MỞ ĐẦU Không giống với một số thể loại báo chí khác, điều tra là thể loại thường do các phóng viên chuyên nghiệp thực hiện. Người phóng viên viết điều tra phải có năng khiếu phát hiện vấn đề và sự nhạy bén. Thông qua những thông tin chi tiết và dấu hiệu không bình thường trong đời sống, người có năng khiếu và sự nhạy bén sẽ phát hiện được những dấu hiện dẫn tới bản chất của sự thật. Vậy, phỏng vấn, quan sát như thế nào trong điều tra để có thể tiếp cận sự thật một cách nhanh và chính xác nhất. Đó là vấn đề kỹ năng. Nhận thức được tầm quan trọng của vấn đề, em xin thực hiện bài tiểu luận của mình với đề tài: Kỹ năng phỏng vấn, quan sát trong điều tra. NỘI DUNG I. Khái quát về điều tra Điều tra là phương pháp dùng những câu hỏi (hoặc bài toán) nhất loạt đặt ra cho một số lớn người nhằm thu được số những ý kiến chủ quan của họ về một vấn đề nào đó. – Điều tra là phương pháp khảo sát một nhóm đối tượng trên một diện rộng nhằm phát hiện những quy luật phân bố, trình độ phát triển, những đặc điểm về mặt định tính và định lượng của các đối tượng cần nghiên cứu. Các tài liệu điều tra được là những thông tin quan trọng về đối tượng cần cho quá trình nghiên cứu và là căn cứ quan trọng để đề xuất những giải pháp khoa học hay giải pháp thực tiễn. Có hai loại điều tra: điều tra cơ bản và điều tra xã hội học. 1. Điều tra cơ bản Là khảo sát sự có mặt của đối tượng trên một diện rộng để nghiên cứu các quy luật phân bố cũng như các đặc điểm về mặt định tính và định lượng. Ví dụ: điều tra địa chất, điều tra dân số, điều tra trình độ văn hóa, điều tra chỉ số thông minh (IQ) của trẻ em…. Các bước của điều tra cơ bản thường được tiến hành như sau: • Xây dựng kế hoạch điều tra gồm: mục đích, đối tượng, địa bàn, nhân lực, kinh phí… • Xây dựng các mẫu phiếu điều tra với các thông số, các chỉ tiêu cần làm sáng tỏ. • Chọn mẫu điều tra đại diện cho số đông, chú ý tới tất cả đặc trưng của đối tượng và chú ý đến: chi phí điều tra rẻ, thời gian có thể rút ngắn, nhân lực điều tra không quá đông, có thể kiểm soát tốt mọi khâu điều tra, dự tính được những diễn biến của quá trình điều tra và các kết quả nghiên cứu đúng mục đích. Có hai kỹ thuật chọn mẫu:
Trang 1Đề 8: Kỹ năng phỏng vấn, quan sát trong điều tra
Trang 2MỤC LỤC
Trang 3MỞ ĐẦU
Không giống với một số thể loại báo chí khác, điều tra là thể loại thường do các phóng viên chuyên nghiệp thực hiện Người phóng viên viết
điều tra phải có năng khiếu phát hiện vấn đề và sự nhạy bén Thông qua
những thông tin chi tiết và dấu hiệu không bình thường trong đời sống, người
có năng khiếu và sự nhạy bén sẽ phát hiện được những dấu hiện dẫn tới bản chất của sự thật Vậy, phỏng vấn, quan sát như thế nào trong điều tra để có thể tiếp cận sự thật một cách nhanh và chính xác nhất Đó là vấn đề kỹ năng Nhận thức được tầm quan trọng của vấn đề, em xin thực hiện bài tiểu luận của mình với đề tài: Kỹ năng phỏng vấn, quan sát trong điều tra
Trang 4NỘI DUNG
I. Khái quát về điều tra
Điều tra là phương pháp dùng những câu hỏi (hoặc bài toán) nhất loạt đặt ra cho một số lớn người nhằm thu được số những ý kiến chủ quan của họ
về một vấn đề nào đó
– Điều tra là phương pháp khảo sát một nhóm đối tượng trên một diện rộng nhằm phát hiện những quy luật phân bố, trình độ phát triển, những đặc điểm về mặt định tính và định lượng của các đối tượng cần nghiên cứu Các tài liệu điều tra được là những thông tin quan trọng về đối tượng cần cho quá trình nghiên cứu và là căn cứ quan trọng để đề xuất những giải pháp khoa học hay giải pháp thực tiễn Có hai loại điều tra: điều tra cơ bản và điều tra
xã hội học
1. Điều tra cơ bản
Là khảo sát sự có mặt của đối tượng trên một diện rộng để nghiên cứu các quy luật phân bố cũng như các đặc điểm về mặt định tính và định lượng
Ví dụ: điều tra địa chất, điều tra dân số, điều tra trình độ văn hóa, điều tra chỉ
số thông minh (IQ) của trẻ em…
Các bước của điều tra cơ bản thường được tiến hành như sau:
• Xây dựng kế hoạch điều tra gồm: mục đích, đối tượng, địa bàn, nhân lực, kinh phí…
• Xây dựng các mẫu phiếu điều tra với các thông số, các chỉ tiêu cần làm sáng tỏ
• Chọn mẫu điều tra đại diện cho số đông, chú ý tới tất cả đặc trưng của đối tượng và chú ý đến: chi phí điều tra rẻ, thời gian có thể rút ngắn, nhân lực điều tra không quá đông, có thể kiểm soát tốt mọi khâu điều tra,
dự tính được những diễn biến của quá trình điều tra và các kết quả nghiên cứu đúng mục đích
Có hai kỹ thuật chọn mẫu:
Trang 5* Chọn mẫu xác suất là chọn mẫu ngẫu nhiên, đơn giản bằng cách lẫy mẫu theo hệ thống, từng lớp, từng nhóm hay theo từng giai đoạn thời gian
* Chọn mẫu chủ định là chọn mẫu theo địa chỉ tiêu cụ thể phục vụ cho mục đích nghiên cứu Về kích thước mẫu phải tính toán chi li cho phù hợp với chiến lược điều tra và phạm vi đề tài
Xử lý tài liệu: Các tài liệu thu được bằng điều tra có thể được phân loại bằng phương pháp thủ công hay xử lý bằng công thức toán học thống kê và máy tính cho ta kết quả khách quan Khi kiểm tra kết quả nghiên cứu, có thể dùng cách lặp lại điều tra thay đổi địa điểm, thời gian, thay đổi người điều tra hoặc sử dụng các phương pháp nghiên cứu hỗ trợ khác
2 Điều tra xã hội học
Là điều tra quan điểm, thái độ của quần chúng về một sự kiện chính trị,
xã hội, hiện tượng văn hóa, thị hiếu …
Ví dụ: điều tra nguyện vọng nghề nghiệp của thanh niên, điều tra hay trưng cầu dân ý về một luật mới ban hành…
Điều tra xã hội học thực chất là trưng cầu ý kiến quần chúng, được tiến hành bằng cách phỏng vấn trực tiếp, thảo luận hay bằng hệ thống ankét (đóng, mở)
– Điều tra là một phương pháp nghiên cứu khoa học quan trọng, một hoạt động có mục đích, có kế hoạch, được tiến hành một cách thận trọng, do
đó người nghiên cứu cần tuân thủ nghiêm túc các bước sau đây:
+ Chuẩn bị điều tra gồm các thao tác: chọn mẫu, chọn địa bàn khảo sát, lựa chọn thời gian khảo sát, thiết kế phiếu hỏi và khảo sát định tính
+ Tiến hành điều tra: điều tra viên phải được tập huấn để quán triệt mục đích, yêu cầu điều tra, thống nhất các biện pháp phù hợp với từng nhóm mẫu
và từng địa bàn điều tra Trong quá trình điều tra, người nghiên cứu cần tuân thủ những yêu cầu đã được đề ra Nếu sử dụng cộng tác viên, điều tra viên, người nghiên cứu cần giám sát điều tra với mục đích thu được thông tin một cách khách quan, tin cậy
Trang 6+ Xử lý kết quả điều tra: được tiến hành bằng phương pháp nghiên cứu
lý thuyết: phân tích tư liệu, tổng hợp và phân loại tư liệu và tiến hành xử lý số liệu bằng phương pháp thống kê, phân tích, so sánh … theo những biến số độc lập để rút ra những thuộc tính chung của các tập hợp mẫu nhằm hình thành luận cứ cho các giả thuyết nghiên cứu
Tùy theo mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu cũng như trạng thái tồn tại của đối tượng khảo sát, người nghiên cứu có thể lựa chọn, sử dụng một số biện pháp điều tra như phỏng vấn, quan sát…
II. Kỹ năng điều tra
Trong quá trình hoạt động viết điều tra, người phóng viên phải vận dụng các phương pháp công tác một cách linh hoạt như: phỏng vấn, quan sát, nghiên cứu tài liệu, phân tích, tổng hợp, so sánh, đối chiếu, v.v… Người viết điều tra phải lăn lộn với thực tế, phải gặp nhiều người để hỏi, để quan sát Trực tiếp quan sát những sự thật đang diễn ra có thể giúp cho phóng viên đánh giá, so sánh, thẩm định để rút ra được những kết luận đúng đắn
Người phóng viên không chỉ quan tâm đến những mâu thuẫn mà còn phải chú ý đến bối cảnh của những mâu thuẫn ấy Thông qua bối cảnh sẽ giúp cho công chúng hiểu rõ về các mối quan hệ thể hiện bản chất của các mâu thuẫn Thái độ của người phóng viên trong bài điều tra phải rõ ràng là biểu dương hay phê phán dứt khoát, tránh thái độ mập mờ, nước đôi Đồng thời cầm bút trong trường hợp này phải đưa ra một thước đo chuẩn mực để công luận nhìn vào đánh giá và hiểu cách nhìn nhận của cả nhân mình Có làm được như vậy, công chúng mới có thể chấp nhận những kết luận mà bài điều tra ấy nêu lên
Có rất nhiều yêu cầu rất khắt khe đặt ra đối với nhà báo làm điều tra và viết điều tra Từ việc chọn chủ đề chính xác đến nghệ thuật tìm tư liệu và chi tiết báo chí đắt giá; từ cách thể hiện bài điều tra theo phương châm “lạt mềm buộc chặt” đến những sách lược đối nội đối ngoại cần thiết cho một thông tin gây chấn động xã hội nhất định; từ động cơ đúng đắn của nhà báo đến việc bảo vệ lợi ích quốc gia - tất cả cần được cân nhắc kỹ càng của người Tổng
Trang 7biên tập có sự đồng cảm cao của phóng viên và cộng tác viên trực tiếp tác chiến”.1
1. Kỹ năng phỏng vấn.
1.1 Kỹ năng giao tiếp bằng mắt
Trong cuộc sống hàng ngày, khi tiếp xúc với một người khác bạn thường giao lưu bằng mắt với họ Nếu không nhìn vào mắt người đối thoại
sẽ thật khó để đọc được suy nghĩ, trạng thái tình cảm của họ Nếu lảng tránh ánh mắt của họ bạn cũng không thể cảm nhận được sự thay đổi cảm xúc, và mục tiêu của người đối thoại Hãy dành cho họ một cái nhìn thân thiện, cởi
mở và phóng khoáng
Thực hiện giao tiếp qua ánh mắt một cách thường xuyên khi giao tiếp
là quan trọng, nhưng “việc nhìn” không được thể hiện như nhìn chằm chằm liên tục vào mắt đối tượng giao tiếp Cần duy trì ánh mắt khi đối tượng của mình đang nói và khi mình đặt câu hỏi Khi đang nói, thỉnh thoảng bạn cần dời ánh mắt khỏi đối tượng nhưng đừng nhìn ra những nơi không người Cần nghĩ đến việc bạn ăn nói như thế nào và để cho ngôn ngữ cơ thể mình thực hiện nhiệm vụ của nó
Khi tiếp xúc với các phóng viên ảnh hay phóng viên truyền hình, bạn đừng quan tâm đến các thiết bị đó, hãy hướng cái nhìn về người đối thoại, về nhà báo đang phỏng vấn chúng ta
1.2 Kỹ năng sử dụng âm lượng thích hợp
Âm lượng khi giao tiếp là một nguyên tắc vàng trong phỏng và người trả lời phải tương đương Đây là một vấn đề của kỹ thuật giao tiếp mà không được phép bỏ qua Một âm lượng thích hợp sẽ làm bạn trở nên tự tin, hấp dẫn trong cuộc tiếp xúc
Nếu bạn nói theo tiếng địa phương thì nên cố gắng luyện tập nói theo giọng chuẩn của người Hà Nội, đại diện cho vùng đồng bằng Bắc Bộ hoặc
1 http://daotao.vtv.vn/phong-vien-viet-dieu-tra-2/
Trang 8giọng Sài Gòn, đại diện cho đồng bằng Cửu Long Đây là quan điểm chính thống của các nhà ngôn ngữ học Việt Nam Sẽ rất thiệt thòi khi bạn nói bằng tiếng địa phương khi giao tiếp và trả lời phỏng vấn
1.3 Kỹ năng đặt câu hỏi
Trong cuộc sống, nếu nói chuyện với một người biết nêu vấn đề và biết đặt những câu hỏi thì cuộc nói chyện sẽ rất thú vị Dựa theo tiếng anh có một công thức để đặt câu hỏi, công thức 5W và 1 H (What, When, Where, Why, Who và How)
Công thức này là công thức gắn liền với các nhà báo Hơn thế nó là công thức trong giao tiếp xã hội cho mọi người, mọi giới Khi bạn cảm thấy bí những câu hỏi bạn hãy nhớ đến công thức này và áp dụng thật nhanh nhạy, bạn sẽ không bao giờ bị lúng túng, mất bình tĩnh
Một điều vô cùng quan trọng là đừng bao giờ bạn đặt câu hỏi với hai ý Đây là một lỗi tưởng đơn giản nhưng rất nhiều người mắc lỗi, kể cả những người đang là người dẫn chương trình, nhà báo, nhà hoạt động xã hội, nghệ sĩ khá tên tuổi ở Việt Nam Trong một cuôc trò chuyện hay phỏng vấn nhà báo luôn nghĩ đến công chúng của mình Họ luôn tìm kiếm điều gì là quan trọng nhất mà công chúng muốn biết
Các dạng câu hỏi sau đây là những dạng câu hỏi nhà báo thường sử dụng khi phỏng vấn:
- Câu hỏi đóng: Đây là dạng câu hỏi nhà báo muốn chúng ta khẳng định thông tin, quan điểm về một sự kiện, vấn đề nào đó Câu hỏi đóng chỉ cho chúng ta hai phương án trả lời là có hoặc không
- Câu hỏi thông tin: Dạng câu hỏi này được sử dụng trong trường hợp nhà báo muốn có được thông tin ngắn gọn và chính xác Nó cũng có thể là câu hỏi bổ trợ hoặc với mục đích chi tiết hóa đề tài
- Câu hỏi mở: Dạng câu hỏi này thường dài hơn, nó tạo cho người trả lời cơ hội
đi sâu vào chi tiết, giải thích bối cảnh, nguyên nhân cũng như quan điểm cá nhân
Trang 9- Câu hỏi mang tính đề xuất: Với câu hỏi này, ngầm ý một điều gì đó với hy vọng rằng đối tác sẽ tán thành hoặc phản đối một cách hết sức tự nhiên, sinh động Dạng câu hỏi này có thể buộc đối tác phải có lập trường rõ ràng và làm cho cuộc phỏng vấn có thêm kịch tính Tuy nhiên câu hỏi có tính đề xuất đôi khi có thể bị đối tác coi là sự khiêu khích Điều này có thể làm hỏng bầu không khí của cuộc phỏng vấn, ảnh hưởng đến mức độ thông tin Thâm chí đối tác có thể đặt câu hỏi ngược cho nhà báo Công chúng có cảm nhận rằng các câu hỏi của bạn không công bằng, thậm chí thiếu thiện chí, khiêu khích
- Câu hỏi kiểu diễn giải: Đây là dạng câu hỏi nếu như đối tác phỏng vấn không trả lời rõ ràng hoặc thậm chí cố gắng né tránh đưa ra phát ngôn rõ ràng Câu hỏi diễn giải hợp lý sẽ khiến cho đối tác phải có lập trường rõ ràng và làm cho câu trả lời ban đầu của mình trở nên dễ hiểu với công chúng
- Câu hỏi gián tiếp: Trong câu hỏi gián tiếp, nhà báo lấy phát ngôn của bên thứ
ba làm câu hỏi đặt ra cho đối tác phỏng vấn Thông thường, phát ngôn này sẽ đối lập với những gì mà đối tác phỏng vấn của nhà báo nghĩ và nói Làm như vậy, bạn có thể dấu đi những nhận xét, phê phán mà ai đó đã phát biểu Phương pháp này giúp cho bạn trao đổi trực diện mà không gây ảnh hưởng xấu đến không khí của buổi phỏng vấn.2
1.4 Kỹ năng lắng nghe
Kỹ năng lắng nghe là kỹ năng không thể thiếu với người phỏng vấn và người trả lời
Trong thực tế rất nhiều MC trẻ, các nhà báo thiếu kinh nghiệm luôn liến thoắng với các câu hỏi được viết sẵn hoặc vừa nghĩ ra Họ tấn công người trả lời phỏng vấn không ngưng nghỉ Dù người trả lời phỏng vấn là một chuyên gia hàng đầu, một chính khách xuất sắc, một nhà hùng biện hàng đầu họ vẫn
có thể quên một ý tưởng, một chi tiết nào đó khi trò chuyện cùng chúng ta
2 http://daotao.vtv.vn/sau-ky-nang-trong-phong-van-bai-1/
Trang 10Biết lắng nghe bạn mới có thể tìm ra những chi tiết, quan điểm, tình cảm, ý tưởng mới lạ hoặc khác biệt của người đối thoại, người trò chuyện
“Khoảng lặng” - việc dừng lại từ hai đến ba giây trong phỏng vấn là biểu hiện tinh tế nhất của kỹ năng lắng nghe Đó chính là “khoảng lặng” trong phỏng vấn!
Lắng nghe còn là biểu hiện sự tôn trọng, thân thiện trong quá trình trò chuyện, phỏng vấn của cả người đi phỏng vấn và người trả lời phỏng vấn
1.5
Kỹ năng 1: 1 (một trong một)
Một người biết trò chuyện bao giờ cũng là người nói “tròn vành, rõ chữ” Một người biết trò chuyện bao giờ cũng là người nói dễ hiểu Một người nói chuyện có duyên bao giờ cũng là người đặt câu hỏi chỉ có duy
nhất một ý.
Điều này tuy đơn giản nhưng không phải các nhà báo đều biết và thực hiện nó trong quá trình tác nghiệp Các nhà báo làm báo viết luôn có xu hướng ghép các câu hỏi trong bài phỏng vấn của mình
Thậm chí trong quá trình tác nghiệp, những nhà báo lão luyện luôn là
người biết tập trung vào một chủ đề của cuộc phỏng vấn hay một phóng sự.
1.6 Kỹ năng trước ống kính máy quay phim:
Dù là những MC chuyên nghiệp hay những chính khách lão luyện, trước một biển người, trước ánh đèn trường quay, thiết bị máy móc hiện đại đều có thể bị “khớp”, bị tâm lý
Khoảng cách lý tưởng giữa người phỏng vấn và trả lời phỏng vấn theo nghiên cứu của các nhà khoa học từ 1m- 3m (Đây là không gian giao tiếp xã hội) Trong thực tế nhiều người không chú ý đến không gian giao tiếp chuẩn
Trang 11nên gây ra những ức chế về tâm lý cho cả chủ và khách trong chương trình phỏng vấn, talk show
Khi cần đối diện với ống kính, nên chú ý có bốn điểm nhìn chính là phía trên bên phải, bên trái và phía dưới bên phải và phía dưới bên trái
Cấu tạo của mắt mỗi người có sự khác biệt nhất định, vì thế tại trường quay mỗi người hãy lựa chọn điểm nhìn đẹp nhất của mình
Vị trí ngồi lý tưởng khi phỏng vấn là chếch về phía bên trái nhân vật phỏng vấn Đây cũng là kết quả nghiên cứu và trắc nghiệm khoa học về vị trí ngồi trong quá trình giao tiếp
Công việc của các nhà báo là thuyết phục chúng ta, những nhân vật, những người làm chứng…Bạn cần hiểu những nhà báo họ vừa tỏ ra lịch sự nhưng cũng rất kiên trì đeo bám bạn vì mục đích tìm kiếm thông tin
Nhà báo rất ít khi bỏ lỡ cơ hội để khai thác thông tin, vì thế họ luôn khai thác bạn cạn kiệt Lời khuyên của tôi bạn đừng bao giờ để mình cạn kiệt thông tin và cảm xúc Hãy dừng lại đúng thời điểm
Nhìn tổng thể, một cuộc phỏng vấn sẽ trả lời một câu hỏi chủ đạo Mục tiêu thông tin của cuộc phỏng vấn chính là việc có được lời giải đáp cho câu hỏi chủ đạo
Thông thường, các nhà báo thường mở đầu buổi phỏng vấn bằng một câu hỏi chung chung giúp cho người đối thoại có cơ hội nói chuyện thoải mái
và làm quen với không khí cuộc phỏng vấn
Câu hỏi đầu tiên cũng thường được bắt đầu bằng một câu hỏi thú vị và mới mẻ đối với người trả lời phỏng vấn và công chúng
Trang 12Cách xưng hô trong trò chuyện và trả lời phỏng vấn là một yếu tố vô cùng quan trọng Bạn nên nhớ rằng mỗi lời phát biểu của bạn đều tác động trực tiếp đến hàng vạn độc giả, hàng triệu khán giả phát thanh, truyền hình Vậy có nguyên tắc nào trong cách xưng hô?
Đó chính là nguyên tắc bình đẳng trong xã hội văn minh, trong xu thế toàn cầu hóa, trong xu thế hòa hợp giữa hai nền văn hóa phương tây và phương đông
Từ nguyên tắc bình đẳng bạn hãy tự tin xưng “tôi” trong tất cả các cuộc trả lời phỏng vấn Tuy nhiên với âm lượng khiêm tốn nhưng tự tin bạn sẽ không làm mất lòng ai khi theo dõi cuộc trả lời phỏng vấn của bạn
Bạn tránh sử dụng đại từ nhân xưng mang tính chất gia đình như xưng cháu, xưng em và gọi đối tác là cô, chú …
Một hình thức phỏng vấn truyền thống được gọi là “cấu trúc ống khói”
Bạn sẽ bắt đầu với những câu hỏi chung chung và dần dần đi vào chi tiết cụ thể cho đến khi bạn kết thúc bằng câu hỏi đóng để lấy được những thông tin, quan điểm mấu chốt của người được phỏng vấn Làm theo cấu trúc này phỏng vấn của bạn sẽ được kết thúc bằng một phát biểu rõ ràng, cụ thể của đối tác phỏng vấn
Đồng thời nó cũng làm cho công chúng của bạn có cảm tưởng rằng phỏng vấn của bạn xứng đáng để họ lắng nghe bởi nó đã mang đến những thông tin rõ ràng chính xác
2. Kỹ năng quan sát
Quan sát là một phương pháp thu thập dữ liệu đơn giản, dễ thực hiện nhưng rất hữu ích, dù đây không phải là 1 phương pháp điều tra vì không có