hai thể loại này Quan niệm thứ hai cho rằng phóng sự điều tra thực chất là phóng sự nhưng nó tăng cường tính chất

điều tra lên

Trong Phóng sự báo chí hiện đại và Viết báo như thế nào, TS Đức

Dũng có đề cập đến phóng sự điều tra với tư cách là biến thể của phóng sự

“Trong phóng sự điều tra, Tính chất phóng sự được thể hiện ở hình thức (thông qua ngôn từ, bút pháp, giọng điệu), còn tính chất điều tra được thể hiện chủ yếu ở nội dung Đặc điểm của một bài phóng sự điều tra có thể nói gọn lại là hình thức đậm chất phóng sự( trong đó đặc biệt nhấn mạnh những yếu tố về hình thức như ngôn từ, bút pháp, giọng điệu mềm mại, linh hoạt, giàu hình ảnh…) có nội dung mang tính chất điều tra( nghĩa là phải trả lời được những câu hỏi mà cuộc sống đặt ra thông qua một hệ thống những bằng chứng, luận cứ được sắp xếp một cách logic, hợp lý) [17, tr 222] Đồng quan điểm với TS Đức Dũng, Nhà báo Huỳnh Dũng Nhân cũng cho rằng “Phóng

sự điều tra là một dạng phóng sự đặc biệt, là biến thể hình thành từ sự kết hợp giữa hai thể loại phóng sự và điều tra”[38, tr.165] Tuy nhiên, khác với

T.S Đức Dũng chỉ công nhận phóng sự điều tra là một dạng bài của thể loại

phóng sự, tác giả Huỳnh Dũng Nhân cho rằng phóng sự điều tra là một thể loại báo chí và thể loại báo chí này chỉ có ở Việt Nam Nhà báo Quang Hùng

trong Phóng sự điều tra thì trình bày một cách rất mơ hồ và khó hiểu “Có thể coi phóng sự điều tra là một thể loại báo chí của riêng nước ta còn với các nước trên thế giới chỉ có phóng sự Cũng chính vì vậy, điều tra rất gần gũi với phóng sự Có người phân biệt phóng sự điều tra với điều ttra chỉ bằng

“cái tôi”: Nếu có “cái tôi” trong bài thì đó là phóng sự (hay phóng sự điều tra), còn nếu không có “cái tôi” thì đó là bài điều tra Riêng phóng sự điều tra và phóng sự thì có thể nói không có ranh giới cụ thể” [30, tr 15]

Chúng tôi đồng quan điểm với TS Đức Dũng và nhà báo Huỳnh Dũng Nhân trong việc coi phóng sự điều tra là sự kết hợp của hai thể loại phóng sự

và điều tra nên mang đồng thời tính chất của hai thể loại này nhưng chúng tôi khẳng định phóng sự điều tra là một thể loại báo chí chứ không phải là một dạng bài của thể loại phóng sự như T.S Đức Dũng từng xếp loại Theo chúng tôi, một tác phẩm được gọi là phóng sự điều tra, về phương diện nội dung, nó phải thể hiện những đặc điểm, những ưu thế của một bài điều tra về chủ đề,

về đề tài Đặc biệt, trong nội dung phải có đặc điểm cơ bản của thể loại điều tra là có hệ thống những bằng chứng được sắp xếp hợp lý, kết hợp ít nhiều lý

lẽ để từ đó chỉ ra bản chất của sự thật mà tác giả đề cập tới Tuy nhiên, về hình thức thì bài phóng sự điều tra mềm mại hơn, linh hoạt hơn, rất gần với hình thức của một bài phóng sự Sự mềm mại linh hoạt có tính phóng sự này được thể hiện ở những yếu tố như có sự xuất hiện trực tiếp của nhân vật trần thuật, cái tôi tác giả Thứ hai là sử dụng ngôn ngữ, bút pháp kết cấu, giọng điệu một cách linh hoạt, sinh động, mềm mại, có cá tính thậm chí văn phong, ngôn ngữ, cách viết còn có cảm xúc Tựu trung lại, tác phẩm phóng sự điều tra chuẩn mực thì phải có nội dung chặt chẽ, logic với các bằng chứng như một bài điều tra còn hình thức thể hiện thì mềm mại, linh hoạt, sinh động như

một bài phóng sự Tuy nhiên, trong thực tế, tìm kiếm được một bài phóng sự điều tra mẫu mực là điều rất khó bởi rất ít tác phẩm phóng sự điều tra đạt được sự hoàn hảo này Đây cũng là vấn đề chung khi nghiên cứu về thể loại

vì “Trong thực tế hiện nay, số tác phẩm báo chí không thể hiện rõ các tiêu chí của thể loại thường chiếm tỷ lệ khoảng 60 -70%” [ 12, tr 273] Nó có mấy lý

do Một là do việc kết hợp là ngẫu nhiên Nhà báo cứ viết thế nào cho hiệu quả là được chứ không thực sự định kết hợp phóng sự với điều tra như lý thuyết nói Hai là nhiều nhà báo viết phóng sự đều tra không nắm rõ lý thuyết thể loại mà chỉ viết bằng kỹ năng, kinh nghiệm của mình

Thực tế, không có nhiều tác phẩm thực hiện đúng tiêu chí thể loại nhưng thể hiện những tiêu chí này ở mức độ khác nhau thì rất nhiều Tuy nhiên, theo chúng tôi, tác phẩm viết đúng thể loại không quan trọng bằng viết đúng thực tế và thực tế đó hấp dẫn, chứa đựng vấn đề, sự kiện công chúng quan tâm Đặc biệt là tác phẩm trả lời được câu hỏi, thỏa mãn được nhu cầu thông tin của công chúng Điều đó mới quyết định giá trị của tác phẩm

Trong chuyên luận này, chúng tôi nghiên cứu, khảo sát các tác phẩm phóng sự điều tra trên Báo Công an TP.HCM với tiêu chí tác phẩm là sự kết hợp giữa hai thể loại phóng sự và điều tra Tác phẩm đó có thể nặng về điều tra hoặc nặng về phóng sự nhưng nhất định phải có sự kết hợp giữa hai thể loại này ở một mức độ nào đó

Tiểu kết chương 1

Khi thực dân Pháp xâm lược, Việt Nam mới bắt đầu có báo chí Cùng với sự ra đời của báo chí, các thể loại báo chí bắt đầu phát triển Năm 1932, tờ

Hà Thành Ngọ Báo khởi đăng phóng sự nổi tiếng nhan đề “Tôi kéo xe” của

nhà báo Tam Lang (Vũ Đình Chí), mở đầu cho thể loại phóng sự trong làng báo Việt Nam Các nhà văn Việt Nam tìm thấy sự biểu đạt mạnh mẽ, nhanh nhạy, sâu lắng của thể loại phóng sự trước hiện thực cuộc sống bề bộn Với

thể loại này, người viết mặc sức “điều tra”, vạch rõ mảng tối sáng của sự kiện, lên tiếng yêu cầu nhà chức trách cải tạo hiện thực Thể loại này cũng đáp ứng mong muốn hiểu rõ sự thật một cách “trần trụi”, mộc mạc của độc giả Vì vậy, tuy mới du nhập nhưng ngay lập tức phóng sự phát triển mạnh mẽ, nhanh chóng trở thành một thể loại độc lập Khối lượng phóng sự thời này có tới

hàng trăm tác phẩm Trong ba tập sách Phóng sự Việt Nam 1932-1945, các

tác giả Phan Trọng Thưởng, Nguyễn Hữu Cừ, Nguyễn Sơn đã tập hợp được

120 tác phẩm của 63 tác giả Trong buổi đầu “ Văn báo bất phân”, không có

sự phân biệt giữa phóng sự văn học và phóng sự báo chí Những người viết phóng sự tên tuổi lúc đó đều là những nhà văn và các phóng sự lúc đó phần lớn đều được đăng tải trên các báo Có thể nói phóng sự thời kỳ này vừa khẳng định sự phát triển của nền báo chí non trẻ đồng thời là những tác phẩm văn học có giá trị lớn về mặt nghệ thuật Điều này đã được thẩm định qua thời gian và công chúng

Sau 30-45, do chính sách của thực dân Pháp đối với báo chí xiết chặt nên phóng sự không phát triển Thời kỳ chống Pháp và chống Mỹ, trong bối cảnh chiến tranh, phóng sự xuất hiện không thường xuyên và có sự pha trộn

về thể loại để có thể phản ánh nhanh chóng, kịp thời về tình hình cuộc chiến Phóng sự lúc này thiên về ghi nhanh và tường thuật Thời kỳ bao cấp với sự phát triển trì trệ của xã hội và nạn quan liêu, bao cấp…không có đất cho phóng sự phát triển

Đất nước bước vào thời kỳ đổi mới, đứng trước nhu cầu phản biện xã hội, phóng sự một lần nữa thực sự bùng nổ và cũng từ thời điểm này bắt đầu

có sự phân biệt rạch ròi giữa phóng sự báo chí và phóng sự văn học Điểm then chốt để phân biệt hai thể loại này là phóng sự báo chí phản ánh hiện thực đảm bảo các yêu cầu về sự xác thực, tính thời sự còn phóng sự văn học cũng phản ảnh hiện thực nhưng không cần đến tính thời sự Nền kinh tế thị

trường phát triển Cùng với những bước tiến nhanh về kinh tế, xã hội bắt đầu xuất hiện những tiêu cực, những mảng tối cần sự phanh phui của báo chí Để nâng cao tính phản biện xã hội, phóng sự một lần nữa có sự biến đổi Đó là kết hợp với thể loại điều tra tạo nên một thể loại báo chí đặc thù, chỉ có ở Việt Nam, đó là thể loại phóng sự điều tra

Theo đó, môt bài phóng sự điều tra phải mang những đặc điểm về hình thức của một bài phóng sự (bút pháp, ngôn từ, giọng điệu mềm mại, linh hoạt, giàu hình ảnh) còn nội dung thì mang tính chất điều tra (giải đáp những vấn

đề mà cuộc sống đặt ra bằng hệ thống những luận chứng, luận cứ được kết hợp chặt chẽ, logic) Tiêu chí này là cơ sở để trong chương hai của luận văn, chúng tôi lựa chọn 300 bài phóng sự điều tra đăng trên Báo Công an TP.HCM

từ tháng 1/2000 đến hết tháng 5/2013, sau đó tiến hành phân tích văn bản nhằm rút ra những bài học kinh nghiệm trong việc tổ chức thực hiện cũng như

sử dụng phóng sự điều tra trên Báo Công an TP.HCM

CHƯƠNG 2 ĐẶC THÙ CỦA PHÓNG SỰ ĐIỀU TRA TRÊN BÁO CÔNG AN

đó, do nhu cầu thông tin của người dân về tình hình an ninh trật tự, an sinh xã hội…, tháng 9/1986, báo Công an TP.HCM được phép xuất bản rộng rãi Là báo ngành nhưng ngoài những thông tin liên quan đến hoạt động của ngành công an, Báo Công an TP.HCM còn đưa tin về mọi mặt của đời sống xã hội Báo có nhiều phóng sự điều tra phản ánh tiêu cực đạt kết quả, tạo được lòng tin đối với người dân như loạt bài về tiêu cực của Mai Văn Huy ở Công ty Thương mại dầu khí Đồng Tháp, loạt bài về “vua” địa chính Đặng Ngọc

Phước ở Bình Châu, Bà Rịa – Vũng Tàu, loạt bài “Những trò phù phép của

"vua" địa chính quận Gò Vấp" …

Từ một tờ báo chỉ ra 1 số/tuần, đến nay Báo Công an TP.HCM đã ra 4 kỳ/ tuần (Thứ Ba, Năm, Sáu, Bảy) và là một trong những tờ báo có số lượng phát hành dẫn đầu trong cả nước Cụ thể năm 2000 phát hành trên 45,3 triệu bản, năm 2001 là 51,6 triệu bản, năm 2005 phát hành trên 68,7 triệu bản Từ năm 2008 mặc dù tăng thêm 2 kỳ báo (ra 4 số/tuần), tờ báo vẫn giữ được mức phát hành ổn định khá cao, cụ thể năm 2010 đạt 59,5 triệu bản, năm 2011 đạt

58 triệu bản, trung bình đạt trên 350.000 bản/kỳ Tổng hợp chung, từ 2001- 4/2012, Báo Công an TP.HCM đã phát hành trên 700 triệu bản ( trong đó báo thường phát hành với số lượng gần 600 triệu bản, báo đặc san phát hành gần

100 triệu bản) Hiện nay, Báo Công an TP.HCM vẫn duy trì số lượng phát

hành trên 1 triệu bản mỗi tuần

Ngoài báo in, Báo Công an TP.HCM còn có trang thông tin điện tử Congan.com.vn chính thức hoạt động từ năm 2004 với số lượng độc giả truy cập trung bình 25.000 người/ngày và hãng phim Người bảo vệ

Trước những thành tích đạt được, năm 2000, Báo Công an TP.HCM vinh dự đón nhận Huân chương Lao động hạng ba do Chủ tịch nước trao tặng; Năm 2005 đón nhận Huân chương Lao động hạng nhì; Năm 2011 đón nhận Huân chương Lao động hạng Nhất Báo Công an TP.HCM cũng được khen thưởng về thành tích xuất sắc trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc với Huân chương chiến công Hạng Ba năm 1993; Huân chương chiến công Hạng Nhất năm 1996 và Huân chương Quân công Hạng Ba năm 2006 Ngoài ra, Báo còn nhận được nhiều danh hiệu cao quý khác do các cơ quan, ban ngành Trung ương và địa phương trao tặng

Ban Biên tập Báo Công an TP.HCM hiện nay gồm năm người:

Tổng biên tập: Đại tá Đặng Xuân Dũng

Phó Tổng biên tập phụ trách nội dung: Thượng tá Trần Tử Văn

Phó Tổng biên tập phụ trách trị sư: Thượng tá Trần Trọng Dũng

Phó Thư ký tòa soạn: Trung tá Nguyễn Tuấn Hải

Phó Thư ký tòa soạn: Trung tá Khương Hồng Minh

Cơ cấu tòa soạn Báo Công an TP.HCM gồm: Ban Thư ký toà soạn - Ban Hành chính quản trị - Ban Trị sự và Văn phòng đại diện tại Hà Nội

Dưới Ban Thư ký có các tiểu ban trực thuộc: Tiểu ban phóng viên 1; Tiểu ban phóng viên 2; Tiểu ban phóng Viên 3; Tiểu Ban phóng viên chuyên đề; Tiểu Ban Văn Hoá- Thể Thao- Quốc Tế; Tiểu Ban Kĩ Thuật; Tiểu ban Bạn đọc; Tổ Biên tập và Báo điện tử

Suốt 37 năm qua, bám sát tôn chỉ, mục đích thể hiện rõ ở măng sét tờ báo là báo của lực lượng Công an TP.HCM, Báo Công an TP.HCM luôn thực hiện tốt nhiệm vụ đấu tranh phòng chống tội phạm, giữ gìn an ninh chính trị

và trật tự an toàn xã hội Trong đó, việc chống tiêu cực trong bộ máy Nhà nước, trong các hoạt động đời sống xã hội đặc biệt được tòa soạn báo quan tâm Phóng sự điều tra, thể loại thể hiện vai trò phản biện xã hội đặc sắc nhất luôn được coi là thể loại đinh của tờ báo

2.2 Đặc thù sử dụng phóng sự điều tra trên Báo Công an thành phố Hồ Chí Minh

Khi viết về những đề tài tiêu cực trong đời sống xã hội, ngoài sử dụng thể loại điều tra, rất nhiều bài báo trên Báo Công an TP.HCM được phóng viên viết theo cách kết hợp giữa hai thể loại phóng sự và điều tra Những bài viết này về phương diện nội dung có những đặc điểm, ưu thế của một bài điều tra nhưng về hình thức thì mềm mại, linh hoạt, rất gần với hình thức của một bài phóng sự Sự mềm mại linh hoạt có tính phóng sự này được thể hiện ở những yếu tố như có sự xuất hiện trực tiếp của nhân vật trần thuật, cái tôi tác giả Thứ hai là sử dụng ngôn ngữ, bút pháp kết cấu, giọng điệu một cách linh hoạt, sinh động, mềm mại, có cá tính thậm chí văn phong, ngôn ngữ, cách viết

có cảm xúc Tuy nhiên, trong thực tế, việc kết hợp này thường hết sức ngẫu nhiên, tùy hứng, không có chủ ý bởi chưa có hệ thống lý thuyết về thể loại phóng sự điều tra Đồng thời, phóng viên cũng như tòa soạn khi đưa tin hầu hết chỉ quan tâm đến hiệu quả thông tin Khi đăng một bài hay một loạt bài, tòa soạn có thể để rõ nó là phóng sự, điều tra hay phóng sự điều tra nhưng cũng có thể chỉ rút tít của bài báo ra trang bìa và không để rõ thể loại

Qua khảo sát của chúng tôi đối với 300 bài phóng sự điều tra lựa chọn theo tiêu chí đề ra trên Báo Công an TP.HCM, chỉ có 71 bài để là phóng sự điều tra, 43 bài để là phóng sự, 97 bài để là điều tra, số còn lại không để rõ thuộc thể loại nào

Số lượng Thể loại Tỷ lệ %

Thể loại bài được đặt tên trên báo ( Khảo sát 300 bài)

Thực tế có hững bài thực sự là phóng sự điều tra nhưng trên trang báo

không để rõ thể loại là phóng sự điều tra, ví dụ như loạt bài “ Những sai phạm nghiêm trọng ở xã Ngoc Thanh, thị xã Phúc yên, Vĩnh Phúc: Chủ tịch

xã Lý Không Sinh – Một “cường hào, địa chủ” mới” của Nhóm phóng viên

điều tra đăng trên trang 7 Báo Công an TP.HCM từ số báo ra ngày thứ 5,

11/11/2004 đến số báo ra ngày thứ 3, 4/1/2005 hay “Dự toán sửa chữa vỉa

hè đường Thủ Khoa Huận – Quận 1: Ngân sách Nhà nước bị “chặt” không thương tiếc” của Đặng Hồng Giang – Tấn Chính đăng trên trang 11 số báo ra ngày thứ 3, 25/1/2005 …Ngược lại có những bài chỉ là tường thuật theo kết

luận của cơ quan điều tra (ngành công an) lại được để là phóng sự điều tra Ví

dụ như bài báo “Cướp taxi, một thực trạng đáng báo động” của phóng viên

Thiên Hà đăng trên Báo Công an TP.HCM số ra ngày 19/8/2002 được để là phóng sự điều tra nhưng toàn bộ bài báo không hề có sự xuất hiện của cái tôi – tác giả mà chỉ là những dữ liệu, con số được lấy ra từ kết luận điều tra của

cơ quan công an

2.3 Đặc thù về nguồn tin của phóng sự điều tra trên Báo Công an thành phố Hồ Chí Minh

Khác với phóng sự nói chung, trong phóng sự điều tra trên Báo Công an TP.HCM, chỉ có một tỉ lệ đề tài rất nhỏ xuất hiện từ quan sát đơn thuần trong quá trình xâm nhập thực tế của bản thân phóng viên Để có đề tài cho phóng

sự điều tra, phóng viên Báo Công an TP.HCM được tiếp nhận thông tin từ nhiều nguồn khác nhau Có thể chia ra làm bốn nguồn tin chủ yếu gồm:

- Nguồn tin từ cấp trên chỉ đạo xuống: Với tầm nhìn khái quát cùng

với những mối quan hệ ở tầm cao, Ban Biên tập Báo Công an TP.HCM là nơi nắm bắt rất nhiều nguồn tin Từ những nguồn tin này, Ban Biên tập chỉ đạo phóng viên viết những bài phóng sự điều tra quan trọng Trong trường hợp nhận được sự chỉ đạo của Ban Biên tập, khả năng được sử dụng bài của phóng viên rất cao

- Nguồn tin từ các phương tiện thông tin đại chúng: Nhiều trường

hợp thông tin được đăng trên báo bạn chỉ dừng lại ở thể loại tin hoặc bài phản ánh, còn nhiều vấn đề bỏ ngỏ, nhiều câu hỏi chưa được giải đáp thỏa đáng, phóng viên Báo Công an TP.HCM có thể khai thác thông tin đã có để biến thành đề tài phù hợp với báo mình Trong trường hợp những vấn đề lớn, nóng bỏng, mặc dù báo bạn đã tiến hành điều tra, phóng viên vẫn có thể theo chỉ đạo của Ban Biên tập, tham gia điều tra để góp thêm tiếng nói cho dư luận

- Nguồn tin từ bạn đọc: Đây là nguồn đề tài phong phú nhất cho

phóng sự điều tra Nguồn tin này thường do người dân phát hiện và gửi đơn thư đến tòa soạn

- Nguồn tin từ cộng tác viên: Để có được nguồn tin này, phóng viên

viết phóng sự điều tra phải tổ chức hệ thống thông tín viên, công tác viên ở nhiều nơi, nhiều lĩnh vực Phóng viên phải duy trì mối quan hệ bền vững, tin cậy đối với công tác viên Tuyệt đối không thể là mối quan hệ theo vụ việc, xong rồi thôi Tuy nhiên, việc điều tra phải do trực tiếp phóng viên tiến hành, công tác viên chỉ hỗ trợ phóng viên tác nghiệp, không thể tác nghiệp thay phóng viên

- Nguồn tin từ những sự việc bất thường: Phóng viên quan sát và

suy luận từ những sự việc xảy ra xung quanh Tiêu biểu cho kiểu nguồn tin

này chính là loạt phóng sự điều tra viết về việc nâng khống giá vật tư đá xanh

bó vỉa hè trong công trình sửa chữa vỉa hè quận 1 và quận 3 của nhóm phóng

viên Hồng Giang, Tấn Chính, Anh Thy đăng trên Báo Công an TP.HCM

Ngoài những nguồn tin trên, xác định sự hấp dẫn của tờ báo nằm ngay ở măng sét là tờ báo của ngành công an nên Báo Công an thành phố luôn tập trung khai thác mảng đề tài luật pháp, hình sự, vấn đề nóng của trật tự xã hội Đây là mảng đề tài rất thích hợp với phóng sự điều tra và là lợi thế của Báo Công an TP.HCM so với các tờ báo khác, do tận dụng được nguồn tin và nguồn tư liệu từ cơ quan điều tra Đây là nguồn tin mang tính độc quyền, không phải báo nào cũng có được Loạt bài phóng sự điều tra về những sai phạm trong quản lý đất đai và tham nhũng tại quận Gò Vấp, tại huyện Hóc Môn do phóng viên Văn Cương thực hiện đều có nguồn tin ban đầu từ cơ quan công an Quá trình điều tra của phóng viên sau đó luôn có sự hỗ trợ, đồng hành của cơ quan công an cho đến khi các đối tượng sai phạm bị bắt giữ Tận dụng tối đa ưu thế này, để tăng hiệu quả cho bài viết, nhiều phóng sự điều tra của báo ngay từ bước đầu thực hiện đã có sự kết hợp với cơ quan công an như loạt bài viết về buôn lậu tại công ty vận tải SAPACO, loạt bài về rút ruột hàng trên sà lan ở Cảng Sài Gòn của nhóm phóng viên chuyên đề, phóng sự điều tra về ma túy ở khu Cầu Kho, Mả Lạng của phóng viên Phạm

Vĩnh Lập, phóng sự điều tra Cà phê uống trên giường của Trung Hiếu…

2.4 Đặc thù về nội dung và hình thức của phóng sự điều tra trên Báo Công an thành phố Hồ Chí Minh

2.4.1 Đặc thù về nội dung

2.4.1.1 Đề tài

Cũng như các thể loại báo chí khác, đề tài của phóng sự điều tra chính

là hiện thực cuộc sống Không phát hiện được đề tài hay, phù hợp với măng sét Báo Công an TP.HCM thì không thể có bài viết hay Tuy nhiên, khác với