Phóng sự điều tra xã hội trên báo thanh niên ( khảo sát từ năm 2009 2013)

Tính cấp thiết của đề tài Trong các thể loại của báo chí, mỗi thể loại có một thế mạnh riêng, nhưng các nhà nghiên cứu đều thống nhất với nhau rằng: Phóng sự là thể loại có sức hút đặc

NGUYỄN XUÂN TOÀN

PHÓNG SỰ ĐIỀU TRA XÃ HỘI TRÊN BÁO THANH NIÊN

(KHẢO SÁT TỪ NĂM 2009 - 2013)

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Báo chí học

Hà Nội - 2015

2

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN XUÂN TOÀN

PHÓNG SỰ ĐIỀU TRA XÃ HỘI TRÊN BÁO THANH NIÊN

3

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan công trình này là của riêng tôi Các số liệu nêu trong luận văn đều có nguồn gốc rõ ràng và chính xác Những kết luận khoa học của luận văn chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Nguyễn Xuân Toàn

Xin chân thành gửi lời cảm ơn tới các thầy, cô trong khoa Khoa Báo chí

- Truyền thông, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) đã tận tình giúp tôi trong quá trình tìm kiếm tài liệu để viết luận văn

Tôi cũng xin được gửi lời cám ơn trân trọng tới ông Đặng Việt Hoa,

Phó tổng biên tập Báo Thanh Niên, các nhà báo Hoài Nam, Hà An, Trần Hơn,

Thanh Tùng, Đàm Huy đã dành thời gian cho tôi, để tôi có được những phỏng vấn cho luận văn Xin cám ơn các anh, chị công tác tại Phòng Thư viện Báo

Thanh Niên, đã hỗ trợ tôi trong quá trình khảo sát để hoàn thành luận văn

Xin chân thành cảm ơn

Hà Nội, tháng 10 năm 2015

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Nguyễn Xuân Toàn

1.3 Khái quát về sự phát triển của phóng sự điều tra 12

1.4 Vị trí của phóng sự điều tra trong báo chí 14

1.5 Phóng sự điều tra xã hội - một thể loại xung kích trên Báo

Thanh Niên

15

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÓNG SỰ ĐIỀU TRA XÃ HỘI

TRÊN BÁO THANH NIÊN (2009 - 2013)

21

2.1 Đội ngũ tác giả và số lượng phóng sự điều tra xã hội của Báo

Thanh Niên từ năm 2009 - 2013

21

2.2 Nội dung phóng sự điều tra xã hội trên Báo Thanh Niên 25

2.3 Hình thức thể hiện tác phẩm phóng sự điều tra xã hội trên Báo

Thanh Niên

40

2.4 Đặc điểm nổi bật trong tác nghiệp của phóng viên viết phóng sự

điều tra xã hội của Báo Thanh Niên

57

2

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong các thể loại của báo chí, mỗi thể loại có một thế mạnh riêng, nhưng các nhà nghiên cứu đều thống nhất với nhau rằng: Phóng sự là thể loại

có sức hút đặc biệt với độc giả, cho dù vẫn còn những khái niệm khác nhau

về thể loại này

Ở nước ta, các nhà văn được xem là những người tiên phong trong việc

sử dụng thể loại phóng sự để phản ánh hiện thực trong sự vận động và quan

hệ với thế giới xung quanh Sau 8 thập kỷ, kể từ ngày xuất bản lần đầu tiên,

đến nay các phóng sự của Tam Lang Vũ Đình Chí (Tôi kéo xe), Ngô Tất Tố (Việc làng), Vũ Trọng Phụng (Cạm bẫy người; Kỹ nghệ lấy tây; Lục xì; Làm đĩ)… vẫn có súc hút kỳ lạ với người đọc Cùng với lịch sử vận động của dân

tộc, tuy có lúc thăng trầm khác nhau, tùy vào từng thời kỳ mà có những mảng phản ánh khác nhau, nhưng lúc nào phóng sự cũng thể hiện là một thể loại có sức mạnh lan tỏa

Từ năm 1986, đất nước ta bước vào thời kỳ đổi mới, phóng sự có bước phát triển mạnh mẽ cả về số lượng và chất lượng Lịch sử báo chí xuất hiện nhiều tác phẩm phóng sự mang đúng nghĩa của phóng sự báo chí Lúc này, nhiệm vụ chính của báo chí là tuyên truyền các chính sách của Đảng, Nhà nước; cổ vũ những nhân tố mới; đấu tranh loại bỏ tư tưởng lạc hậu, thói quen quan liêu bao cấp, những tiêu cực phát sinh trong quá trình đổi mới Vì thế, bên cạnh những phóng sự viết về chân dung nhân vật, phóng sự phản ánh về

sự kiện thời sự, các vấn đề xã hội…, đã xuất hiện nhiều phóng sự phanh phui các tiêu cực, vạch mặt chỉ tên kẻ xấu, chỉ ra vấn đề cấp thiết của cuộc sống Các phóng sự này được gọi là phóng sự điều tra

Hiện tại, tần suất xuất hiện của các bài phóng sự điều tra trên mặt báo rất ít, nhưng nó lại là “món ăn đặc sản” mà người đọc luôn luôn mong chờ

3

Nằm trong xu thế chung của báo chí nước nhà, Báo Thanh Niên cũng

không ngoại lệ Tần suất xuất hiện các bài phóng sự điều tra trên mặt báo không nhiều và không đều Vài tuần, thậm chí có khi là một tháng, hai tháng,

Báo Thanh Niên mới có một phóng sự điều tra Tần suất xuất hiện ít nhưng các phóng sự điều tra của Báo Thanh Niên lại có “sức hút” mãnh liệt đối với

độc giả Trong giai đoạn kinh tế khó khăn như hiện nay, và chịu ảnh hưởng của Internet, có thể nói sự xuất hiện các bài phóng sự điều tra trên mặt báo đã

góp phần rất lớn trong việc giúp Báo Thanh Niên “giữ chân” bạn đọc, giúp

toà soạn ổn định tia ra phát hành Tuy có vai trò quan trọng như vậy nhưng từ

trước cho đến nay, Báo Thanh Niên, cũng như những người làm công tác báo

chí chưa có một nghiên cứu nào đầy đủ, có hệ thống về phóng sự điều tra trên

Báo Thanh Niên Đây là lý do để chúng tôi lựa chọn nội dung nghiên cứu:

Phóng sự điều tra xã hội trên Báo Thanh Niên (khảo sát từ năm 2009 -

2013) cho luận văn của mình Luận văn là công trình đầu tiên nghiên cứu một

cách có hệ thống cả về chiều sâu lẫn chiều rộng của phóng sự điều tra xã hội

trên Báo Thanh Niên

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Phóng sự là một trong những thể loại được nhiều nhà nghiên cứu dày công phân tích, tìm hiểu Hiện tại, có nhiều quan niệm khác nhau về thể loại này Chúng tôi xin điểm qua một số giáo trình, công trình nghiên cứu viết sâu

về thể loại này như cuốn: Phóng sự báo chí của tiến sĩ Nguyễn Thị Thoa và tiến sĩ Đức Dũng chủ biên (Nxb Lý luận Chính trị, Hà Nội, 2005); Các thể ký báo chí, của tiến sĩ Đức Dũng (Nxb Văn hóa - Thông tin, Hà Nội, 1998); Phóng sự báo chí hiện đại, của tiến sĩ Đức Dũng (Nxb Thông tấn, Hà Nội, 1999); Phóng sự từ giảng đường đến trang viết, của nhà báo Huỳnh Dũng Nhân (Nxb Thông tấn, Hà Nội, 2012); Bước vào nghề báo do Trần Quang

Giư và Kiều Anh dịch (Nxb TP.HCM, 1993)…

4

Về luận văn, có nhiều nhiều luận văn đề cập đến thể loại phóng sự:

Luận văn thạc sĩ: Phóng sự báo chí và những xu hướng phát triển hiện nay

(Khảo sát trên các báo Nhân dân chủ nhật, Lao động, Sài gòn giải phóng, Hải Quan từ năm 2002 đến năm 2003) của Phạm Văn Hoành (2004); Luận văn

thạc sĩ Phóng sự với đề tài chống tham nhũng (Khảo sát báo Sài Gòn giải

phóng và Tuổi trẻ thành phố Hồ Chí Minh, các số ra hàng ngày từ 1/1/2005

đến 31/12/2006) của Nguyễn Thị Huế (2008); Luận văn thạc sĩ Đặc điểm ngôn ngữ phóng sự trên báo in (Khảo sát báo Thanh niên, Tiền Phong và

Tuổi trẻ năm 2005) của Vũ Thị Hải Anh (2007)…

Các tài liệu, nghiên cứu trên đều hệ thống lại các khái niệm về phóng sự; đặc điểm của thể loại, vị trí của nó trong các thể loại báo chí và với từng tờ báo

Nếu như phóng sự là thể loại báo chí được nghiên cứu một cách khá kỹ thì những tài liệu nghiên cứu viết về phóng sự điều tra lại có phần hạn chế Chỉ

có một số ít tác giả tập hợp các bài phóng sự điều tra để in sách, còn nghiên cứu mang tính lý luận về phóng sự điều tra thì chưa nhiều

Trên cơ sở những tài liệu đã được các nhà nghiên cứu công bố, dựa

trên hướng nghiên cứu Phóng sự điều tra xã hội trên Báo Thanh Niên,

chúng tôi hy vọng sẽ đóng góp thêm một phần nhận thức nữa trên phương diện lý luận báo chí về phóng sự điều tra

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở phân tích thực trạng phóng sự điều tra xã hội trên Báo

Thanh Niên (từ năm 2009 - 2013), luận văn nêu ra một số bài học kinh

nghiệm và đề xuất một số kiến nghị, góp phần nâng cao nghiệp vụ và hiệu quả khi tác nghiệp viết phóng sự điều tra

5

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Trong phạm vi đề tài này, chúng tôi xác định những nhiệm vụ nghiên cứu chủ yếu sau:

- Hệ thống hóa và góp phần làm rõ các khái niệm, đặc biệt là một số khái niệm liên quan tới thể loại của báo chí

- Trình bày thực trạng phóng sự điều tra xã hội trên Báo Thanh Niên

(khảo sát từ năm 2009 - 2013)

- Đưa ra một số bài học kinh nghiệm và đề xuất một số kiến nghị

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

Thực trạng phóng sự điều tra xã hội trên Báo Thanh Niên (khảo sát từ

Hồ Chí Minh, các quan điểm đường lối của Đảng và Nhà nước về báo chí

- Hệ thống lý luận về thể loại báo chí

- Khảo sát, thống kê các phóng sự điều tra xã hội trên Báo Thanh Niên

từ 2009 - 2013

6

- Phân tích, tổng hợp, phỏng vấn để rút ra các kết luận có tính khái quát

về các phóng sự điều tra xã hội của Báo Thanh Niên

- Phương pháp diễn dịch, quy nạp được sử dụng trong quá trình nhận xét, đánh giá nhằm rút ra những ưu thế của các phóng sự điều tra xã hội trên

Báo Thanh Niên

6 Ý nghĩa của đề tài

- Từ việc chỉ ra thực trạng phóng sự điều tra xã hội trên Báo Thanh Niên,

luận văn đề xuất một số giải pháp cụ thể để nâng cao nghiệp vụ, cách tác nghiệp sao cho có hiệu quả đối với những người viết phóng sự điều tra Kết quả nghiên cứu của luận văn có giá trị tham khảo, có ý nghĩa thiết thực đối với các nhà báo, nhất là các nhà báo trực tiếp thực hiện các phóng sự điều tra

- Đưa ra một số khuyến nghị để các đồng nghiệp có thể tham khảo khi viết phóng sự điều tra trong bối cảnh luật báo chí và các luật khác của nước ta chưa có những quy định cụ thể, chi tiết về việc nhập vai để thực hiện viết phóng sự điều tra

- Ngoài ra, kết quả nghiên cứu còn có ý nghĩa để các nhà nghiên cứu, giảng dạy trong lĩnh vực báo chí truyền thông, nhà quản lý cơ quan báo chí tham khảo

7

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận (chưa kể Tài liệu tham khảo, Mục lục), nội dung chính của luận văn được tổ chức thành 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý thuyết

Chương 2: Khảo sát phóng sự điều tra xã hội trên Báo Thanh Niên

(2009 - 2013)

Chương 3: Bài học kinh nghiệm và kiến nghị

8

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1.1 Hệ thống khái niệm

1.1.1 Phóng sự

Thuật ngữ phóng sự (Reportage) có nguồn gốc từ tiếng Latinh “Repor” -

có nghĩa là thông báo một chuyến đi, một cái mới Các nghiên cứu đều thống nhất với nhau rằng phóng sự xuất hiện lần đầu tiên ở châu Âu, từ cuối thế kỷ XIX với nghĩa sơ khai ban đầu để chỉ sự mô tả những đám cháy, những trận lụt, những kỳ họp của quốc hội, những cuộc chiến tranh Trong quá hình thành

và phát triển, có rất nhiều ý kiến bàn luận về thể loại này, trong đó có những quan điểm không hoàn toàn đồng nhất với nhau về khái niệm phóng sự

Giáo sư Karel Storkal (Tiệp Khắc) quan niệm: “Phóng sự không chỉ là một sự ghi chép đơn thuần mà là một lời giải đáp cho một loạt các vấn đề phức tạp liên quan đến đời sống của chúng ta” [21, tr 79]

Ở Việt Nam, trong những năm vừa qua, lý luận về thể loại phóng sự

được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm Trong Giáo trình nghiệp vụ báo chí

(khoa Báo chí, Trường Tuyên huấn Trung ương trước đây) đưa ra khái niệm:

“Phóng sự là một trong những thể tài thông tin quan trọng của báo ít nhiều có đặc trưng văn học, phản ánh sự kiện xảy ra có kết hợp với nghị luận, nhằm nêu lên phẩm chất tinh thần của người và toàn bộ xã hội theo hệ thống quan điểm và đường lối chính sách nhất định” [19, tr 357]

Tiến sĩ Đức Dũng đưa ra khái niệm về phóng sự: “Phóng sự là một thể loại đứng giữa văn học và báo chí, có khả năng trình bày, diễn tả những sự kiện, con người, tình huống điển hình trong một quá trình phát sinh phát triển dưới dạng một bức tranh toàn cảnh vừa khái quát, vừa chi tiết sống động với vai trò quan trọng của nhân vật trần thuật và bút pháp linh hoạt, ngôn ngữ giàu chất văn học” [4, tr 83]

9

Nhà báo Huỳnh Dũng Nhân cho rằng: “Phóng sự là một thể tài báo chí, phản ảnh những vấn đề có tính thời sự, có ý nghĩa chính trị xã hội được bạn đọc quan tâm Phóng sự có thể viết bằng các bút pháp mang tính văn học Trong phóng sự có nhân vật và cái tôi trần thuật Phóng sự giúp bạn đọc hiểu sâu hơn, rõ hơn sự việc và chia sẻ được với tác giả những vấn đề được đặt ra trong tác phẩm” [25, tr 36]

Trên cơ sở phân tích, chiêm nghiệm những ý kiến trên đây, chúng tôi quan niệm phóng sự là một thể tài báo chí, phản ảnh những vấn đề có tính thời sự, có ý nghĩa chính trị xã hội được bạn đọc quan tâm Văn phong, ngôn ngữ trong phóng sự gần gũi với văn học, giàu cảm xúc

Trong điều tra báo chí, nhà báo không thể sử dụng những biện pháp nghiệp vụ của các cơ quan bảo vệ pháp luật được áp dụng

Cuốn Báo chí điều tra (NXB Thông tấn, Hà Nội, 2004), tác giả A.A

Chertưchơnưi cho rằng: “Đối tượng của điều tra báo chí trước hết là các loại

10

tội phạm, các vụ tai nạn, xung đột khác nhau mà có ai đó tìm cách giấu giếm công chúng, hay các bí mật lịch sử hoặc những bí mật khác Nét khác biệt của đối tượng điều tra với đối tượng phản ánh của nhà báo - bình luận, ký sự hay phê bình đả kích… thể hiện chính ở chỗ này [2, tr 12]

Còn tiến sĩ Đức Dũng, trong cuốn Các thể ký báo chí (NXB Văn hóa

thông tin, Hà Nội, 1998) cho rằng: “Thể loại điều tra tập trung vào việc phân tích những dữ kiện, số liệu, chi tiết tiêu biểu nhất của sự kiện để nhằm phát hiện cái logic nội tại của nó và trên cơ sở đó đưa những kết luận đúng đắn về bản chất của sự kiện”

Trong cuốn Phóng sự từ giảng đường đến trang viết (NXB Thông Tấn,

2012), nhà báo Huỳnh Dũng Nhân quan niệm: “Điều tra là thể loại báo chí phản ánh các sự kiện, đặt chúng trong mối quan hệ logic, tiến hành phân tích sự kiện

để nêu lên vấn đề, cách giải quyết vấn đề và làm sáng tỏ vấn đề” [25, tr 39]

1.1.3 Phóng sự điều tra

Theo nhà báo Huỳnh Dũng Nhân: “Phóng sự điều tra là một dạng phóng sự đặc biệt, là biến thể hình thành từ sự kết hợp giữa hai thể loại phóng sự và điều tra Nó có khả năng khơi gợi thu hút độc giả rất cao bởi tính hấp dẫn và tính chiến đấu” [25, tr 117]

Tiến sĩ Đức Dũng trong cuốn Các thể ký báo chí cho rằng: “Về

phương diện phân loại, có thể coi các bài phóng sự - điều tra là biến thể của điều tra hoặc phóng sự - tùy ở sự kết hợp trong từng tác phẩm cụ thể” [4, tr 40]

Nhà báo Quốc Việt cho rằng: “Viết phóng sự điều tra phức tạp hơn các dạng phóng sự khác bởi nó đòi hỏi người viết phải có những mối quan hệ phức tạp và thành thạo nghiệp vụ” [25, tr 18]

11

Trên cơ sở các quan điểm trên, chúng tôi nghiêng về quan niệm cho rằng, phóng sự điều tra là một dạng phóng sự đặc biệt, không phải là một thể loại độc lập trong các thể loại của báo chí Viết phóng sự điều tra là quá trình thu thập thông tin, tài liệu đòi hỏi sự dấn thân, sự dũng cảm, thậm chí là cả máu và sự hy sinh của nhà báo Các bài phóng sự điều tra điều tra có nhiệm vụ trả lời những câu hỏi mà cuộc sống đang đặt ra thông qua một hệ thống các bằng chứng, các luận cứ kết hợp ít nhiều với lý lẽ Chính hệ thống các bằng chứng là yếu tố quyết định tạo ra sự tin cậy của công chúng đối với tác phẩm phóng sự điều tra Bằng chứng trong bài phóng sự điều tra hết sức đa dạng

Đó có thể là các con số, chi tiết, dữ kiện, văn bản, chứng từ, những quan sát trực tiếp, băng ghi âm, ảnh chụp…

1.2 Đặc trƣng của phóng sự điều tra

Do phóng sự điều tra là một dạng phóng sự đặc biệt nên nó có đầy đủ các đặc trưng của phóng sự:

- Người viết phóng sự điều tra có quyền bình luận, lý giải, biện bạch cho ý kiến của mình nhưng so với sự kiện khách quan, phần bình chỉ là thứ yếu

12

- Thái độ của tác giả trong bài phóng sự điều tra cần rõ ràng, khen chê công khai, tránh lập lờ, nước đôi Phóng sự điều tra thường xuất hiện trong những hoàn cảnh có vấn đề

- Phóng sự điều tra lấy dữ liệu làm phương tiện và công việc của tác giả là sắp xếp các dữ kiện sao cho logic nhằm nêu bật cái mà công chúng đang quan tâm

Tại Việt Nam, rất nhiều nhà báo sử dụng những kết quả điều tra của cơ quan điều tra thuộc công an, đăng báo và nói đó là bài phóng sự điều tra Thực tế, đây không phải là thông tin khai thác được trong hoạt động nghiệp

vụ báo chí, mà là trong hoạt động bảo vệ pháp luật được thực hiện bằng những biện pháp đặc biệt Nhà báo không thể sử dụng những biện pháp nghiệp vụ như vậy Nếu nhà báo nhận được thông tin từ các cơ quan bảo vệ pháp luật, chỉ sửa chữa lại rồi đăng báo với hình thức “đã xào xáo” thì những bài báo đó không được gọi phóng sự điều tra

Thực tế, việc nhận biết những bài không phải là phóng sự điều tra nhưng được người viết gắn mác là bài phóng sự điều tra không phức tạp lắm,

có thể phân biệt dựa vào các đặc điểm sau:

Trong bài viết không nêu rõ việc tác giả thu nhận nguồn tin bằng cách nào

Tính chất phức tạp quá mức trong việc tiếp cận nguồn tin thể hiện qua nội dung bài viết và nơi lưu giữ nguồn thông tin đó (ví dụ nếu trong bài viết có nhắc tới việc thu nhận thông tin qua các kênh quan hệ chính thức (Chính phủ), thì không có gì phải do dự nếu kết luận đó là nguồn thông tin nhận từ các cơ quan tình báo chứ không phải là kết quả điều tra của nhà báo

Trong bài viết không có các đoạn đối thoại, phỏng vấn của nhà báo với nhân vật nào đó

13

Phóng sự điều tra và phóng sự khác nhau ở điểm gì? Như trên đã phân tích, phóng sự điều tra chỉ là một dạng phóng sự đặc biệt, vì vậy phóng sự hay phóng sự điều tra chỉ là quan niệm Có khác chăng giữa phóng sự điều tra và phóng sự là ở cách tác nghiệp, phương pháp thực hiện Khi thực hiện viết phóng sự điều tra, tác giả sử dụng nhiều biện pháp, và nặng về điều tra trong quá trình thu thập tài liệu Tác giả có thể kết hợp nhiều biện pháp khác nhau để lấy tài liệu, như phỏng vấn, khảo sát, quan sát, nhập vai… Tuy nhiên, quan niệm của nhiều tác giả nước ngoài cho rằng, sự tách bạch giữa phóng sự và phóng sự điều tra là rất “mong manh”, vì đã là phóng sự thì phải

có điều tra, chỉ có là điều tra ít hay điều tra nhiều

1.3 Phóng sự điều tra xã hội

Phóng sự điều tra phản ánh mọi ngóc ngách của tất cả các mặt: Kinh tế, chính trị, văn hóa, thể thao… Gọi phóng sự điều tra xã hội chỉ có ý nghĩa tương đối, bởi suy cho cùng, mọi lĩnh vực, cuối cùng cũng gắn với xã hội: Kinh tế cũng gắn với xã hội, chính trị, văn hóa hay thể thao cũng đều thế Tuy nhiên, các phóng sự điều tra xã hội ở luận văn này đề cập có nội hàm nhỏ hơn, chúng tôi muốn phân biệt các phóng sự điều tra này với các phóng

sự điều tra thiên về yếu tố kinh tế (chẳng hạn như phóng sự điều tra phanh phui về một dự án bất động sản; nợ xấu của các ngân hàng; việc sở hữu chéo của các ngân hàng…) hay các phóng sự điều tra ở lĩnh vực văn hóa, văn học (như phanh phui về chuyện “đạo văn”, “đạo thơ”; các di tích văn hóa bị xâm hại…) hoặc các phóng sự điều tra ở lĩnh vực thể thao (như các cầu thủ tham gia cá độ; cầu thủ ăn gian tuổi; cầu thủ bán độ…) Ở một chừng mực nào đó, các phóng sự điều tra xã hội phản ánh các vấn đề liên quan tới số đông người dân hơn, tức là liên quan tới đời sống hàng ngày của người dân Còn phóng

sự điều tra ở lĩnh vực kinh tế, thể thao hay văn hóa văn nghệ… cũng được

14

nhiều người quan tâm nhưng không phải là mối quan tâm phổ biến của mọi người

1.4 Khái quát về sự phát triển của phóng sự điều tra

Ở Việt Nam, có nhiều nghiên cứu cho rằng, thể loại phóng sự bắt đầu xuất hiện từ đầu những năm 30 của thế kỷ XX Thời gian này xuất hiện nhiều

tác giả mà đến nay, tác phẩm của họ vẫn còn nóng hổi với người đọc: Tôi kéo

xe của Tam Lang Vũ Đình Chí đăng trên tờ Đông Tây (Hoàng Tích Chu là chủ báo) vào tháng 8.1932; Kỹ nghệ lấy tây, Cạm bẫy người, Lục Xì của Vũ Trọng Phụng; Việc làng của Ngô Tất Tố

Trải qua quá trình hình thành và phát triển, các nhà nghiên cứu cho rằng, cho đến nay, phóng sự được chia ra các giai đoạn: Giai đoạn từ 1932 - 1945: Ở giai đoạn này, thể loại phóng sự lấy chuyện đời, chuyện xã hội để nói, không nói về cái tôi Có hai khuynh hướng là ca ngợi chế độ thực dân bảo hộ, làm tan rã tinh thần chống ngoại xâm của một bộ phận công chúng thanh niên; phản ánh về cuộc sống bần cùng của người lao động, đề cập những bất công trong xã hội nhưng lại hạn chế tầm nhìn và việc tìm ra biện pháp giải quyết vấn đề thực tiễn Giai đoạn 1945 - 1954: Đây là giai đoạn báo chí của Nhà nước có độc lập, có chủ quyền Báo chí nhằm mục đích tuyên truyền, phóng sự không có điều kiện được chú trọng Giai đoạn 1954 - 1975: Miền Bắc xây dựng chủ nghĩa xã hội, miền Nam tiếp tục đấu tranh thống nhất đất nước Phóng sự thời kỳ này là phản ánh và tuyên truyền, nêu lên những gương người tốt việc tốt dưới hình thức ký nhân vật, ký chân dung Phóng sự không có cái tôi của tác giả, chủ yếu mang tính chiến đấu Giai đoạn 1975 - 1986: Phóng sự làm nhiệm vụ phản ánh công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước, mang tính chất của giai đoạn báo chí tuyên truyền Giai đoạn từ 1986 đến nay: Năm 1986 là thời kỳ đổi mới, là cột mốc quan trọng Phóng sự với trọn vẹn tính chất phóng sự được hình thành từ đây, nó mang

15

đầy đủ các đặc điểm: Tuyên truyền cho đổi mới; nêu lên những bất công, những mặt trái, góp ý về đường lối, chủ trương, phê phán những cái xấu, tiêu cực của xã hội trong bối cảnh cái cũ chưa mất hẳn, cái mới lại đang hình thành, hình thành những con người mới, tư duy mới Giai đoạn này, phóng sự mang đặc điểm của phóng sự báo chí Bên cạnh những phóng sự viết về chân dung nhân vật, phóng sự phản ánh về sự kiện thời sự, các vấn đề xã hội…, đã xuất hiện nhiều phóng sự phanh phui các tiêu cực, vạch mặt chỉ tên kẻ xấu, chỉ ra vấn đề cấp thiết của cuộc sống Các phóng sự này được gọi là phóng sự điều tra

1.5 Vị trí của phóng sự điều tra trong báo chí

Có nhiều quan niệm về cách chia các nhóm thể loại báo chí “Một số người phân theo: Nhóm thể loại nặng về thông tin như: tin, tường thuật, tư liệu… Nhóm thể loại nặng về bình luận như: bình luận, xã luận, luận chiến… Nhóm thể loại nặng về châm biếm, khôi hài như: thơ, tranh, tiểu phẩm, đả kích… Nhóm thể loại nặng về tính văn học như: phóng sự, bút ký, chân dung… Nhóm thể loại ảnh báo chí Số người khác lại chia theo: Nhóm thể loại nặng về phản ánh bao gồm: tin, tường thuật, phóng sự văn học, điều tra… Nhóm thể loại nặng về bình luận bao gồm: xã luận, bình luận thời sự, chuyên luận, bài luận chiến, bài chỉ đạo… Nhóm thể loại tiểu phẩm như: thơ, tranh, ảnh, tiểu phẩm, phê bình, đả kích… Nhóm thể loại tư liệu bao gồm: văn kiện, lời lãnh tụ, tư liệu tổng hợp, sơ đồ, biểu đồ… Một số người khác có cách chia: Nhóm thông tấn bao gồm: tin, tường thuật, phỏng vấn, điều tra… Nhóm chính luận bao gồm: xã luận, bình luận, chuyên luận… Nhóm thể ký báo chí bao gồm: phóng sự, ký chân dung, ghi nhanh, ký chính luận, nhật ký phóng viên” [41, tr 17]

Phó giáo sư, tiến sĩ Dương Xuân Sơn chia các thể loại báo chí thành ba nhóm: “Các thể loại báo chí thông tấn, gồm: tin, phỏng vấn, tường thuật, bài phản

16

ánh, điểm báo; các thể loại báo chí chính luận (nghị luận) gồm: xã luận, bình luận, chuyên luận, bài phê bình; các thể loại báo chí chính luận - nghệ thuật, gồm: ký, phóng sự, tiểu phẩm, ghi nhanh, điều tra, câu chuyện báo chí” [41, tr 19]

Phó giáo sư, tiến sĩ Đinh Hường đưa ra một phương án phân nhóm về thể loại báo chí: “Nhóm các thể loại báo chí thông tấn, gồm: tin, phỏng vấn, tường thuật; nhóm các thể loại báo chí chính luận, gồm: xã luận, bình luận, chuyên luận, điều tra, bài phê bình; nhóm các thể loại báo chí chính luận - nghệ thuật, gồm: phóng sự báo chí, ký báo chí, tiểu phẩm báo chí, câu chuyện báo chí, ghi nhanh…” [14, tr 13]

Trên cơ sở các quan điểm trên, căn cứ vào lịch sử phát triển của báo chí và đặc điểm của từng thể loại, chúng tôi nghiêng về quan điểm cho rằng phóng sự điều tra thuộc nhóm thể loại chính luận nghệ thuật, vì: “Đặc điểm của nhóm này là kết hợp yếu tố chính luận (tư liệu, sự kiện, lý lẽ, hùng biện…) với yếu tố nghệ thuật (hình ảnh, cảm xúc, thái độ, khái quát…) để phản ánh và lý giải vấn đề Nói cách khác, các sự kiện, hiện tượng, quá trình

có thật của đời sống xã hội được phản ánh một cách sinh động, hấp dẫn bằng cách sử dụng hình ảnh, cảm xúc và các thế mạnh khác của ngôn từ… Có thể nói thông tin sự kiện, lý lẽ và thẩm mỹ là tính trội của nhóm thể loại này” [41, tr.20]

Trong các tài liệu nghiên cứu về báo chí, chưa có nhà nghiên cứu nào khẳng định thể loại báo chí này hơn thể loại báo chí khác, vì mỗi thể loại đều

có những thế mạnh của mình Các thể loại trong nhóm thể loại thông tấn, thế mạnh của nó là thông tin nhanh, nhạy Thế mạnh chủ yếu của các thể loại trong nhóm chính luận biểu hiện ở năng lực thông tin lý lẽ… Trong báo chí, phóng sự điều tra có một vai trò, vị trí đặc biệt quan trọng, có sức lan tỏa lớn trong cộng đồng xã hội và nếu chuyên viết phóng sự điều tra, phóng viên, nhà

1.6.1 Đôi nét về Báo Thanh Niên

Trước hết cần khẳng định rằng, Báo Thanh Niên mà luận văn này lựa chọn để khảo sát, nghiên cứu không phải có nguồn gốc từ tờ Thanh Niên do

Nguyễn Ái Quốc sáng lập Trên thực tế vẫn có một số người nhầm lẫn về hai tờ báo này

Báo Thanh Niên mà luận văn khảo sát và nghiên cứu có cơ quan chủ

quản là Hội Liên hiệp Thanh Niên Việt Nam Ngày 3 tháng 1 năm 1986, báo

ra số đầu tiên với tên gọi Tuần tin Thanh Niên Tổng biên tập đầu tiên của tờ

báo là ông Huỳnh Tấn Mẫm Ban đầu, tờ báo đặt trụ sở tại hành lang văn phòng Câu lạc bộ Hội Liên hiệp Thanh Niên số 145, đường Pasteur, phường

6, Quận 3, thành phố Hồ Chí Minh, sau đó chuyển về số 20, đường Trần Hưng Đạo B rồi số 248, đường Cống Quỳnh, Quận 1, thành phố Hồ Chí Minh như hiện nay Sau ông ông Huỳnh Tấn Mẫm, các ông ông Lương Ngọc

Bộ, Nguyễn Công Khế làm tổng biên tập, và hiện nay Tổng biên tập là ông Nguyễn Quang Thông

Từ một Tuần tin, một tuần một số, rồi lên 3 số, đến 7 số Hiện nay báo phát hành 7 số một tuần, in tại nhiều nơi khác nhau (thành phố Hồ Chí Minh,

Cần Thơ, Nha Trang, Đà Nẵng, Hà Nội) Báo Thanh Niên là một trong 2 tờ

báo không được bao cấp, có lượng phát hành lớn nhất cả nước Lúc cao điểm, lượng phát hành của tờ báo này lên tới trên 400.000 bản, hiện duy trì ở mức trên 250.000 bản/số phát hành Báo Thanh Niên có 20 trang: Trang nhất chủ yếu là tít và ảnh các bài chính trong số báo ra hôm đó; trang 2: Tin tức - sự kiện; trang 3: Thời sự; trang 4, 5: Chính trị - xã hội; trang 6, 7: Kinh tế; trang

18

8: Thanh niên và Cuộc sống; trang 9: Thanh niên và Giáo dục; trang 10: Tư vấn tài chính, Hôn nhân gia đình, Câu chuyện bạn trẻ (không cố định); trang 11: Sức khỏe ẩm thực; trang 12: Quảng cáo; trang 13: Bạn đọc; trang 14, 15: Văn hóa - Nghệ thuật; trang 16, 17: Thể thao; trang 18: 24 giờ qua; trang 19, 20: Quốc tế Ngoài ra, quảng cáo trên Báo được tách hẳn ra thành một tập xếp riêng, lồng vào tờ báo

Ngoài tờ báo ra hàng ngày, hiện nay Báo Thanh Niên còn tờ tuần san -

ra một tuần một số, nội dung chủ yếu tập trung vào lĩnh vực văn hóa văn nghệ, đời sống của giới ca sĩ, nghệ sĩ, vận động viên thể thao nước ngoài… mang tính giải trí là chính

Báo Thanh Niên còn có hai tờ báo điện tử là Thanhnien.vn và Thanhnien News.com.vn

Tổng số cán bộ biên tập viên, phóng viên và nhân viên của Báo Thanh Niên hiện nay là hơn 500 người Năm 2013, Báo Thanh Niên có doanh thu đứng đầu

khối báo chí xuất bản của Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, đạt mức trên 600 tỉ đồng, trong đó chủ yếu là tiền thu từ quảng cáo và bán báo

Ngoài hoạt động báo chí, Báo Thanh Niên còn tổ chức nhiều hoạt động

xã hội, văn hóa nghệ thuật như: Quỹ Học bổng Nguyễn Thái Bình - một trong

những chương trình có sức thu hút đặc biệt đối với giới học sinh, sinh viên;

Chương trình Khát vọng trẻ; Giải vô địch bóng đá U21 quốc gia; Chương

trình Tiếp sức mùa thi

1.6.2 Vai trò, vị trí của phóng sự điều tra xã hội trên Báo Thanh Niên

Các tờ báo ra hàng ngày như Tiền Phong, Lao Động, Tuổi Trẻ đều có mục phóng sự, ký sự riêng, duy trì bài viết đều đặn Chẳng hạn như Báo Lao Động có mục phóng sự - ký sự ở trang 6 Nhiều năm qua, số ra nào Báo Lao Động cũng có bài đăng ở mục này Báo Tiền Phong có hẳn một trang có tên là

vô cùng quan trọng trong việc tạo nên bản sắc của tờ báo, tạo cho bạn đọc có thói quen Khi muốn đọc các phóng sự, ký sự, người đọc chỉ cần mở đúng trang báo đó Và trong bối cảnh, báo chí chạy đua nhau về tốc độ thông tin thì những bài phóng sự, ký sự đăng trên trang, mục này trở thành “món ăn đặc sản” đối với bạn đọc, làm nên sự khác biệt giữa các tờ báo, trong cùng một

“rừng” thông tin “na ná” như nhau

Báo Thanh Niên không có trang dành riêng hay có mục phóng sự - ký

sự Các phóng sự đăng không cố định một ngày nào trong tuần, hay trong tháng, “xuất hiện” trên báo một cách thất thường Có khi đăng ở thứ Hai, thứ

Tư, cũng có khi ở chủ Nhật… Và điểm khác biệt nữa so với các tờ Tuổi trẻ, Tiền Phong, Lao Động, các phóng sự đăng trên Báo Thanh Niên không phải

là những phóng sự viết nhân một sự kiện nào đó, hay viết khi đi khám phá một địa điểm mới, một nhân vật, mà phần lớn là các phóng sự điều tra xã hội Tuy không có trang đặt tên là phóng sự - ký sự hay mục phóng sự, và không được duy trì ấn định vào các ngày cụ thể, nhưng các phóng sự điều tra xã hội

của Báo Thanh Niên có “sức hút” kỳ lạ với độc giả, góp phần không nhỏ tạo

nên thương hiệu của tờ báo

Ông Đặng Việt Hoa, Phó tổng biên tập phụ trách nội dung của Báo

Thanh Niên cho biết: “Những bài phóng sự điều tra xã hội làm nên sự khác biệt của Báo Thanh Niên với các tờ báo khác Phần lớn các phóng sự điều tra

xã hội của Báo Thanh Niên đều ghi dấu ấn sâu đậm trong trí nhớ của độc giả

Khi chúng tôi khảo sát, có những phóng sự đăng cách đây ba, bốn năm nhưng

vai trò đặc biệt quan trọng trong báo chí nói chung và Báo Thanh Niên nói

riêng

21

CHƯƠNG 2:

THỰC TRẠNG PHÓNG SỰ ĐIỀU TRA XÃ HỘI TRÊN BÁO THANH

NIÊN (2009 - 2013)

2.1 Đội ngũ tác giả và số lượng phóng sự điều tra xã hội của Báo

Thanh Niên từ năm 2009 - 2013

Tuy phóng sự điều tra xã hội có vai trò rất quan trọng trong việc tạo ra

sự khác biệt giữa Báo Thanh Niên với các tờ nhật báo khác, giúp tờ báo có

bản sắc riêng, giữ được bạn đọc dài hạn, nhưng về tổ chức tòa soạn, Báo

Thanh Niên không có ban phóng sự riêng biệt Qua tìm hiểu tại Báo Thanh Niên, Ban Biên tập tờ báo này cũng không có chủ trương xây dựng những

“cây bút” chuyên viết phóng sự điều tra Cả tòa soạn chỉ đưa ra một định mức chung cho tất cả các phóng viên, nếu ai không đủ sẽ bị chế tài Điều này có nghĩa là Ban Biên tập không có chính sách ưu tiên cho những người viết phóng sự điều tra, ngoại trừ nhuận bút bài phóng sự điều tra được chấm cao hơn các bài báo khác Vì thế, đội ngũ tác giả viết phóng sự điều tra của Báo

Thanh Niên rất đa dạng, từ nhiêu nguồn khác nhau: Có thể là phóng viên của

Ban Chính trị - Xã hội, có thể là phóng viên của Ban Thanh Niên - Giáo dục,

có thể là phóng viên của Ban Văn hóa - Văn nghệ… Các phóng viên bình đẳng như nhau, ai có bài, bài nào hay sẽ ưu tiên dùng, không có sự ưu tiên cho một phóng viên nào đặc biệt Trong số 93 phóng sự điều tra xã hội mà chúng tôi khảo sát, từ năm 2009 đến hết 2103 , tác giả đều là phóng viên của

Báo Thanh Niên, và chủ yếu là phóng viên của Ban Chính trị - Xã hội (Chi tiết các phóng sự điều tra xã hội đăng từ 2009 - 2013 xem tại Phụ lục 1)

Hà An là tác giả có nhiều bài đăng báo nhất, với 13 phóng sự điều tra

xã hội Tiếp đến là tác giả Hoài Nam với 10 phóng sự điều tra xã hội Có 2 tác

giả cùng có 7 phóng sự điều tra xã hội đăng Báo Thanh Niên từ năm 2009 đến

hết năm 2013 là Đàm Huy và Thanh Tùng Trong thời gian từ năm 2009 đến

22

hết năm 2013, các tác giả Minh Nam, Thanh Thùy, Mai Hà, Hoàng Việt, mỗi

người đều có 3 phóng sự điều tra xã hội đăng trên Báo Thanh Niên Tác giả

Lê Nga có 2 phóng sự điều tra xã hội đăng trên Báo Thanh Niên, từ năm 2009

đến hết năm 2013 Còn lại, các tác giả: Hữu Trà, Gia Bình, Phương Thanh, Trần Hơn, Đình Phú, Hải Nguyên, Đinh Bắc Giang, Quang Duẩn, Trùng Dương, Nguyễn Long, Phan Hậu, Trương Quang Nam, Hiền Lương, Lương Ngọc, Nguyễn Trần Tâm, Quang Thuần, Đỗ Trường, Hoàng Sơn…, mỗi

người có một phóng sự điều tra xã hội đăng trên Báo Thanh Niên trong khoảng thời gian từ năm 2009 đến hết năm 2013 (Chi tiết xem tại Phụ lục 2)

Do không có trang, hay mục riêng, nên các phóng sự điều tra xã hội

được đăng rải rác trên Báo Thanh Niên, theo kiểu khi nào có bài thì đăng,

không duy trì cố định vào một ngày nào trong tuần hay trong tháng Có tuần

có hai phóng sự điều tra xã hội, nhưng có khi cả tháng, Báo Thanh Niên

không có phóng sự điều tra xã hội nào Theo khảo sát của chúng tôi, trong

khoảng thời gian từ năm 2009 đến hết năm 2013, Báo Thanh Niên có tất cả 93

phóng sự điều tra xã hội

Bảng số lượng phóng sự điều tra xã hội đăng Báo Thanh Niên qua

các năm (từ 2009 - 2013) Năm Số lươ ̣ng Tỷ lệ phần trăm

23

2.2 Nội dung phóng sự điều tra xã hội trên Báo Thanh Niên

Cũng như nội dung của tờ báo, các phóng sự điều tra xã hội đăng trên

Báo Thanh Niên trong khoảng thời gian từ năm 2009 đến hết năm 2013, gồm

đủ các lĩnh vực của đời sống xã hội: Kinh tế; văn hóa; giáo dục; thể thao…

Tuy nhiên, như tên đề tài của luận văn này: Phóng sự điều tra xã hội trên Báo Thanh Niên (khảo sát 2009 - 2013), nên chúng tôi chỉ đi sâu vào nội dung của các phóng sự điều tra xã hội đăng Báo Thanh Niên

Các đề tài mà phóng sự điều tra xã hội của Báo Thanh Niên chuyển tải,

không phải là những phát hiện gì ghê gớm, đều xuất phát từ những quan sát hàng ngày, từ những “nghi ngờ” của người viết, từ những câu chuyện của bạn

bè, thông tin của bạn đọc Từ những thông tin như vậy, tác giả tìm cách tiếp cận để lý giải, làm sáng tỏ vấn đề Ngay từ những dòng đầu tiên của tác phẩm

phóng sự điều tra dài 5 kỳ Bí mật “hành phi”, tác giả Hoài Nam viết: “Từ

phản ánh của một bạn đọc về tình trạng mất vệ sinh ở những lò chế biến hành

phi, suốt gần hai tháng ròng rã, phóng viên Thanh Niên đã tìm mọi cách thâm

nhập để phanh phui một công nghệ sản xuất lạ đời chưa từng thấy!”

Nội dung các phóng sự điều tra xã hội đăng Báo Thanh Niên rất đa dạng,

đủ các lĩnh vực của đời sống xã hội Qua khảo sát 93 phóng sự điều tra xã hội

trên Báo Thanh Niên (từ năm 2009 đến hết năm 2013), chúng tôi tạm phân thành

2 mảng nội dung lớn Mảng nội dung thứ nhất là các phóng sự điều tra liên quan đến đời sống dân sinh của người dân, gồm các nhóm nội dung về an toàn vệ sinh thực phẩm, bất cập ở các bệnh viện, hàng giả hàng nhái bày bán tràn lan, trật tự

đô thị Mảng nội dung lớn thứ hai là các phóng sự điều tra về tiêu cực, gồm các bài điều tra về tham nhũng, lãng phí, sự nhũng nhiễu của các cán bộ công chức - những người được coi là “công bộc” của dân

24

Bảng tổng hợp nhóm nội dung phóng sự điều tra xã hội đăng trên

Báo Thanh Niên (2009 - 2013)

TT Mảng nội dung lớn Nhóm nội dung nhỏ Số lƣợng tác

12

2 Tiêu cực, lãng phí Tham nhũng, lãng phí 12 21

Tiêu cực, nhũng nhiễu của cán bộ công chức

9

2.2.1 Các phóng sự điều tra xã hội liên quan đến đời sống dân sinh

Đây là những vấn đề diễn ra hàng ngày, hàng giờ, liên quan đến đời sống của tất cả mọi tầng lớp nhân dân Dù bạn là ai: Công chức, người lao công, học sinh, sinh viên, hay cán bộ, lãnh đạo, bạn đều phải quan tâm tới nó Bởi đơn giản, hàng ngày ai cũng phải ăn, rồi cũng có lúc bị ốm đau, mua sắm hàng hóa tiêu dùng… Đây là lý do để chúng tôi gọi là nhóm bài về “đời sống dân sinh” - những vấn đề liên quan đến đời sống một cách thiết yếu Cũng

như những tờ báo khác như Tuổi trẻ, Tiền Phong, đây là một trong những mảng nội dung lớn của Báo Thanh Niên Theo ông Đặng Việt Hoa, Phó tổng

25

biên tập phụ trách nội dung của Báo Thanh Niên, khảo sát của tờ báo này năm

2013 cho thấy, so với những tin, bài về chính trị, kinh tế, bạn đọc quan tâm đến những nội dung gần gũi với đời sống của họ hơn Điều này được Ban

Biên tập và các phóng viên của Báo Thanh Niên cụ thể hóa trên các trang báo hàng ngày Trong số các phóng sự điều tra xã hội đăng Báo Thanh Niên từ

năm 2009 đến hết năm 2013, các bài phóng sự điều tra xã hội liên quan đến đời sống dân sinh chiếm số lượng nhiều nhất, tới 56 phóng sự, trong đó có rất

nhiều phóng sự dài 4 - 5 kỳ, như phóng sự Thâm nhập phòng khám đông y có bác sĩ Trung Quốc, 9 kỳ, kỳ đầu đăng ngày 10.11.2009; Hành trình “rửa” nguồn gốc rau quả, 5 kỳ, kỳ đầu đăng ngày 17.11.2009; Bí mật “hành phi”, dài 4 kỳ, kỳ đầu đăng ngày 22.11.2009; Hãi hùng công nghệ trồng rau muống, 4 kỳ, kỳ đầu đăng ngày 5.7.2010; Kinh hoàng heo siêu nạc, 3 kỳ, kỳ đầu đăng ngày 27.2.2012; Hãi hùng cà phê “đểu”, 4 kỳ, kỳ đầu đăng ngày 17.7.2012; Sản xuất giá ăn bằng hóa chất, 4 kỳ, kỳ đầu đăng ngày 6.8.2012…

Đọc các phóng sự điều tra xã hội dài kỳ của Báo Thanh Niên, người

đọc thấy “rùng mình” về những “công nghệ” mà có lẽ người giầu trí tưởng tượng cũng khó có thể hình dung nổi Nội dung nào cũng gần gũi với bạn đọc, nào là “công nghệ” trồng rau muống, “công nghệ” phi hành, “công nghệ” làm

cà phê, “công nghệ” nuôi lợn siêu nạc… Tất cả đều vô cùng mất vệ sinh, ảnh hưởng trực tiếp tới sức khỏe của người tiêu dùng Phóng sự điều tra xã hội

Hãi hùng “công nghệ” trồng rau muống cung cấp cho người đọc những

thông tin chi tiết về cách trồng rau có một không hai trên thế giới, đang diễn

ra ở thành phố Hồ Chí Minh Vì lợi ích cá nhân, vì đồng tiền mà nhiều người trồng rau bất chấp các quy định của pháp luật, coi thường sức khỏe người tiêu dùng, phun chất cấm cho rau mau lớn để rút ngắn thời gian sinh trưởng của cây rau, phục vụ cho mục đích “kiếm tiền nhanh” “H và vợ từ Thanh Hóa vào TP.HCM mướn 6 công ruộng trồng rau muống từ 10 năm trước Những

26

năm đầu, vợ chồng H sinh hoạt tại chòi lá sát với ruộng rau, nhưng 3 năm sau

đã tậu được một miếng đất và thêm một năm nữa thì xây được căn nhà cấp 3,

có diện tích gần trăm m2 và đón hai con từ quê vào ở ăn học Hỏi về chuyện trồng rau, H nói gọn: "Cứ khoảng 16 đến 20 ngày là thu hoạch một lứa, nhưng có 4 công đoạn để bón các loại thuốc" Khi được hỏi thuốc gì thì H chỉ cười, bảo "đó là bí quyết của dân trồng rau” Sau nhiều ngày thâm nhập thực

tế, người viết đã vạch trần cái gọi là “bí quyết của dân trồng rau”: “H tưới nhớt thải đến đâu vợ H dùng một cây gỗ lớn kéo lần lượt cho mầm rau nằm xẹp xuống ruộng đến đó Thấy lạ, tôi hỏi tại sao phải kéo để mầm rau nằm xẹp xuống, H giải thích kéo như vậy thì mầm rau nào cũng ngấm nhớt đều Thực hiện việc tưới nhớt xong, H tiếp tục đến mảnh ruộng mới tưới nhớt trước đó một ngày để làm công đoạn của bước 2 Tại đây tôi thấy H lấy 3 chai thuốc sâu từ trong bịch bóng màu đen cùng với 3 gói thuốc gì đó bỏ vào thùng Sau đó H múc nước vào thùng và khuấy đều lên tạo thành thùng thuốc

đa năng, rồi lần lượt múc từng ca tưới lên ngọn rau Cứ mỗi thùng (khoảng 20 lít) tưới được một mảnh ruộng ước chừng hơn 100m2 Xong bước 2, lại tiếp tục đến mảnh ruộng mà ngày hôm trước tưới lần 2 để "đánh" thuốc lần 3 Ở mảnh ruộng này rau đã lên cao trên 25 cm, H dùng "tổ hợp" thuốc mềm cọng, mập cọng, trắng cọng, dưỡng lá, diệt sâu bọ Tưới xong mảnh ruộng này, H đến mảnh ruộng kế tiếp để tưới thuốc lần 4 Rau ở đây đã non mởn, lá, cọng rất đẹp và bắt mắt, nhưng H bảo 3 ngày nữa mới đến lượt cắt, vì vậy "hôm nay phải sử dụng viên độc" Vừa nói H vừa xé vỏ giấy lấy ra một viên thuốc

to như viên C sủi bỏ vào thùng "Viên này rất hiệu quả, chỉ cần đánh buổi sáng là buổi chiều toàn bộ lá rau dựng ngược lên để vượt Sau 3 ngày không cắt kịp phần ngọn sẽ cuốn lại Vì vậy khi đánh thuốc là phải cắt bằng hết", H nói Giải thích xong H bỏ thêm một số gói thuốc khác vào thùng rồi múc nước đổ vào, viên thuốc "siêu vượt" kia sủi ùng ục H đợi cho tan đều rồi

27

múc từng ca tưới lên rau Tưới xong thuốc đợt 4, tôi cứ tưởng đây là công đoạn cuối cùng, nhưng H bảo còn phải tưới thêm một lần thuốc nữa cho ruộng rau cắt vào buổi chiều Nói rồi H lấy kéo cắt một gói thuốc nhỏ xíu, cỡ 5x4 cm, khoảng 10g bỏ vào thùng Múc nước đổ vào thùng và tưới xong, H mới tiết lộ đó là thuốc "tốt lá, sáng màu " Chứng kiến H sử dụng nhiều loại thuốc cho các công đoạn trồng rau muống tôi không khỏi rùng mình Nhưng

ám ảnh nhất là viên thuốc "siêu vượt" được H sử dụng cho ruộng rau chuẩn

bị thu hoạch và loại thuốc "tẩy trắng" rau có tên gọi là "mo" Tôi không tin viên "siêu vượt" kia có thể khiến cho độ tăng trưởng "vượt bậc" như lời H nói nên buổi chiều đã lẻn ra ruộng kiểm chứng lại thì quả thật, cả ruộng rau lá đều dựng đứng bên dòng nước sền sệt đen xì”

Không chỉ dừng ở việc phản ánh, người viết còn điều tra, giúp người đọc biết rõ ngọn nguồn của loại thuốc mà người trồng rau sử dụng: “Tìm hiểu xem viên "độc" là thuốc gì, hôm sau tôi đến đại lý mà H mua viên "độc" Chủ đại lý tay đưa thuốc, tay lấy tiền rất niềm nở Viên độc đó có tên ProGibb T98, xuất xứ

từ Mỹ, có ghi thành phần hoạt chất là Gibberellic acid 1g 96%, ngoài ra không thấy ghi hướng dẫn sử dụng, không có tên công ty nào nhập vào VN”…

Giống như phóng sự điều tra Hãi hùng “công nghệ” trồng rau muống, các phóng sự điều tra xã hội khác đăng Báo Thanh Niên đều “lật tẩy” được

những thủ đoạn của một số người coi thường quy định của pháp luật, làm lợi

cho mình Thay vì ủ để lên mầm, phóng sự Sản xuất giá ăn bằng hóa chất đã

vạch trần cách sản xuất “phi đạo đức” của một số người Người làm giá “ướp” chất bột trắng có tên có tên Soda ASH Light với đỗ để rút ngắn thời gian giá lên mầm, cho hóa chất vào để giá đỗ đẹp mắt Về mức độc hại của loại “bột trắng” này, tác giả bài viết trích lời các chuyên gia trong ngành hóa chất ở thành phố Hồ Chí Minh: “Loại hóa chất này dùng trong công nghiệp làm bột giặt (thường là làm xà bông bột), có công thức Na2CO3, mang tính kiềm cao

28

và có công dụng tẩy trắng nên mục đích người ta tưới là để tẩy trắng thân giá cho đẹp Còn việc cho bột trắng này từ khi còn là hạt đậu xanh nhằm “kích” hạt đậu nhanh bung vỏ để sớm phát triển thành cây giá, rút ngắn thời gian cho

ra sản phẩm” Bài viết cho biết: “Theo một chuyên gia của Trung tâm dịch vụ phân tích thí nghiệm (thành phố Hồ Chí Minh), Soda ASH Light dạng công nghiệp được sử dụng trong cả sản phẩm thuộc da - ngâm để làm mềm da trước khi làm giày, dép, và nó rất độc hại nếu con người sử dụng Với dung dịch kích thích cho thân giá mập, tròn và đẹp, trên đó có ghi một số thành phần của các kim loại nặng như Fe, Cu, Zn, Mn… Theo bác sĩ Trần Văn Ký, Hội Khoa học kỹ thuật An toàn vệ sinh thực phẩm Việt Nam, các chất này sẽ gây những hậu quả khó lường cho người sử dụng Hậu quả đó diễn ra từ từ,

âm thầm, mà người ta không thể biết được Cụ thể, các kim loại nặng tích tụ lâu ngày sẽ tàn phá tế bào cơ thể, gây bệnh mãn tính, bệnh thần kinh, suy thận, tác hại lên tim mạch, gan; và ung thư là hậu quả sau cùng đáng lo ngại”

Bốn kỳ phóng sự điều tra Kinh hoàng heo siêu nạc, tác giả Hoài Nam

đã lột tả toàn bộ “mánh khóe” của một số người nuôi lợn, kiếm tiền trên người tiêu dùng Vì đồng tiền, người ta bỏ qua tất cả, không quan tâm việc họ làm ảnh hưởng tới người tiêu dùng ra sao, miễn sao lợn họ nuôi tăng cân nhanh và nhiều thịt Để lợn tăng cân nhanh, thịt nhiều, người nuôi đã dùng hóa chất làm thức ăn cho vật nuôi Dùng loại “thức ăn” này, vật nuôi tăng cân một cách phi mã: “Đặc điểm rõ nhất nếu dùng thuốc chỉ cần sang ngày thứ 2

là heo bắt đầu nở mông vai, tạo ra những thớ thịt săn chắc Đến ngày thứ 3 heo sẽ ít di chuyển thường nằm ngủ li bì, sang ngày thứ 10 heo bắt đầu ăn đâu nằm đấy và kèm theo hiện tượng chân đứng không vững Bước sang ngày thứ

15 thì bằng mọi giá phải xuất chuồng vì nguy cơ gãy chân rất cao Đặc biệt, không chỉ nở mông vai và siêu tạo nạc, trữ nước, trong khoảng 15 ngày cho heo ăn loại hóa chất đó trọng lượng sẽ tăng vọt trung bình mỗi ngày lên 1,5

29

đến 2 kg ” Đó là “thức ăn” gì mà vật nuôi tăng cân nhanh như vậy, tác giả phóng sự điều tra gọi là “thần dược tạo nạc” “Loại hóa chất này không hề có nhãn mác, dạng bột màu trắng được các cửa hàng kinh doanh thuốc thú y ở địa phương bán lẻ với giá 500.000 đồng/kg Hóa chất này có tác dụng “biến” một con heo đang gầy gò thành một con heo mông vai căng tròn Đặc biệt,

"thần dược" còn có tác dụng “đánh tan” mỡ heo ở mông vai, biến mỡ thành những thớ thịt nạc dày đến tận da làm các lái heo không thể chê vào đâu được, hớp hồn người tiêu dùng ngay ở quầy thịt heo, tạo sức hút vô hình những tay thợ làm giò chả chuyên nghiệp” Tác giả bài phóng sự điều tra (Hoài Nam) cũng cung cấp cho người đọc thông tin về mức độ độc hại của

“thần dược tạo nạc”, đó là chất độc bị cấm: “PV Thanh Niên đã mang “thần

dược siêu tạo nạc” đi kiểm nghiệm Kết quả cho thấy trong thuốc này có chất

họ β-agonist - một loại chất độc cấm sử dụng trong chăn nuôi trên toàn thế giới Theo tài liệu khoa học, họ β-agonist gồm 2 nhóm Nhóm β1-agonist: như Dobutamine, Isoproterenol, Xamoterol, Epinephrine… có tác dụng kích thích tim, được dùng để điều trị sốc tim, suy tim cấp tính Nhóm β2-agonist: như Salbutamol (Albuterol), Clenbuterol, Epinephrine… làm giãn cơ, được dùng

để điều trị hen suyễn, bệnh phổi mãn tính Trong những chất kể trên thì Salbutamol, Clenbuterol và Ractopamine là ba chất đứng đầu trong danh mục

18 chất kháng sinh, hóa chất bị cấm sử dụng trong chăn nuôi ở VN và hầu hết các nước trên thế giới”, phóng sự viết

Đọc xong phóng sự điều tra Hãi hùng giăm bông bẩn, có lẽ người tiêu

dùng sẽ không dám ăn, hoặc ít ra là cũng sẽ e dè, đắn đo mỗi khi nghĩ tới việc mua giăm bông ngoài chợ về nhà ăn Phóng sự điều tra xã hội cho biết, người

ta mua thịt thối, bì thối về để làm giăm bông Để tẩy mùi cho thịt và bì thối, người làm giăm bông ngâm thịt và bì vào nước… ô xy già

30

Không kể đồ ăn, nước uống cũng được các tác giả viết phóng sự điều

tra xã hội của Báo Thanh Niên kỳ công lùng sục, phanh phui ra những cách

làm “vô lương tâm” của một số người Cà phê bột thay vì được tạo nên bằng hạt cà phê, vì đồng tiền, một số người “sáng chế” ra cách dùng đậu nành để làm cà phê Đậu nành mùi không thể giống cà phê được, thêm nữa đậu nành lại có màu trắng sáng trong khi cà phê có màu đen nâu Để đánh lừa người tiêu dùng, người sản xuất trộn đậu nành với hóa chất - đều là những chất rất độc hại cho sức khỏe, như Sodium lauryl sunlfate, CMC (Carboxymethyl Cellulose), Sodium Cyclamate “Chất tạo bọt Sodium lauryl sunlfate chỉ dùng trong công nghiệp, không được dùng cho thực phẩm bởi nó độc hại và có nguy cơ gây ung thư Tương tự, chất tạo sánh CMC (Carboxymethyl Cellulose) nếu dạng công nghiệp cũng chứa tạp chất, các kim loại nặng làm

vô sinh và có nguy cơ gây ung thư”, bài phóng sự điều tra xã hội dẫn lời của một chuyên gia về hóa học

Có thể kể ra đây nhiều phóng sự điều tra xã hội nữa: Bí mật cầy tơ, số

ra ngày 10.7.2010; Rượu nước lã pha cồn, số ra ngày 16.1.2012; Rượu độc tràn lan, số ra ngày 21.1.2013; Trắng đêm theo thịt bẩn, số ra ngày 22.1.2013;

Bì lợn thối thành đặc sản, số ra ngày 28.1.2013; Loạn thần vì rượu quê, số ra ngày 7.3.2013; Nhang độc, số ra ngày 11.3.2013; Đông dược hay độc dược,

số ra ngày 15.3.2013; Dùng chất gây ung thư sản xuất bún, số ra ngày 9.6.2013; Máy thần kỳ chữa bá bệnh, số ra ngày 8.7.2013; “Tà dược” ép chín trái cây, số ra ngày 21.10.2013; Tràn lan bột nhừ siêu tốc, số ra ngày 22.10.2013; Tràn lan hàn the, đường hóa học, số ra ngày 25.10.2013; Rau siêu tốc, số ra ngày 4.12.2013… Các phóng sự điều tra xã hội này đều có

điểm giống nhau ở chỗ, tác giả thâm nhập vào thực tế để vạch trần cách làm bất chấp pháp luật của một số người Đọc các phóng sự điều tra xã hội, người đọc thấy “rùng” mình về “mánh khóe” làm ăn không có đạo đức của các đối

31

tượng trong phóng sự đề cập Sau phút “rùng mình” về những thông tin ngồn ngộn do người viết cung cấp, độc giả thấy cảm phục sự “nhập cuộc” của người viết Phải có sự yêu nghề, sự dấn thân, có khi đánh đổi bằng cả máu, tác giả các phóng sự điều tra xã hội trên đây mới có được những thông tin

“cận cảnh” cung cấp cho bạn đọc

Cùng với những vấn đề liên quan tới “cơm ăn, nước uống” hàng ngày,

phóng viên Báo Thanh Niên còn lăn lộn vào cuộc sống để đưa tới cho bạn đọc

nhiều thông tin ở khắp các lĩnh vực Phóng viên viết phóng sự điều tra xã hội

đã “đóng vai” người bệnh để “thấu hiểu” và nói lên sự bức xúc của người dân trước cung cách làm việc thiếu trách nhiệm, không đúng mực và những bất cập tồn tại ở các bệnh viện Một số bác sĩ câu kết với nhau “ăn cắp giờ công”, lợi dụng trang thiết bị mà Nhà nước trang bị cho bệnh viện để điều trị cho bệnh nhân theo dạng dịch vụ Điều này ảnh hưởng tới hàng ngàn bệnh nhân nghèo đang phải chờ xếp hàng để tới lượt mình được phẫu thuật, trong khi đó một số ít người có tiền, chỉ đăng ký “làm dịch vụ” là được xếp phẫu thuật ngay So với phẫu thuật xếp theo lịch của “Nhà nước”, mổ dịch vụ chí phí cao hơn rất nhiều, và đương nhiên số tiền chênh lệch này rơi vào tay các bác sĩ Tác giả Thanh Tùng lý giải, đó là lý do khiến các bác sĩ muốn người bệnh mổ

“dịch vụ” - trang thiết bị của Nhà nước, giờ là “giờ công”, nhưng tiền thì vào

túi riêng bác sĩ Phóng sự điều tra xã hội Bệnh viện ăn cắp giờ công, dài 2 kỳ,

kỳ đầu đăng ngày 6.2.2012 đã làm rõ ngọn nguồn hiện tượng trên Trong phóng sự điều tra xã hội này, tác giả Thanh Tùng gặp gỡ và được nhiều người cho biết, hoàn cảnh kinh tế gia đình rất túng thiếu nhưng “bị ép” làm dịch vụ hoặc vì lo người nhà phải chờ đợi dài ngày sẽ ảnh hưởng tới sức khỏe, nên họ phải “chạy vạy” đủ kiểu, có khi bán cả đồ đạc trong nhà để lấy tiền “mổ dịch vụ” Phóng sự viết: “Nằm một mình trên giường bệnh, bà N.T.T (trọ tại thị trấn Thanh Bình, H.Bù Đốp, tỉnh Bình Phước) không ngớt rớt nước mắt cho

32

cảnh ngộ của mình Bà T đi bán bánh mì bị té gãy tay, vào Bệnh viện Chấn thương - Chỉnh hình một thân một mình Bà cho biết: “Lúc mổ, tôi không nghe người của bệnh viện giải thích gì, chỉ có một cô nhân viên đến hỏi tôi có đồng ý mổ không Tôi nói đồng ý Đâu ngờ họ đã chọn sẵn cho mình mổ dịch

vụ loại 1” Chi phí mà bà phải đóng cho ca mổ là 4,5 triệu đồng, chưa kể hơn

1 triệu tiền mua dụng cụ Nhiều ngày qua, bà T ở trong bệnh viện đều nhờ người đi xin cơm chay từ thiện hoặc ăn cơm mà các bệnh nhân khác chia cho

Bà T giàn giụa nước mắt: “Trời ơi, nếu biết có thể mổ thường để đỡ chút tiền tôi cũng ráng chịu chờ nữa, 8 triệu bạc mà chòm xóm gom cho mượn giờ hết sạch, không biết mấy ngày tới sẽ sống sao, còn thằng con đang đi học, không biết tiền đâu nó ăn nữa” Qua phóng sự điều tra xã hội này, người đọc thấu hiểu được, ngoài sự đau đớn về thể xác, người bệnh nghèo còn có sự đau đớn tột cùng về “thân phận”

Những tiêu cực, những mặt trái của đô thị cũng được các tác giả Đàm Huy, Hoài Nam, Hà An, Nguyễn Trần Tâm “mổ xẻ” chi tiết trong các phóng

sự điều tra xã hội: Thâm nhập những lò độ xe đi bão, số ra ngày 15.11.2010; Dập tắt ngọn nguồn cơn “bão đêm”, số ra ngày 17.11.2010; Ám ảnh “bóng ma” xe buýt, số ra ngày 29.11.2010; Hung thần đường phố, số ra ngày 14.2.211; Ngộp với sắc màu công vụ, số ra ngày 20.2.2012; Nạn “đầu gấu” khu công nghiệp số ra ngày 7.1.2013; “Bom” xăng giữa phố, số ra ngày

5.6.2013… Lẽ ra là loại hình giao thông công cộng, tài xế xe buýt phải được đào tạo bài bản, nhất là tác phong làm việc, đạo đức của người lái xe, nhưng qua điều tra, nhiều lần theo dõi, tác giả Đàm Huy và Hoài Nam đã chứng minh với độc giả rằng “nhiều tài xế vừa lái xe buýt vừa làm xiếc”, với những dẫn chứng hết sức thuyết phục: nào là lấn làn, ép xe khác nhỏ hơn, vừa lái xe vừa gọi điện, vừa lái xe vừa đùa cợt cùng đồng nghiệp… Rồi xe ben, xe container chạy tại các đường vành đai thành phố Hồ Chí Minh cũng là nỗi

33

kinh hoàng của người dân Sự cẩu thả, vô ý thức của lái xe trở thành nguyên nhân của nhiều cái chết thương tâm

Chưa hết, nạn buôn lậu, hàng giả, hàng nhái hoành hành ở các thành phố

lớn cũng được các phóng viên Báo Thanh Niên điều tra một cách ngọn nguồn, đăng trên các số báo ra ngày 12.1.2012 (phóng sự điều tra Kinh hoàng “công nghệ” xăng dỏm), ngày 2.1.2013 (phóng sự Hàng lậu tràn về Hà Nội), ngày 23.9.2013 (phóng sự điều tra Phù phép nhớt thải thành nhớt “xịn”)… Đặc biệt, phóng sự dài 5 kỳ Kinh hoàng “công nghệ” xăng dỏm, tác giả Phương Thanh

và Trần Hơn đã rất kỳ công điều tra “công nghệ” pha xăng của một nhóm người Lợi dụng kẽ hở trong quản lý của cơ quan chức năng, các đối tượng đã rút trộm xăng từ xe bồn và pha thêm chất để xăng “nở” ra Với cách này, đối tượng đã thực hiện 2 lần “ăn cắp” xăng - một lần là rút ruột xăng từ trong xe bồn của doanh nghiệp, một lần ăn gian của người tiêu dùng do pha chế “xăng đểu” Theo bài phóng sự điều tra xã hội, mỗi ngày có hàng chục nghìn lít xăng

bị “rút ruột” từ xe bồn, và từ đó họ pha chế ra hàng trăm nghìn lít “xăng đểu”,

đưa ra thị trường 5 kỳ của phóng sự điều tra xã hội Kinh hoàng “công nghệ” xăng dỏm đã “vẽ” ra trước mắt người đọc một bức tranh rất chi tiết về từng thủ

thuật của một nhóm người chuyên “ăn cắp” và pha chế xăng

2.2.2 Mảng nội dung về tiêu cực, tham nhũng, lãng phí

Các phóng sự điều tra về tiêu cực, lãng phí đăng Báo Thanh Niên từ năm

2009 đến hết năm 2013 cũng “gây được tiếng vang” với độc giả - theo lời nhận xét của ông Đặng Việt Hoa, Phó tổng biên tập phụ trách nội dung của Báo

Thanh Niên Có thể liệt kê ra những phóng sự điều tra xã hội “có sức nặng” đăng Báo Thanh Niên từ năm 2009 đến hết năm 2013, như nhóm nội dung về tham nhũng, lãng phí, có phóng sự điều tra Những công trình lãng phí, số ra ngày 20.7.2010; Trả giá cho cuộc đua mừng Đại lễ, số ra ngày 21.8.2012; Lợi ích nhóm trong bệnh viện công, ra ngày 21.3.2013; Nạo vét sông Thị Vải - Sự

34

mờ ám “kinh tởm”, 5 kỳ, kỳ đầu ra ngày 22.4.2013; “Bán” giấy phép lái xe vào đường cấm, số ra ngày 1.7.2013; Cá mập ở bệnh viện công, số ra ngày

9.10.2013 Nhóm nội dung về tiêu cực, sự nhũng nhiễu của một số công chức,

viên chức, cảnh sát có các phóng sự điều tra: Những “cửa quan” hành dân, số

ra ngày 10.5.2012; Ngang nhiên “trấn lột” trên đường phố, số ra ngày 5.7.2012; “Làm tiền” cả người chở thuê, số ra ngày 14.1.2013…

Sau khi thâm nhập thực tế, tác giả miêu tả một cách chi tiết những gì đã quan sát, ghi chép được trong quá trình điều tra Các phóng sự điều tra xã hội trên đây cung cấp cho bạn đọc “những thước phim” sống động về sự “xuống cấp” của một bộ phận cán bộ, công chức nhà nước, gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh cho các cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan công quyền Những tiêu cực

mà các phóng sự điều tra phanh phui diễn ra ở khắp các lĩnh vực, với nhiều chủ thể khác nhau: Tiêu cực, tham nhũng lớn có, nhỏ cũng có, người làm “to” cũng có, người làm “nhỏ” cũng có Để tàu cỡ lớn ra vào cảng bốc hàng và dỡ hàng, Nhà nước phải bỏ ra hàng trăm tỉ đồng để nạo vét lòng sông Khi được

cơ quan chức năng thuê nạo vét, bằng những trò “ảo thuật”, doanh nghiệp được thuê nạo vét đã đút túi phi pháp hàng chục tỉ đồng Sau khi nạo vét, thay

vì phải chở bùn đất ra một khu vực quy định để đổ thì đơn vị nạo vét gian dối bằng cách “nạo vét bên phải, đổ bùn sang bên trái” Với trò “ma cô” này, đơn

vị nạo vét vừa đút túi hàng chục tỉ đồng do “ăn cắp” được 9/10 quãng đường vận chuyển bùn thải, vừa góp phần “lấp” luồng lạch ra vào của tàu thuyền để năm sau có cơ hội “đục khoét” tiền của Nhà nước tiếp Che mắt người dân,

“trò ảo thuật” trên được doanh nghiệp thực hiện vào những giờ oái oăm: Không làm ban ngày, chỉ làm ban đêm “Ảo thuật” sẽ không diễn được nếu chỉ có một bên đơn phương thực hiện, không có sự “nhập cuộc” của bên thứ hai - cơ quan quản lý Người viết đã điều tra, “lật tẩy” sự móc ngoặc giữa lãnh đạo cơ quan quản lý cảng và doanh nghiệp được thuê nạo vét sông Giám đốc

35

doanh nghiệp được thuê nạo vét chính là em trai của Giám đốc cảng vụ Với

sự thông minh, dũng cảm, người viết đã “lấy được lòng tin” của ông chủ doanh nghiệp, từ đó “ông chủ” không ngần ngại tuyên bố: “Tôi là trùm lĩnh vực nạo vét ở Vũng Tàu 10 năm rồi Cái gì tôi cũng biết Các anh muốn làm

ăn trong lĩnh vực hàng hải ở Vũng Tàu thì cứ qua tôi Tôi là em ruột của Giám đốc Cảng vụ Vũng Tàu mà, tôi lo được hết, giấy phép tôi lo, đoàn liên ngành tôi lo, biên phòng, giao thông đường thủy tôi lo hết Mỗi lần mấy ông

đi kiểm tra đều báo trước cho tôi hết… ” Với 5 kỳ, phóng sự điều tra Nạo vét sông Thị Vải - Sự mờ ám kinh tởm đã vạch trần toàn bộ mánh khóe “làm tiền”

và sự móc ngoặc của ông chủ doanh nghiệp với một nhóm người trong cơ quan quản lý của nhà nước

Trong ngành y tế, một số bệnh viện lớn lợi dụng chủ trương, chính sách

xã hội hóa tại các bệnh viện mà Nhà nước khuyến khích, giám đốc bệnh viện, các bác sĩ trưởng khoa “liên kết” với người có tiền ở bên ngoài đầu tư thiết bị máy móc đặt tại bệnh viện để “ăn chia” với nhau Tác giả Thanh Tùng đã điều

tra hiện tượng tiêu cực này, phản ánh trong phóng sự “Cá mập” ở bệnh viện công và phóng sự “Nhóm lợi ích” ở một bệnh viện Hầu hết các thiết bị thiết

yếu của bệnh viện đều được giám đốc bệnh viện chỉ định liên danh với một đơn

vị để đầu tư, như: máy CT scanner, hệ thống kỹ thuật số máy X - quang, máy siêu âm màu, máy tán sỏi… Với sự “nhập cuộc” của phóng viên, phóng sự điều tra đã làm rõ: “Việc liên kết đặt máy siêu âm màu (KTC), tỷ lệ ăn chia lúc chưa hoàn vốn thì đối tác (bên ngoài) hưởng 70% trên tổng số tiền thu được từ hoạt động máy, phía bệnh viện hưởng 30%; sau khi hoàn vốn thay đổi tỷ lệ ăn chia - đối tác 60%, bệnh viện 40% Trên thực tế, chỉ trong năm 2009 phía đối tác bên ngoài đã thu hồi đủ vốn, nhưng bệnh viện vẫn chấp nhận ăn chia theo tỷ lệ cũ, gây thiệt hại cho bệnh viện số tiền ước tính hơn 497 triệu đồng Việc đặt máy siêu âm trắng đen thời hạn 5 năm, từ 2006 đến 2011, cũng ăn chia theo tỷ lệ

36

70% và 30% như vậy, nhưng thực tế bệnh viện vẫn không thực hiện đúng, tự làm thiệt hại cho mình hơn 135,6 triệu đồng Tương tự, liên kết đặt máy X - quang kỹ thuật số gây thiệt hại cho bệnh viện hơn 149,5 triệu đồng; liên kết mở nhà thuốc trong 4 năm thất thu gần 1,9 tỉ đồng Ngoài ra còn hàng loạt thiết bị khác như máy tán sỏi, máy CT có giá trị hàng tỉ đồng/máy cũng được đưa vào bệnh viện kinh doanh ăn chia theo phương thức như vậy Đặc biệt, có trường hợp máy CT scanner liên kết 5 năm (2006 - 2011), giá trị máy 4,5 tỉ đồng Tỷ lệ ăn chia đối tác bên ngoài hưởng 80%, bệnh viện 20%, chỉ 3 năm đã thu hồi đủ vốn nhưng đến cuối năm 2011 ông Hùng vẫn tiếp tục cho ký hợp đồng liên kết sử dụng máy cũ này thêm 2 năm nữa và vẫn để cho phía đối tác hưởng 80%!” Việc liên kết đặt máy móc thiết bị với các đơn vị bên ngoài, không được bàn bạc trong Đảng ủy và xin ý kiến cơ quan chức năng Trong phóng sự điều tra này, tác giả Thanh Tùng đã “sục sạo” tìm đến chân tơ kẽ tóc vấn đề: “Sau khi liên kết đưa máy móc thiết bị hàng loạt vào bệnh viện, ê kíp của ông Nguyễn Chí Hùng (Giám đốc bệnh viện) cũng đồng thời tìm đủ mọi cách khai thác bệnh nhân sử dụng máy móc để thu tiền Nhiều bác sĩ được khuyến khích tăng cường chỉ định chụp chiếu bằng cách chi tiền trên từng ca chụp, thậm chí chi tiền cả cho người đọc kết quả chụp Điều tra của chúng tôi

về thu nhập của cán bộ, nhân viên Bệnh viện Bình Dân (thành phố Hồ Chí Minh) gần đây nhất cho thấy, bình quân thu nhập chính của nhân viên bệnh viện khoảng 60 triệu đồng/năm Thế nhưng, “nhóm lợi ích” gồm 5 người tại bệnh viện, trong đó có giám đốc thì hưởng (chỉ tính riêng các khoản hưởng thêm ngoài lương) mỗi năm hơn cả tỉ đồng Chẳng hạn, năm 2011, “nhóm lợi ích” 5 người hưởng gần 1,25 tỉ đồng Trong đó, riêng giám đốc Nguyễn Chí Hùng và kế toán trưởng T.T.X là hơn 600 triệu đồng! Các khoản thu nhập

“khủng” ngoài lương của “nhóm lợi ích” là hưởng từ chụp MSCT, CT - scanner, siêu âm, tán sỏi, nội soi, nhà thuốc, mổ dịch vụ ”