Phóng sự điều tra kinh tế trên kênh truyền hình công an nhân dân

Với tần suất sử dụng nhiều, phóng sự điều tra truyền hình đã đáp ứng nhu cầu kịp thời cho công chúng với cách tiếp cận và nhìn nhận những vấn đề, những hiện tượng nảy sinh trong cuộc sốn

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Hà Nội - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Trí Nhiệm

Xác nhận đã chỉnh sửa theo yêu cầu của Hội đồng

Hà Nội - 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan công trình nghiên cứu này là do tôi trực tiếp thực hiện Số liệu và kết quả có trong công trình là sự thật Tôi xin chịu trách nhiệm về tính xác thực của nội dung luận văn này

Hà Nội, tháng 10 năm 2015

Tác giả luận văn

Hoàng Thị Xuân Lý

LỜI CẢM ƠN

Trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu công trình khoa học này, tôi đã nhận được sự giúp đỡ của lãnh đạo trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội), sự ân cần giảng dạy và chỉ bảo của các thầy giáo, cô giáo ở khoa Báo chí và các phòng, khoa của nhà trường

Đặc biệt, quá trình nghiên cứu, tôi đã được TS Nguyễn Trí Nhiệm – Trưởng khoa Truyền hình (Học viện Báo chí và Tuyên truyền) trực tiếp hướng dẫn giúp tôi có được định hướng tốt và bắt tay vào khảo sát, nghiên cứu được thuận lợi Tôi xin trân trọng và bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc về sự quan tâm, giúp đỡ tận tình của nhà trường và của TS Nguyễn Trí Nhiệm

Tôi xin trân trọng cảm ơn lãnh đạo, phóng viên Truyền hình Công an nhân dân; nhất là Trung tá Cao Xuân Long - Trưởng phòng Thời sự, Đại úy Đặng Trí Nghiêm - Phó trưởng ban Chuyên đề, Thượng úy Trần Đức Luật – Phóng viên Ban chuyên đề… đã tạo điều kiện thuận lợi, cung cấp tư liệu, giúp tôi trong suốt thời gian tiến hành khảo sát và nghiên cứu công trình này

Tôi bày tỏ sự cảm ơn chân thành nhất đến lãnh đạo, đồng nghiệp Công an tỉnh Hà Tĩnh đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu luận văn này./

Hà Nội, tháng 10 năm 2015

Tác giả luận văn

Hoàng Thị Xuân Lý

MỤC LỤC

MỤC LỤC 1

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT 2

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ 4

MỞ ĐẦU 5

1 Lý do chọn đề tài 5

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 7

2.1 Tài liệu nước ngoài 7

2.2 Tài liệu nghiên cứu trong nước 8

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 11

3.1 Mục đích nghiên cứu của luận văn 11

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn 11

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 12

4.1 Đối tượng nghiên cứu 12

4.2 Phạm vi nghiên cứu 12

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 12

5.1 Cơ sở lý luận 12

5.2 Phương pháp nghiên cứu 12

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài 13

6.1.Ý nghĩa lý luận 13

6.2.Ý nghĩa thực tiễn 13

7 Cấu trúc của luận văn 14

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀPHÓNG SỰ ĐIỀU TRA KINH TẾ TRUYỀN HÌNH 15

1.1 Một số khái niệm liên quan đến phóng sự điều tra kinh tế truyền hình 15

1.1.1 Phóng sự 15

1.1.2 Phóng sự điều tra 17

1.1.3 Phóng sự điều tra truyền hình 18

1.1.4 Phóng sự điều tra kinh tế truyền hình 20

1.2 Sự ra đời và đặc điểm của phóng sự điều tra truyền hình 22

1.2.1 Sự ra đời của phóng sự điều tra truyền hình 22

1.2.2 Đặc điểm của phóng sự điều tra truyền hình 24

1.3 Vai trò của phóng sự điều tra kinh tế truyền hình 27

1.3.1 Vai trò của phóng sự điều tra kinh tế trên báo chí 27

1.3.2 Vai trò của phóng sự điều tra kinh tế trên truyền hình 28

1.4 Yêu cầu của một tác phẩm phóng sự điều tra kinh tế trên truyền hình 29

1.4.1 Yêu cầu về nội dung 29

1.4.2 Yêu cầu về hình thức 30

1.4.3 Yêu cầu phóng sự điều tra kinh tế trên truyền hình ANTV 33

Tiểu kết chương 1 35

Chương 2: THỰC TRẠNG CHẤT LƯỢNG CỦA PHÓNG SỰ ĐIỀU TRA KINH TẾ TRÊN KÊNH TRUYỀN HÌNH ANTV (Khảo sát từ tháng 1/2014 – 6/2015) 36

2.1 Giới thiệu về truyền hình ANTV 36

2.2 Thực trạng của phóng sự điều tra kinh tế trên truyền hình ANTV 40

2.2.1 Khái quát về phóng sự điều tra kinh tế trên truyền hình ANTV trong thời gian khảo sát 40

2.2.2 Nội dung của phóng sự điều tra kinh tế trên kênh truyền hình ANTV 49

2.3 Đánh giá thành công, hạn chế và nguyên nhân thành công, hạn chế 71

Chương 3: MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG CỦA PHÓNG SỰ ĐIỀU TRA KINH TẾ TRÊN TRUYỀN HÌNH ANTV 83

3.1 Một số vấn đề đặt ra 83

3.2 Giải pháp nâng cao chất lượng phóng sự điều tra kinh tế trên truyền hình ANTV 88

KẾT LUẬN 105

TÀI LIỆU THAM KHẢO 108

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ

Biểu đồ 2.1: Mức độ khán giả thường xuyên theo dõi truyền hình ANTV

Biểu đồ 2.2: Khán giả quan tâm đến các chuyên mục của truyền hình ANTV

Biểu đồ 2.3: Mức độ khán giả quan tâm đến phóng sự điều tra

Biểu đồ 2.4: Sự quan tâm của khán giả về phóng sự điều tra kinh tế

Biểu đồ 2.5: Tỷ lệ phóng sự điều tra kinh tế trên truyền hình ANTV

Biểu đồ 2.6: Công chúng đánh giá phóng sự điều tra kinh tế trong các chuyên mục của truyền hình ANTV

Biểu đồ 2.7: Nội dung phóng sự điều tra kinh tế của truyền hình ANTV

Biểu đồ 2.8: Hình thức phóng sự điều tra kinh tế của truyền hình ANTV

Sơ đồ 3.1: Mô phỏng phóng sự điều tra kinh tế trên ANTV

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Ngày nay, truyền hình là một trong những phương tiện truyền thông chúng lôi cuốn sự chú ý của đông đảo công chúng bởi khả năng thông tin trực quan sinh động bằng hình ảnh và âm thanh

Một trong những thể loại chiếm vị trí hàng đầu và không thể thiếu trong các chương trình truyền hình là phóng sự điều tra – thể loại có giá trị thông tin và hiệu quả cao Với tần suất sử dụng nhiều, phóng sự điều tra truyền hình đã đáp ứng nhu cầu kịp thời cho công chúng với cách tiếp cận và nhìn nhận những vấn đề, những hiện tượng nảy sinh trong cuộc sống, nhất là những hiện tượng tiêu cực, những

“mảng tối” mà đông đảo dư luận quan tâm, được thể hiện bằng các yếu tố: hình ảnh, tiếng động, lời bình và âm nhạc

Phóng sự điều tra truyền hình có thể trình bày, trả lời một cách thuyết phục nhất về một vấn đề nào đó thông qua các nhân vật, sự kiện, để giúp người xem có nhận thức sâu sắc về vấn đề ấy Từ sự cấp bách mà cuộc sống đặt ra, phóng sự điều tra truyền hình với lợi thế về hình ảnh đã phanh phui nhiều vụ việc tiêu cực, những hành vi phạm tội được che đậy dưới vỏ bọc khác nhau giúp các cơ quan thực thi pháp luật có thêm những bằng chứng cụ thể, sinh động trong đấu tranh phòng chống tội phạm, vi phạm pháp luật Với khả năng tạo ra hiệu quả thiết thực, phóng

sự điều tra nói chung và phóng sự điều tra truyền hình nói riêng được sử dụng nhiều trên các trang báo và các chương trình truyền hình hàng ngày Nó luôn có sự hấp dẫn không chỉ đối với công chúng và mà chính những người làm báo Phóng sự điều tra là “đất dụng võ” của những người làm báo tài năng, có phẩm chất đạo đức trong sáng, không quản ngại nguy hiểm, khó khăn, vất vả, tiên phong trong đấu tranh chống cái xấu, cái ác, vì một xã hội tốt đẹp hơn Sự xuất hiện của phóng sự điều tra truyền hình như một mũi nhọn xung kích đi sâu vào các sự kiện, các vấn đề nóng bỏng nhất trong đời sống xã hội, là một minh chứng tiêu biểu cho sự phát triển của báo chí nước ta

Đối với kinh tế, một lĩnh vực quan trọng trong đời sống xã hội Bên cạnh các lĩnh vực như chính trị, xã hội… thì kinh tế luôn được dư luận quan tâm; Từ vấn đến kinh tế vĩ mô, từ các chính sách, quyết sách, hoạch định về kinh tế đến lĩnh vực kinh tế dân sinh, tiêu dùng Bên cạnh vấn đề tốt, những điểm sáng, là những góc khuất, những mảng tối trong lĩnh vực kinh tế luôn được dư luận quan tâm Bám sát hơi thơ cuộc sống đặt ra, báo chí đã không đứng ngoài cuộc đối với các vấn đề về kinh tế Nhất là trong giai đoạn đất nước mở cửa hội nhập quốc tế, kinh tế là đề tài phản ánh phong phú đa dạng của báo chí Báo chí phản ánh nguyện vọng của nhân dân từ khi bắt đầu manh nha hình thành các quy định về kinh tế, hay những bất cập trong đời sống như liên quan đất đai, triển khai các dự án, chuyển đổi cơ cấu kinh

tế, buôn lậu gian lận thương mại, hoạt động tín dụng đen… Nhất là đối với các hành vi tham nhũng, cố ý làm trái, lạm dụng chức vụ quyền hạn trong khi hành công vụ đối với những cán bộ hoạt động trong các cơ quan công quyền gây bức xúc trong quần chúng nhân dân Bằng những tác phẩm phóng sự điều tra, báo chí đã góp phần thanh lọc những điều xấu, những tập thể, cá nhân vi phạm pháp luật, đóng góp xứng đáng trong công cuộc xây dựng Đảng, phát triển kinh tế của đất nước, tạo

sự đồng thuận trong nhân dân

Trước yêu cầu, đòi hỏi về nhiệm vụ tuyên truyền, được sự đồng ý của Thủ tướng Chính phủ, tháng 12 năm 2011, truyền hình Công an nhân dân (ANTV) ra đời Đây là bước ngoặt quan trọng đánh dấu sự phát triển của báo chí Công an nhân dân trong hệ thống báo chí cách mạng Việt Nam Với lợi thế về nguồn tin, đề tài phản ánh về an ninh trật tự, trong đó có lĩnh vực kinh tế, truyền hình ANTV đã mang đến một cách thức thể hiện mới về thể loại phóng sự điều tra Có mặt khá nhiều trên các bản tin, trong các chuyên mục độc lập với các dạng phóng sự điều tra khác nhau như phóng sự điều tra nêu vấn đề, phóng sự điều tra giải quyết vấn đề

đã góp phần mang đến sự thành công của truyền hình ANTV sau gần 4 năm hòa chung với hệ thống báo chí nước nhà, đáp ứng các tiêu chí riêng có của truyền hình

ANTV “hấp dẫn, nhân văn, tin cậy, kịp thời” được đông đảo công chúng đón

nhận Sự thành công đó là động lực để những người thực hiện các chương trình của

truyền hình ANTV tiếp tục đi sâu tìm hiểu những vấn đề mà thực tế cuộc sống đặt

ra, nhất là trên lĩnh vực kinh tế Bên cạnh kết quả đạt được thì phóng sự điều tra kinh tế trên truyền hình ANTV còn có một số hạn chế nhất định về nội dung, hình thức cần sớm được khắc phục, để đáp ứng nhu cầu tìm hiểu thông tin của công chúng từ những người làm báo mang trên mình sắc phục Công an nhân dân

Tuy được sử dụng nhiều, nhưng phóng sự điều tra kinh tế trên truyền hình vẫn còn những vấn đề phải làm sáng tỏ hơn cả về lý luận và thực tiễn Nhiều câu hỏi đặt ra: Đâu là tiêu chí của một phóng sự điều tra kinh tế truyền hình đạt chất lượng? Điều gì sẽ thay đổi cục diện cho thể loại phóng sự điều tra, nhất là phóng sự điều tra về kinh tế? Từ sự thành công nhất định của phóng sự điều tra kinh tế trên truyền hình ANTV có thể nhân rộng đến các kênh truyền hình khác hay không? Với mong muốn đi sâu tìm hiểu về phóng sự điều tra kinh tế truyền hình và sự trải nghiệm của một cán bộ Công an có 10 năm làm công tác tuyên truyền, tôi quyết

định chọn đề tài “Phóng sự điều tra kinh tế trên kênh truyền hình Công an nhân

dân” để thực hiện luận văn cao học của mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Từ trước đến nay, có khá nhiều tài liệu nghiên cứu liên quan đến thể loại phóng sự nói chung, phóng sự truyền hình nói riêng, trong đó có một số nội dung đề cập đến phóng sự điều tra, phóng sự điều tra truyền hình:

2.1 Tài liệu nước ngoài

“Phóng sự truyền hình” của hai tác giả người Pháp Brigitte Besse và Didier

Desormeaux (2003), NXB Thông tấn, đã trình bày khá tỉ mỉ, khoa học các kỹ năng, phương pháp làm phóng sự truyền hình: Từ những quy tắc tiếp cận, xử lý các sự kiện đến sản xuất thông tin, cách xây dựng phóng sự, cách dàn dựng cảnh, bố trí kỹ thuật trường quay, âm thanh, hình ảnh, cách viết lời bình, biên tập…Đây chính là cơ

sở để thực hiện phóng sự điều tra truyền tra truyền hình về các lĩnh vực của đời sống xã hội nói chung và phóng sự điều tra về kinh tế trên truyền hình nói riêng Tuy nhiên đối với nội dung sát với đề tài hơn thì sách vẫn chưa đề cập tới

“Phóng sự: Tính chuyên nghiệp và đạo đức” của tác giả người Nga M.I Sostak

(2003), NXB Thông Tấn, đề cập vấn đề giữa tính chuyên nghiệp và đạo đức của nhà báo khi thực hiện phóng sự Làm thế nào để nhà báo thực hiện nhuần nhuyễn được

hai vấn đề đó… Cũng như tác giả “phóng sự truyền hình”, tác giả “phóng sự: tính

chuyên nghiệp và đạo đức” không phân loại các dạng phóng sự như ở Việt Nam

“Bước vào nghề báo” của hai tác giả Leonard Ray Tell và Ron Taylor, (1993),

NXB Thành phố Hồ Chí Minh, đã đề cập đến các nội dung khi bước vào nghề báo như: điều kiện làm việc, vấn đề hàng ngày, ý tưởng và phân công, nguồn tin và tư liệu, cách viết báo… Trong số các nội dung đó, nhóm tác giả đã đề cập đến các đặc điểm khi viết phóng sự điều tra và cốt lõi của phóng sự điều tra phải có những chứng cứ quan trọng, đồng thời cũng cho rằng phóng sự điều tra có vị trí quyến rũ trong nghề báo Tuy nhiên, nhóm tác giả không đưa ra khái niệm, các nội dung lý luận về phóng sự điều tra

Cuốn “Nhà báo hiện đại” của Ban biên soạn The Missouri Group thuộc khoa

Báo chí Đại học Missouri, Mỹ (2005) đã đề cập đến xu hướng tích hợp báo in, truyền hình và báo trực tuyến chung một tòa soạn Sách đã hướng dẫn tác nghiệp bằng các ví dụ cụ thể với sự hỗ trợ của máy tính và những cơ sở dữ liệu trên mạng Internet Cách làm tin và viết tin cho báo trực tuyến, cách chuẩn bị và xúc tiến một cuộc phỏng vấn, cách xử lý và thông tin những số liệu, cách giải quyết những thông cáo báo chí Về phóng sự điều tra, nhóm tác giả đã cung cấp những nội dung như quy trình làm phóng sự điều tra, cách tìm được nguồn tin và tài liệu; Những trở ngại phải đối mặt khi làm một phóng viên điều tra Với tính chất tổng kết hoạt động thực tiễn của phóng sự điều tra nhóm tác giả đã đưa ra nhiều vấn đề sâu sắc về phóng sự điều tra nhưng về góc độ đặc điểm, đặc trưng của thể loại và trên loại hình báo chí truyền hình hình các tác giả chưa đề cập đến

2.2 Tài liệu nghiên cứu trong nước

“Phóng sự báo chí” do tập thể giảng viên khoa Phát thanh – Truyền hình,

Phân viện Báo chí và tuyên truyền thực hiện, NXB Lý luận Chính trị (2005), được xem là công trình đầu tiên khảo sát một cách toàn diện về thể loại phóng sự trên các loại hình báo chí (báo in, báo mạng điện tử, báo nói, báo hình), có tính lý luận và

thực tiễn cao Trong phần phóng sự truyền hình, nhóm tác giả đã đưa ra một số khái niệm về thể loại và chia phóng sự theo phương thức sáng tạo thành một số dạng, trong đó có phóng sự điều tra Tác giả đề cập hoàn cảnh xuất hiện phóng sự điều tra

và đưa ra một số thủ pháp về hình ảnh khi thực hiện điều tra; đồng thời, nhận định đây là thể loại khó thực hiện vì liên quan đến nhiều người và các yếu tố về năng lực chuyên môn cũng như đạo đức người làm báo Về vấn đề lý luận đặc điểm, thể loại của phóng sự điều tra nhóm tác giả cũng chưa đưa ra một cách cụ thể, thuyết phục

“Giáo trình báo chí truyền hình” của tác giả Dương Xuân Sơn, NXB Đại học

Quốc gia Hà Nội (2011) là công trình nghiên cứu khá đầy đủ và toàn diện về truyền hình như tìm hiểu về nguyên lý truyền hình, sự ra đời của truyền hình, chức năng của truyền hình, cách thức sản xuất chương trình truyền hình, tổ chức sản xuất cầu truyền hình và các thể loại báo chí truyền hình Trong nội dung về thể loại phóng sự truyền hình tác giả đã chia phóng sự điều tra là một trong những dạng của phóng sự Tác giả cho rằng, đây là loại tác phẩm mang lại sức nặng đối với dư luận, đồng thời

là nơi để phóng viên thể hiện bản lĩnh, đạo đức nghề nghiệp, trình độ, năng lực của mình

“Để viết phóng sự thành công” của Nhà báo Huỳnh Dũng Nhân (2012),

NXB Thông tấn được viết lên từ những trải nghiệm của chính tác giả qua những thời kì viết phóng sự dày dạn Cuốn sách là những chia sẻ chân tình và tâm huyết của tác giả với sinh viên và những người làm báo trẻ Nội dung tác phẩm gồm các nội dung như tìm hiểu về phóng sự, kỹ thuật viết phóng sự, những lý luận về thể loại điều tra Tuy nhiên, đối với phóng sự điều tra truyền hình tác giả cũng chưa đề cập đến

Cuốn “Công việc của Người viết báo”, Hữu Thọ (1998), NXB Giáo dục, gồm hai phần chính Phần thứ nhất: “Công việc của người viết báo” là tập hợp

những bài giảng, bài nói với sinh viên và các cuộc trao đổi kinh nghiệm của tác giả

với đồng nghiệp Phần thứ hai: “Nghĩ về nghề báo” là tập hợp hơn 20 bài nói, bài

viết đề cập đến những khía cạnh quan trọng của nghề làm báo, qua đó toát lên sự trải nghiệm và lòng yêu nghề, say nghề của tác giả Trong phần thứ nhất, có nội

dung báo chí điều tra Tác giả cho rằng điều tra, hay còn gọi là phóng sự điều tra là một thể loại phản ánh của báo chí có thế mạnh riêng Tác giả đã nêu ra thời cơ xuất hiện tác phẩm điều tra, đặc điểm của thể loại điều tra, hoạt động điều tra của phóng viên, phương pháp thể hiện đặc thù của điều tra Tuy đã công nhận phóng sự điều tra là môt thể loại nhưng đối với báo chí truyền hình, thể loại phóng sự điều tra tác giả cũng chưa đề cập đến

Phần thứ hai với nội dung “Nghĩ về nghề báo” tác giả Hữu Thọ đã đề cập đến vấn đề: Viết kinh tế trong kinh tế thị trường [27, tr.371]: “Trách nhiệm xã hội, trách nhiệm công dân của người làm báo Việt Nam trong quá trình thông tin kinh tế” Ngoài nêu những thành tựu của đất nước trong phát triển kinh tế, tác giả phân tích những vấn đề về trách nhiệm của người làm báo trong việc xử lý một số tình huống thông tin kinh tế quan trọng; đảm bảo tính trung thực nghề nghiệp của người làm báo trong nền kinh tế thị trường Tuy không đề cập đến loại hình báo chí cụ thể nào, nhưng tác giả Hữu Thọ đã nêu lên vấn đề đạo đức của người làm báo trong phản ánh vấn đề kinh tế

Cuốn “Báo chí Việt Nam thời kỳ đổi mới” của PGS.TS Dương Xuân Sơn,

NXB Đại học Quốc gia Hà Nội (2015) đã khẳng định những đóng góp của báo chí trong thời kỳ đổi mới, đồng thời tập trung nghiên cứu về vai trò của báo chí được thể hiện trên các vấn đề: Báo chí đối với lĩnh vực đổi mới kinh tế; Báo chí đối với công cuộc phòng, chống tham nhũng; Báo chí với vấn đề Nông nghiệp nông thôn; Kinh tế báo chí… tìm ra những hạn chế, khiếm khuyết để báo chí phát triển hơn nữa trong những năm tiếp theo Tuy nhiên đối với vấn đề liên quan đến đề tài nghiên cứu thì tác giả chưa đề cập rõ nét

Ngoài ra, một số khóa luận tốt nghiệp và luận văn sau đại học nghiên cứu về

thể loại phóng sự, điều tra trên báo in, báo mạng, phóng sự truyền hình như Phóng

sự trên Báo Thanh niên của Bùi Thị Vân Anh; Phóng sự trên báo Nhân dân của

Nguyễn Bảo Khánh, Phóng sự trên báo Lao động của Phạm Minh Tú, Phóng sự

Báo An ninh Thế giới của Hà Thúy Quỳnh, Phóng sự điều tra trên Báo Công an TP

Hồ Chí Minh: vấn đề thể loại và giải pháp phát triển của Trần Thị Ngọc Anh; Thể

loại điều tra trên báo Công an nhân dân về đề tài phòng chống tệ nạn ma túy của

Nguyễn Thu Hà; Thể loại điều tra qua thư bạn đọc của Ban Bạn đọc Báo Lao động

của Nguyễn Quốc Hưng …(tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà

Nội); Phóng sự báo chí và xu hướng phát triển hiện nay của Phạm Văn Hoành,

Phóng sự với đề tài chống tham nhũng của Nguyễn Thị Huế, Phóng sự trong chương trình thời sự 19h của Đài Truyền hình Việt Nam của Thái Kim Chung, Phóng sự điều tra trên báo in về đề tài nông nghiệp nông thôn của Nguyễn Văn

Hùng… (tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền) Các công trình khoa học đã nghiên

cứu cụ thể về phóng sự, điều tra, phóng sự điều tra đối với các đề tài phóng chống tham nhũng, nông nghiệp nông thôn, phòng chống ma túy… Ngoài ra, còn có các công trình mới nghiên cứu về phóng sự điều tra, phóng sự điều tra truyền hình mà tác giả chưa đề cập đến trong luận văn này Tuy nhiên, trong các tài liệu và công trình nghiên cứu trên đây chưa có tài liệu nào nghiên cứu về phóng sự điều tra kinh

tế trên kênh truyền hình ANTV

Người thực hiện đề tài này, trên cơ sở nghiên cứu, tiếp thu, kế thừa, tham khảo có chọn lọc các công trình, đề tài khoa học trước đây, quá trình nghiên cứu đề tài luận văn sẽ tiếp tục khẳng định thế mạnh của phóng sự điều tra kinh tế trên truyền hình trong xu thế phát triển chung của báo chí hiện đại và trường hợp cụ thể của thể loại này trên kênh truyền hình ANTV

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu của luận văn

Trên cơ sở tìm hiểu, làm rõ cơ sở lý luận của phóng sự điều tra truyền hình,

phóng sự điều tra kinh tế truyền hình, luận văn đánh giá đúng thực trạng chất lượng phóng sự điều tra kinh tế trên kênh ANTV, đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng của phóng sự điều tra kinh tế trên ANTV

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn

Để đạt được mục tiêu trên, tác giả luận văn thực hiện những nhiệm vụ cụ thể sau:

+ Luận văn tìm hiểu, phân tích cơ sở lý luận phóng sự điều tra kinh tế truyền

hình

+ Khảo sát thực trạng chất lượng phóng sự điều tra kinh tế trên truyền hình ANTV (từ tháng 1/2014 đến tháng 6/2015)

+ Đánh giá những thành công và hạn chế nội dung, hình thức của phóng sự điều tra kinh tế trên truyền hình ANTV

+ Đề xuất giải pháp để nâng cao chất lượng phóng sự điều tra kinh tế trên kênh ANTV

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là phóng sự điều tra kinh tế trên truyền hình ANTV

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu dựa trên cơ sở các phương pháp như sau:

+ Nghiên cứu tài liệu: giúp cho tác giả nắm được phương pháp của các nghiên cứu đã thực hiện trước đây; có thêm kiến thức sâu, rộng về lĩnh vực đang nghiên cứu và làm rõ hơn đề tài nghiên cứu của luận văn

+ Phương pháp khảo sát, thống kê để lượng hóa một số thông tin cần thiết cho quá trình nghiên cứu như số lượng phóng sự điều tra phóng sự điều tra kinh tế trên kênh truyền hình ANTV trong thời gian tiến hành khảo sát

+ Phương pháp điều tra xã hội học: tác giả dùng phương pháp phỏng vấn sâu

và dùng bảng hỏi thu thập ý kiến công chúng Quá trình nghiên cứu luận văn, tác

giả đã phỏng vấn 10 người là phóng viên, biên tập viên, quay phim, kỹ thuật viên, phát thanh viên, đại diện cơ quan cảnh sát điều tra về kinh tế và chức vụ để thu thập thông tin trong thực hiện đề tài Ngoài ra, sử dụng bảng hỏi trưng cầu ý kiến công chúng đánh giá của công chúng đối với đối tượng nghiên cứu Với việc lập một nội dung bảng hỏi, thông qua Facebook, Zalo, Gmail tác giả đã thu nhận được 210 ý kiến đánh giá về phóng sự điều tra kinh tế trên truyền hình ANTV Bằng phần mềm phân tích của gmail google đã xử lý thông tin chính xác từ số liệu thu thập được Từ

đó, tác giả nắm được yêu cầu của công chúng trước thực trạng chất lượng của phóng sự điều tra kinh tế trên truyền hình ANTV để đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng trong thời gian tới

+ Phương pháp phân tích tác phẩm: Với việc sử dụng phương pháp này, tác giả phân tích nội dung, hình thức thông qua xem tác phẩm sau khi phát sóng, đọc kịch bản để đánh giá đúng thực trạng phóng sự điều tra kinh tế trên truyền hình ANTV hiện nay Từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao chất lượng phóng sự này trên ANTV trong tổng quan các thể loại báo chí khác trên kênh truyền hình ANTV

và phóng sự điều tra kinh tế trên các Đài truyền hình khác

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

6.1.Ý nghĩa lý luận

Nghiên cứu thành công đề tài, luận văn bổ sung thêm lý luận về phóng sự điều tra truyền hình; phóng sự điều tra truyền hình về đề tài kinh tế Khẳng định vị trí, vai trò của phóng sự điều tra kinh tế truyền hình trong sự vận động, phát triển chung của báo chí

6.2.Ý nghĩa thực tiễn

+ Thông qua việc khảo sát, đánh giá thực trạng và đề xuất các giải pháp nâng cao chất lượng phóng sự điều tra kinh tế trên truyền hình ANTV là tài liệu tham khảo cho truyền hình ANTV nói riêng và các Đài Truyền hình nói chung

+ Một số nội dung của luận văn sẽ làm phong phú thêm tài liệu tham khảo cho công tác nghiên cứu, giảng dạy, học tập về phóng sự điều tra truyền hình; góp phần vào việc nâng cao kỹ năng sáng tạo tác phẩm cho những người làm phóng sự

điều tra truyền hình Đồng thời, thêm một nguồn thông tin cho các nhà nghiên cứu,

cơ quan quản lý và những ai quan tâm về vấn đề này

+ Quá trình nghiên cứu đề tài cũng giúp người thực hiện đề tài nâng cao hơn

về cơ sở lý luận báo chí và khả năng hoạt động trong chuyên môn của mình, nhất là sáng tạo các phẩm phóng sự điều tra truyền hình về lĩnh vực kinh tế

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn gồm 3 chương, 10 tiết, cụ thể như sau:

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về phóng sự điều tra kinh tế truyền hình Chương 2: Thực trạng chất lượng của phóng sự điều tra kinh tế trên kênh

Truyền hình ANTV

Chương 3: Một số giải pháp nâng cao chất lượng phóng sự điều tra kinh tế

trên Truyền hình ANTV

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÓNG SỰ ĐIỀU TRA KINH TẾ TRUYỀN HÌNH

1.1 Một số khái niệm liên quan đến phóng sự điều tra kinh tế truyền hình

1.1.1 Phóng sự

Phóng sự là một trong những thể loại báo chí được công chúng yêu quý và cũng là một trong những thể loại khó đối với người làm báo Nó có vai trò quan trọng đối với các cơ quan báo chí Đây là thể loại có những đặc trưng riêng, nổi bật, tạo được hiệu lực và hiệu quả tác động lớn đối với xã hội Nhiều phóng sự đã tạo ra những hiệu ứng xã hội mạnh mẽ

Theo các nhà nghiên cứu thế giới thì phóng sự chỉ thực sự xuất hiện trên báo chí phương Tây ở thế kỷ XIX Đến thế kỷ XX thể loại này nhanh chóng chiếm lĩnh văn đàn, báo giới Theo nhóm tác giả G.V.Cudơnhetxốp, X.L.Xvich, A.la.lurốpxki

trong cuốn “Báo truyền hình tập 1” đưa ra nhận định: “Phóng sự là thể loại báo chí

thông tin nhanh chóng trên báo chí về một sự kiện nào đó mà phóng viên chứng kiến hoặc can dự vào Trong thể loại phóng sự, yếu tố đứng đầu là sự cảm nhận của

cá nhân đối với sự kiện, hiện tượng, sự lựa chọn các sự việc do tác giả bài phóng sự thực hiện” [39, tr.59]

Trong từ điển tiếng Việt thì “Phóng sự được hiểu là một thể văn chuyên miêu

tả những việc có thật mang tính thời sự xã hội” [35, tr.1009]

Ở Việt Nam, báo chí được đưa vào cùng với những bước chân xâm lược của thực dân Pháp và phóng sự là thể loại tân văn, là sản phẩm của quá trình giao lưu,

tiếp xúc với văn hóa, văn học phương Tây Vì thế ở Việt Nam, từ Phóng sự xuất hiện lần đầu tiên trong Việt Nam tự điển của hội Khai trí tiến đức, được giải nghĩa

“Phóng sự: người hỏi tin cho nhà báo” Trong cuốn Hán Việt từ điển do Đào Duy

Anh biên soạn (xuất bản lần đầu tiên năm 1932), phóng sự được giải thích rằng:

Phóng có nghĩa là bắt chước, phỏng theo; sự có nghĩa là sự việc Tổng hợp lại Phóng sự có nghĩa là phỏng theo sự việc

Nhiều nhà nghiên cứu đã cho rằng: Phóng sự bắt đầu manh nha từ những tác phẩm có tính chất người thực, việc thực như “Hoàng Lê Nhất Thống chí” của Ngô Gia Văn Phái, hoặc “Phóng sự xuất hiện cùng với sự xuất hiện của báo chí” Theo

TS Nguyễn Thị Thoa trong “Phóng sự báo chí” (2005) thì phóng sự chỉ có thể xuất

hiện ở Việt Nam vào những năm 1930 của thế kỷ XX, mặc dù báo chí Việt Nam có

từ năm 1865

Nghiên cứu về thể ký báo chí, TS Nguyễn Đức Dũng coi phóng sự là một phần của ký báo chí và khẳng định: Phóng sự là một thể loại đứng giữa văn học và báo chí, có khả năng trình bày, diễn tả những sự kiện; con người, tình huống điển hình trong một quá trình phát sinh, phát triển dưới dạng một bức tranh toàn cảnh vừa khái quát, vừa chi tiết sống động với vai trò quan trọng của nhân vật trần thuật

và bút phát linh hoạt, ngôn ngữ giàu chất văn học [5, tr 83]

Tác giả Dương Xuân Sơn trong cuốn “Các thể loại báo chí chính luận nghệ

thuật” đã đưa ra quan niệm: “Phóng sự là một thể loại báo chí, phản ánh những sự kiện, sự việc, vấn đề đang diễn ra trong hiện thực khách quan đến hoạt động và số phận của một hoặc nhiều người bằng phương pháp miêu tả hay tự thuật, kết hợp với nghị luận ở mức độ nhất định Trong phóng sự vai trò của cái tôi trần thuật – nhân chứng khách quan rất quan trọng” [25, tr.41]

Các quan niệm về phóng sự dù có khác nhau ít nhiều nhưng nhìn chung đều bao trùm những đặc điểm mang tính đặc trưng chung cơ bản, có thể khái quát:

Phóng sự là tác phẩm báo chí phản ánh những sự kiện, sự việc có thật, những con người thật trong đời sống xã hội và mang lại ý nghĩa với cộng đồng Phóng sự không chỉ đưa đến cho công chúng bức tranh mô tả con người, sự kiện đơn thuần

mà còn có thể đi sâu khám phá số phận một con người, một tập thể người có tính chất điển hình, trong bối cảnh điển hình hoặc khắc họa những biến cố lịch sử một cách sống động Phóng sự còn đi sâu làm rõ những tình tiết bản chất bên trong của sự kiện, giúp công chúng không những biết nó xảy ra, xảy ra như thế nào mà còn hiểu tại sao nó lại xảy ra như vậy Nó được sử dụng kết cấu, ngôn ngữ, bút pháp linh hoạt và

có sự xuất hiện của cái tôi – tác giả Chính điều này làm nên bản sắc riêng của phóng sự

1.1.2 Phóng sự điều tra

Lịch sử nghiên cứu báo chí thế giới không đề cập đến thể loại phóng sự điều tra Từ điển tiếng Việt cũng không có từ này Tuy nhiên, trên thực tế, có nhiều nhà

báo và cơ quan báo chí sử dụng từ phóng sự điều tra cho dạng tác phẩm phản ánh

về những tiêu cực, những cái xấu của đời sống xã hội

Trong cuốn “Phóng sự - từ giảng đường đến trang viết”, NXB Thông Tấn

2012, tác giả Huỳnh Dũng Nhân viết: “Phóng sự điều tra là một dạng phóng sự đặc

biệt, là biến thể hình thành từ sự kết hợp giữa hai thể loại phóng sự và điều tra Nó

có khả năng khơi gợi thu hút độc giả rất cao bởi tính hấp dẫn và tính chiến đấu” [22,

tr.117]

Trong cuốn Viết báo như thế nào, TS Đức Dũng có đề cập đến phóng sự điều

tra với tƣ cách là biến thể của phóng sự: Trong phóng sự điều tra, tính chất phóng

sự đƣợc thể hiện ở hình thức (thông qua ngôn từ, bút pháp), còn tính chất điều tra đƣợc thể hiện chủ yếu ở nội dung Đặc điểm của một bài phóng sự điều tra có thể nói gọn lại là hình thức đậm chất phóng sự (trong đó đặc biệt nhấn mạnh những yếu

tố về hình thức nhƣ ngôn từ, bút pháp) có nội dung mang tính chất điều tra, nghĩa là phải trả lời đƣợc các câu hỏi mà cuộc sống đặt ra thông qua một hệ thống những bằng chứng, luận cứ đƣợc sắp xếp một cách logic [6, tr.222]

Chúng tôi đồng quan điểm với TS Đức Dũng và nhà báo Huỳnh Dũng Nhân trong việc coi phóng sự điều tra là sự kết hợp giữa hai thể loại phóng sự và điều tra nên mang đồng thời tính chất của hai thể loại này nhƣng chúng tôi khẳng định phóng sự điều tra là một thể loại báo chí

Từ những quan niệm trên, tác giả luận văn mạnh dạn đƣa ra một quan niệm

về phóng sự điều tra nhƣ sau: Phóng sự điều tra là một thể loại báo chí do lao động

của nhà báo làm ra từ chất liệu còn tiềm ẩn trong cuộc sống mà nhà báo khai thác được rồi phân tích, chứng minh đầy sức thuyết phục bằng những luận chứng khách quan mang đến cho công chúng cái nhìn đúng đắn nhất về sự kiện, vấn đề mà trước

đó họ chưa biết hoặc còn những hoài nghi Phóng sự điều tra không hoàn toàn hạn chế về những vấn đề tiêu cực và cái tốt, việc tốt

1.1.3 Phóng sự điều tra truyền hình

Ở phần trên tác giả đã trích dẫn, nghiên cứu một số khái niệm liên quan đến

“Phóng sự”, “phóng sự điều tra” Để tiếp tục làm rõ các vấn đề liên quan, trước khi

đi vào định nghĩa khái niệm phóng sự điều tra truyền hình mà nhất là phóng sự điều tra kinh tế, trên cơ sở nghiên cứu các công trình trước đó, tác giả làm rõ thêm về khái niệm “Phóng sự truyền hình”

Có thể nói, chính thực tiễn sinh động của sự phát triển phong phú và đa dạng của Phóng sự truyền hình qua các thời kỳ đã dẫn đến có nhiều quan niệm khác nhau

về thể loại này Tất nhiên mỗi quan niệm thể hiện góc nhìn riêng của một người hoặc một nhóm nhỏ những nguời quan tâm đến về thể loại này

Nhìn nhận phóng sự từ góc độ phương pháp phản ánh, Jean-Luc Martin-

Lagardette cho rằng: “Phóng sự là cuộn phim mà người ta truyền đi những hình ảnh

đã được xác định nhờ có các bố cục liên tiếp” Ông còn cho rằng: “Phóng sự phải làm cho nhìn thấy, nghe thấy, cảm thấy, sờ thấy Phóng sự sử dụng cách viết trực tiếp, thường ở thì hiện tại, bằng cách tăng các giai thoại cụ thể, những hình ảnh,

những chi tiết và những thành ngữ độc đáo” [41, tr.89]

Từ góc độ phương pháp xây dựng tác phẩm phóng sự, Brigitte Besse DiDier Desormeaux tác giả cuốn “Phóng sự truyền hình”, NXB Thông Tấn, Hà Nội (2003)

viết: “Phóng sự là kết quả của những logíc hội tụ dựa trên hình ảnh và âm thanh:

sản phẩm phức hợp này phải được tổ chức xung quanh một số cảnh chủ chốt, những cảnh này làm nổi bật ý nghĩa của phóng sự từ lúc xây dựng cho đến khi phát

đi và được mọi người tiếp nhận” [39, tr.134]

Ở Việt Nam, các nhà nghiên cứu báo chí cũng đưa ra nhiều quan niệm về phóng sự truyền hình Các quan niệm đó cũng xuất phát từ nhiều góc độ tiếp cận khác nhau

Trong bài “Nhà báo nên viết phóng sự”, đăng ngày 25/7/2006, trên “Nghề

báo.com”, tác giả Minh Phương có viết: “Phóng sự truyền hình phản ánh sự kiện bằng

hình ảnh và tiếng động là chủ yếu, lời dẫn của phóng viên như một chất keo trong suốt khâu nối các chi tiết và tư liệu báo chí thành một kết cấu thống nhất, gợi cảm”

Do ảnh hưởng đặc điểm của báo chí truyền hình là: truyền tải thông tin bằng hình ảnh và âm thanh, có khả năng giao tiếp trực tiếp với khán giả, khán giả tiếp nhận thông tin bằng thị giác và thính giác, hơn nữa truyền hình có khả năng cung cấp thông tin tới khán giả ngay tại thời điểm sự kiện đang diễn ra Vì vậy, phóng sự truyền hình vừa mang những đặc điểm của phóng sự báo chí nói chung vừa mang những đặc trưng riêng của loại hình Do đó, quan niệm về thể loại phóng sự truyền hình, có thể bắt đầu từ những quan niệm về phóng sự trên báo in

Kế thừa những quan niệm về phóng sự truyền hình của các nhà báo, nhà nghiên cứu báo chí qua nhiều thời kỳ ở Việt Nam và trên thế giới, dựa trên những kết quả nghiên cứu trong các giáo trình, các công trình khoa học ở các trường đại học, những bài giảng về phóng sự truyền hình ở các lớp bồi dưỡng nghiệp vụ báo chí của các nhà báo giầu kinh nghiệm trong nước và quốc tế, có thể nêu ra khái niệm chung về phóng sự truyền hình như sau:

Phóng sự truyền hình là thể loại đặc trưng của truyền hình, chuyển tải nội dung thông tin nóng hổi, sinh động đến công chúng ở thời hiện tại, được thể hiện theo trình tự logíc diễn biến của sự kiện, vấn đề qua dòng hình ảnh và âm thanh của hiện thực mà phóng viên lựa chọn, sắp xếp Trong quá trình thể hiện phóng sự, chính kiến, thái độ và cảm xúc của phóng viên bộc lộ rõ qua việc phân tích, cắt nghĩa, lý giải sự kiện, vấn đề đó

Phóng sự truyền hình có nhiều thể loại Nếu phân chia theo đối tượng phản

ánh có: phóng sự sự kiện, phóng sự vấn đề, phóng sự chân dung Còn nếu phân theo phương pháp thực hiện có phóng sự điều tra, phóng sự trực tiếp, phóng sự có hậu

kỳ Trong phạm vi nghiên cứu luận văn này, chúng tôi tìm hiểu phóng sự điều tra

truyền hình; phóng sự điều tra kinh tế truyền hình

Phóng sự điều tra là thể loại khó thực hiện và có thể khẳng định là một trong những thể loại khó khăn nhất, vất vả nhất, nhưng cũng là thể loại hấp dẫn nhất trong hoạt động báo chí Cái hấp dẫn khi sáng tạo tác phẩm báo chí này là hành trình đi tìm sự thật của phóng viên Đây cũng chính là sức hút của thể loại phóng sự điều tra đối với các phóng viên, nhất là với các phóng viên trẻ Tuy nhiên, để có thể theo

được nghiệp báo chí ở thể loại này, nhà báo cần nhiều tố chất như: Dũng cảm, bản lĩnh, sẵn sàng đương đầu, cần cù, chăm chỉ, có óc phán đoán, tình yêu nghề và đặc biệt, phải có tính ưa phiêu lưu, mạo hiểm mới có thể làm được Nhà báo hoạt động trong lĩnh vực điều tra còn cần phải luôn trau dồi đạo đức nghề nghiệp, bổ sung kiến thức và hiểu biết pháp luật một cách sâu sắc…

Từ những luận điểm, trên chúng ta có thể đưa ra khái niệm phóng sự điều tra

truyền hình như sau: Là thể loại báo chí có nhiệm vụ trả lời những câu hỏi mà cuộc

sống đang đặt ra thông qua một hệ thống các bằng chứng, các luận cứ kết hợp ít nhiều với lý lẽ được xây dựng bằng ngôn ngữ hình ảnh và ngôn từ xác đáng Chính hệ thống các bằng chứng được xâu chuỗi là yếu tố quyết định tạo ra sự tin cậy của công chúng đối với tác phẩm điều tra truyền hình Bằng chứng trong bài điều tra hết sức đa dạng

Đó có thể là các con số, chi tiết, dữ kiện, văn bản, chứng từ, những quan sát trực tiếp, ghi âm, ảnh chụp… Tuy nhiên, điều quan trọng là tác giả của các tác phẩm điều tra truyền hình phải có nhiệm vụ chỉ ra được bản chất của các bằng chứng đó thông qua ngôn ngữ truyền hình

1.1.4 Phóng sự điều tra kinh tế truyền hình

Theo TS Bùi Chí Trung “bất kỳ thuật ngữ hay khái niệm nào cũng đều có nguồn gốc từ thực tiễn xã hội” Do vậy, việc nghiên cứu phóng sự điều tra kinh tế truyền hình bắt đầu từ nghiên cứu khát quát các thuật ngữ liên quan đến kinh tế

Kinh tế tiếng Hy Lạp là oikonmike – nghệ thuật quản lý, nữ công, có nghĩa là: Kinh

tế quốc dân, bao gồm các lĩnh vực sản xuất vật chất và phi vật chất; Bộ môn khoa học, chuyên ngành nghiên cứu các bộ phận và các phạm vi kinh tế của đất nước, khu vực, các điều kiện và yếu tố sản xuất

Từ điển tiếng Việt thì “Kinh tế chỉ tất cả các tổ chức thuộc về đời sống vật chất” [35, tr 236]

Trong tập bài giảng của giảng viên Đỗ Hồng Dương, Khoa Ngôn Ngữ, Đại học Khoa học xã hội và nhân văn thì: “Kinh tế là tổng thể các yếu tố sản xuất, các điều kiện sống của con người, các mối quan hệ trong quá trình sản xuất và tái sản

xuất xã hội Nói đến kinh tế suy cho cùng là nói đến vấn đề sở hữu và lợi ích”

Theo số Quyết định số 10/2007/QĐ-TTg ngày 23 tháng 01 năm 2007 của Thủ tướng Chính phủ, ở Việt Nam các thành phần kinh tế gồm các 21 nhóm ngành,

642 hoạt động kinh tế như: Nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản; Khai khoáng; Công nghiệp chế biến, chế tạo; Hoạt động tài chính, ngân hàng và bảo hiểm; Hoạt động của các tổ chức và cơ quan quốc tế…

Liên quan đến các tội xâm phạm trật tự quản lý về kinh tế, Bộ luật Hình sự nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã quy định chặt chẽ tội danh này, gồm

28 điều, từ điều 153 đến điều 181 tại Chương XVI Do vậy, trong hoạt động điều tra của phóng viên đối với lĩnh vực kinh tế đã bám sát các vấn đề mà thực tế cuộc sống đặt ra như: buôn lậu; vận chuyển trái phép hàng hoá, tiền tệ qua biên giới; sản xuất, tàng trữ, vận chuyển, buôn bán hàng cấm, hàng giả; sản xuất, buôn bán hàng giả là lương thực, thực phẩm, thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh, phân bón, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật, giống cây trồng, vật nuôi Kinh doanh trái phép; đầu cơ; trốn thuế; cho vay lãi nặng; làm trái quy định của Nhà nước về quản lý kinh tế gây hậu quả nghiêm trọng; lập quỹ trái phép; vi phạm quy định về cấp văn bằng bảo hộ

thác và bảo vệ rừng, quản lý rừng…

Những năm gần đây, với sự phát triển mạnh mẽ của báo chí, phóng sự điều tra với các đề tài như điều tra xã hội, điều tra kinh tế, điều tra con người đã tạo được sự chú ý đặc biệt đối với công chúng, đồng thời có ý nghĩa sâu sắc trong đời sống xã hội với việc phát huy vai trò quản lý, giám sát và phản biện xã hội Riêng đối với phóng sự điều tra kinh tế được sự quan tâm đặc biệt của rất nhiều nhà báo cũng như công chúng cả nước Nhất là trong bối cảnh kinh tế Việt Nam bước vào thời kỳ hội nhập, tình hình liên quan đến kinh tế vĩ mô, những bức xúc của người dân bắt nguồn từ lợi ích kinh tế, về đất đai hay lũng đoạn tham nhũng trong nội bộ các cán bộ, quan chức hiện nay việc điều tra những hành vi vi phạm pháp luật có ý nghĩa quan trọng

Từ sự phân tích trên có thể đưa ra quan niệm về phóng sự điều tra kinh tế

như sau: Đó là dạng phóng sự nhằm đưa ra nhiều bằng chứng, chứng cứ bằng ngôn

ngữ truyền hình để chứng minh vạch trần một hoặc nhiều vấn đề liên quan đến tình

hình kinh tế, lợi ích của chính tầng lớp nhân dân và được toàn thể cộng đồng quan tâm Bằng chứng trong phóng sự điều tra kinh tế phải liên quan mật thiết tới vấn đề được nêu trước đó và phải được xác thực cũng như phải đảm bảo được sự an toàn của nhân chứng (là con người), các vật chứng trước, trong và sau khi sự thật được đưa ra ánh sáng

Thực hiện thành công phóng sự điều tra kinh tế thành công sẽ góp phần quan trọng trong việc đảm bảo quyền lợi của nhân dân, kinh tế phát triển bền vững hơn, chống được thất thoát, lãng phí, thanh lọc được những cá nhân, tập thể không hoàn thành nhiệm vụ, những chủ trương về kinh tế, chưa đúng, chưa đúng với thời điểm hiện tại của người dân Từ sự ổn định về kinh tế, góp phần quan trọng trong giữ vững ổn định an ninh chính trị trật tự an toàn xã hội, đất nước phát triển một cách bền vững nhất Cũng giống như bất kỳ một tác phẩm phóng sự điều tra nào, người làm phóng sự điều tra kinh tế truyền hình phải dũng cảm, sẵn sàng đương đầu với mọi nguy hiểm để thu thập được nhiều hình ảnh, bằng chứng một cá nhân, cơ quan nào đó vi phạm pháp luật Mặt khác, vấn đề điều tra kinh tế lại liên quan rất nhiều tới ngũ cán bộ có chức vụ, quyền hạn vì thế phóng viên, nhà báo hay nhân chứng trong các vụ việc này đều hết sức cẩn trọng và giữ vững cái tâm sáng trong suốt quá trình tác nghiệp, không sa ngã trước những cám dỗ vật chất

1.2 Sự ra đời và đặc điểm của phóng sự điều tra truyền hình

1.2.1 Sự ra đời của phóng sự điều tra truyền hình

Phóng sự là một trong những thể loại quan trọng của báo chí truyền hình Sự

ra đời của nó có thể manh nha từ những tác phẩm của điện ảnh từ cuối thế kỷ XIX

Bộ phim “Tầu vào ga Laxiota” của anh em nhà Luymiere, trình chiếu vào năm

1895, không chỉ được coi là dấu mốc ra đời của ngành điện ảnh, mà còn báo hiệu cho sự ra đời của thể loại phóng sự truyền hình một phần tư thế kỷ sau đó Sau nhiều năm phát triển, đến những năm 1990 các phóng sự truyền hình mới có sự đột biến, camera quay bằng băng từ có kích thước nhỏ, đường hình và đường tiếng riêng, có thể xem được ngay hình ảnh vừa quay Sự tiến bộ của kỹ thuật, đặc biệt

là các thiết bị sản xuất chương trình truyền hình màu đã tạo đem đến cho truyền

hình một gương mặt mới Các chương trình truyền hình trở nên phong phú, đa dạng, nhanh chóng, kịp thời và hấp dẫn hơn Các thể loại phóng sự, bình luận, phỏng vấn xuất hiện ngày càng nhiều cùng với tin tức

Ở Việt Nam, truyền hình ra đời muộn nên thời kỳ đầu các phim thời sự tài liệu điện ảnh đảm nhiệm vai trò thông tin thời sự và chủ yếu chiếu trong các rạp chiếu phim Những thước phim thời sự tài liệu “Hồ Chủ tịch từ Pháp trở về”, “Trận đánh Ô Cầu Dền” (1946), “Dưới mái trường mới”(1960) được xem là những thước phim thời sự tài liệu quý Đến năm 1970, Truyền hình Việt Nam ra đời, những Phóng sự truyền hình đầu tiên xuất hiện như: “Hà Nội Năm ngày đọ sức” (1972), “Tiếng trống trường” (1973), “Việt Nam và những chiếc xe đạp” (1975), rồi đến hàng loạt phóng sự về chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử như phim: “Trên đường qua Huế giải phóng”, “Đà Nẵng giải phóng” Những bộ phim tài liệu điện ảnh được phát trên sóng truyền hình có giá trị tuyên truyền và sức tác động to lớn tới công chúng vào thời kỳ đó Chúng trở thành những hình ảnh tư liệu có một không hai, ghi nhận một giai đoạn lịch sử oanh liệt, hào hùng của dân tộc, lưu truyền cho các thế hệ hôm nay và mai sau

Nhờ sự tiến bộ của công nghệ truyền hình, máy quay phim nhựa được thay bằng máy quay băng từ, kỹ thuật dựng xé, dán được thay bằng bàn dựng analog, các thiết bị kỹ thuật sản xuất truyền hình đen trắng đuợc thay bằng kỹ thuật màu và đặc biệt khi công nghệ tin học, viễn thông và kỹ thuật số được áp dụng vào truyền dẫn

và sản xuất chương trình truyền hình thì thể loại phóng sự mới thực sự phát huy hết khả năng vốn có của nó là phản ánh hiện thực bằng những dòng hình ảnh, âm thanh liên tục từ chính cuộc sống Sự phong phú đa dạng về nội dung và hình thức thể hiện, sự sinh động của ngôn ngữ hình ảnh, âm thanh đã đưa phóng sự truyền hình lên ngôi, trở thành một trong những thể loại quan trọng, luôn luôn được khán giả mong đợi

Vào những năm đầu của thế kỷ XXI, sự phát triển của truyền thông đa phương tiện đã mở ra nhiều hình thức thông tin mới với kỹ thuật hiện đại và tiện lợi cho người sử dụng Những thay đổi đó đã tác động mạnh mẽ đến nội dung, hình thức thể hiện của các chương trình truyền hình nói chung và phóng sự truyền hình nói riêng Phóng sự phản ánh trực tiếp các vấn đề của đời sống hiện thực kể cả

những vấn đề bức xúc, gay cấn, những ngang trái, bí ẩn, ly kỳ Số lượng các

chương trình truyền hình ngày càng nhiều Manh nha của phóng sự điều tra truyền

hình bắt đầu có từ đây

Song song với sự phát triển của kỹ thuật sản xuất chương trình, kỹ thuật truyền dẫn sóng truyền hình cũng phát triển rất nhanh chóng Các chương trình truyền hình bây giờ không những mang tính thời sự cao mà còn đến với công chúng bằng rất nhiều hình thức như: truyền hình cáp, truyền hình kỹ thuật số, truyền hình qua điện thoại, truyền hình Internet Trước sự phát triển của các phương tiện truyền thông hiện đại, các loại hình báo chí đang vận dụng tiến bộ khoa hoạc kỹ thuật để tự đổi mới, tăng sức cạnh tranh và chiếm lĩnh thị trường thông tin Truyền hình cũng đang từng bước chuyển mình, thay đổi mô hình quản lý, phương pháp sản xuất chương trình và đa dạng hoá các hình thức dịch vụ, đổi mới trang thiết bị, nâng cao chất lượng chương trình, thời lượng phát sóng đem đến cho khán giả những chương trình truyền hình đặc sắc và sống động, giữ được vị trí quan trọng hàng đầu trong hệ thống các phương tiện truyền thông đại chúng ở nước ta hiện nay

Cùng với sự phát triển của loại hình báo chí truyền hình, thể loại phóng sự điều tra truyền hình cũng không ngừng thay đổi và từng bước hoàn thiện về cả nội dung và hình thức Với khả năng cung cấp thông tin một cách đầy đủ, cụ thể, hấp dẫn, khách quan, sinh động trong quá trình vận động, phát sinh, phát triển của sự vật, hiện tượng bằng hình ảnh và âm thanh, phóng sự điều tra truyền hình đã và đang có

vị trí, vai trò quan trọng trong các chương trình truyền hình, trong đó có phóng sự điều tra truyền hình trên kênh Truyền hình ANTV Sự xuất hiện của phóng sự điều tra kinh tế không chỉ làm cho thông tin truyền hình thêm hấp dẫn mà còn mang đến những nội dung sát thực hơi thở cuộc sống, làm cầu nối giữa ý Đảng, lòng dân; vạch trần những thủ đoạn, những sai phạm, khuất tất… thu hút sự quan tâm theo dõi của công chúng, thông qua những minh chứng bằng ngôn ngữ của truyền hình

1.2.2 Đặc điểm của phóng sự điều tra truyền hình

*Về nội dung: Phóng sự điều tra truyền hình ra đời nhằm làm sáng tỏ những

vấn đề đang gây ra nhiều ý kiến, nhiều cách thể hiện khác nhau để giúp cho khán giả có câu trả lời đúng nhất, cách nhìn xác thực nhất thông qua đặc trưng của truyền

hình Với nhiệm vụ đó, phóng sự điều tra phải có cấu trúc chặt chẽ bằng sự phối hợp của các luận đề – luận cứ – luận điểm

Đối với đặc trưng của phóng sự điều tra truyền hình, tác giả luận văn khẳng định tính chất nóng hổi, bức xúc của đề tài trong tác phẩm và đồng tình với tác giả Đức Dũng khi nêu ra đặc trưng: Tính hệ thống và tính lôgíc trong lập luận và trình bày chứng cứ; phương pháp thể hiện đặc thù của thể loại điều tra là phân tích sự kiện

*Về đối tượng: Phóng sự điều tra thường xuất hiện trong những “hoàn cảnh

có vấn đề” Đó là những hoàn cảnh chứa đựng những mâu thuẫn với những câu hỏi chưa được trả lời hoặc có nhiều cách trả lời nhưng chưa có câu trả lời nào thật đáng tin cậy Như vậy, đối tượng của phóng sự này là những sự việc, vấn đề đang nẩy sinh những mâu thuẫn gay gắt, gây nhiều tranh cãi, thường để lại hậu quả nặng nề, ảnh hưởng sâu sắc tới đời sống xã hội và đang đòi hỏi được phân tích, lý giải và đưa ra những phương pháp giải quyết

Đơn cử như, như trước thực trạng “quan xã” xà xẻo tiền, thực phẩm cứu trợ của dân nghèo trong thiên tai, bão lũ; tình trạng chặt phá rừng nhiều nơi… Dư luận đang quan tâm tình trạng đó đã xảy ra ở mức độ nào, nguyên nhân làm sao, ai là người gây ra thực trạng đó, vấn đề này ai chịu trách nhiệm Lúc này, với mong muốn trả lời câu hỏi cho công chúng, nhà báo dấn thân để đi tìm sự thật Ngoài ra, không phải thông tin gì về kinh tế điều tra được cũng đưa lên truyền hình Nhà báo Hữu Thọ từng lấy ví dụ: “Dự trữ quốc gia là vấn đề bí mật lớn Những người làm báo Việt Nam lại biết khá nhiều thông tin, nhưng khi thông tin phải hết sức cẩn thận” “Công bố những điểm có tài nguyên khoáng sản, tự nhiên người ta ùa tới khai thác, làm rối loạn địa phương, phá hoại tài nguyên đất nước”… [27, tr.391] Ngoài ra, đối với những vấn đề liên quan đến quá trình điều tra của lực lượng Công

an thì không phải tác phẩm báo chí đều được phát sóng, bởi đó là quy định của ngành trong việc đảm bảo bí mật thông tin

* Về thủ pháp, kỹ xảo: Phóng sự điều tra truyền hình là câu chuyện có dòng

chảy liên tục bằng hình ảnh và âm thanh Đây là đặc trưng rất riêng biệt của phóng

sự điều tra truyền hình so với phóng sự điều tra của các loại hình báo chí khác Bởi,

các phương tiện diễn đạt và thể hiện của phóng sự điều tra truyền hình là sự hội lưu lắp ghép các cảnh quay được trong dòng hình ảnh liên tục có lời bình, tiếng động

Các phương tiện diễn đạt và thể hiện của truyền hình thường được diễn đạt qua bối cảnh, khuôn hình, cỡ cảnh, những phương pháp bỏ qua, lặp lại, những thủ pháp dựng hình, những động tác máy quay, những thủ pháp xuống đen, mờ chồng, những khoảng lặng, những lời nói, tiếng động, âm nhạc Trong phóng sự các phương tiện diễn đạt và thể hện này được phóng viên sử dụng tối đa và đầy sáng tạo trong từng cảnh quay Khả năng kể chuyện bằng dòng hình ảnh liên tục có lồng tiếng về sự kiện và vấn đề là đặc trưng của phóng sự điều tra truyền hình mà phóng

sự điều tra của loại hình báo chí khác không có Ngoài những thủ pháp nghiệp vụ thường sử dụng ở các dạng phóng sự khác, phóng sự điều tra còn sử dụng một số thủ pháp như:

- Tiếp cận vấn đề theo sự kiện, theo đơn thư, dư luận quần chúng Khai thác tài liệu, làm giàu và tăng độ tin cậy của tài liệu bằng cách khai thác trực tiếp, gián tiếp, đa chiều qua những nhân vật có liên quan, thẩm định trực tiếp đối tượng chính của vấn đề điều tra Đưa mâu thuẫn lên đỉnh điểm và tháo gỡ xung đột

- Các thủ pháp điện ảnh gồm: ống kính giấu kín, dựng lại hiện trường trên cơ sở tôn trọng hiện thực được sử dụng nhiều trong phóng sự điều tra truyền hình

- Thủ pháp sử dụng ngôn ngữ có: hình ảnh mở đầu, các chi tiết hình ảnh gây

ấn tượng có tác dụng chứng minh, so sánh để nhấn mạnh trọng tâm thông điệp Các thủ pháp khuôn hình, dàn dựng cũng được sử dụng trong qua trình phân tích, lý giải vấn đề

- Các đặc tính chủ yếu như phản ánh logíc phát triển của vấn đề bằng hình ảnh và âm thanh, những đánh giá, bình luận vấn đề phải được phối hợp sử dụng nhịp nhàng tinh tế trong phóng sự điều tra Do vậy, khi sản xuất phóng sự điều tra, phóng viên cần giỏi chuyên môn nghiệp vụ, có lòng dũng cảm, say mê công việc, có bản lĩnh chính trị vững vàng Phải coi việc làm rõ vấn đề là trách nhiệm, lương tâm, đạo đức của nhà báo, sẵn sàng vượt qua thử thách, trở ngại trong việc “săn lùng” tư liệu, vượt qua rào cản tâm lý, thậm chí cả sự nguy hiểm tính mạng

1.3 Vai trò của phóng sự điều tra kinh tế truyền hình

1.3.1 Vai trò của phóng sự điều tra kinh tế trên báo chí

Đảng, Nhà nước và nhân dân ta ghi nhận, đánh giá cao những đóng góp quan trọng của báo chí trong năm qua Không thể phủ nhận vai trò to lớn của báo chí trong việc định hướng dư luận cũng như nâng cao nếp sống văn hóa tư tưởng ý thức con người Phóng sự điều tra mà cụ thể là phóng sự điều tra kinh tế góp phần quan trọng

giúp báo chí làm tốt vai trò quản lý và giám sát, phản biện đối với các vấn đề kinh tế

Thứ nhất: Phóng sự điều tra giúp báo chí đưa lên những sự thật chưa từng đươc công bố về nhiều vấn đề, vụ việc giúp tăng cường sự tin cậy cũng như vị trí không thể thay thế được của báo chí trong lòng công chúng Bằng việc nêu lên vấn

đề, phân tích những khả năng và nhân tố mới, phân tích mối quan hệ giữa nguyên nhân và kết quả, người thực hiện phóng sự điều tra rút ra những kết luận cần thiết, chỉ ra bản chất của sự vật và hiện tượng, đem lại câu trả lời xác đáng cho công chúng, tạo nên sự tin tưởng tuyệt đối của khán giả với các phóng sự điều tra

Thứ hai: Phóng sự điều tra giúp báo chí định hướng chính trị tư tưởng tích cực, chủ động cho tầng lớp quần chúng Với việc phản ánh những sự việc được giấu kín một cách công khai và đầy đủ, đưa ra nhiều luận chứng sát đúng theo quy định luật pháp, phóng sự điều tra đã giúp báo chí tăng cường hơn nữa nhiệm vụ định hướng nền chính trị tư tưởng một cách tích cực, chủ động và có nhiều sáng tạo trong thông tin Giúp báo chí một lần nữa nâng cao vị thế tuyên truyền tư tưởng, chính sách cũng như luật pháp công bằng của Đảng và Chính phủ tới quần chúng, làm tốt cầu nối giữa ý Đảng – lòng dân

Thứ ba: Phóng sự điều tra mà ở đây là phóng sự điều tra kinh tế giúp báo chí đấu tranh phòng chống tham nhũng lãng phí, ổn định kinh tế đảm bảo an sinh phúc lợi xã hội và tạo sự đồng thuận trong nhân dân Phóng sự điều tra kinh tế đã thể hiện rất tốt vai trò quan trọng trong đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí và các hiện tượng tiêu cực của xã hội mà nhất là đội ngũ cán bộ Đảng viên; phát hiện, đưa

ra công luận những vụ án tham, liên quan tới nhiều cá nhân, tổ chức Đảng gây bức xúc xã hội; khẳng định quyết tâm của Đảng, Nhà nước trong đấu tranh phòng,

chống, đẩy lùi tham nhũng… bảo đảm an sinh và phúc lợi xã hội, tạo đồng thuận trong nhân dân

TS Đỗ Thị Thu Hằng cho rằng: “Báo chí điều tra là một bộ phận không thể

thiếu nên nó cần được tạo điều kiện và hỗ trợ nhiều hơn nữa Báo chí điều tra kinh

tế chống tham nhũng ở Việt Nam đang gặp phải một thách thức rất lớn, tuy các nhà báo đã rất tích cực nhưng cũng không thiếu những kẻ mượn danh nhà báo điều tra

để làm trái đạo đức, trái pháp luật Chính vì vậy, cần có sự phân định rõ ràng trong

cả lí luận báo chí về mục đích, nội dung, đặc điểm, phương pháp báo chí điều tra thúc đẩy xây dựng hệ thống lí thuyết và nguyên tắc làm báo điều tra trong khoa học báo chí, đặc biệt là định hướng dư luận khi đánh giá đúng về báo chí điều tra, từ đó tăng cường sức chiến đấu của báo chí cách mạng Việt Nam”

1.3.2 Vai trò của phóng sự điều tra kinh tế trên truyền hình

1.3.2.1 Đối với truyền hình

- Đối với việc thực hiện tôn chỉ, mục đích, nhiệm vụ của cơ quan báo chí: Phóng sự điều tra truyền hình không chỉ giúp công chúng có cái nhìn chân thực tin tưởng tuyệt đối về báo chí mà còn giúp các cơ quan báo chí điều tra có thể thực hiện được tốt tôn chỉ, mục đích, nhiệm vụ của cơ quan mình đối với nền báo chí nước nhà và nhất là đối với chính khán giả của họ

Bất cứ một cơ quan báo chí nào cũng đều có những nguyên tắc hoạt động riêng song đều chung nền tảng tư tưởng của Đảng, Nhà nước Dựa vào đó hoạt động

và tuyên truyền thông tin một cách xác đáng, trung thực

- Đối với hoạt động kinh tế: Phóng sự điều tra kinh tế trên truyền hình đã đưa

ra những hình ảnh chân thực nhất về bức tranh toàn cảnh của nền kinh tế, trong đó

có các ngành kinh tế giúp bình ổn hoạt động kinh tế vĩ mô, nâng cao an sinh xã hội và đời sống nhân dân Góp phần đưa tiếng nói, nguyện vọng của nhân dân tới các cơ quan hoạch định chính sách phù hợp với nhân dân Bên cạnh đó, việc đưa ra nhiều hiện tượng sai phạm trong lĩnh vực kinh tế, kinh doanh, buôn lậu gian lận thương mại, các sai phạm của cơ quan tổ chức, góp phần đảm bảo giữ vững ngân sách, thống thất thoát lãng phí, góp phần giảm thiểu lạm phát, kinh tế phát triển bền vững

1.3.2.2 Đối với vấn đề quản lý và giám sát xã hội

- Đối với quản lý: Phóng sự điều tra kinh tế trên truyền hình không chỉ nêu lên các vấn đề nóng của xã hội mà lồng ghép vào đó là luật pháp để răn đe những cá thể, tổ chức sai phạm, góp phần phòng ngừa tội phạm, tạo sự đồng thuận trong nhân dân

- Đối với việc tham gia giám sát xã hội: Nếu đất nước thiếu đi phóng sự điều tra sẽ thiếu đi một công cụ đắc lực để tuyên truyền tư tưởng của Đảng, Nhà nước, cảnh tỉnh đối tượng xấu và bài học cho những kẻ nung nấu hành vi phạm pháp và hơn hết là định hướng lòng dân đúng đắn nhất

1.3.2.3 Đối với công chúng

Nhờ có các phóng sự điều tra mà dân chúng thêm tin cậy vào báo chí, vào đội ngũ lãnh đạo của Đảng, Nhà nước Giúp họ an tâm với các thông tin báo chí trong giai đoạn bùng nổ thông tin như hiện nay Đồng thời định hướng tư tưởng, hành động của mỗi công dân trước một sự việc nóng, tạo sự đồng thuận trong nhân dân Các chính sách phúc lợi xã hội được nâng cao, đời sống nhân dân công bằng hóa không chỉ giúp an lòng chính họ mà còn làm cho kinh tế đất nước phát triển văn minh hơn, hiện đại hơn

1.4 Yêu cầu của một tác phẩm phóng sự điều tra kinh tế trên truyền hình

1.4.1 Yêu cầu về nội dung

Phóng sự điều tra là một trong những thể loại cơ bản của báo chí Nó mang lại những câu trả lời trước những sự thật chứa đựng mâu thuẫn nổi bật trong đời sống Phóng sự điều tra được coi là “búa tạ” thúc đẩy tính chiến đấu của cơ quan báo chí truyền hình, đáp ứng nhu cầu thông tin minh bạch, khách quan của công chúng, tiềm ẩn sức mạnh có thể tạo nên sự tác động mạnh mẽ nhiều mặt đến đời sống xã hội Hoạt động báo chí điều tra được coi là một bộ phận cấu thành những

nỗ lực chung của báo chí và toàn xã hội chống tham nhũng, lãng phí, gian lận thương mại, ngăn ngừa các loại tội phạm Mọi hành vi phạm pháp được công khai hóa, giúp cho việc xử lý nghiêm khắc, khách quan, công bằng, làm trong sạch và lành mạnh môi trường xã hội

Để phát huy được các chức năng của phóng sự điều tra Nội dung của phóng

sự điều tra kinh tế truyền hình phải đáp ứng được những yêu cầu sau:

- Đối tượng phản ánh của phóng sự điều tra là những sự thật chứa đựng mâu thuẫn đang cần có câu trả lời hoặc đã có nhiều cách giải đáp khác nhau nhưng chưa

có một cách đúng đắn nhất Điều tra có nhiệm vụ trả lời những câu hỏi mà cuộc sống đặt ra, làm sáng tỏ những vấn đề đang gây ra nhiều ý kiến, nhiều cách hiểu khác nhau để giúp cho độc giả có câu trả lời đúng nhất, cách nhìn xác thực nhất Phóng sự điều tra truyền hình phải làm rõ những thông tin còn chứa nhiều uẩn khúc, nhiều mâu thuẫn, thường không có sẵn lời giải đáp từ các cơ quan công quyền hoặc các cơ quan chuyên môn, nhưng để đến được với nó, phóng viên phải bỏ nhiều công sức

- Phóng sự điều tra có nhiệm vụ nêu vấn đề, trình bày vấn đề, phân tích vấn

đề và cuối cùng phải kết luận Các bằng chứng được trình bày và phân tích với lý lẽ thuyết phục Kết luận phải rõ ràng, dứt khoát Trong thực tế, tác phẩm điều tra có

thể trả lời với những cấp độ khác nhau: vạch trần sự thật; nêu bài học kinh nghiệm

và giải pháp; nêu ý kiến, kiến nghị giải quyết

- Thông tin trên các phóng sự điều tra kinh tế truyền hình có tính răn đe nghiêm khắc, khách quan và có tác dụng khi được công bố Hơn thế, người làm phóng sự điều tra kinh tế cần có kiến thức và phương pháp làm việc chuyên nghiệp; bút sắc lòng trong, tác nghiệp đúng pháp luật, không vụ lợi, không thay đổi thông

tin, ngòi bút trung thực, khách quan, vì lợi ích của đất nước, của nhân dân

1.4.2 Yêu cầu về hình thức

1.4.2.1 Hình ảnh

Truyền hình đã kế thừa được những thành tựu của điện ảnh về mặt hình ảnh bao gồm cỡ ảnh, góc quay, động tác máy và nghệ thuật dựng phim (montage) để tạo nên thế mạnh của riêng mình Phóng sự truyền hình là một trong những thể loại khai thác triệt để nhất những thế mạnh này vừa làm phương tiện, vừa làm ngôn ngữ để thể hiện nội dung tư tưởng của tác phẩm Tuy nhiên,

sự kế thừa của truyền hình nói chung và phóng sự truyền hình nói riêng những nghệ thuật tạo hình của điện ảnh không phải là sự sao chép y nguyên mà là kế thừa có chọn lọc để phù hợp với đặc tính kỹ thuật, mục đích tuyên truyền và đối

tượng tiếp nhận của mình

Trước hết, về mặt cỡ cảnh truyền hình tiếp thu từ diện ảnh các cỡ cảnh chính là toàn cảnh, trung cảnh và cận cảnh Nhưng toàn cảnh của truyền hình, trung cảnh của truyền hình và cận cảnh của truyền hình không giống như trong điện ảnh Do độ trung thực, độ sắc nét của hình ảnh truyền hình trên màn ảnh nhỏ không được như điện ảnh nên những hình ảnh toàn cảnh rộng hoành tráng mà điện ảnh vẫn sử dụng rất hiệu quả lại không thích hợp với phóng sự điều tra truyền hình Bởi hình ảnh của điều tra là chi tiết, có giá trị thông tin như các thông số, chữ ký, thời gian, hay các hành vi làm giả hàng hóa, đưa và nhận hối lộ… nên cảnh trung và cận được sử dụng nhiều

Dựng hình là một yếu tố quan trọng trong quy trình sáng tạo một tác phẩm phóng sự điều tra truyền hình Đó là phần hậu kỳ, nhằm nối kết các cảnh, các màn, các trường đoạn khác nhau về không gian và thời gian theo một ý đồ nhất định của người thực hiện để có được một tác phẩm hoàn hảo, lôgíc, không đứt đoạn Dựng hình cho phép nén hành động, thu hẹp thời gian mô tả sự kiện, cũng như cho phép ghép nối bất kỳ hình ảnh nào cần thiết cho ý đồ của tác phẩm trên

cơ sở những tư liệu thô đã quay được Đặc biệt, đối với phóng sự điều tra truyền hình là hành trình đi tìm sự thật của phóng viên, hình ảnh càng chân thật với thực

tế cuộc sống, nhất là minh chứng cho hành vi phạm tội của đối tượng càng có giá trị

1.4.2.2 Âm thanh

Âm thanh trong phóng sự truyền hình bao gồm các yếu tố sau:

- Âm thanh ngoài hình: là âm thanh nằm bên ngoài hình ảnh, được lồng vào hình ảnh ở khâu hậu kỳ bao gồm lời bình và âm nhạc

+ Lời bình là một yếu tố quan trọng của âm thanh trong phóng sự điều tra truyền hình, nó góp phần chuyển tải ý đồ, nội dung tư tưởng của tác phẩm đến với người xem Lời bình “có giá trị tương đối độc lập so với kịch bản, dùng để chuyển cảnh, xâu chuỗi, gắn kết các nhân vật, sự việc, sự kiện, thể hiện thái độ,

lập trường của tác giả” [25, tr.124] Lời bình trong phóng sự điều tra kinh tế phải

là sự bổ sung cho những gì mà người xem thấy trên màn ảnh, nghĩa là lời bình sẽ

nói những gì mà hình ảnh chưa phản ánh hoặc chưa phản ánh hết chứ không phải

nói lại những gì mà hình ảnh đã nói

+ Âm nhạc là một trong những yếu tố quan trọng trong phóng sự điều tra kinh tế truyền hình Âm nhạc có tác dụng làm tôn thêm hình ảnh và sự kiện; không phải lúc nào cũng vang lên mà chỉ sử dụng khi cần thiết Trong phóng sự điều tra truyền hình, người ta thường chọn một bản nhạc hoặc một đoạn nhạc nào

đó phù hợp với nội dung tác phẩm và thường dùng những lúc thật cần thiết (vì trong phóng sự để tăng tính xác thực người ta thường chú trọng tới tiếng động)

- Âm thanh trong hình: là âm thanh được ghi tại hiện trường bao gồm lời dẫn của biên tập viên xuất hiện trước ống kính, lời thoại phỏng vấn và tiếng động hiện trường Các yếu tố này của âm thanh sẽ làm sự kiện trở nên chân thật, làm cho khoảng cách giữa phóng viên và khán giả thu hẹp lại và mối giao lưu giữa người truyền và người nhận thông điệp tăng lên rất nhiều Sự xuất hiện của phóng viên trước ống kính máy quay tại hiện trường và những lời dẫn dắt, kể chuyện của phóng viên sẽ làm tăng tính thuyết phục và sự hấp dẫn của tác phẩm phóng sự truyền hình Sự xuất hiện này sẽ tạo cho khán giả có cảm giác về sự tin cây, đồng thời nó cũng nói lên tính thời sự, tính tức thời của sự kiện bởi sự có mặt tại chỗ của phóng viên

+ Phỏng vấn cũng là một yếu tố không thể thiếu được trong phóng sự điều tra Lời thoại phỏng vấn chuyển tải mỗi phần nội dung quan trọng của phóng sự,

nó bổ sung rất hiệu quả cho lời bình, nó làm tăng độ tin cậy về tính khách quan của tác phẩm phóng sự trong sự tiếp nhận của khán giả Trong phỏng vấn, phóng viên có thể xuất hiện để biến cuộc phỏng vấn thành cuộc hỏi đáp theo đúng nghĩa đen của phỏng vấn nghĩa là phóng viên đặt câu hỏi và người được phỏng vấn sẽ trả lời Cũng có thể phóng viên sẽ không xuất hiện mà chỉ có người phỏng vấn xuất hiện trước ống kính như đang kể lại, đang trò chuyện, đang giao lưu với khán giả Sử dụng hình thức phỏng vấn nào còn phụ thuộc vào ý đồ tác giả

+ Tiếng động hiện trường là một yếu tố rất quan trọng của phóng sự hiện đại Trong nhiều phóng sự thời sự của các hãng truyền hình nước ngoài như

CNN, Reuters người ta đặc biệt chú trọng tới tiếng động hiện trường, lấy đó làm ngôn ngữ âm thanh chủ đạo, thậm chí còn hơn cả lời bình Còn trong phóng sự tài liệu của Canada: trước đây lời bình chiếm 90%, phỏng vấn 5%, tiếng động 1%; sau đó tỷ lệ này thay đổi: lời bình 80%, phỏng vấn 15%, tiếng động 5%; và tới gần đây lời bình là 40%, phỏng vấn 40% và tiếng động 20% Tiếng động là những âm thanh rất sinh động, rất chân thực, rất tự nhiên, là những chất liệu của cuộc sống như mưa gió, nước chảy, chim hót hay tiếng dụng cụ lao động, máy móc, tiếng xe cộ qua lại, tiếng nói chuyện, tiếng vỗ tay Những âm thanh này xuất hiện trong tác phẩm phóng sự sẽ làm nó trở nên chân thật, gần gũi với đời thường và sẽ tạo hiệu quả cao trong việc tác động vào nhận thức, tình cảm và tâm

lý của khán giả xem truyền hình

Như vậy, ngôn ngữ của phóng sự điều tra truyền hình là ngôn ngữ tổng hợp của hình ảnh và âm thanh và sức mạnh của phóng sự truyền hình là sức mạnh của mối quan hệ giữa hai thành tố đó Theo tính toán của các nhà tâm lý học thì trong nhận thức của con người về thế giới xung quanh: 60% cảm nhận bằng tai, 36% cảm nhận bằng mắt, còn 4% cảm nhộn bằng các giác quan khác Hình ảnh

và âm thanh trong phóng sự điều tra kinh tế truyền hình là hai yếu tố có mối quan

hệ hữu cơ với nhau để tạo nên một chỉnh thể thống nhất Tùy trong từng tác phẩm

cụ thể mà người phóng viên sẽ ưu tiên, nhấn mạnh yếu tố nào hay từng thành phần nhỏ trong mỗi yếu tố để thu được hiệu quả cao nhất Năng lực lựa chọn, xử

lý và phối hợp hai yếu tố này là cả một nghệ thuật đối với những người làm phóng sự điều tra kinh tế truyền hình

1.4.3 Yêu cầu phóng sự điều tra kinh tế trên truyền hình ANTV

Như trên đã phân tích, yêu cầu của một phóng sự điều tra truyền hình nói chung đáp ứng các vấn đề về nội dung và hình thức Nhưng tổng quan đáp ứng yêu cầu của một tác phẩm phóng sự điều tra là: Nếu vấn đề, chứng minh vấn đề và kết luận, được thể hiện thông qua ngôn ngữ truyền hình

Đối với truyền hình ANTV, cũng giống như các thể loại báo chí khác, phóng

sự điều tra về kinh tế phải đáp ứng các quy định về tuyên truyền của Bộ Công an,

đáp ứng các tôn chỉ mục đích của Truyền hình ANTV, tôn trọng sự thật khách quan

theo đúng tiêu chí: “hấp dẫn, nhân văn, tin cậy, kịp thời” Hiện tại Kênh truyền

hình ANTV có rất nhiều chương trình phát sóng liên quan đến lĩnh vực kinh tế như các chương trình chuyên biệt: Điều tra qua thư khán giả, Chuyển động cuộc sống,

An ninh với cuộc sống, 113 online, Kinh tế tiêu dùng, Thời sự An ninh

Với ưu thế là kênh truyền hình của Bộ Công an Việt Nam thì việc tìm kiếm

đề tài, quá trình điều tra, hình ảnh của ANTV có nhiều thuận lợi song cũng chính

vì vậy mà những thông tin kinh tế này cần được xác minh kỹ càng, đi sâu đi sát và phải làm rõ vấn đề một cách nhanh nhất Hình ảnh mới nhất và xác thực nhất để chứng minh vấn đề Điều đó làm nên bản sắc, thương hiệu riêng của truyền hình ANTV Các phóng sự điều tra trên kênh truyền hình ANTV cần phải đảm bảo tính khách quan, công bằng, góp phần xây dựng hình ảnh người cán bộ, chiến sỹ Công

an “Vì nước quên thân, vì dân phục vụ” trên lĩnh vực kinh tế, một lĩnh vực được xem là nhạy cảm Tuyệt đối không bao che, thay đổi nhân chứng, vật chứng, tạo chứng cứ giả khi sự việc liên quan đến các lãnh đạo cấp cao nhằm đảm bảo quyền lợi cho nhân dân và tạo sự tin tưởng tuyệt đối cho công chúng

Theo tác giả, để có một tác phẩm phóng sự điều tra kinh tế chất lượng trên truyền hình ANTV, ngoài vấn đề phản ánh sức nóng của cuộc sống đặt ra, có tính chuyên nghiệp có đạo đức trong phản ánh Và dù bất cứ đài truyền hình hay cơ quan báo chí nào thì những người làm phóng sự điều tra truyền hình, các phóng sự điều tra tham nhũng, tham ô, buôn lậu cũng cần có cái tâm sáng, vững ý chí, luôn đảm bảo bí mật thông tin cũng như hình ảnh nhân chứng, vật chứng trước, trong và sau khi sự việc được nêu ra ánh sáng Phóng viên tuyệt nhiên không được vụ lợi và mang tư thù cá nhân để làm các phóng sự điều tra và đảm bảo thông tin chính xác khi phản ánh, không làm ảnh hưởng đến danh dự uy tín của nhóm đối tượng nào, góp phần xây dựng một xã hội dân chủ, công bằng, văn minh, hiện đại

Như vậy, phóng sự điều tra kinh tế trên truyền hình ANTV phải đảm bảo đúng quy định của pháp luật Với người thực hiện phóng sự đảm bảo yếu tố đạo đức của người làm báo

Tiểu kết chương 1

Nội dung chương 1, tác giả luận văn đã hệ thống hóa và làm rõ cơ bản một

số khái niệm về phóng sự, phóng sự điều tra, phóng sự điều tra truyền hình, lấy khái niệm đó làm tham chiếu cho những nhận định về khái niệm phóng sự điều tra kinh

tế trên truyền hình Tác giả đã phân tích và đưa ra một số nhận định về đặc điểm, đặc trưng của phóng sự điều tra kinh tế trên truyền hình và ở một kênh truyền hình

cụ thể là ANTV Nêu bật được vị trí và tầm quan trọng của thể loại phóng sự điều tra đối với các đề tài liên quan đến kinh tế

Tác giả đã phân tích, làm rõ những yếu tố chi phối đến kết cấu một tác phẩm phóng sự điều tra kinh tế trên truyền hình Nêu lên những đặc trưng riêng biệt của phóng sự điều tra về kinh tế so với các thể loại và loại hình báo chí khác Bên cạnh

đó, chương 1 cũng hệ thống những yêu cầu cơ bản đối với việc khai thác, lựa chọn

và sử dụng phóng sự điều tra điều tra kinh tế trên truyền hình ANTV

Từ yêu cầu thực tiễn đặt ra đó, nhiệm vụ của phóng sự điều tra kinh tế là làm sáng tỏ những vấn đề khuất tất, đang có nhiều ý kiến tranh luận, nhiều quan điểm khác nhau Từ đó đề ra giải pháp giải quyết vấn đề (có thể) Để giải đáp được những khúc mắc đó, phóng sự điều tra kinh tế truyền hình tất yếu phải đưa ra được những dẫn chứng cụ thể, những nhận định chắc chắn, khách quan để định hướng dư luận hiểu đúng bản chất của vấn đề

Những căn cứ này là cơ sở để trong chương tiếp theo của luận văn, tác giả lựa chọn các phóng sự điều tra kinh tế trên truyền hình ANTV từ tháng 1/2014 đến tháng 6/2015 để khảo sát, đánh giá Trong số các phóng sự điều tra đó, tác giả sẽ cố gắng lựa chọn để tiến hành phân tích một cách có hệ thống nhằm rút ra những bài học kinh nghiệm trong việc tổ chức thực hiện cũng như việc sử dụng phóng sự điều tra kinh tế trên kênh truyền hình ANTV

Chương 2 THỰC TRẠNG CHẤT LƯỢNG CỦA PHÓNG SỰ ĐIỀU TRA KINH TẾ

TRÊN KÊNH TRUYỀN HÌNH ANTV

(Khảo sát từ tháng 1/2014 – 6/2015)

2.1 Giới thiệu về truyền hình ANTV

Trong dòng chảy của lịch sử Báo chí Cách mạng Việt Nam, báo chí Công an

nhân dân đã được hình thành, phát triển, đóng góp tích cực vào những thành tựu

chung của đất nước Trải qua các thời kỳ cách mạng, bắt đầu từ những tập san nội

bộ mang tên Rèn luyện, Nội san Công an nhân dân, Tập san Công an nhân dân, đến

nay lực lượng Công an nhân dân đã có 21 cơ quan báo chí, trong đó có 6 báo in, 14

tạp chí (với 15 ấn phẩm phát hành công khai, 14 ấn phẩm lưu hành nội bộ); Trung

tâm Phát thanh, Truyền hình, Điện ảnh Công an nhân dân với 1 kênh truyền hình

ANTV phát sóng 24/24h, 1 chương trình phát thanh “Vì an ninh Tổ quốc”; 5 tờ báo

của Công an địa phương; 1 nhà xuất bản Báo chí Công an nhân dân đã thực sự trở

thành phương tiện quan trọng giúp Bộ Công an chỉ đạo các mặt công tác Công an;

là diễn đàn trao đổi, học tập, nâng cao trình độ về lý luận chính trị, nghiệp vụ, pháp

luật của cán bộ, chiến sĩ; là cầu nối giữa lực lượng Công an với các ban, ngành,

đoàn thể và nhân dân trong cuộc đấu tranh bảo vệ an ninh, trật tự; là phương tiện cổ

vũ, động viên các tầng lớp nhân dân tham gia phong trào toàn dân bảo vệ an ninh

Tổ quốc

Báo chí Công an nhân dân đã tích cực, chủ động tham gia tuyên truyền, làm

sáng tỏ tính đúng đắn, khoa học và cách mạng của Chủ nghĩa Mác - Lênin, Tư

tưởng Hồ Chí Minh, vận dụng sáng tạo vào sự nghiệp bảo vệ an ninh, trật tự; tích

cực chủ động trong việc tuyên truyền, phổ biến đường lối, chủ trương, chính sách

của Đảng, pháp luật của Nhà nước; kịp thời phản ánh sinh động thực tiễn công tác,

chiến đấu và xây dựng lực lượng Công an nhân dân; phát hiện, biểu dương, nhân

rộng các điển hình tiên tiến, cổ vũ các nhân tố tích cực trong phong trào toàn dân

bảo vệ an ninh Tổ quốc, góp phần bảo vệ an ninh, trật tự, phục vụ nhiệm vụ phát

triển kinh tế - xã hội của đất nước; đấu tranh với các quan điểm sai trái, thù địch