thể loại điều tra phòng chống tiêu cực trên báo chí hiện nay” (khảo sát tác phẩm điều tra trên báo thanh niên, báo tuổi trẻ báo điện tử dân trí năm 2012)

MỞ ĐẦU1.Tính cấp thiết của đề tài Cuộc sống xã hội luôn tồn tại hai mặt đối lập, bên cạnh những mặt tích cực của sự kiện, hiện tượng, vấn đề vẫn luôn tồn tại những mặt tiêu cực, gây ảnh hưởng không nhỏ đến đời sống của nhân dân. Trong bối cảnh đó, báo chí đã thể hiện vai trò tích cực trong giám sát và phản biện xã hội của mình, giúp ích không nhỏ trong việc cải biến xã hội và nâng cao chất lượng đời sống nhân dân. Những vụ việc tiêu cực sẽ mãi mãi chìm trong bóng tối, gây ảnh hưởng lớn đến đời sống nhân dân và hình ảnh của đất nước nếu không có sự vào cuộc mạnh mẽ và hiệu quả của báo chí, đặc biệt là những bài điều tra. Điều tra là một thể loại đặc biệt, giúp cho công chúng tiếp cận được những sự kiện, hiện tượng có “tính vấn đề” nóng hổi, ảnh hưởng đến lợi ích của cộng đồng và đang bị giấu giếm một cách có chủ ý với nhiều thủ đoạn tinh vi không dễ phát hiện ra điều mà những thể loại báo chí khác như tin, tường thuật, bài phản ánh hay phóng sự… khó có khả năng làm được. Điều ấy không có nghĩa rằng chúng ta xem nhẹ vai trò đấu tranh phòng chống tiêu cực của những thể loại báo chí khác nhưng quả thật không quá khi nói rằng, bài điều tra đã thể hiện rõ nhất “Tâm” và “Tầm” của nhà báo trong việc phát hiện và đấu tranh với những hiện tượng tiêu cực, bảo vệ lợi ích của nhân dân và mang lại hiệu ứng xã hội to lớn nhất. Hệ thống tài liệu lý thuyết về thể loại điều tra ở các trường đào tạo báo chí vẫn còn ít trong khi nhu cầu học lý thuyết và kỹ năng điều tra của sinh viên là không hề nhỏ. Bên cạnh đó, thực trạng làm điều tra phòng chống tiêu cực ở Việt Nam vẫn còn nảy sinh nhiều vấn đề (ở nhiều tòa soạn, số lượng phóng viên chuyên viết điều tra ít, kỹ năng nghề nghiệp của phóng viên khi tác nghiệp điều tra còn yếu, chất lượng bài điều tra chưa cao…) cần được giải quyết. Chính vì lẽ đó, tôi quyết định chọn thực hiện khóa luận tốt nghiệp về đề tài: “Thể loại điều tra phòng chống tiêu cực trên báo chí hiện nay” (Khảo sát tác phẩm điều tra trên báo Thanh Niên, báo Tuổi Trẻ báo điện tử Dân Trí năm 2012). Tôi hy vọng, khóa luận với đề tài này sẽ giúp những sinh viên báo chí có được một bộ tài liệu tham khảo thiết thực liên quan đến điều tra một thể loại báo chí quan trọng trong hệ thống các môn học chuyên ngành báo chí, đồng thời giúp những người yêu thích thể loại điều tra hình dung được những khó khăn, vất vả, thậm chí là hiểm nguy của người phóng viên phải trải qua khi đi tác nghiệp viết bài điều tra về những sự kiện, hiện tượng, vấn đề gai góc, nhằm cung cấp thông tin và mang lại cái nhìn chân thực, sâu sắc cho độc giả về những góc khuất, những mảng tối của đời sống xã hội hiện nay (cụ thể là những vụ việc tiêu cực đã được báo chí nói chung và thể loại báo điều tra nói riêng đưa ra ngoài ánh sáng trong năm qua).

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Cuộc sống xã hội luôn tồn tại hai mặt đối lập, bên cạnh những mặt tíchcực của sự kiện, hiện tượng, vấn đề vẫn luôn tồn tại những mặt tiêu cực, gâyảnh hưởng không nhỏ đến đời sống của nhân dân Trong bối cảnh đó, báo chí

đã thể hiện vai trò tích cực trong giám sát và phản biện xã hội của mình, giúpích không nhỏ trong việc cải biến xã hội và nâng cao chất lượng đời sốngnhân dân Những vụ việc tiêu cực sẽ mãi mãi chìm trong bóng tối, gây ảnhhưởng lớn đến đời sống nhân dân và hình ảnh của đất nước nếu không có sựvào cuộc mạnh mẽ và hiệu quả của báo chí, đặc biệt là những bài điều tra Điều tra là một thể loại đặc biệt, giúp cho công chúng tiếp cận đượcnhững sự kiện, hiện tượng có “tính vấn đề” nóng hổi, ảnh hưởng đến lợi íchcủa cộng đồng và đang bị giấu giếm một cách có chủ ý với nhiều thủ đoạntinh vi không dễ phát hiện ra - điều mà những thể loại báo chí khác như tin,tường thuật, bài phản ánh hay phóng sự… khó có khả năng làm được Điều ấykhông có nghĩa rằng chúng ta xem nhẹ vai trò đấu tranh phòng chống tiêu cựccủa những thể loại báo chí khác nhưng quả thật không quá khi nói rằng, bàiđiều tra đã thể hiện rõ nhất “Tâm” và “Tầm” của nhà báo trong việc phát hiện

và đấu tranh với những hiện tượng tiêu cực, bảo vệ lợi ích của nhân dân vàmang lại hiệu ứng xã hội to lớn nhất

Hệ thống tài liệu lý thuyết về thể loại điều tra ở các trường đào tạo báochí vẫn còn ít trong khi nhu cầu học lý thuyết và kỹ năng điều tra của sinhviên là không hề nhỏ Bên cạnh đó, thực trạng làm điều tra phòng chống tiêucực ở Việt Nam vẫn còn nảy sinh nhiều vấn đề (ở nhiều tòa soạn, số lượngphóng viên chuyên viết điều tra ít, kỹ năng nghề nghiệp của phóng viên khitác nghiệp điều tra còn yếu, chất lượng bài điều tra chưa cao…) cần được giảiquyết Chính vì lẽ đó, tôi quyết định chọn thực hiện khóa luận tốt nghiệp về

đề tài: “Thể loại điều tra phòng chống tiêu cực trên báo chí hiện nay” (Khảo sát tác phẩm điều tra trên báo Thanh Niên, báo Tuổi Trẻ & báo điện

tử Dân Trí năm 2012) Tôi hy vọng, khóa luận với đề tài này sẽ giúp những

sinh viên báo chí có được một bộ tài liệu tham khảo thiết thực liên quan đếnđiều tra - một thể loại báo chí quan trọng trong hệ thống các môn học chuyênngành báo chí, đồng thời giúp những người yêu thích thể loại điều tra hìnhdung được những khó khăn, vất vả, thậm chí là hiểm nguy của người phóngviên phải trải qua khi đi tác nghiệp viết bài điều tra về những sự kiện, hiệntượng, vấn đề gai góc, nhằm cung cấp thông tin và mang lại cái nhìn chânthực, sâu sắc cho độc giả về những góc khuất, những mảng tối của đời sống

xã hội hiện nay (cụ thể là những vụ việc tiêu cực đã được báo chí nói chung

và thể loại báo điều tra nói riêng đưa ra ngoài ánh sáng trong năm qua)

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Qua quá trình tìm hiểu, thu thập thông tin, tôi nhận thấy: Mảng đề tài liên

quan đến thể loại điều tra/phóng sự điều tra cũng đã được một số nhà báo, nhànghiên cứu đề cập đến trong một số cuốn sách hay bài báo Có thể kể đến

những tác phẩm như: “Báo chí điều tra” (A.A Chertưchơnưi, NXB Thông tấn, 2004); “Tác phẩm báo chí” (Tập hai), Phần thứ năm: Thể loại điều tra

(PGS, TS Nguyễn Văn Dững chủ biên, Khoa Báo chí - Học viện Báo chí và

Tuyên truyền, NXB Lý luận chính trị, 2006); “Các thể loại chính luận báo chí” (Trần Quang, NXB Chính trị Quốc gia, 2000); bài viết “Chúng tôi viết điều tra” (Lưu Huyền - Lại Hoa, VOV Online)… Tuy nhiên, đa số những tác

phẩm này mới chỉ đề cập đến những kiến thức lý luận căn bản khi tác nghiệpvới thể loại bài điều tra chứ chưa đi sâu vào phân tích những kĩ năng, kinhnghiệm và bài học mà nhà báo đã trải qua trong khi đi thực tế viết bài điều tra,đặc biệt đối với những vụ việc lớn mà nhà báo phải đối diện với nhiều mốihiểm nguy, đe dọa và áp lực từ nhiều phía Chính vì lẽ đó, tôi quyết định chọnthực hiện khóa luận về đề tài này nhằm: phân tích một cách kĩ lưỡng, cụ thể

những khó khăn, thử thách mà người làm báo điều tra phải vượt qua khi muốn

đi sâu khám phá những vụ việc tiêu cực thực tế với nhiều góc khuất có ảnhhưởng lớn đến xã hội và nhân dân; quy trình sáng tạo tác phẩm điều tra của

họ ngay từ khi lên ý tưởng cho đến lúc tác phẩm được in trên mặt báo và ramắt công chúng; bài học kinh nghiệm của những cây viết điều tra lão làngmuốn truyền dạy cho thế hệ sau, đặc biệt là những bạn sinh viên báo chí nămcuối, sắp ra trường như tôi thông qua những trải nghiệm thực tế của chính họ;

so sánh cách thu thập và xử lý thông tin liên quan đến đề tài điều tra phòngchống tiêu cực của 3 tờ báo lớn là báo Tuổi Trẻ, báo Thanh Niên và báo điện

tử Dân Trí thông qua một số sự kiện, hiện tượng tiêu cực điển hình diễn ratrong năm qua, từ đó phần nào đó giúp tôi có thể học hỏi được phong cáchviết điều tra của những phóng viên chuyên nghiệp ở các cơ quan báo chí lớnkhi được giao trọng trách viết bài điều tra những vụ việc quan trọng để truyềntải thông tin chân thực nhất, sinh động nhất đến độc giả Tôi hy vọng, với việckết hợp những kiến thức từ những người làm báo, người nghiên cứu về đề tàiđiều tra chống tiêu cực và sự tìm hiểu, phân tích với quan điểm của riêngmình, khóa luận này sẽ cung cấp thêm những góc nhìn mới mẻ, chân thực vàsinh động về quá trình làm báo điều tra nhiều khó khăn, vất vả nhưng cũngđầy vinh quang mà những người đã, đang và sắp làm báo điều tra phải trảiqua để có được tác phẩm ưng ý đến tay độc giả

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

- Hệ thống hóa một số vấn đề lý luận về thể loại điều tra như: khái niệmđiều tra và thể loại tác phẩm báo chí điều tra, đặc điểm của thể loại báo chíđiều tra, vai trò của các tác phẩm báo chí điều tra trong công tác phòng chốngtiêu cực

- Đưa ra một số nét tiêu biểu về thực trạng và vấn đề hiệu quả của côngtác phòng chống tiêu cực của các tác phẩm điều tra trên các tờ báo thuộc diện

khảo sát nhằm giúp những người quan tâm đến thể loại điều tra hiểu đượcnhững nét cơ bản trong quy trình sáng tạo tác phẩm điều tra, phong cách viếtđiều tra đặc trưng giữa các tờ báo in với nhau và báo in so với báo mạng điên

tử trong cuộc cạnh tranh thông tin rất nóng bỏng như hiện nay Đồng thời, tácgiả khóa luận muốn hướng đến một mục đích khác là nhấn mạnh tính chiếnđấu và hiệu ứng xã hội của các tác phẩm điều tra chống tiêu cực trên các tờbáo thuộc diện khảo sát, hoàn thành tốt nhiệm vụ giám sát và phản biện xã hộicủa báo chí

- Khái quát những yêu cầu về phẩm chất và năng lực của phóng viên khiviết điều tra phòng chống tiêu cực, giúp các bạn sinh viên báo chí sắp ratrường hay những phóng viên mới vào nghề điều tra có thêm những bài họckinh nghiệm quý báu khi muốn thực hiện những tác phẩm điều tra liên quanđến đề tài phòng chống tiêu cực

- Trên cơ sở những vấn đề còn tồn tại về mặt lý thuyết và thực tiễn, đềxuất một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả sử dụng thể loạiđiều tra phòng chống tiêu cực trên báo chí hiện nay

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tạo lập được một hệ thống lý luận tương đối đầy đủ về thể loại điều travới đề tài phòng chống tiêu cực

- Liên hệ với các vụ việc tiêu cực tiêu biểu diễn ra trong năm 2012 ởViệt Nam mà các bài điều tra điều tra đã đề cập đến

- So sánh, phân tích những điểm tương đồng và khác biệt khi viết điềutra của báo in với báo mạng điện tử và giữa các tờ báo in thuộc diện khảo sátvới nhau

- Rút ra được một hệ thống tổng quan về thực trạng và giải pháp nângcao chất lượng các bài điều tra trên báo chí Việt Nam hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Những đối tượng chính mà khóa luận này hướng đến nghiên cứu là cácbài điều tra về những vụ tiêu cực tiêu biểu trên 3 tờ báo là: báo Thanh Niên,báo Tuổi Trẻ và báo điện tử Dân Trí Qua đó có thể nhận ra phong cách riêngkhi viết điều tra trên báo in so với báo mạng điện tử và giữa các tờ báo in vớinhau để tạo nên bản sắc riêng của mỗi tờ báo.

Khóa luận cũng sẽ hướng đến đối tượng nghiên cứu là một số phóngviên chuyên viết điều tra ở những cơ quan báo chí nói trên để khai thác, họchỏi những bài học nghiệp vụ hay những kinh nghiệm khi tác nghiệp thực tếviết bài điều tra

kẻ sang chiết xăng dầu trái phép sẽ bị vạch mặt, những thủ đoạn lừa đảo tinh

vi của các tên trùm lừa đảo dưới cái mác “bán hàng đa cấp” của Muaban24,…

đã bị pháp luật trừng trị đích đáng để trả lại quyền lợi chính đáng và hợp phápcho người dân lương thiện Người viết khóa luận sẽ cố gắng so sánh, phântích phong cách viết điều tra liên quan đến đề tài chống tiêu cực của phóngviên 3 tờ báo Thanh Niên, Tuổi Trẻ và Dân Trí thông qua một số sự kiện, vấn

đề, hiện tượng tiêu cực tiêu biểu trong năm 2012

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Khóa luận này được thực hiện dựa trên cơ sở lý luận là những kiếnthức căn bản về báo chí nói chung và thể loại điều tra nói riêng mà tôi đãđược các thầy cô giáo Khoa Báo chí - Học viện Báo chí & Tuyên truyền tậntình chỉ dạy trong những năm tháng qua ở giảng đường Đại học Những kiến

thức mang tính nền tảng đó tập trung trong những tác phẩm như: “Tác phẩm báo chí (Tập hai), Phần thứ năm: Thể loại điều tra” (PGS, TS Nguyễn Văn Dững chủ biên, NXB Lý luận chính trị, 2006); “Lao động nhà báo - Lý thuyết

và kỹ năng cơ bản” (TS Lê Thị Nhã, NXB Chính trị - Hành chính, 2010);

“Tâm lý học ứng dụng trong nghề báo” (TS Đỗ Thị Thu Hằng, NXB Thông

tấn, 2013)… kết hợp với một số tư liệu nước ngoài liên quan đến thể loại báo

điều tra như cuốn “Báo chí điều tra” (A.A Chertưchơnưi, NXB Thông tấn, 2004), “Nghệ thuật thông tin - nghiệp vụ báo chí – Lý luận và thực tiễn

(Grabennhicôp, NXB Thông tấn, 2004)… Bên cạnh đó, người viết khóa luận

cố gắng vận dụng tổng hợp lý luận và phương pháp của chủ nghĩa duy vậtbiện chứng, duy vật lịch sử, những nguyên lý, quan điểm, nhận định về báochí của Chủ nghĩa Mác - Lênin kết hợp tư tưởng Hồ Chí Minh về hoạt độngbáo chí, quan điểm chỉ đạo của Đảng và Nhà nước về báo chí

Đồng thời, những bài báo điều tra liên quan đến những vụ tiêu cực lớntrong năm 2012 vừa qua được đăng tải trên báo Thanh Niên, báo Tuổi Trẻ vàbáo điện tử Dân Trí cũng là nguồn tài liệu quý giá để tôi có thể thực hiệnđược khóa luận này

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Kết hợp giữa nền tảng kiến thức với kỹ năng thực tiễn:

Bên cạnh việc chỉ ra những đặc trưng và vai trò của thể loại điều tratrong hệ thống báo chí thì cũng cần so sánh, phân tích về những bài điều trathuộc cùng một chủ đề được phóng viên thực hiện trên các báo Thanh Niên,Tuổi Trẻ và Dân Trí trong năm 2012 để thấy được sự tương đồng và khác biệtkhi viết điều tra ở báo in so với báo mạng điện tử và giữa các tờ báo in này

với nhau trong xu thế cạnh tranh thông tin rất gắt gao hiện nay Có thể kếthợp việc phỏng vấn sâu phóng viên điều tra về kỹ năng và kinh nghiệm tácnghiệp khi viết điều tra ở những sự kiện, hiện tượng, vấn đề lớn.

Những phương pháp cụ thể được tác giả sử dụng trong khóa luận này:Phương pháp quan sát; phương pháp so sánh, phân tích, tổng hợp; phươngpháp phỏng vấn, nghiên cứu các trường hợp

6 Ý nghĩa lý luận và giá trị thực tiễn của khóa luận

6.1 Ý nghĩa lý luận

Khóa luận này được thực hiện hy vọng sẽ đem đến cho sinh viên chuyênngành báo chí hay những người quan tâm đến thể loại điều tra một cái nhìncận cảnh về thể loại điều tra phòng chống tiêu cực - một trong những thể loạibáo chí mang lại nhiều tiếng vang nhất, có hiệu ứng xã hội lớn nhất nhưngcũng khó khăn vất vả nhất, đòi hỏi người phóng viên phải tốn nhiều thời gian,công sức nhất để hoàn thành tác phẩm Thông qua lăng kính so sánh, phântích của tác giả, khóa luận này được kỳ vọng sẽ giúp mọi người hiểu hơn vềquy trình sáng tạo tác phẩm điều tra và vai trò to lớn của nó trong công tácphòng chống tiêu cực của báo chí Việt Nam hiện nay

6.2 Giá trị thực tiễn

Khóa luận này được hoàn thành sẽ có thể giúp những sinh viên chuyênngành báo chí hay những người dân có sự quan tâm và niềm yêu thích với thểloại điều tra hình dung về những nét tương đồng và khác biệt khi viết điều traliên quan đến mảng đề tài phòng chống tiêu cực vốn rất vẻ vang nhưng cũngrất gian khổ, đầy cạm bẫy và nhạy cảm của những phóng viên điều tra ở 3 tờbáo điển hình, có lượng độc giả lớn ở Việt Nam là báo Thanh Niên, báo TuổiTrẻ và báo điện tử Dân Trí Qua đó, những đối tượng quan tâm đến thể loạiđiều tra phòng chống tiêu cực có thể hình dung được phần nào bức tranh sinhđộng về báo chí Việt Nam trong cuộc đấu tranh với cái xấu, cái tiêu cực và

cuộc cạnh tranh để giành quyền thông tin giữa chính những tờ báo này trongmột xã hội bùng nổ thông tin rất mạnh mẽ như hiện nay.

7 Kết cấu của khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, Khóa luậnnày gồm 4 chương, 10 tiết, 28 mục, 9 tiểu mục, 6 ảnh, 71 trang

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỂ LOẠI ĐIỀU TRA

Như chúng ta đã biết, trong thực tế hiện nay, báo chí có rất nhiều thểloại và ngày càng phát triển, các thể loại này lại có sự tiếp nhận, giao thoanhững đặc điểm của nhau nên rất khó phân biệt thật rạch ròi Tuy nhiên, trongthực tế, trên một tờ báo chính trị, việc xây dựng lực lượng để hình thành cơcấu thông tin (thông qua thể loại tin tức), cơ cấu bình luận (bao gồm cả bìnhluận, xã luận, chuyên luận) và cơ cấu điều tra, phóng sự điều tra là nhiệm vụquan trọng thiết yếu, góp phần tạo nên uy tín và sức hút của tờ báo cũng nhưnhà báo đối với công chúng Điều này xuất phát từ nhu cầu của độc giả muốnđược thông tin, được tham khảo để nâng cao sự hiểu biết và muốn đượchướng dẫn để tiếp tục tư duy và hành động đúng đắn Ngay trong mỗi “cơcấu” cũng lại có rất nhiều dạng, nhiều phong cách làm cho báo chí ngày càngphong phú và đa dạng về hình thức Mỗi thể loại báo chí đều có cách thể hiệnriêng và có vị trí đặc thù trong công tác truyền thông, không nên xem nhẹ mộtthể loại nào Tuy vậy, mỗi báo đều có những thể loại cơ bản, góp phần quantrọng tạo nên sức hút mạnh mẽ với công chúng xã hội Điều tra hay phóng sựđiều tra là một trong những thể loại như thế

Báo chí là một phương tiện hữu hiệu trên mặt trận thông tin đấu tranhphòng chống tiêu cực, góp phần làm cho xã hội tốt đẹp hơn Trong cuộc chiếnmang đầy tính cam go và trường kỳ này, điều tra (phóng sự điều tra) đã thểhiện rõ vai trò tiên phong, xung kích và có hiệu quả tích cực, góp phần quantrọng khiến cho cái ác, cái xấu vốn bị che giấu trong quá khứ thì nay đã đượcđưa ra ngoài ánh sáng pháp luật, mang lại công bằng và hạnh phúc cho đôngđảo quần chúng nhân dân Sức mạnh của báo chí nói chung và thể loại điềutra nói riêng đã được nhà báo Hữu Thọ nhấn mạnh trong Hội thảo khoa học

quốc gia với tên gọi “Phát triển nền báo chí Việt Nam cách mạng và chuyên nghiệp” ngày 19/06/2010 tại Hà Nội: “Sức chiến đấu, tính thuyết phục, hiệu

quả xã hội, khả năng tạo được dư luận xã hội lành mạnh của báo chí chính là mục tiêu phát triển của nền báo chí cách mạng Báo chí cần thực hiện phản biện xã hội nhằm hướng đến làm động lực cho sự phát triển”

1.1. Khái niệm điều tra và thể loại tác phẩm báo chí điều tra

1.1.1 Điều tra là gì?

Thông qua quá trình khảo sát trong thực tế, có thể nhận thấy có rấtnhiều những quan điểm, khái niệm, định nghĩa về hoạt động điều tra và tácphẩm báo chí điều tra

“Điều tra” từ thuật ngữ “Enquête” (tiếng Pháp), đồng nghĩa với từ

“Invertigation” (tiếng Anh) với nội hàm chỉ: sự điều tra nghiên cứu, xem xét,cuộc điều tra, thẩm vấn Như vậy, nó vừa là danh từ, vừa là động từ chỉ hoạtđộng có mục đích của con người Con người trước khi tiến hành hoạt độngphải nghiên cứu và xem xét kỹ lưỡng Quá trình xử lý tài liệu và phân tích sựkiện giúp quá trình điều tra có lượng thông tin đáng tin cậy và thuyết phục

Trong “Từ điển Tiếng Việt” (Kỳ Duyên - Ngọc Hằng - Đăng Khoa (biên soạn), NXB Thanh Niên, 2012) có giải thích: “Điều tra là tìm hiểu, xem xét để biết rõ sự thật” [5, tr 305] Từ đó, có thể hiểu điều tra ở ba khía cạnh:

điều tra phát hiện vấn đề, thu thập tài liệu và kiểm tra độ chính xác của tưliệu Đây là một trong những nhiệm vụ quan trọng của nhà báo và các cơ quanbáo chí trong việc cung cấp thông tin hấp dẫn cho công chúng Thuở sinh

thời, Bác Hồ đã từng dạy: “Chưa điều tra, chưa nghiên cứu, chưa hiểu rõ, chớ viết” Nếu công tác điều tra không tốt có thể dẫn đến thông tin không

chính xác, làm cho bạn đọc hoài nghi, mất lòng tin, thậm chí có thể địnhhướng sai trong nhận thức và hành động của công chúng

Trong “Từ điển từ Hán Việt dành cho học sinh” (Ngọc Thái - Quốc

Khánh (biên soạn), NXB Văn hóa Thông tin, 2011) lại giải nghĩa về động từ

“điều tra” theo kiểu chiết tự: điều: làm cho phối hợp vừa mức; tra: xem xét, truy hỏi  điều tra: xem xét, tìm hiểu để biết rõ sự thật [22, tr 144].

“Giáo trình Nghiệp vụ Báo chí” (Trường Tuyên huấn TW, 1983) viết:

“Điều tra là thể loại báo chí cắt nghĩa, lý giải tương đối đầy đủ quá trình liên kết các sự kiện (có mối quan hệ nhân quả) theo một chủ đề nhằm dẫn dắt sự suy nghĩ của người đọc theo chiều hướng để đạt tới một kết luận nào đó” [24, tr 159].

Trong cuốn sách “Các thể loại báo chí” (NXB Thông tấn, 2004), tác giả A.A Chertưchơnưi lại quan niệm: “Điều tra báo chí là việc thu thập những tài liệu liên quan đến việc phân tích các vấn đề khác nhau của đời sống xã hội” [4, tr 41]

Tuy có nhiều quan niệm khác nhau về hoạt động điều tra và thể loại tácphẩm báo điều tra nhưng có thể thấy, nhìn chung chúng đều xoay quanh vấn

đề nhận định, xem xét, tìm hiểu, phân tích sự kiện để tìm ra sự thật Tuynhiên, cần chú ý rằng trong cuộc sống xã hội tồn tại rất nhiều những vấn đề,

sự kiện, hiện tượng và không phải sự kiện, hiện tượng, vấn đề nào cũng có thểlàm điều tra Những vấn đề, sự kiện, hiện tượng bình thường, đơn giản, không

có tầm ảnh hưởng đến đông đảo công chúng thì không cần nhà báo điều tralàm gì cả Vậy những sự kiện, hiện tượng, vấn đề như thế nào thì cần sự vàocuộc của các nhà báo viết điều tra và những tác phẩm điều tra? Đó phải lànhững sự kiện, hiện tượng, vấn đề có ảnh hưởng đến lợi ích của cộng đồng(số đông dân chúng), đang bị giấu giếm và là những hành vi sai trái, tiêu cực,

vi phạm pháp luật, phi đạo đức, tham nhũng, lừa đảo, phân biệt đối xử (chủngtộc, vùng miền, giới tính, tuổi tác, người tàn tật…), xâm phạm quyền conngười, gây tổn hại đến môi trường sinh thái…

Một điểm đáng lưu ý là điều tra, phóng sự điều tra có mối quan hệ chặtchẽ với thể loại phóng sự, cho nên để hiểu rõ hơn đặc điểm bản chất của điềutra và phóng sự điều tra cần thiết phải điểm lại tóm tắt về thể loại phóng sựtrước khi tìm hiểu về phóng sự điều tra và điều tra

Theo ý kiến của nhiều nhà nghiên cứu, phóng sự gồm có bốn yếu tố:

chuyện thật, cụ thể (mắt thấy, tai nghe); hiện tại (sự kiện đang diễn ra); có sự hiện diện của con người; và có tính chất xã hội (nghĩa là vấn đề nêu lên có

quan hệ tới nhiều người) Trên thế giới và ở Việt Nam tồn tại hai dạng phóngsự: dạng thứ nhất mang nặng tính thông tấn, quan tâm nhiều đến lượng thôngtin mà bài phóng sự truyền tải cho độc giả; còn dạng thứ hai lại mang nặngtính nghệ thuật, chất “văn”, coi trọng cảm nhận, xúc cảm của người viết vớinhững góc độ tiếp cận phóng sự khác nhau

Giáo trình “Tác phẩm báo chí” (Tập hai) (Học viện Báo chí & Tuyên truyền, NXB Lý luận chính trị, 2006) có định nghĩa: “Phóng sự là một thể loại báo chí quan trọng, thông tin cụ thể và sinh động về con người, sự thật

có ý nghĩa xã hội theo một quá trình phát sinh, phát triển theo cái tôi - tác giả

và bút pháp miêu tả, tường thuật kết hợp với nghị luận” [12, tr 180].

Cũng có thể hiểu nôm na rằng: “Phóng sự là thể văn miêu tả những việc

Vũ Bằng và Vũ Trọng Phụng Trong thời kỳ này nổi lên các phóng sự: “Tôi kéo xe” (Tam Lang); “Cai” (Vũ Bằng); “Cạm bẫy người”, “Cơm thầy cơm cô” (Vũ Trọng Phụng); “Thanh niên trụy lạc”, “Cường hào” (Nguyễn Đình Lạp); “Hà Nội lầm than” (Trọng Lang)… Phần lớn những phóng sự hay được

gọi là phóng sự xã hội, lúc đó thường là phóng sự điều tra Ở thể loại này,Nguyễn Đình Lạp - trong bài giảng tại Việt Bắc năm 1950 – cho là người làmbáo đã “nghiên cứu, tìm hiểu một sự kiện nào đó rồi ghi chép cho thật đúng”với mục đích “cung cấp cho nhà xã hội học, nhà chính trị học những thông tin

về tình hình xã hội, đạo đức… để họ tìm cách giải quyết” Nó chủ yếu phanhphui, nêu vấn đề, đề xuất vấn đề có tính chất cảnh báo xã hội

Báo chí cách mạng thời kỳ bí mật, báo chí trong vùng tạm chiếm cũng

có những điều tra ngắn, hoặc phóng sự điều tra ngắn nêu vấn đề và tỏ thái độ

trực tiếp trên quan điểm cách mạng “Bản án chế độ thực dân Pháp” xuất bản

năm 1925 ở Pháp của Nguyễn Ái Quốc, mà mỗi chương là một phóng sự điềutra nóng bỏng căm thù, vạch trần và tố cáo sự dã man của chế độ thực dân Tờ

báo Thanh Niên ra đời ngày 21-6-1925, được coi là tờ báo đầu tiên tuyên truyền chủ nghĩa yêu nước theo quan điểm Mác-Lênin vào nước ta, đã mở đầu cho dòng báo chí cách mạng Việt Nam, có tính mục đích khác hẳn báo

chí công khai lúc bấy giờ Trên báo chí kháng chiến và báo chí sau năm 1954,thể loại phóng sự điều tra, điều tra được dùng nhiều hơn, gắn với các thời kỳcủa đất nước

Nhưng “điều tra” và “phóng sự điều tra” có gì khác nhau? Có người nói

“điều tra” thì nghiêng về nghiên cứu, phân tích, đánh giá thực tiễn qua sựkiện; còn “phóng sự điều tra” thì nghiêng về nghiên cứu và đánh giá thực tiễnqua miêu tả sự kiện Dấu hiệu này cũng dễ nhận biết và có thể là tiêu chí quantrọng Trong các tác phẩm báo chí được gọi là phóng sự, hay “đặc tả nhânvật” đều có sự đánh giá, phát hiện của người viết, nhưng cái chất nghiên cứu,phân tích, đánh giá thực tiễn bằng tư duy logic ở điều tra và phóng sự điều tra

có tính nổi trội

Như vậy, mỗi thể loại báo chí, tuy đều nhằm trả lời các câu hỏi cơ bảncủa nhu cầu thông tin - giao tiếp (5W và 1H), nhưng mỗi thể loại lại tập trung,nhấn mạnh vào một hay một số câu hỏi trọng tâm; và trả lời các câu hỏi ấybằng phương tiện và phương thức gì là những dấu hiệu phân biệt thể loại báochí Thể loại tin chủ yếu trả lời 5W và bằng các sự kiện, số liệu, dữ liệu vớicác phương thức cô đúc, ngắn gọn nhất, chủ yếu theo mô thức hình thápngược Phóng sự, trên cơ sở thỏa mãn các câu hỏi cơ bản ấy, lại tập trung trả

lời câu hỏi “như thế nào” với chất liệu cơ bản là các chi tiết sống động mắtthấy tai nghe Còn điều tra lại tập trung nhấn mạnh trả lời câu hỏi “tại sao”.Tại sao như thế này mà không như thế kia? Tại sao Tổng Giám đốc TổngCông ty nhà nước lại có hàng triệu đôla mỹ kim ném vào sòng bạc trong khiđời sống nhân dân gặp nhiều khó khăn và nhất là các công trình do TổngCông ty này làm chủ đầu tư lại nhanh chóng xuống cấp nghiêm trọng? Tại saomột số cơ sở Đảng được công nhận danh hiệu “trong sạch, vững mạnh tiêubiểu” nhưng sau đó người đứng đầu bị bắt giam do vi phạm pháp luật hoặc viphạm nghiêm trọng nguyên tắc sinh hoạt Đảng? Tại sao đất đai, công sảncủa Nhà nước lại được phù phép nhanh chóng biến thành tài sản riêng củaquan chức như các báo Tiền Phong, Thanh Niên đã đề cập trong các số đầutháng 10-2006? Tại sao vụ tham nhũng đất đai nghiêm trọng như vụ ở Đồ Sơn(Hải Phòng) mà Tòa án thành phố Hải Phòng lại chỉ tuyên phạt cảnh cáo vàmấy chục ngàn đồng, như một sự thách thức công luận và luật pháp?

Như vậy, những câu hỏi tại sao xuất hiện và lớn dần trong lòng thể loạiphóng sự mà bản thân phóng sự, với những đặc điểm ban đầu, khó có thể thỏamãn sâu sắc và đầy đủ Thể loại phóng sự điều tra, điều tra xuất hiện vớinhiệm vụ chủ yếu là đi sâu trả lời các câu hỏi tại sao, bằng cách lục tìm dấuvết sự kiện, con số… với bút pháp phân tích khoa học, lập luận logic Thể loạiđiều tra đáp ứng nhu cầu nhận thức sự vật, hiện tượng, nhận thức cuộc sốngsâu sắc hơn, bản chất hơn trong xu thế trình độ công chúng xã hội ngày càngđược nâng cao và dân chủ được mở rộng cùng với hệ thống luật pháp ngàycàng văn minh hơn theo yêu cầu “Nhà nước pháp quyền, xã hội công dân”

1.1.2 Mục tiêu điều tra của nhà báo

Mục tiêu của “điều tra” là một trong những yếu tố cơ bản xác định đặcđiểm của dạng hoạt động này Sự cần thiết trong việc phát hiện và xác địnhnguyên nhân thực chất của sự kiện, tiến trình, tình huống đã xảy ra, phát hiệnđộng cơ bí ẩn của những hiện tượng đang được điều tra (đối với các nhà báo

Việt Nam hiện nay, công việc này dành trước hết cho các hiện tượng tiêucực), khám phá cơ chế dẫn tới hành vi phạm tội, lên án những kẻ phạm tộichính là mục tiêu chủ yếu của hoạt động điều tra của báo chí Việc điều tranhằm đạt tới kết quả chính trị hoặc kinh tế nào đó, ví dụ như lên án hoạt độngcủa một tổ chức chính trị cực đoan, phát hiện hiện tượng lợi dụng chức quyềntrục lợi bất chính, khai trừ một quan chức tham nhũng khỏi vị trí lãnh đạo bộngành, vạch mặt thủ đoạn của những kẻ lừa đảo để trả lại tài sản cho các nạnnhân đã nhẹ dạ cả tin bị chúng lừa đảo hòng chiếm đoạt tài sản,…

Kết quả của công tác điều tra khi được tiến hành và công bố còn nhằmđạt tới mục tiêu quan trọng khác là giáo dục đạo đức cho công chúng Cần nóirằng có thể dành riêng công tác điều tra trong nghề báo chí vào việc phát hiệnnhững hành vi vi phạm đạo đức hoặc rút ra những ý nghĩa (bài học) đạo đức

từ một sự kiện nào đó Theo A.A Chertưchơnưi, “Đạt tới mục tiêu đạo đức là điều quan trọng trước hết đối với việc điều tra hoạt động của các quan chức trong bộ máy nhà nước Vấn đề là ở chỗ đạo đức của những chính khách, quan chức nhà nước cấp cao cần phải hết sức minh bạch, rõ ràng và không được gợi ra bất kỳ sự nghi ngờ nào” [4, tr 9].

Ngoài ra, việc điều tra còn giúp các phương tiện thông tin đại chúng giảiquyết một nhiệm vụ quan trọng của mình là thu hút sự chú ý của công chúng Công tác điều tra trong hoạt động báo chí đối lập trực tiếp với côngviệc thường nhật tại tòa soạn Việc nhận được thông tin có ý nghĩa xã hội làrất quan trọng và cơ sở của nó phải là nguồn thông tin thực tế không thể tranhcãi và được cung cấp tự nguyện cho những người có quyền xử lý

Trong cuốn sách “Báo chí điều tra” (NXB Thông tấn, 2004), nhà báo A.A Chertưchơnưi cho rằng: “Mục tiêu của các cuộc điều tra nghiêm túc, có

ý nghĩa xã hội là làm cho những thông tin cần thiết, có tầm quan trọng sống còn đối với nhân dân, nhưng lại bị giấu giếm trở thành công khai; đấu tranh với sự lợi dụng chức quyền của các thế lực xấu, chống lại tình trạng vô luật pháp nhằm giúp cho xã hội thay đổi theo chiều hướng tốt hơn” [3, tr 10].

1.1.3 Đối tượng phản ánh của thể loại tác phẩm báo chí điều tra

Đối tượng điều tra của báo chí trước hết là các loại tội phạm, các vụ

tiêu cực, tai nạn, xung đột khác nhau mà có ai đó tìm cách giấu giếm công chúng hay các bí mật lịch sử hoặc những bí mật khác (trừ bí mật quốc gia và

quân sự) Nét khác biệt của đối tượng điều tra đối với đối tượng phản ánh củanhà báo bình luận, ký sự hay phê bình đả kích,v.v thể hiện chính là ở điểmnày Tất nhiên, các nhà phân tích, ký sự hay phê bình, đả kích cũng có thể viết

về các tội ác, tiêu cực, tai nạn, các bí mật, nhưng đó là những điều đã được ai

đó khám phá Còn nếu muốn viết về cái gì đó tương tự bị giấu giếm thì họ

buộc phải giải quyết các nhiệm vụ của nhà báo điều tra Đây là nhiệm vụ quantrọng và mang tính đặc thù của nhà báo và tác phẩm điều tra với xã hội

Tác giả Chertưchơnưi trong cuốn “Báo chí điều tra” đã chia đối tượng

điều tra của nhà báo thành 3 nhóm chính:

 Nhóm 1: Những vụ việc chưa được khám phá, những tai nạn khó hiểu, những tội ác khét tiếng mà tội phạm chưa bị bắt và không ai có thể trả lời các câu hỏi: Tại sao? Như thế nào? Đề cập những vấn đề này dễ dàng hơn

bởi vì có nhiều người cùng quan tâm muốn khám phá bí ẩn Nhà báo, trongtình huống bế tắc có thể tính tới sự giúp đỡ của các cơ cấu chính thức, cungcấp cho họ những tài liệu cần thiết và tác động giúp công việc điều tra

 Nhóm 2: Những vụ án đã được khám phá nhưng vẫn gây mối nghi ngờ nhất định đối với nhà báo Mặc dù đã có các câu trả lời đối với câu hỏi

Ai?, Tại sao?, Như thế nào? - cũng như đã tồn tại những ý kiến chung của xãhội, nhưng nhà báo vẫn nghi ngờ và bắt đầu tự thực hiện việc điều tra củamình Đối tượng điều tra cũng có thể là các vụ án bị lãng quên bởi thời giannhư: cái chết của V.I.Lênin, các cuộc đảo chính cung đình, v.v Điều tranhững vụ án như vậy rất phức tạp bởi vì không thể trông đợi vào sự giúp đỡcủa các cơ cấu chính quyền (vì chính nhà báo muốn chứng minh rằng các cơ

thường ngăn cản việc điều tra của nhà báo Trong những điều kiện như vậy rấtkhó thu được những thông tin cần thiết

 Nhóm 3: Những vụ án chưa được khám phá và chưa được điều tra.

Trong những trường hợp này, nhà báo không chỉ cần vạch mặt những kẻ

có lỗi, khám phá tội ác, mà còn phải chứng minh thực chất của vụ án Nếunhư ở trường hợp đầu tiên tội ác đã rõ ràng, thì ở trường hợp thứ hai còn phảiđiều tra để phát hiện tội ác sau đó tìm kiếm tội phạm Tất nhiên loại hình điềutra này là công việc phức tạp và trách nhiệm rất nặng nề

Thông qua khảo sát thực tế, tác giả khóa luận nhận thấy các đối tượngquan trọng nhất được chú ý trong hoạt động điều tra của báo chí Việt Nam nóiriêng và báo chí thế giới nói chung là những hiện tượng như sau:

 Các loại tội phạm mang tính chất xã hội - sinh hoạt

Mỗi loại tội phạm trong số này và các đối tượng điều tra khác có thểđược coi là đặc biệt cấp thiết trong thời điểm này hoặc thời điểm khác của đờisống xã hội Điều này đòi hỏi nhà báo phải can thiệp ngay lập tức để giảithích hiện tượng đó được nhìn nhận như thế nào trong tương lai gần và nhữnghậu quả do nó gây ra cho xã hội Những thông tin như vậy cần thiết cho bất

kỳ xã hội nào, bởi vì nếu thiếu chúng bức tranh hiện thực về đời sống xã hội

sẽ là không đầy đủ và do vậy ngăn cản việc thực hiện nhiều mục tiêu vànhiệm vụ xã hội

1.2. Đặc điểm của thể loại tác phẩm báo chí điều tra

1.2.1 Trạng thái “hoàn cảnh có vấn đề” và thời cơ xuất hiện các bài điều tra

Nhu cầu về sự hiểu biết là nhu cầu chung của con người, muốn tìm hiểuthế giới xung quanh là một đặc tính của con người Trong tâm lý của conngười, có một trạng thái mà nhiều nhà tâm lý học gọi là “hoàn cảnh có vấnđề”, vì lúc đó tính tò mò, bản năng muốn tìm hiểu của con người nổi trội hẳn

lên “Hoàn cảnh có vấn đề” là một cái gì đó không bình thường xảy ra trong

đời sống hàng ngày có nhiều dữ kiện nhưng có những câu trả lời khác nhau

mà người ta muốn tìm hiểu, nghe ngóng, bàn luận để tìm câu trả lời góp phầnvào nhận định về sự kiện đó và điều chỉnh hành vi của mình trong cuộc sống

Đó là những hoàn cảnh nảy sinh các câu hỏi, cần tìm câu trả lời, thường làtrung tâm của những tụ họp, bàn tán Trong cuộc sống, có “hoàn cảnh có vấnđề” liên quan đến một người, đến một số ít người, nhưng lại có “hoàn cảnh cóvấn đề” liên quan tới những vấn đề cơ bản của xã hội mà nhiều người quantâm Không phải “hoàn cảnh có vấn đề” nào cũng có thể trở thành đề tài đểtiến hành điều tra, viết bài trên báo mà chúng phải đáp ứng những tiêu chuẩnnhư: Đó là những vấn đề không bình thường, có khá nhiều dữ kiện trên nhiềugóc độ khác nhau, tùy theo vị trí của từng người quan sát Chính vì thế mà cónhiều câu trả lời đánh giá tình hình và phân tích nguyên nhân khác nhau,nhưng thực chất của tình hình và nguyên nhân đó là gì? (đây là điều mà nhàbáo điều tra phải làm rõ) Vấn đề đó có quan hệ tới nhiều người, được nhiềungười quan tâm và gắn liền với những vấn đề thời sự nóng hổi và cơ bản của

xã hội, liên quan tới việc thực hiện các nhiệm vụ chính trị trọng tâm của đấtnước (ví dụ như vấn đề thực hiện công bằng xã hội, chống tiêu cực và tệ nạn

xã hội…) Trên cơ sở những tiêu chuẩn này, phóng viên viết bài điều tra, đánhgiá tình hình, tìm câu trả lời, phân tích nguyên nhân, kiến nghị cách giảiquyết… Nếu cách nêu và giải quyết vấn đề đúng thì đó là những bài điều tra

tốt Những bài điều tra chưa tốt, chưa được bạn đọc hoan nghênh, không kểphần thể hiện, thì trong nội dung thường mắc hai sai sót:

+ Hoặc là những “hoàn cảnh có vấn đề” không gay cấn lắm, khôngphải mối quan tâm của nhiều người, không quan hệ nhiều tới nhiệm vụ chínhtrị của đất nước hoặc từng vùng

+ Hoặc là những ý kiến phân tích, kiến nghị thiếu sâu sắc, chưa đủ sứcthuyết phục người đọc

1.2.2 Những đặc điểm riêng của thể loại tác phẩm báo chí điều tra

1.2.2.1 Điều tra hay phóng sự điều tra là thể loại phản ánh Phản ánh

là một hoạt động của con người, trong đó có người viết báo Đã là phản ánhthì có quy luật của sự phản ánh Người ta thường nói tới quy luật của sự phảnánh với ba đặc điểm cơ bản của nó:

Thứ nhất, phản ánh bao giờ cũng là phản ánh hiện thực khách quan.Nêu lên đặc điểm quan trọng đầu tiên này để thấy hiện thực khách quan là cơ

sở, là nguồn gốc của sự phản ánh Bịa đặt hoặc bóp méo sự thật là điều màngười viết báo nào cũng cần tránh nếu như muốn làm người phản ánh chânchính, nhận được sự tin tưởng của cơ quan báo chí và công chúng

Thứ hai, tuy là phản ánh hiện thực khách quan, nhưng sự phản ánh đóbao giờ cũng phải chọn lọc Một sự kiện xảy ra có rất nhiều chi tiết nhưng lạikhông thể đưa mọi chi tiết vào bài phản ánh, mà phải chọn lọc những chi tiếtbản chất nhất của sự kiện

Thứ ba, hoạt động phản ánh của người phóng viên là hoạt động có tính

tự giác Do đó, sự phản ánh nào cũng phải có mục đích và có sự định hướngcủa người phản ánh Ở đây, nói đến sự chọn lựa, sự định hướng của ngườiviết là nói đến vai trò chủ quan của người viết, nhưng vì phản ánh bao giờcũng là phản ánh khách quan, cho nên vai trò chủ quan đó thống nhất với tínhkhái quát, làm lộ rõ bản chất của hiện thực khách quan vì mục đích chung,

chứ không phải sự xuyên tạc hiện thực khách quan theo ý muốn chủ quan,thậm chí có ý định từ trước khi tiếp xúc với thực tế khách quan.

1.2.2.2 Sự khác nhau giữa điều tra và các thể loại phản ánh khác

Điều tra, cũng như các thể loại khác, đều phản ánh hiện thực khách

quan, nhưng là những hiện thực khách quan quan trọng, đang nảy sinh “hoàn cảnh có vấn đề”, tức là nảy sinh những câu hỏi liên quan đến những vấn đề

mà nhiều người quan tâm Chúng ta có thể đưa tin về vụ sản xuất đang diễnbiến khá, về một nhà máy hoàn thành kế hoạch, một công trình mới hoànthành, nhưng chúng ta lại phải điều tra để trả lời các câu hỏi: Vì sao tronghoàn cảnh khó khăn về thời tiết mà địa phương, cơ sở đó lại tiến hành sảnxuất có hiệu quả? Vì sao xí nghiệp đó lại hoàn thành kế hoạch, đứng vữngtrong cơ chế thị trường, làm ra sản phẩm có thể tiêu thụ và bán có lãi, nângcao đời sống cho người lao động hoặc vì sao từ một cơ sở sản xuất tốt giờ đâythua lỗ hoặc đứng trước bờ vực phá sản? Vì sao trong hoàn cảnh khó khănchung mà công trình đó lại làm nhanh, gọn với chất lượng tốt hoặc ngược lại? Điều tra, cũng như các thể loại phản ánh khác, đều phải phản ánh cóchọn lọc, chọn lựa đề tài và chi tiết Trong cuộc sống hàng ngày có rất nhiềucâu hỏi, nhưng trên mặt báo không thể giải thích hết được Sự chọn lựa đề tài

là sự chọn lựa những “hoàn cảnh có vấn đề” mà nhiều người quan tâm, liên

quan tới việc hoàn thành nhiệm vụ chính trị rộng lớn Nhà báo điều tra cũngcần quan tâm đến vấn đề chọn lựa chi tiết: Chi tiết nào đáng giá để trả lờinhững câu hỏi có tính thuyết phục cao? (nội dung này sẽ được trình bày trongphần thể hiện của tác phẩm điều tra)

Điều tra là một hoạt động có tính mục đích, có định hướng Thể loạiphản ánh nào cũng có những đặc tính riêng: Như tin thì qua thông tin mà địnhhướng; phóng sự, tường thuật thì qua sự miêu tả mà định hướng; còn điều trathì phải qua cắt nghĩa, giải thích để chỉ đạo hoạt động thực tiễn của conngười Cắt nghĩa, phân tích, tìm ra những câu trả lời cho những câu hỏi đặt ra

từ “hoàn cảnh có vấn đề” là định hướng phải làm để thay đổi tình trạng đó.Nếu câu hỏi quan tâm tới nhiều người là thời cơ viết điều tra, thì câu trả lờichính xác sẽ tạo ra hiệu quả xã hội rộng lớn của bài điều tra.

Như vậy là, chúng ta đã từ thực trạng tâm lý bạn đọc, xuất phát từ yêucầu bạn đọc, tìm ra thời cơ viết điều tra, nhìn từ đặc điểm của quy luật phảnánh và thể loại điều tra, để nêu lên những đặc điểm điều tra Nói như vậy đểphân biệt với những bài báo ghi chữ “điều tra” mà không phải là điều tra (cụthể là phóng viên chỉ lấy thông tin từ các cơ quan chức năng, cơ quan bảo vệpháp luật như công an, tòa án, viện kiểm sát, thanh tra… để viết bài chứkhông phải xuất phát từ quá trình trực tiếp điều tra, khám phá, phát hiện vấn

đề của chính nhà báo), đồng thời cũng để thấy có những bài có đặc điểm củathể loại điều tra mà lại kém hiệu quả xã hội

Bên cạnh phần nội dung như đã nêu ở trên, còn có thể dựa vào phầnhình thức thể hiện để phân biệt Chúng ta thường nói “tin, bài nào cũng phải

có vấn đề” Nhưng tin thì chủ yếu thông tin sự kiện mà nêu và giải thích vấn

đề Các loại phóng sự, tường thuật thì chủ yếu từ miêu tả sự kiện mà nêu vàgiải quyết vấn đề Điều tra thì từ phân tích sự kiện mà nêu và giải quyết vấn

đề Do đó, phân tích sự kiện là một đặc điểm quan hệ tới thu thập thông tin,phân tích và thể hiện trong các bài điều tra

chống tiêu cực

Những nhà báo viết điều tra và những tác phẩm điều tra có vai trò xungkích và quyết định không nhỏ vào thành công trong cuộc chiến phòng chốngtham nhũng, tiêu cực và bất công xã hội vốn đã được dự báo là rất khó khăn

và lâu dài Thông qua những bài báo điều tra, nhiều vụ tham nhũng, tiêu cực,những góc khuất của xã hội sẽ được phơi bày ra ngoài ánh sáng, các cơ quanbảo vệ pháp luật sẽ được cung cấp thông tin cần thiết để có thể thực thi luậtpháp đúng người, đúng tội, mang lại cuộc sống ấm no, hạnh phúc cho người

dân lương thiện Nạn tham nhũng, tiêu cực đã được Ðảng, Nhà nước ta chỉ ra

từ lâu và đã có nhiều biện pháp để hạn chế, đẩy lùi Quyết liệt nhất là khiÐảng ban hành Nghị quyết Trung ương 3 (khóa IX) Tại Nghị quyết Trungương 4 (khóa XI) về "Một số vấn đề cấp bách về xây dựng Ðảng hiện nay",một lần nữa Ðảng lại chỉ ra nguyên nhân của tình trạng suy thoái đạo đức, lốisống của một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên và nạn tham nhũng, tiêucực Nhờ vào báo chí nói chung và những tuyến điều tra, phóng sự điều tranói riêng, các thông tin được đưa trên các phương tiện thông tin đại chúng sẽ

có sức lan tỏa mạnh mẽ, nhanh chóng, tạo dư luận rất tốt, góp phần quantrọng trong việc đưa các vụ tham nhũng, tiêu cực ra ánh sáng Do đó, các cơquan chức năng quản lý báo chí cần cho phép và yêu cầu các cơ quan báo chíthành lập chuyên mục về chống tham nhũng, tiêu cực, có thể giao chỉ tiêu vềthời lượng, số lượng các tin, bài (đặc biệt là thể loại điều tra, phóng sự điềutra) về chống tham nhũng, tiêu cực, coi đây là nhiệm vụ quan trọng, thườngxuyên trong thực hiện nhiệm vụ chính trị của mình Bên cạnh đó, phát huy vaitrò tham gia đóng góp của các tổ chức xã hội dân sự, đặc biệt là các Viện,Trung tâm khoa học chuyên nghiên cứu về các vấn đề chính trị, xã hội và tìnhtrạng xã hội Bởi vì, các cơ quan này thường có sự nhìn nhận khách quan,khoa học về tình trạng tham nhũng, tiêu cực trong xã hội, đặc biệt là họ không

bị ràng buộc bởi các mối quan hệ đối với các tổ chức Ðảng, các Đảng viêngiữ những chức vụ quan trọng, chủ chốt (có thể có liên quan đến vấn đề tiêucực mà nhà báo đang điều tra), chính điều này giúp cho việc phòng, chốngtham nhũng, tiêu cực đạt được hiệu quả cao

*Tiểu kết Chương 1: Điều tra là thể loại báo chí có nhiệm vụ trả lời

những câu hỏi mà cuộc sống đang đặt ra thông qua một hệ thống các bằng chứng, các luận cứ kết hợp với những lý lẽ Chính hệ thống các bằng chứng

là yếu tố quyết định tạo ra sự tin cậy của công chúng đối với tác phẩm điều tra Bằng chứng trong bài điều tra hết sức đa dạng Đó có thể là các con số,

chi tiết, dữ kiện, văn bản, chứng từ, những quan sát trực tiếp, băng ghi âm, ảnh chụp… Tuy nhiên, điều quan trọng là tác giả bài điều tra phải có nhiệm

vụ chỉ ra được bản chất của các chứng cứ đó thông qua một cách trình bày logic nhất và với một văn phong tốt cả về ngôn từ, bút pháp và giọng điệu trong tác phẩm của mình nhằm thuyết phục độc giả và từ đó tạo nên tác động

xã hội Chương 1 đã cung cấp một cái nhìn tổng quan về lý luận cơ bản của thể loại điều tra (phóng sự điều tra) thông qua khái niệm, đặc điểm của thể loại này và vai trò hết sức quan trọng, cần thiết của thể loại tác phẩm báo chí điều tra trong công tác phòng chống tiêu cực xã hội.

Chương 2: THỰC TRẠNG VÀ VẤN ĐỀ HIỆU ỨNG XÃ HỘI CỦA CÔNG TÁC PHÒNG CHỐNG TIÊU CỰC CỦA CÁC TÁC PHẨM ĐIỀU TRA TRÊN CÁC TỜ BÁO THUỘC DIỆN KHẢO SÁT

2.1 Quy trình sáng tạo tác phẩm điều tra

Cũng giống như trong các thể loại báo chí khác, phóng viên viết điều tracũng cần có những bước quy trình cần thiết để sáng tạo tác phẩm như: Lên ýtưởng, đề xuất đề tài, kế hoạch thực hiện; khảo sát hiện trường thực tế, khaithác nguồn tin, phỏng vấn; viết bài; biên tập; đăng tải; xử lý thông tin phảnhồi,… Tuy nhiên, trong mỗi công đoạn lao động mang đậm tính đặc thù côngviệc của nhà báo ấy, điều tra lại có những yêu cầu riêng đòi hỏi người làmbáo phải tuân thủ Sau đây, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu từng công đoạn đặc thùcủa phóng viên viết điều tra:

2.1.1 Lên ý tưởng, đề xuất đề tài, kế hoạch thực hiện

Điều tra là một thể loại rất “kén” người, bởi lẽ không phải phóng viênnào trong tòa soạn cũng có thể được giao nhiệm vụ viết bài điều tra Theo nhàbáo Nguyễn Văn Hải - một phóng viên kỳ cựu đã từng có nhiều năm tham giaviết bài điều tra, hiện đang là Phó trưởng đại diện báo Tuổi Trẻ văn phòng Hà

Nội chia sẻ: “Ở báo Tuổi Trẻ, bình luận và điều tra là hai thể loại đặc biệt

mà những phóng viên trẻ, còn “non tay” hay những cộng tác viên hầu như không có cơ hội viết và đăng bài thể loại này Bởi lẽ, đây là hai thể loại khó, đòi hỏi kinh nghiệm, sự từng trải và đề cập đến những vấn đề có tính nhạy cảm nhất định nên thường được giao cho các phóng viên đã công tác lâu năm trong nghề Bên cạnh tay nghề vững vàng, phóng viên làm điều tra còn cần

có phẩm chất đạo đức và bản lĩnh nghề nghiệp vững vàng Vì làm điều tra thường rất dễ bị mua chuộc, khi đến làm việc với người ta, chỉ cần gật đầu nhẹ nhàng một cái là phong bì sẵn sàng có ngay nếu phóng viên không có bản lĩnh Làm điều tra cần có cả cái Tâm và cái Tầm!” Muốn viết được tác

phẩm điều tra, trước hết nhà báo phải có ý tưởng, xác định được đề tài sẽ tiến

hành hoạt động điều tra, khám phá Đề tài đó phải thỏa mãn tiêu chí về mụctiêu: Đó là những thông tin cần thiết, ảnh hưởng đến lợi ích của cộng đồng, xãhội nhưng lại đang bị giấu giếm cần trở thành công khai; đấu tranh với sự lợidụng chức quyền của các thế lực xấu, chống lại tình trạng vô luật pháp nhằmgiúp xã hội thay đổi theo chiều hướng tốt hơn Đề tài điều tra cũng cần phảiđúng, mang tính thời sự, độc quyền và phải khả thi (nhà báo có thể tiến hànhđiều tra được) Theo nhà báo Vũ Văn Tiến (Thư ký tòa soạn, Trưởng ban Bạn

đọc báo điện tử Dân Trí) cho rằng: “Đề tài điều tra cũng phải độc lập và không chịu sự chi phối hay vì lợi ích của bất cứ ai” Đề tài của bài điều tra có

thể đến từ nhiều nguồn như: thông tin từ bạn đọc cung cấp cho tòa soạn,phóng viên đề xuất ý tưởng hay ban biên tập giao phó đề tài cho phóng viênthực hiện,…

Sau khi phóng viên có ý tưởng, họ sẽ đề xuất đề tài lên Ban Biên tập báo

để xem xét và nếu được duyệt thì họ sẽ tiến hành xây dựng kế hoạch thựchiện bài điều tra về đề tài đó Kế hoạch điều tra có thể bao gồm những ý chínhnhư sau:

- Tên gọi kế hoạch điều tra

- Đề tài kế hoạch điều tra

- Tại sao vấn đề này lại làm độc giả quan tâm? Phản ứng có thể cóđối với bài báo này? Vì sao thông tin điều tra này là cần thiết? Tờ báo củachúng ta có được lợi ích gì khi cho đăng bài điều tra này?

- Dự tính các phương pháp: Nhà báo sẽ tiến hành điều tra một mìnhhay đi theo nhóm? Nhà báo sẽ hành động như thế nào? Những biện pháp điềutra nào cần tiến hành trước hết, cần phải tiến hành bao nhiêu cuộc phỏng vấn,

dò hỏi bao nhiêu nguồn tin, cần phải phân tích, so sánh các tài liệu sẵn có haykhông v.v.?

- Chi phí cho hoạt động điều tra: Cần chi bao nhiêu tiền? Cần huyđộng bao nhiêu người?

- Những kết quả và hậu quả điều tra: Những nguy cơ nào có thể nảysinh khi nhà báo điều tra chống tiêu cực? Khi nào sẽ đăng bài báo điều tra? Sẽđăng một bài hay loạt bài? Cần sử dụng những bức ảnh nào để tăng cườnghiệu quả bài điều tra (và chứng minh công sức điều tra, khám phá sự thật củanhà báo)? Có cần cho đăng những bài phụ trợ (tin, bài phản ánh, ý kiến độcgiả) kèm theo không? Có lập kế hoạch tiếp tục tìm kiếm sau khi đã công bốkết quả điều tra hay không? Phản ứng của dư luận sẽ ra sao? Sau khi bài đăngcòn cần phải tác động tới những cơ quan nào nữa để giải quyết triệt để vấn đềtiêu cực?

Nếu kế hoạch được Ban Biên tập và lãnh đạo tòa soạn đồng ý thì phóngviên mới có thể bước vào các công đoạn tiếp theo của quá trình điều tra Nhà

báo Nguyễn Văn Hải (báo Tuổi Trẻ) chia sẻ: “Từ sau vụ Hoàng Khương, báo Tuổi Trẻ đã rút kinh nghiệm và có sự chấn chỉnh về quy định đối với phóng viên làm điều tra theo đúng quy trình: Một là khi làm điều tra phải có ít nhất hai người trở lên Hai là phải có đề cương và phải xin phép lãnh đạo phòng, tòa soạn, thậm chí là Ban Biên tập cho ý kiến và thống nhất kế hoạch thực hiện, chứ không hành động theo kiểu tự phát.” Đây là bài học kinh nghiệm

hết sức quý báu cho những phóng viên mới chập chững bước vào nghề haynhững sinh viên báo chí sắp ra trường như tôi khi muốn bắt tay vào việc thựchiện bài điều tra

2.1.2 Đi thực tế khảo sát hiện trường, khai thác nguồn tin, phỏng vấn

để tìm ra được nguyên nhân, bản chất thật sự của vấn đề điều tra

Đây là một công việc hết sức quan trọng và cần thiết của nhà báo khilàm điều tra Người làm điều tra tốt không thể chỉ ngồi trong văn phòng, tìmkiếm thông tin trên mạng Internet hay thông qua các thông tin do cơ quancông an cung cấp rồi “xào nấu”, nghiễm nhiên coi đó là thông tin do chínhmình điều tra được Nhà báo cần phải không nề hà khó khăn, vất vả, thậm chí

là hiểm nguy để xông pha tìm hiểu thực tế, khảo sát hiện trường Qua quá

trình điều tra, khám phá thực tế thông qua khai thác, phỏng vấn nguồn tin haynhững đối tượng liên quan trực tiếp tới vấn đề, nhà báo mới có được cái nhìnkhách quan, chân thực, sinh động về vấn đề, mới có cơ hội xác minh nguyênnhân, bản chất những vấn đề mà mình đang điều tra Ví dụ, trong loạt bài điều

tra 5 kỳ “Kinh hoàng “công nghệ” xăng dỏm” đăng trên báo Thanh Niên từ

09/01/2012 - 13/01/2012, nhóm phóng viên Phương Thanh - Trần Hơn đãkhông nề hà khó khăn, vất vả theo dõi nhiều ngày, quan sát kỹ lưỡng từngđường đi nước bước của những chiếc xe bồn khả nghi để tìm hiểu quy trình

“rút ruột” và pha chế xăng dầu kém chất lượng của các đối tượng:

“Những ngày đầu đeo bám theo các xe bồn xuất phát từ Tổng kho xăng dầu Nhà Bè, chúng tôi đã rất ngạc nhiên không hiểu nhiều khu vực vắng vẻ, thưa thớt dân cư tại các cung đường Hoàng Quốc Việt, Đào Trí, Huỳnh Tấn Phát (Q.7) “có cái gì” hấp dẫn mà các tài xế đều tranh thủ đưa xe ghé qua với hành tung bí hiểm Sau nhiều ngày suy tính, chúng tôi quyết định tiếp cận trực tiếp Để tránh nghi ngờ của đội ngũ cảnh giới, từ 5 giờ sáng, chúng tôi đóng vai thợ bẫy chim, tay xách lồng chim mồi, vai đeo túi đựng thang dây Kiên nhẫn chờ đến lúc những người canh gác không để ý, chúng tôi lách ra phía sau, men theo bãi lau sậy dọc đầm lầy, tiếp cận bức tường cao gần 3 mét, dùng thang để vượt tường Toàn bộ khuôn viên bên trong rộng vài trăm mét vuông, chất đầy thùng phuy, bồn chứa, can nhựa, máy bơm nước

Từ phía cổng, chiếc xe bồn mang biển kiểm soát 57K-8275 (của Công ty

cổ phần cơ khí xăng dầu, trực thuộc Petrolimex) vội vã tiến vào khu vực chúng tôi đang quan sát Xe vừa dừng, rất nhanh chóng, một người đàn ông trong xe trèo lên, cúi xuống một góc của xe cầm lên chiếc kéo Một cách thuần thục, người này dùng kéo cắt đứt niêm (loại niêm nhựa) của 2 trong số

4 hầm chứa xăng rồi lần lượt mở nắp hầm Ở bên dưới, 2 người đàn ông chờ sẵn vội vã tháo ống bơm quấn dưới xe ra, xả đầy xăng vào 8 can nhựa loại

50 lít Sau đó, người bên dưới kéo một ống dây từ máy bơm, đưa lên phía trên

nóc xe Người ở trên nhanh nhẹn cầm lấy ống, bơm vào từng hầm một loại chất lỏng khá trong.

Sau khi áng chừng lượng bơm vào tương đương với lượng xăng vừa rút

ra, người ở trên tiếp tục chụp lấy một bình loại 1 lít (hoặc xô) do người bên dưới chuyền lên, rồi đổ chất trong bình vào các hầm xăng trên xe Sau khi hoàn tất các công đoạn trên, người này đóng nắp hầm lại, dùng kéo cắt bỏ phần dây của niêm nhựa đã bị cắt đứt trước đó, chỉ giữ lại miếng nhựa có ghi

số niêm, rồi xâu một sợi dây khác qua và quấn niêm vào nắp hầm như cũ Toàn bộ quy trình trên diễn ra rất nhanh, thao tác của những người này cũng hết sức nhuần nhuyễn, kể cả thời gian xe bắt đầu vào đến khi ra khỏi

“trạm pha chế” chỉ mất 15 - 20 phút Xe vừa đi khỏi, người trong bãi liền nhanh chóng trút từng can xăng vào các thùng phuy và bồn chứa lớn, chờ giao lại cho “lực lượng vận chuyển thô sơ” xuất hiện ngay sau đó.”

Không chỉ có vậy, các phóng viên Phương Thanh - Trần Hơn còn canđảm xông pha vào tận hiện trường thực tế là bãi đất trống, vắng người – nơinhững chiếc xe bồn kia giở thủ đoạn “rút ruột” và pha chế xăng dầu giả, kémchất lượng nhằm mục sở thị, quan sát, quay phim, chụp ảnh để làm bằngchứng quan trọng cho bài báo điều tra và cũng là bằng chứng pháp lý bảo vệchính nhà báo khi bị cơ quan chủ quản của những chiếc xe bồn chối tội haykiện tụng Nếu không tận mắt thâm nhập thực tế, trực tiếp điều tra thì làm saonhững phóng viên này có thể điểm mặt chính xác những chiếc xe bồn “làm

bùa” (các xe 7617, 57H-2316, 51E-003.28 (trực thuộc Petrolimex),

57K-9343 (thuộc Công ty TNHH thương mại dịch vụ vận tải hàng hóa H.P)…) hay các thủ thuật pha chế xăng giả và dầu bẩn được? (Việc "chế biến" dầu bẩn phức tạp hơn nhiều so với xăng dỏm, doanh nghiệp nấu dầu “lụi” thường thu gom các loại dầu thải, nhớt thải (nhất là từ súc rửa các tàu biển lớn) nấu, sang chiết thành loại dầu DO kém chất lượng rồi pha với dầu sạch Thậm chí, để tăng lợi nhuận, họ còn gom cả chất thải từ bãi rác, rồi nấu, lọc thành

một hỗn hợp chỉ có một số tính chất tương tự dầu (nhưng không phải dầu) rồi trộn lẫn với dầu sạch cho ra loại dầu bẩn Với dầu FO, doanh nghiệp vận tải

có thể “rút ruột” cả ngàn lít dầu trên mỗi chuyến xe bồn 16.000 lít Sau đó

bù vào một lượng nước tương đương và thêm hóa chất tạo màu đen) Các

phóng viên báo Thanh Niên còn sẵn sàng đương đầu với hiểm nguy để ghi lạinhững tấm ảnh và clip quý giá về thủ đoạn “rút ruột” và pha chế xăng dầu giả,kém chất lượng của bọn tội phạm, để mang đến cho công chúng cái nhìn chânthực và hấp dẫn của tuyến bài điều tra này:

Dùng kéo cắt niêm nhựa trên nắp hầm chứa xăng

Bơm chất lỏng vào hầm để bù cho lượng xăng đã rút bên dưới

Lần lượt đổ vào từng hầm một lượng chất lỏng - Ảnh: Phương Thanh - Trần Hơn

Xe xả dầu vào bồn chứa để nấu, pha chế

Nhân viên cây xăng Sông La (Bình Dương) chỉ kiểm tra qua quýt xe 57K-8275

Việc phỏng vấn các nhân vật liên quan, thu thập thông tin cũng giúpích rất nhiều cho công tác điều tra, phát hiện nguyên nhân vấn đề cần điều tracủa nhà báo Nhà báo Ngọc Cương (báo Dân Trí) - một trong những phóng

viên điều tra đi đầu trong vụ lừa đảo muaban24 chia sẻ: “Xuất phát từ những

ý kiến tố giác, đơn thư phản ánh của một số người dân nghèo ở Đăk Lăk đến tòa soạn báo Dân Trí, lãnh đạo đã cử phóng viên xuống tìm hiểu thực tế, phỏng vấn người dân bị hại thì đúng là thấy muaban24 có dấu hiệu lừa đảo, chiếm đoạt tài sản dưới cái mác “buôn bán đa cấp”” Chính vì thế, báo Dân

Trí đã ngay lập tức phát huy thế mạnh về cập nhật thông tin để tiến hành làm

bài điều tra “Những “trò ma” hư trương thanh thế của Muaban24”, khám phá

ra những thủ đoạn lừa đảo trắng trợn người dân mà doanh nghiệp này đã che

giấu bấy lâu: “Cả trước và sau thời điểm tháng 3/2012, Muaban24 đã mặc nhiên sử dụng “lá bùa” thương mại điện tử để tổ chức nhiều cuộc hội thảo, đào tạo… quy mô, cộng với việc các “hội viên” Muaban24 liên tục đưa ra những lời hứa hẹn kiểu “không cần làm cũng có ăn” khiến rất nhiều nạn nhân mắc bẫy.”; “Đặc biệt, Muaban24 còn có đường link dẫn tới một website

“vô danh” khác, trong đó quyết định của Thủ tướng về việc phê duyệt kế hoạch tổng thể phát triển TMĐT giai đoạn 2011 - 2015 bị “bóp méo” nghiêm trọng, gây sự hiểu lầm về việc Muaban24 được Chính phủ giao nhiệm vụ đồng hành phát triển TMĐT cùng chính phủ.”

Đặc biệt, trong điều tra, phóng viên có thể sử dụng phương pháp điềutra công khai hoặc điều tra bí mật (nhập vai) Nhập vai là một kỹ năng điều trakhó bởi nó đòi hỏi người phóng viên phải hóa thân thật tốt vào nhân vật màmình đóng vai, đòi hỏi sự hiểu biết và tâm lý vững vàng khi đối diện với đốitượng cần điều tra, khiến chúng không thể nghi ngờ thân phận thật của nhà

báo Trong kỳ 1 bài điều tra “Kinh hoàng “công nghệ” xăng dỏm” (Thanh

Niên, 09/01/2012), hai phóng viên Phương Thanh và Trần Hơn đã rất mưu trí

và gan dạ nhập vai thợ bẫy chim để lật tẩy “quy trình pha chế” xăng kém chất

lượng của những kẻ trục lợi bất chính: “Sau nhiều ngày suy tính, chúng tôi quyết định tiếp cận trực tiếp Để tránh nghi ngờ của đội ngũ cảnh giới, từ 5 giờ sáng, chúng tôi đóng vai thợ bẫy chim, tay xách lồng chim mồi, vai đeo túi đựng thang dây Kiên nhẫn chờ đến lúc những người canh gác không để ý, chúng tôi lách ra phía sau, men theo bãi lau sậy dọc đầm lầy, tiếp cận bức tường cao gần 3 mét, dùng thang để vượt tường Toàn bộ khuôn viên bên trong rộng vài trăm mét vuông, chất đầy thùng phuy, bồn chứa, can nhựa, máy bơm nước ” Còn trên báo Tuổi Trẻ, trong bài điều tra “Trấn lột trên xe khách” (Tuổi Trẻ, 07/11/2012), phóng viên Hoàng Lộc đã phải mất nhiều thời

gian và công sức hóa thân thành hành khách trên các tuyến xe khách “mồ côi”(xe không có bảo kê) để về các tỉnh miền Tây Nam Bộ điều tra, khám phá

những thủ đoạn trấn lột của bọn du côn: “Các đối tượng trong băng đa số là dân nghiện ma túy Mỗi đợt đi “ăn hàng”, chúng chia thành nhiều tốp, mỗi tốp ba người: hai người leo lên xe trấn lột tiền của khách, người còn lại chạy

xe máy rà phía sau thám thính và đón đồng bọn khi nhảy xuống xe Gặp phải khách “cứng đầu”, các đối tượng thủ sẵn ống chích bơm nước màu đỏ giống máu để đe dọa Mỗi ngày, đặc biệt các ngày cuối tuần, băng này tụ tập từ sáng đến tối tại hai điểm là trước cửa bến xe miền Tây và dọc các bến xe cóc trên đường Kinh Dương Vương (P.An Lạc), rồi leo lên khoảng 10 xe khách thực hiện hành vi trấn lột tài sản của hành khách.”

Bằng kinh nghiệm làm điều tra lâu năm và sự trợ giúp đắc lực của cácphương tiện kỹ thuật, nhà báo Hoàng Lộc đã ghi lại được những hình ảnh vềđích danh đối tượng lưu manh, giúp ích rất nhiều cho công tác điều tra vàvạch mặt tội phạm không chỉ của bài báo điều tra mà còn của cơ quan công

an, tòa án và viện kiểm sát

Một đối tượng rao bán “thần dược” trên xe khách - Ảnh: H.Lộc

Một trường hợp cần chú ý khi phóng viên điều tra tiêu cực là vụ án do saisót trong tác nghiệp của nhà báo Hoàng Khương (báo Tuổi Trẻ) Trước khikhởi tố, bắt tạm giam về hành vi “đưa hối lộ” (ngày 02/01/2012), ngày28/11/2011, Công an TP.HCM có văn bản đề nghị “kiểm điểm và thu hồi thẻnhà báo của phóng viên Nguyễn Văn Khương” (tức Hoàng Khương), ngườithực hiện bài điều tra “CSGT giải cứu xe đua trái phép” đăng tải trên báoTuổi Trẻ

Ngay sau đó, Ban Biên tập báo Tuổi Trẻ đã ra quyết định tạm đình chỉcông tác đối với phóng viên Hoàng Khương và thông tin trên mặt báo về việcnày Cục Báo chí chưa có động thái gì ngoài việc yêu cầu Ban Biên tập báoTuổi Trẻ báo cáo, bởi họ xác định vụ án mới đang điều tra, chưa có kết luậncuối cùng

Trước đó, ngày 18/11, Công an TP.HCM khởi tố, bắt tạm giam Thượng úyHuỳnh Minh Đức về tội nhận hối lộ và một cá nhân tên Hòa về tội môi giớihối lộ Tại quyết định khởi tố bị can Hòa, cơ quan điều tra nhận định: Hòa đã

có hành vi móc nối nhận tiền của Trần Anh Tuấn và Nguyễn Văn Khương

(nhà báo Hoàng Khương), đưa cho Đức giải quyết trái quy định đối với xe viphạm giao thông và đua xe trái phép.

Kết quả trên xuất phát từ các bài điều tra trên báo Tuổi Trẻ (ngày

05/07/2011, bài “Đồng tiền xóa sạch hồ sơ” và ngày 10/07/2011, bài “CSGT giải cứu xe đua trái phép”) của Hoàng Khương Theo nội dung các bài viết

này thì Huỳnh Minh Đức đã nhận hơn 10 triệu đồng để giúp giảm nhẹ lỗi chongười vi phạm Luật Giao thông, giúp lấy xe ra trái quy định Các lời nói, hành

vi liên quan đến việc nhận tiền của Đức đều được Hoàng Khương mô tả trênbáo bằng chữ viết và hình ảnh (có hình ông Đức đang nhận tiền từ người môigiới do Hoàng Khương chụp) Kết quả điều tra cũng làm rõ quá trinh đưa tiềncho Đức có sự can dự của Khương Sau đó, Ban Giám đốc Công an TP.HCM,Công an quận Bình Thạnh đã tạm đình chỉ và khởi tố Thượng úy Huỳnh MinhĐức về hành vi nhận hối lộ, cuối cùng nhà báo Hoàng Khương cũng bị khởi

tố về hành vi đưa hối lộ với mức án 4 năm tù

Bài học kinh nghiệm rút ra ở đây là phóng viên khi điều tra tiêu cực cần ẩnthận và nắm chắc luật Việc phóng viên Hoàng Khương bị xử lý do áp dụngcách thức thu thập thông tin như vậy là hy hữu Các cách thức thu thập thôngtin của nhà báo hiện luật pháp không nêu cụ thể (Điều 7 Luật Báo chí có nêumột số cách công khai), chỉ nêu các điều cấm (Điều 10 Luật Báo chí có nêunhững điều không được thông tin trên Báo chí) Trường hợp Hoàng Khươngliên quan đến cách thu thập thông tin mà báo giới thường gọi là điều tra nhậpvai Hiện luật pháp về phòng chống tham nhũng tuy khuyến khích việc tố giáctham nhũng (trên báo chí) nhưng Luật Báo chí chưa quy định cụ thể về quyềnmiễn trừ trách nhiệm khi báo chí phục vụ lợi ích công mà vi phạm pháp luật Nhà báo Nguyễn Đức Hiển (Tổng Thư ký tòa soạn báo Pháp luật TP.HCM)

đã chia sẻ 10 nguyên tắc khi nhập vai điều tra để phóng sự có được kết quảcao nhất mà vẫn đảm bảo các hành động của phóng viên trong khuôn khổpháp luật và đảm bảo sự an toàn (tính mạng, pháp lý) đối với phóng viên Nhà

báo Đức Hiển cũng đưa ra các cách xử lý thông tin được thu thập thông quaquá trình điều tra:

10 Nguyên tắc khi nhập vai điều tra

1) Chỉ nhập vai khi đó là cách tốt nhất để thu thập thông tin; để bài viết cótính thuyết phục cao nhất

2) Kế hoạch nhập vai phải được sự đồng ý của lãnh đạo cấp cao nhất ở tòasoạn (Tổng biên tập)

3) Không tác động vào sự vật, hiện tượng khiến nó thay đổi bản chất;không thúc đẩy sự kiện diễn ra hoặc khiến nó diễn ra sớm hơn bìnhthường Bởi mục đích nhập vai là để tìm hiểu, mô tả, phản ánh đúng sựkiện như nó vốn có mà nếu không nhập vai, nhà báo sẽ không phản ánhđược

4) Không gài bẫy, gợi ý hối lộ

5) Không được thực hiện hành vi có khả năng gây nguy hiểm đến tínhmạng, sức khỏe, danh dự hoặc tình trạng pháp lý của bản thân và của tờbáo Nói chung, nhà báo điều tra phải đảm bảo nguyên tắc “chiến thắng

mà không có tổn thất” Bởi khi nhà báo vì nhập vai mà thực hiện nhữnghành vi ảnh hưởng đến uy tín, danh dự của bản thân hoặc tờ báo thì độtin cậy của những thông tin anh ta mang về cũng bị ảnh hưởng Khôngđược dùng mục đích biện minh cho phương tiện, không nhân danh lợiích công để thực hiện những hành vi vi phạm pháp luật Nhà báo trướchết là một công dân, chấp hành pháp luật là nghĩa vụ của công dân 6) Tòa soạn phải đảm bảo giám sát được di biến động của phóng viên,thông tin thông suốt trong mọi trường hợp Điều này nhằm phòng ngừacác sự cố có thể xảy ra trong quá trình tác nghiệp Bởi trong một sốtrường hợp, phóng viên khi đã nhập vai là không còn khả năng liên lạctức thời với tòa soạn

7) Phải bảo đảm rằng tòa soạn có phương án can thiệp lập tức và hiệu quảkhi phóng viên gặp nguy hiểm; luôn đề phòng tình huống phóng viên bịgài bẫy ngược.

8) Nếu phóng viên nhập vai buộc phải thực hiện hành vi vi phạm phápluật, tòa soạn phải liên hệ với cơ quan công an và trình bày rõ ngọnnguồn trước khi hành vi ấy diễn ra Trong trường hợp tòa soạn biết đốitượng có quan hệ mật thiết với công an địa phương thì tìm cách đổi địađiểm giao tiền/thực hiện hành vi vi phạm pháp luật qua địa phươngkhác

9) Việc sử dụng cộng tác viên, nguồn tin, bạn đọc phải được sự đồng ý củatòa soạn Những thông tin dù chính xác nhưng do nhân vật không có uytín; có dấu hiệu thông tin ấy sẽ bị lợi dụng cho mục đích cá nhân củangười cung cấp phải được loại bỏ; để tờ báo không bị biến thành công

cụ phục vụ cho mục đích cá nhân của người khác Mặt khác, đề tài điềutra là tài nguyên của cơ quan báo chí Việc sử dụng cộng tác viên, thôngtin viên không cẩn trọng có thể dẫn đến lộ đề tài, phá sản đề tài điều tra.10) Phải dừng ngay việc nhập vai để thực hiện nghĩa vụ công dân nếu việctiếp tục nhập vai có thể gây hậu quả cho xã hội lớn hơn tác dụng mà bàibáo mang lại

Trong cuốn “Sổ tay phóng viên điều tra” (Trung tâm nghiên cứu truyền

thông phát triển (RED) và Đại sứ quán Anh tại Hà Nội, NXB Văn hóa Thôngtin, 2012), nhà báo Phan Lợi (Trưởng đại diện báo Pháp luật TP.HCM vănphòng Hà Nội) đã đưa ra 5 lưu ý khi xử lý thông tin thu thập từ việc nhập vai

1) Phóng sự điều tra luôn được duyệt bởi tập thể Ban biên tập Nhữngnghi vấn về tính hợp lệ của chứng cứ phải được thảo luận kỹ bởichuyên gia pháp luật của báo

2) Không được sử dụng bất kỳ thông tin nào nếu không trả lời được câuhỏi: Phóng viên đã có được nó bằng cách nào? Cách đó có hợp phápkhông?

3) Chỉ khởi đăng bài đầu tiên khi đã hoàn thành cả loạt bài, không khởiđăng theo kiểu ăn đong, đăng bài trước khi chưa rõ diễn biến, nộidung của bài sau

4) Không sử dụng thông tin nếu nó có thể gây nguy hiểm cho nguồn tinhoặc cộng tác viên, cho phóng viên hoặc tờ báo

5) Không bung toàn bộ thông tin trên mặt báo: Không đưa những thôngtin mà đối tượng bị phê phán có thể hợp thức hóa Những thông tin

ấy sẽ được cung cấp khi cơ quan chức năng vào cuộc và lập thànhbiên bản; đăng tải công khai để công luận giám sát nhằm đảm bảorằng nó không bị làm méo mó, hợp thức hóa

Trong thực tế, khi nhà báo trực tiếp đến hiện trường để điều tra các vụ tiêucực thì hầu hết trong số họ đều gặp phải những tình huống cản trở việc điềutra từ các đối tượng có liên quan đến vấn đề điều tra Vì thế, nhà báo phảibình tĩnh và sáng suốt để đưa ra những giải pháp hợp lý để vừa có thể đạtđược hiệu quả thông tin, làm tròn nghĩa vụ của nhà báo với cơ quan báo chí

và với xã hội, lại vừa đảm bảo an toàn tính mạng, sức khỏe, danh dự nhânphẩm của mình khi tác nghiệp Cụ thể là:

 Khi phóng viên hẹn gặp đối tượng điều tra (nhất là lãnh đạo chínhquyền địa phương nơi đang điều tra, cơ quan chức năng) mà bị từ chốitiếp xúc hoặc “câu giờ” thì phóng viên cần rất kiên nhẫn, kiềm chế khiđương đầu với tình huống này Trong một số trường hợp, phóng viên cóthể báo cáo ngay việc né tránh cung cấp thông tin với cấp trên củađương sự, và thậm chí có thể khiếu nại đến Thanh tra Sở Thông tintruyền thông địa phương Và nếu thấy vụ việc nghiêm trọng và/hoặc

đương sự bất hợp tác đến mức không cần thiết phải gìn giữ quan hệ, nhàbáo có thể sử dụng cách thức đăng tin trên mặt báo.

 Khi đến hiện trường tác nghiệp mà nhà báo bị các đối tượng điều traphá hủy phương tiện tác nghiệp như máy ảnh, máy quay phim, máy ghi

âm, laptop,… thì cần phải trình báo ngay sự việc với Sở Thông tinTruyền thông và công an Phóng viên cần hết sức tránh khiêu khích đốitượng, nhưng nếu bị giật máy, đập phá máy ảnh… thì phải xác định rõ:Hành động hủy hoại phương tiện tác nghiệp của phóng viên, nhà báo là

vi phạm Luật Báo chí Phóng viên có thể báo cho công an để họ canthiệp, “giải cứu” lúc người phóng viên gặp nguy hiểm Sau đó, phóngviên có thể báo cáo bằng văn bản cho Thanh tra Sở Thông tin Truyềnthông để phạt đối tượng Cố gắng thu thập giữ gìn các chứng cứ như ghi

âm, ghi hình, lập biên bản sự việc có người chứng kiến Và trong quátrình đấu tranh sau đó, nhà báo cùng tòa soạn có thể sử dụng bài viếttrên báo chí để giám sát, thúc đẩy xử lý vụ việc

 Nếu phải thâm nhập điều tra, người phóng viên cần: Chuẩn bị kỹphương tiện hành nghề trước khi tác nghiệp, tránh tác nghiệp lộ liễu để

lộ thân phận Nên có đồng đội hỗ trợ, tránh trường hợp độc lập tác chiến(ngoại trừ trường hợp khẩn cấp, không kịp chờ chi viện, nhưng luônphải báo cáo sớm nhất với tòa soạn ngay khi có thể) Phải giữ mình,tránh nhận tiền hối lộ của đối tượng để “bẻ cong” ngòi bút

 Khi đang giả trang để tác nghiệp mà bị bại lộ, nếu không bất lợi lắm thìnhà báo có thể hô lớn lên rằng mình là nhà báo (tức là công khai thânphận) Nếu đã hành động như vậy mà vẫn bị đối tượng hành hung thìmới tạm có thể coi là có cơ sở để sau đó kiến nghị khởi tố thủ phạmđánh nhà báo với tội danh chống người thi hành công vụ

 Khi điều tra về những đề tài nhạy cảm như văn hóa, tôn giáo, tínngưỡng,…, nhất là khi thu thập thông tin bằng hình ảnh, phóng viên và

Ban Biên tập phải đánh giá đúng được tính nhạy cảm trong vụ việc đểchuẩn bị phương án xử lý, phòng ngừa Cần tuân thủ chặt chẽ đường lốichính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước

2.1.3 Triển khai viết bài điều tra

Sau khi đã thu thập được đầy đủ thông tin, bằng chứng về những thủđoạn, mánh khóe, dấu hiệu tiêu cực, phóng viên tiến hành viết bài điều tra.Bài điều tra có thể có một kỳ hoặc nhiều kỳ, tùy thuộc vào đề tài và cách thứcnhìn nhận vấn đề của nhà báo Nhưng viết điều tra không dễ Viết điều trahay, hấp dẫn, lôi cuốn sự quan tâm của độc giả lại càng khó Nó đòi hỏi nhàbáo phải có cả “Tâm” và “Tầm”, có năng lực, trình độ và luôn đặt ra cho mỗinhà báo sự rèn luyện không ngừng bản lĩnh nghề nghiệp và kỹ năng sáng tạo.Bởi vì, cái đích của điều tra chính là đi tìm sự thật Cái khó của ngườiviết điều tra chính là làm thế nào để tiếp cận được sự thật thông qua cácnguồn thông tin chính xác, làm thế nào để nhận rõ bản chất vấn đề và cuốicùng là thể hiện bài viết sao cho có phong cách, mới mẻ, hấp dẫn Bên cạnh

đó, ai cũng biết, nghề báo là một nghề nguy hiểm, trong đó việc viết điều tra

là nguy hiểm hơn cả Vì lúc này, sự thật còn chưa bị phơi bày và đối tượngđược điều tra rất cần đến sự im lặng của nhà báo Điều nguy hiểm đầu tiên làmình phải đối mặt với những cám dỗ vật chất Vì thế, nhà báo phải biết vượtqua chính mình, phải rèn luyện để có đủ bản lĩnh và niềm đam mê đi tìm sựthật, đưa sự thật ra ánh sáng Điều nguy hiểm thứ hai là có thể bị đe dọa, bị trảthù, bị đối xử không công bằng Nhà báo phải biết cách vượt qua những khókhăn, thử thách đó để có được thông tin chân thực phục vụ cho bài viết màvẫn đảm bảo an toàn cho bản thân

Kết cấu một bài điều tra phải đầy đủ ba yếu tố: thực trạng - nguyên nhân

- giải pháp Tất nhiên, với mỗi vấn đề cụ thể thì việc thể hiện ba yếu tố trên cókhác nhau Có bài viết cần đưa ra thực trạng trước, sau đó phân tích nguyên

nhân rồi cuối cùng phải đề xuất được các giải pháp khắc phục Có bài điều trathì đưa ra thực trạng và đề xuất giải pháp luôn hoặc lồng ghép vào trong từng

ý tứ của bài Nhìn chung, việc thể hiện bài điều tra sao cho sinh động,nghiêm túc nhưng vẫn hấp dẫn bạn đọc và đáp ứng các yếu tố cần và đủ củamột bài điều tra chính là thể hiện năng lực làm báo của từng nhà báo Đặcbiệt, những câu chữ kết thúc mỗi bài viết mà khéo léo, khéo gây sự chú ý củađộc giả thì sẽ càng tạo ra cho nhà báo một phong cách riêng

Nhà báo có thể ngồi nhà để viết bình luận thông qua việc thu nhận thôngtin từ nhiều nguồn khác nhau; có thể gọi điện thoại để lấy tin và viết tin nóng,nhưng không thể ngồi ở toà soạn sử dụng các phương tiện liên lạc để viết bàiđiều tra Để có được sự thật, bắt buộc nhà báo phải đi, phải đến, phải nhìn,phải nghe rồi mới thấy được vấn đề mình cần viết

Cách viết bài điều tra:

- Tận dụng tất cả tư liệu, nguồn tin, chứng cứ đã thu thập được trongsuốt quá trình điều tra

- Vận dụng kỹ năng viết bài điều tra:

+ Mở bài: giới thiệu vấn đề, đưa chi tiết “độc”

+ Xác định rõ Mục tiêu của bài/ý chính

+ Quan tâm, mở rộng ý chính

+ Chỉ ra được: Quy mô của sự việc, hậu quả của vấn đề

+ Chú ý các quan điểm, yếu tố đối nghịch

+ Tóm tắt nguyên nhân đằng sau sự việc

+ Đưa ra thông tin nền

+ Đưa ra được những chứng cứ quan trọng nhất và chỉ ra được tầm quantrọng của chứng cứ

+ Phân tích sâu hơn về hiệu quả

+ Phân tích lập luận đối lập

+ Hoàn thành dựa vào cứ liệu có thể chứng minh được là sự thật

+ Ngôn ngữ ngắn gọn, chặt chẽ