Phóng sự điều tra ở việt nam hiện nay khóa luận tốt nghiệp

MỞ ĐẦU1.Tính cấp thiết của đề tài Điều tra là một thể loại quan trọng, hấp dẫn bậc nhất của báo chí. Nảy sinh từ những “hoàn cảnh có vấn đề”, điều tra đi tìm hiểu, xem xét, tìm ra sự thật đằng sau những mâu thuẫn của hoàn cảnh, vấn đề, nhằm lý giải cho người đọc hiểu rõ bản chất, tính chất, các mối liên hệ của sự việc. Tuy nhiên, quá trình tìm hiểu sự thật này không hề dễ dàng. “Hoàn cảnh có vấn đề” trong điều tra thường là những hiện tượng tiêu cực, là kết quả của hành vi thiếu trách nhiệm, tham lam, vụ lợi của một hoặc một nhóm người, thường được che giấu rất kĩ, không dễ gì phát hiện ra và gặp nhiều cản trở từ đối tượng có nguy cơ bị xâm hại lợi ích nếu sự thật bị phơi bày. Để đi tìm lời giải thuyết phục cho câu hỏi “Tại sao?”, nhà báo viết điều tra cần đến rất nhiều kỹ năng: quan sát, phân tích, khai thác số liệu, khai thác tâm lý nhân vật,…Nhưng trong rất nhiều trường hợp, số liệu không phơi bày ra trước mắt, nhân vật không tự nhiên xuất hiện…mà ẩn mình sau tầng bậc các mối quan hệ. Để có được chứng cứ xác thực, thuyết phục, nhà báo có thể phải nhập vai vào nhân vật. Tuy nhiên, không phải nhà báo viết điều tra nào cũng có kỹ năng nhập vai tốt. Thực tế báo chí thế giới và Việt Nam cho thấy rằng, nhiều nhà báo điều tra đã trở nên nổi tiếng trong làng báo nhờ nhập vai thành công và cũng không ít người thân bại danh liệt, ra tù vào tội vì nhập vai sai nguyên tắc.Nhìn lại lịch sử thủ pháp nghiệp vụ điều tra bằng cách nhập vai hay hóa thân nhân vật ở nền báo chí khá tự do như Mỹ, thì thấy hình thức này rất phổ biến vào những năm 70, 80 đặc biệt sau những bài phóng sự gây tiếng vang của một nữ phóng viên của tờ New York World (NYW). Nelly Bly, một phóng viên của tờ NYW đã ghi tên vào lịch sử báo chí thế giới với nghiệp vụ này. Để điều tra về sự đối xử tàn nhẫn đối với bệnh nhân ở trại tâm thần Womens Lunatic Asylum, Bly đã được sự đồng ý của ban biên tập NYW giả điên để được đưa vào nhà thương điên, từ đó bà được tận mắt chứng kiến những ngược đãi tại đây. Sau đó, dưới sự bảo đảm của NYW, Bly được đưa ra khỏi trại tâm thần này và có những bài viết phản ánh thực trạng của trại. Phóng sự của bà gây được tiếng vang và sau này trại tâm thần này có được sự quan tâm, đầu tư hơn về chi phí chăm sóc bệnh nhân. Việc hóa thân của Bly là vì “lợi ích công”, mỗi bước đi của bà đều có sự tham vấn và đồng ý của toàn báo và bà cũng không “lôi kéo” ai khác vào vụ việc mà chỉ một mình chứng kiến các hành vi hàng ngày và khéo léo tác nghiệp.Trong vụ kiện của Siêu thị rau củ quả Food Lion, để phanh phui bê bối về vệ sinh an toàn thực phẩm, hai phóng viên của Đài ABC đã hóa thân nộp đơn làm nhân viên của siêu thị để điều tra đặt máy quay lén làm bằng chứng. Tòa báo bị kiện. Ở tòa sơ thẩm, Đài ABC bị tuyên thua kiện và bị buộc phải nộp phạt 5,5 triệu đô, sau này là 316.000 đô với lý do phóng viên của đài đã có dối trá trong hồ sơ xin việc, giả mạo làm “nhân viên” của siêu thị đã xâm nhập trái phép vào cở sở làm việc, vi phạm nội quy công ty, sự trung thành với công ty (là công nhân thì nhiệm vụ là phải làm việc chứ không phải quay phim phản ánh sự việc), đã cố tình lôi kéo, xúi giục các nhân viên khác trong công ty vi phạm nội quy an toàn vệ sinh thực phẩm để quay làm tư liệu điều mà các nhân viên kia từ chối, và tội tiết lộ “bí mật công ty”. Tất nhiên, vụ việc được đưa lên tòa phúc thẩm và Đài ABC lại được tuyên thắng kiện vì “các lý do kỹ thuật” khác tức là mặc dù đài ABC đã sai nhưng Food Lion không thể chứng minh rằng họ bị ảnh hưởng trực tiếp bởi những bài phóng sự của ABC mà thực tế chính những hành vi của Food Lion đã gây ra ảnh hưởng đó, chứ không phải việc công bố những hành động đó. Vậy nhưng, dù cuối cùng thì Đài ABC cũng được tuyên thắng thì vụ kiện đã làm mất của Đài này 7 năm ròng theo đuổi hầu tòa.Ở Việt Nam, những năm gần đây cũng xuất hiện nhiều bài phóng sự thực hiện theo hình thức hóa thân, nhập vai. Hẳn ai trong làng báo hoặc có quan tâm đến báo chí đều không thể quên vụ việc nhà báo Hoàng Khương, báo Tuổi trẻ. Giữa năm 2011, để tìm chứng cứ cho loạt bài điều tra về nạn nhận mãi lộ của cảnh sát giao thông (CSGT) để “giải cứu”, bao che cho các xe vi phạm giao thông, Hoàng Khương đã “nhập vai quá đà”, dẫn tới bị liên đới với tội danh “đưa hối lộ”. Cuối năm 2011, nhà báo Hoàng Khương, một cây bút viết điều tra có tài, đầy tâm huyết đã bị tước thẻ nhà báo, bị kết án 4 năm tù. Sự việc Hoàng Khương khiến dư luận vẫn chưa hết xót xa thì cuối năm 2012, phóng viên Nguyễn Hoài Nam, phóng viên báo Thanh niên lại mắc phải lỗi nghiệp vụ tương tự trong quá trình thực hiện bài điều tra “Nạn bảo kê đường của cảnh sát cơ động – trật tự”. Cuối năm 2014 sự việc mới có kết luận cuối cùng, Hoài Nam phạm tội “cố tình tạo tình huống thúc đẩy người khác phạm tội”, phải nhận sự kiểm điểm của Tòa soạn báo Thanh niên. Cho đến nay, khi Hoàng Khương đã được trả tự do hay Hoài Nam đã bị xử lý, vẫn còn rất nhiều ý kiến trái chiều về việc này. Từ đó, có thể thấy rằng những sai sót trong quá trình tác nghiệp, đặc biệt là rủi ro khi nhập vai có thể xảy ra đối với bất kỳ nhà báo nào. Tuy nhiên, bên cạnh những nguy cơ, vai trò và ý nghĩa của việc nhập vai trong điều tra lại không thể chối bỏ. Vì vậy, việc tìm hiểu, nghiên cứu kỹ năng nhập vai của các nhà báo viết điều tra là một việc cần thiết.Tuy nhiên ở Việt Nam hiện nay chưa có một khảo sát cụ thể nào, một thống kê chính xác nào về việc vận dụng kỹ năng nhập vai của các nhà báo Việt Nam. Không chỉ là đánh giá việc vận dụng kỹ năng này của các nhà báo (đã đúng cách hay chưa? thường theo những dạng nào?) mà còn có khả năng cảnh báo những nguy cơ của nó, thúc đẩy việc rèn luyện kỹ năng này cho mỗi nhà báo, đồng thời khuyến nghị với các cơ quan báo chí và các nhà quản lý báo chí về việc nâng cao nghiệp vụ này cho các nhà báo. Đó là lý do mà đề tài này ra đời.

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Điều tra là một thể loại quan trọng, hấp dẫn bậc nhất của báo chí Nảysinh từ những “hoàn cảnh có vấn đề”, điều tra đi tìm hiểu, xem xét, tìm ra sựthật đằng sau những mâu thuẫn của hoàn cảnh, vấn đề, nhằm lý giải chongười đọc hiểu rõ bản chất, tính chất, các mối liên hệ của sự việc Tuy nhiên,quá trình tìm hiểu sự thật này không hề dễ dàng “Hoàn cảnh có vấn đề”trong điều tra thường là những hiện tượng tiêu cực, là kết quả của hành vithiếu trách nhiệm, tham lam, vụ lợi của một hoặc một nhóm người, thườngđược che giấu rất kĩ, không dễ gì phát hiện ra và gặp nhiều cản trở từ đốitượng có nguy cơ bị xâm hại lợi ích nếu sự thật bị phơi bày Để đi tìm lời giảithuyết phục cho câu hỏi “Tại sao?”, nhà báo viết điều tra cần đến rất nhiều kỹnăng: quan sát, phân tích, khai thác số liệu, khai thác tâm lý nhân vật,…Nhưng trong rất nhiều trường hợp, số liệu không phơi bày ra trước mắt, nhânvật không tự nhiên xuất hiện…mà ẩn mình sau tầng bậc các mối quan hệ Để

có được chứng cứ xác thực, thuyết phục, nhà báo có thể phải nhập vai vàonhân vật

Tuy nhiên, không phải nhà báo viết điều tra nào cũng có kỹ năng nhậpvai tốt Thực tế báo chí thế giới và Việt Nam cho thấy rằng, nhiều nhà báođiều tra đã trở nên nổi tiếng trong làng báo nhờ nhập vai thành công và cũngkhông ít người thân bại danh liệt, ra tù vào tội vì nhập vai sai nguyên tắc

Nhìn lại lịch sử thủ pháp nghiệp vụ điều tra bằng cách nhập vai hayhóa thân nhân vật ở nền báo chí khá tự do như Mỹ, thì thấy hình thức này rấtphổ biến vào những năm 70, 80 đặc biệt sau những bài phóng sự gây tiếngvang của một nữ phóng viên của tờ New York World (NYW) Nelly Bly, mộtphóng viên của tờ NYW đã ghi tên vào lịch sử báo chí thế giới với nghiệp vụnày Để điều tra về sự đối xử tàn nhẫn đối với bệnh nhân ở trại tâm thầnWomen's Lunatic Asylum, Bly đã được sự đồng ý của ban biên tập NYW giả

điên để được đưa vào nhà thương điên, từ đó bà được tận mắt chứng kiếnnhững ngược đãi tại đây Sau đó, dưới sự bảo đảm của NYW, Bly được đưa

ra khỏi trại tâm thần này và có những bài viết phản ánh thực trạng của trại.Phóng sự của bà gây được tiếng vang và sau này trại tâm thần này có được sựquan tâm, đầu tư hơn về chi phí chăm sóc bệnh nhân Việc hóa thân của Bly

là vì “lợi ích công”, mỗi bước đi của bà đều có sự tham vấn và đồng ý củatoàn báo và bà cũng không “lôi kéo” ai khác vào vụ việc mà chỉ một mìnhchứng kiến các hành vi hàng ngày và khéo léo tác nghiệp

Trong vụ kiện của Siêu thị rau củ quả Food Lion, để phanh phui bê bối

về vệ sinh an toàn thực phẩm, hai phóng viên của Đài ABC đã hóa thân nộpđơn làm nhân viên của siêu thị để điều tra đặt máy quay lén làm bằng chứng.Tòa báo bị kiện Ở tòa sơ thẩm, Đài ABC bị tuyên thua kiện và bị buộc phảinộp phạt 5,5 triệu đô, sau này là 316.000 đô với lý do phóng viên của đài đã

có dối trá trong hồ sơ xin việc, giả mạo làm “nhân viên” của siêu thị đã "xâmnhập trái phép" vào cở sở làm việc, vi phạm nội quy công ty, sự trung thànhvới công ty (là công nhân thì nhiệm vụ là phải làm việc chứ không phải quayphim phản ánh sự việc), đã cố tình lôi kéo, xúi giục các nhân viên khác trongcông ty vi phạm nội quy an toàn vệ sinh thực phẩm để quay làm tư liệu- điều

mà các nhân viên kia từ chối, và tội tiết lộ “bí mật công ty” Tất nhiên, vụviệc được đưa lên tòa phúc thẩm và Đài ABC lại được tuyên thắng kiện vì

“các lý do kỹ thuật” khác tức là mặc dù đài ABC đã sai nhưng Food Lionkhông thể chứng minh rằng họ bị ảnh hưởng trực tiếp bởi những bài phóng sựcủa ABC mà thực tế chính những hành vi của Food Lion đã gây ra ảnh hưởng

đó, chứ không phải việc công bố những hành động đó Vậy nhưng, dù cuốicùng thì Đài ABC cũng được tuyên thắng thì vụ kiện đã làm mất của Đài này

7 năm ròng theo đuổi hầu tòa

Ở Việt Nam, những năm gần đây cũng xuất hiện nhiều bài phóng sựthực hiện theo hình thức hóa thân, nhập vai Hẳn ai trong làng báo hoặc có

quan tâm đến báo chí đều không thể quên vụ việc nhà báo Hoàng Khương,báo Tuổi trẻ Giữa năm 2011, để tìm chứng cứ cho loạt bài điều tra về nạnnhận mãi lộ của cảnh sát giao thông (CSGT) để “giải cứu”, bao che cho các

xe vi phạm giao thông, Hoàng Khương đã “nhập vai quá đà”, dẫn tới bị liênđới với tội danh “đưa hối lộ” Cuối năm 2011, nhà báo Hoàng Khương, mộtcây bút viết điều tra có tài, đầy tâm huyết đã bị tước thẻ nhà báo, bị kết án 4năm tù Sự việc Hoàng Khương khiến dư luận vẫn chưa hết xót xa thì cuốinăm 2012, phóng viên Nguyễn Hoài Nam, phóng viên báo Thanh niên lại mắcphải lỗi nghiệp vụ tương tự trong quá trình thực hiện bài điều tra “Nạn bảo kêđường của cảnh sát cơ động – trật tự” Cuối năm 2014 sự việc mới có kết luậncuối cùng, Hoài Nam phạm tội “cố tình tạo tình huống thúc đẩy người khácphạm tội”, phải nhận sự kiểm điểm của Tòa soạn báo Thanh niên Cho đếnnay, khi Hoàng Khương đã được trả tự do hay Hoài Nam đã bị xử lý, vẫn cònrất nhiều ý kiến trái chiều về việc này Từ đó, có thể thấy rằng những sai sóttrong quá trình tác nghiệp, đặc biệt là rủi ro khi nhập vai có thể xảy ra đối vớibất kỳ nhà báo nào Tuy nhiên, bên cạnh những nguy cơ, vai trò và ý nghĩacủa việc nhập vai trong điều tra lại không thể chối bỏ Vì vậy, việc tìm hiểu,nghiên cứu kỹ năng nhập vai của các nhà báo viết điều tra là một việc cầnthiết

Tuy nhiên ở Việt Nam hiện nay chưa có một khảo sát cụ thể nào, mộtthống kê chính xác nào về việc vận dụng kỹ năng nhập vai của các nhà báoViệt Nam Không chỉ là đánh giá việc vận dụng kỹ năng này của các nhà báo(đã đúng cách hay chưa? thường theo những dạng nào?) mà còn có khả năngcảnh báo những nguy cơ của nó, thúc đẩy việc rèn luyện kỹ năng này cho mỗinhà báo, đồng thời khuyến nghị với các cơ quan báo chí và các nhà quản lýbáo chí về việc nâng cao nghiệp vụ này cho các nhà báo Đó là lý do mà đề tàinày ra đời

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Thực tế nghiên cứu cho thấy báo chí điều tra là một mảng rất thu hútkhông chỉ các nhà báo, các nhà nghiên cứu trong nước và trên thế giới Cáccông trình nghiên cứu về báo chí điều tra đều là những tác phẩm có giá trị lýluận và thực tiễn, là những kinh nghiệm, chia sẻ, đúc kết về mảng màu thú vịnhưng cũng rất gai góc này.

Trong hệ thống các tác phẩm nước ngoài về báo chí điều tra, có lẽ nổibật hơn cả là cuốn “Báo chí điều tra” của nhà báo Nga A.A.Chertưchơnưi.Cuốn sách được xuất bản lần đầu tiên tại Nga năm 2002 và được NXB Thôngtấn dịch, phát hành ở Việt Nam từ tháng 6/2013 Tác giả của cuốn sách là phóTiến sĩ khoa học cũng là một nhà báo, nhà giáo giàu kinh nghiệm, đã từngthực hiện nhiều công trình khoa học về báo chí Dựa vào kinh nghiệm của bảnthân và những kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học khác, với những dẫnchứng minh họa phong phú, tác giả đã để cập đến thể loại báo chí điều tra mộtcách sâu sắc và thuyết phục Cuốn sách là một tài liệu quý cung cấp những trithức tổng thể về báo chí điều tra: Đặc điểm, phương pháp, các loại hình điềutra, hoạt động của nhà báo viết điều tra, cấu trúc bài báo điều tra Cũng bởitính toàn diện, khái quát nên nhập vai - một trong những kỹ năng quan trọngcủa nhà báo điều tra - mới chỉ được đề cập ít ỏi, tản mát qua các phần, chủyếu qua các dẫn chứng trong phần phương pháp điều tra Thậm chí chưa đượcgọi tên chính xác mà chỉ nhắc tới bằng những cụm từ “quan sát gián tiếp”,

“quan sát không công khai”, “cải dạng”, “thử nghiệm”…chỉ nói lên được mộtphần tính chất của hoạt động nhập vai

Hơn nữa đối tượng và phạm vi nghiên cứu của cuốn sách là đặc điểmcủa báo chí điều tra qua thực tế khảo sát tại Nga và một số nước trên thế giới

Có rất nhiều tri thức là những giá trị cốt lõi của báo chí điều tra trên toàn thếgiới, nhưng cũng có những đặc điểm không phù hợp, không thể áp dụng ởViệt Nam Bởi mặc dù 2 nước có mối quan hệ chặt thân thiết, báo chí ViệtNam cũng có học hỏi, tiếp thu và chịu nhiều ảnh hưởng của báo chí Nga thì

đặc điểm lịch sử, chế độ chính trị và quan điểm về pháp luật, đạo đức vẫn cónhiều khác biệt dẫn đến những sai khác trong đặc điểm báo chí nói chung vàbáo chí điều tra nói riêng.

Ở Việt Nam, thể loại điều tra được đề cập đến trong hầu hết các sáchchuyên ngành về báo chí như cuốn “Tác phẩm báo chí”, “Lao động nhà báo”,

… cho thấy tầm quan trọng và giá trị của thể loại này Các công trình nghiêncứu về báo chí điều tra riêng biệt về báo chí điều tra cũng rất nhiều với quy

mô lớn nhỏ khác nhau Trong đó kỹ năng nhập vai của nhà báo điều tra cũng

đã được nhắc đến Nhưng chưa có cuốn sách nào về kỹ năng nhập vai của nhàbáo viết điều tra Gần đây, đã xuất hiện những công trình khoa học ở quy mônhỏ hơn coi kỹ năng nhập vai là một đối tượng nghiên cứu riêng biệt và cótiến hành nghiên cứu, khảo sát ở các ấn phẩm báo chí và các cơ quan báo chí

Nhiều hội thảo khoa học trong nước và quốc tế có chủ đề về báo chíđiều tra đã quan tâm đến kỹ năng nhập vai của nhà báo Cụ thể:

 Hội thảo “Báo chí điều tra và lợi ích công” do Trung tâm

Nghiên cứu truyền thông phát triển (RED Communication) và Đại sứquán Anh tổ chức ngày 7/2/2012 ghi nhận rất nhiều ý kiến của các nhàbáo về báo chí điều tra nói chung và kỹ năng nhập vai của nhà báo viếtđiều tra nói riêng

 Kỷ yếu hội thảo “Nghiệp vụ Hóa thân, giả dạng, nhập vai trong điều tra”

Kỷ yếu ghi lại phần tham luận của Ths Đỗ Minh Thùy tại Hộithảo “Văn hóa truyền thông trong thời kỳ hội nhập” do Hội Nhà báoViệt Nam và Khoa Báo chí –truyền thông trường ĐHKHXH&NV tổchức ngày 22/2/2012

Kỷ yếu đặt ra vẫn đề về sử dụng nhập vai trong báo chí điều tra

Từ xuất phát điểm là vụ án của nhà báo Hoàng Khương, Ths Đỗ MinhThùy bước đầu tìm hiểu việc sử dụng nghiệp vụ hóa thân, nhập vai

trong điều tra ở báo chí các nước trên thế giới (Mỹ, Úc, Anh) và ở ViệtNam qua những quy định và thực tế Qua đó có sự so sánh, cho độc giảcái nhìn khái quát về kỹ năng này Tuy nhiên, kỷ yếu mới chỉ có tínhgợi mở vấn đề, mang tính định tính, chứ chưa phải là những nghiên cứu

cụ thể, số liệu chính xác, chưa có quan điểm rõ ràng, cũng chưa đặt vấn

đề vào một không gian, thời gian cụ thể

 Hội thảo khoa học quốc tế “Kinh nghiệm Việt Nam và Quốc tế

về nghiệp vụ báo chí điều tra” do Học Viện báo chí và Tuyên truyền

phối hợp với Trung tâm Sáng kiến Truyền thông và Phát triển, Vănphòng đại diện Hội Nhà báo Việt Nam tại TP HCM tổ chức vào ngày31/3/2014 tại Hà Nội

Một trong những hoạt động nghiệp vụ được bàn luận nhiều nhấttại hội thảo là cách thức nhập vai Có tới ¾ các bài tham luận được đặttiêu đề: nhập vai trong báo chí điều tra Mỗi bài tham luận là một cách

đi, là kinh nghiệm quý báu được tích lũy của các cây bút kỳ cựu tronglĩnh vực điều tra đi cùng là những câu chuyện và video clip được chia

sẻ một cách thú vị Có thể thấy rõ tầm quan trọng của nhập vai trongbáo chí điều tra Tuy nhiên, những ý kiến cũng chỉ dừng lại ở mức thảoluận, bàn bạc

Trên các blog, diễn đàn,… cũng có rất nhiều ý kiến trái chiều, thể hiện

sự quan tâm về vấn đề này nhưng tất cả vẫn là những ý kiến chủ quan, chủyếu dựa trên kinh nghiệm của các nhà báo, chứ chưa phải là những nghiêncứu cụ thể trên cơ sở khảo sát tờ báo, tìm hiểu hoạt động lao động phóng viên

Vì thế chưa thực sự sâu sắc, khoa học

3 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài

3.1 Mục đích nghiên cứu

Đề tài mong muốn đem lại cái nhìn tổng quan về kỹ năng nhập vai củacác nhà báo viết điều tra ở Việt Nam hiện nay được thể hiện qua các bài báo

và qua những chia sẻ của các nhà báo Từ đó, đánh giá thực trạng nhập vaicủa các nhà báo viết điều tra, bao gồm: các lĩnh vực điều thường sử dụngnhập vai; các dạng nhập vai điển hình; các nguyên tắc được đảm bảo đến đâutrong quá trình điều tra; ưu điểm và hạn chế của việc vận dụng kỹ năng này,nhất là đặt trong mối quan hệ đạo đức xã hội – đạo đức nghề báo – pháp luật;

xu hướng sử dụng nhập vai trong báo chí điều tra Đó cũng là cơ sở để các cơ

sở đào tạo báo chí, các cơ quản báo chí, các cơ quan quản lý báo chí có kếhoạch bồi dưỡng, nâng cao kỹ năng nhập vai cho các nhà báo, phóng viên

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu các văn bản, tài liệu liên quan đến báo chí điều tra, kỹ năngnhập vai trong điều tra báo chí làm cơ sở lý luận cho đề tài

- Khảo sát các bài báo điều tra, điều tra có sử dụng nhập vai trên một số

tờ báo để nhận xét thực trạng vận dụng kỹ năng nhập vai của các nhàbáo viết điều tra

- Tìm hiểu quá trình tác nghiệp của các nhà báo viết điều tra để rút rakinh nghiệm sử dụng và rèn luyện kỹ năng nhập vai

- Đưa ra các khuyến nghị cao chất lượng, hiệu quả nhập vai trong quátrình điều tra góp phần tạo ra thay đổi tích cực trong tác nghiệp, đàotạo, quản lý báo chí

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là kỹ năng nhập vai của nhà báo viết

điều tra

Khách thể nghiên cứu:

- Các bài báo điều tra

- Các nhà báo điều tra

4.2 Phạm vi nghiên cứu

- Thời gian nghiên cứu: 1/10/2014 – 31/3/2015

- Không gian nghiên cứu: khảo sát trên các báo Tiền Phong, LaoĐộng

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

- Dựa trên cơ sở thế giới quan và phương pháp luận chủ nghĩa Mác,các vấn đề lý luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duyvật lịch sử và các vấn đề lý luận về báo chí

- Dựa trên các tài liệu liên quan đề cập đến các vấn đề báo chí, truyềnthông đại chúng nói chung và các loại hình báo in nói riêng, cụ thể

là thể loại điều tra

5.2 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thống kê, phân tích, so sánh: Sử dụng trong quá trìnhkhảo sát các bài báo điều tra trên các tờ báo kể trên

- Phương pháp phỏng vấn sâu: Phỏng vấn sâu các nhà báo viết điềutra để nghe họ chia sẻ về kỹ năng nhập vai khi điều tra: cách thứcnhập vai, những kinh nghiệm, những kỷ niệm, qua đó rút ra bài học

6 Ý nghĩa lý luận và giá trị thực tiễn của khóa luận

Với phương pháp nghiên cứu khoa học, dựa trên cơ sở lý luận sâu sắc

và thực tiến khảo sát, tổng hợp, đánh giá từ các sản phẩm báo chí điều tra,khóa luận hi vọng có thể đóng góp mang tính khoa học về lý luận đối với hoạtđộng nhập của nhà báo điều tra

Tác giả cũng mong muốn khóa luận sẽ trở thành một tài liệu nghiên cứucho những người muốn tìm hiểu hoạt động nhập vai của nhà báo điều tra,cung cấp những kinh nghiệm hữu ích khi nhà báo muốn “dấn thân” vào điềutra có sử dụng kỹ năng nhập vai

7 Kết cấu khóa luận:

Ngoài Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, Khóa luận gồm 3chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn về kỹ năng nhập vai của nhà báoviết điều tra

Chương 2: Thực trạng vận dụng kỹ năng nhập vai của nhà báo viết điềutra

Chương 3: Khuyến nghị để nâng cao kỹ năng nhập vai của nhà báo viếtđiều tra

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ KỸ NĂNG NHẬP VAI CỦA

NHÀ BÁO VIẾT ĐIỀU TRA 1.1 Khái niệm

1.1.1 Thể loại điều tra

Từ điển tiếng Việt, Viện ngôn ngữ học viết: “Điều tra là tìm hiểu, xemxét để biết rõ sự thật” [16, tr.421]

Trong cuốn “Những vấn đề của báo chí hiện đại”, TS Hoàng ĐìnhCúc – TS Đức Dũng, NXB Lý luận chính trị, 2007), tác giả nhận định: “Điềutra là thể loại báo chí có nhiệm vụ trả lời những câu hỏi mà cuộc sống đặt rathông qua một hệ thống các bằng chứng, các luận cứ kết hợp ít nhiều với lýlẽ”

Theo ThS Đỗ Phan Ái, điều tra báo chí là tìm hiểu để rõ sự thật cácvấn đề, sự kiện để công chúng hiểu rõ, từ đó định hướng phát triển Điều tra

có mục đích làm rõ những gốc rễ, nguyên nhân của vấn đề qua việc trả lời câuhỏi Tại sao? và Như thế nào? Thể loại điều tra, hay một bài báo điều tra phảilàm cho người đọc thỏa mãn được dung lượng thông tin đa chiều, toàn diện,giúp độc giả hiểu cặn kẽ sự việc thông qua nghệ thuật phân tích, sắp xếp vấn

đề của tác giả

Có nhiều ý kiến đánh đồng giữa thể loại điều tra và phóng sự điều tra

TS Đức Dũng từng khẳng định “phóng sự điều tra là một biến thể hình thành

từ sự kết hợp giữa thể loại phóng sự và điều tra” [4, tr.102] Trong khi ThS

Đỗ Phan Ái lại cho rằng trong thể loại điều tra có 2 dạng bài là bài điều tra vàbài phóng sự điều tra

Nhìn chung, các ý kiến đều khẳng định điều tra là thể loại sử dụng cácnghiệp vụ báo chí để tìm ra sự thật, hướng đến bản chất sự việc, hiện tượng,vấn đề

1.1.2 Nghiệp vụ điều tra báo chí

Nếu hiểu “Nghiệp vụ” theo nghĩa là “công việc chuyên môn của mộtnghề” [16, tr.877] thì nghiệp vụ điều tra báo chí là khái niệm chỉ một chuỗicác hoạt động, kỹ năng nhằm tìm hiểu, xem xét và tìm ra sự thật Nó là tổ hợpcác phương pháp có thể giúp nhà báo khám phá ra bản chất sự thật đằng saumột hiện tượng, sự việc

Trong nghiệp vụ báo chí, trước hết nhà báo phải có con mắt phát hiện

đề tài của điều tra, nhận ra tính nóng hổi, bức thiết của vấn đề Nghiệp vụ điều

tra buộc nhà báo trả lời câu hỏi: Vấn đề đó có đáng viết điều tra hay không?

và Có thể viết được hay không? Cùng nhìn một cây cầu mới sập gây chết

nhiều người, người bình thường có thể chỉ cảm thấy đau xót, cảm thương chonhững người bị nạn nhưng một nhà báo sẽ nảy sinh những nghi vấn xungquanh chất lượng cây cầu, trách nhiệm của những người quản lý việc lưuthông trên cầu Đó là kĩ năng phát hiện đề tài

Cùng một vấn đề trên, người bình thường có thể phát hiện ra mâu thuẫnnội tại, một nhà báo bình thường có thể chỉ đưa tin hoặc phản ánh nhưngnghiệp vụ điều tra buộc nhà báo bằng các phương pháp khác nhau tiến hànhtìm hiểu, mổ xẻ để lý giải mâu thuẫn đó

Sau đó, không phải nhà báo có thể bập ngay vào sự việc mà đòi hỏimột kế hoạch, một quy trình rõ ràng, từng bước, từng khâu sẽ sử dụng nhữngphương pháp gì: tài liệu lấy từ đâu, quan sát cái gì, phỏng vấn ai hay phải sửdụng đến phương pháp điều tra hình sự, điều tra công khai hay phải nhập vai,hóa trang?…Lường trước rủi ro và có phương án dự phòng cũng là một trongnhững hoạt động quyết định sự thành công của bài điều tra Tất cả việc phảilàm khi đó chỉ là bắt tay vào điều tra theo kế hoạch và thay đổi kế hoạch mộtcách linh hoạt dựa vào tình hình Nhớ rằng nếu điều tra một cách mù quángthì chỉ tìm được nửa sự thật mà thôi, hơn nữa, nhà báo sẽ bị đặt vào rất nhiềunguy hiểm

Nghiệp vụ điều tra thể hiện trình độ, kỹ năng, kinh nghiệm của nhà báoviết điều tra Sự vận dụng đúng, sáng tạo các phương pháp điều tra trongkhuôn khổ nhất định của pháp luật và đạo đức mới làm cho những sự thậtđược tìm ra có giá trị.

1.1.3 Kỹ năng nhập vai của nhà báo viết điều tra

Để hiểu về kĩ năng nhập vai của nhà báo viết điều tra, trước hết cầnhiểu “nhập vai” là gì?

Từ điển Tiếng Việt, “nhập” có các nghĩa 1 Đưa vào, nhận vào một nơi

để quản lí, trái với xuất 2.Đưa hàng hóa từ nước ngoài vào 3 Vào, tham giavào một nhóm, một tổ chức, một cộng đồng, trở thành một thành viên 4 Hợpchung lại thành một khối, một chỉnh thể 5 Bí mật và bất ngờ vào một nơi nào

đó 6 Hiện vào trong một con người nào đó, thể hiện ra bên ngoài [16, tr.981]

Nhập vai là tự đặt mình vào hoàn cảnh của nhân vật, đến mức như sốnghoàn toàn đời sống bên trong của nhân vật, diễn xuất hết sức tự nhiên [16,tr.919]

Nhập vai nhiều khi được gọi bằng một số từ ngữ tương đồng như cảidạng, cải trang (thay đổi cách ăn mặc và dáng điệu để người khác khó nhận

ra, [16, tr.146 - 147]), giả dạng (làm cho có bộ dạng giống kiểu người nào đó

để không bị nhận ra, để làm việc gì được trót lọt, [16, tr.499]), hóa thân (biến

đi và hiện ra lại thành một người hoặc vật cụ thể khác nào đó, [16, tr.580])

Trong cuốn “Báo chí điều tra”, nhà báo Nga Chertưchơnưi gọi nhập vaibằng “quan sát có tham gia” hoặc “thử nghiệm”

“Quan sát có tham gia” thuộc “quan sát không công khai” (không đểđối tượng biết) có nghĩa là nhà báo gia nhập vào tổ chức cụ thể, hóa thân vàonhững nhân vật cụ thể để đến gần hơn với đối tượng, “quan sát từ bên trong”

Vì đối tượng không biết đến sự quan sát của nhà báo nên dễ dàng lộ ra nhữngđiều mà mình muốn giấu giếm Như vậy, nhà báo có thể thấy được một cách

đầy đủ, chi tiết, trực tiếp, phong phú những hoạt động của đối tượng, thôngtin vì thế mà tin cậy hơn

Nhà báo nổi tiếng người Mỹ Michael Berlin mô tả phương pháp nàynhư sau: “Cũng có những trường hợp nhà báo nằm bệnh viện hoặc nhà tùhoặc nhà tù với danh nghĩa bệnh nhân hoặc tội phạm để có điều kiện mô tảviệc vụ lợi, lợi dụng chức quyền trong các bệnh viện và nhà tù Số khác tìmcách vào làm việc ở các công ty hay xí nghiệp, sau đó viết phóng sự về côngviệc của mình ở đó Cũng có khi các nhà báo sắm vai khách mua hàng đểchứng minh sự phân biệt đối xử trong dịch vụ dành cho nam hoặc nữ giới.Loại quan sát này có thể là nguồn thông tin tin cậy cho hoạt động điều tra củanhà báo, nếu nghiên cứu toàn bộ hệ thống chứ không phải một phần của hệthống đó” [1, tr.24]

Tác giả Chertưchơnưi cũng dẫn ra quá trình thực hiện một số bài điềutra nổi tiếng của nhà báo Đức Gunter Wanraf Quá trình này cho thấy rằng cókhi nhà báo có thể dùng đúng vai trò, vị thế xã hội của mình để tiếp cận đốitượng nhưng cũng có nhiều trường hợp phải “cải dạng”, tức là thay đổi hìnhdạng, nghề nghiệp để tiếp cận đối tượng, nhất là khi đã trở nên nổi tiếng, đượcnhiều người biết đến

Những hình thức hóa thân đó làm cho quá trình thu thập thông tin hiệuquả và an toàn hơn, tránh né được nhiều nguy cơ phản đòn từ những đốitượng điều tra Tuy nhiên cũng tiềm ẩn những rủi ro nếu thiếu cẩn trọng

Thử nghiệm là một trong những phương pháp quan trọng nhất được sửdụng trong điều tra của nhà báo Nó khá gần với phương pháp quan sát từ bêntrong Không ít người coi chúng là một Nhưng khi quan sát từ bên trong, nhàbáo tự tham gia vào tình hình thực tế và ghi chép các sự kiện nảy sinh trongquá trình phát triển của tình hình, đối tượng, tình hình còn nguyên vẹn sau khiquan sát hoàn thành thì ở phương pháp thử nghiệm, nhà báo phải tạo ra tìnhhuống nhân tạo, sau đó nghiên cứu bằng những quan sát khác Tình huống

nhân tạo cũng kết thúc khi thử nghiệm kết thúc Đây cũng là một dạng thứccủa nhập vai mà nhiều nhà báo sử dụng để nhìn thấy những gì có thể kéo dàithời gian hoặc không bộc lộ rõ ràng nếu như chỉ quan sát thông thường.

Như vậy, có thể hiểu kỹ năng nhập vai của nhà báo điều tra là hoạtđộng nhà báo trở thành một nhân vật khác, để vào một sự kiện, một tổ chức

mà không để ai biết thân thế thật của mình, nhằm thu thập thông tin, chứng cứmột cách khách quan, hiệu quả nhất cho đề tài điều tra của mình Hiểu mộtcách đơn giản, khi nhập vai, danh nghĩa và thân phận nhà báo bị giấu đi

Khi điều tra những vấn đề có tính chất phức tạp như một ổ mại dâm,đường dây buôn lậu, hoạt động của lâm tặc, một công ty trốn thuế, một vụtham nhũng…nếu sử dụng danh nghĩa nhà báo thì không những nhà báo gặpkhó khăn thậm chí không khai thác được thông tin mà còn tự đặt mình vàonguy hiểm

Lúc đó, nhà báo không sử dụng chức danh, nghề nghiệp cương vị côngtác, địa vị xã hội thực sự của mình mà tồn tại một hình thức khác, một nghềnghiệp khác Khi đó, nhà báo có thể là một người bán hàng, người mua hàng,

là một anh lái xe, thậm chí là một gái mại dâm, một người ăn xin… để có tiếpcận đối tượng điều tra, thâm nhập vào tổ chức cần điều tra, sau đó quan sát,thu thập tài liệu về đối tượng đó Khác với “vai” trong các loại hình sân khấu,

“vai” trong báo chí điều tra là những nhân vật xã hội, người thật, việc thật

Nhiều người nhầm lẫn giữa “dấn thân” và “nhập vai” Dấn thân là khảnăng nhập cuộc, đi sâu vào vấn đề của nhà báo Khả năng dấn thân có nhiềubiểu hiện khác nhau như mức độ tìm tòi tài liệu, độ tỉ mỉ trong quan sát…Trong khi đó nhập vai là một hoạt động hoặc quá trình Nhiều nhà báo chorằng nhập vai là hình thức thể hiện mức độ cao nhất của dấn thân vì nó là sự

“biến hóa” đòi hỏi sự đầu tư về cả hình thức và tư duy, đồng thời phải đối mặtvới nhiều rủi ro, nguy hiểm nếu bị phát hiện

Nhà báo Đỗ Doãn Hoàng cho rằng có nhiều sự tương đồng giữa nhập

vai của nhà báo và nghiệp vụ “trinh sát hóa trang” bên công an: “Nhập vai, bên công an quân đội họ gọi là trinh sát hóa trang Mình hóa trang thành người khác để trinh sát, khi mà, ví dụ, biết mình là nhà báo họ sẽ không nói

ra sự thật, thì mình phải vào vai đối tượng mà nó muốn nói chuyện, muốn đưa sự thật”.

1.2 Đặc điểm của thể loại điều tra

1.2.1 Đối tượng của điều tra là “hoàn cảnh có vấn đề”

“Hoàn cảnh có vấn đề” là một cái gì đó không bình thường xảy ra trongđời sống hằng ngày có nhiều dữ kiện nhưng có những câu trả lời khác nhau

mà người ta muốn tìm hiểu, nghe ngóng, bàn luận để tìm ra câu trả lời gópphần nhận định về sự việc đó và điều chỉnh hành vi của mình trong cuộcsống “Hoàn cảnh có vấn đề” xuất hiện ngay trong những cuộc đối thoại hằngngày, miễn là có ai đó “muốn tìm câu trả lời” về thực chất và nguyên nhâncủa vấn đề Nó có thể liên quan đến một người, một số ít người nhưng cũng

có thể liên quan tới những vấn đề cơ bản của xã hội mà nhiều người quantâm Nhưng để trở thành đối tượng của bài điều tra thì vấn đề đó phải đượcnhiều người quan tâm, gắn liền với những vấn đề thời sự nóng hổi, liên quantới việc thực hiện các nhiệm vụ chính trị trọng tâm của đất nước

“Hoàn cảnh có vấn” đề có thể là những vụ việc chưa được khám pháxuất phát từ những sự kiện, hiện tượng trong đời sống như một vụ tai nạn khóhiểu, những tội ác khét tiếng mà tội phạm chưa bị bắt, không ai có thể lý giảinguyên nhân và cách thức; những sự việc đã được phát hiện, tìm hiểu nhưngcòn tồn tại những mâu thuẫn, gây những mối nghi ngờ cho nhà báo; những sựviệc chưa từng được khám phá, công chúng chưa từng biết tới như việc thamnhũng của cơ quan nhà nước Đó thường là các vụ tham nhũng, các vụ ánchính trị, các vụ án kinh tế, các vi phạm nghiêm trọng về môi trường sinhthái, các bị ẩn lịch sử, các loại tội phạm mang tính chất xã hội – sinh hoạt

1.2.2 Điều tra là một thể loại phản ánh

TS Đức Dũng cho rằng hệ thống thể loại báo chí nước ta gồm ba nhómthể loại: thông tấn báo chí, chính luận báo chí và ký báo chí [4, tr.100] Trong

đó điều tra được xếp vào thể loại thông tấn báo chí với tính trội là nhiệm vụphản ánh các sự kiện thời sự, đáp ứng yêu cầu thời sự, tính xác thực và tínhđịnh hướng rõ ràng Một số ý kiến khác lại cho rằng điều tra có tính chất củanhóm thể loại chính luận vì có bài điều tra được trình bày bằng một hệ thốnglập luận với sự sắp xếp lí lẽ, bằng chứng rõ ràng để đưa người đọc khám phá

ra sự thật

Tuy nhiên phải khẳng định rằng điều tra là một thể loại phản ánh Bởiđiều tra phản ánh các sự kiện, hiện tượng, sự việc một cách khách quan Hiệnthực khách quan là cơ sở, là nguồn gốc của điều tra Hơn thế, điều tra là loạiphản ánh có chọn lọc Không phải sự kiện, vấn đề nào cũng đem ra điều tra.Không phải chi tiết nào có được trong quá trình thu thập thông tin cũng đưavào bài điều tra Việc lập luận, sắp xếp các chi tiết một cách có trình từ để làmsáng rõ vấn đề chỉ là cách để đưa độc giả đến với sự thật khách quan nhất vàthể hiện tính định hướng của tác giả đối với sự việc, không làm cho nó sailệch

Hiện thực khách quan mà điều tra phản ánh phải là vấn đề quan trọng,

đã xuất hiện hoặc đang nảy sinh “hoàn cảnh có vấn đề”, được nhiều ngườiquan tâm Điều tra định hướng độc giả qua việc cắt nghĩa, giải thích, phântích để tìm ra câu trả lời cho những thắc mắc của tác giả hoặc người đọc Nếucâu hỏi được nhiều người quan tâm là thời cơ của điều tra thì câu trả lời chínhxác sẽ tạo ra hiệu quả xã hội rộng lớn của bài điều tra

1.2.3 Sự thật thường được giấu kín

Trong thực tế, nếu sự việc, hiện tượng nào cũng rõ ràng, cũng phơi bày

ra trước mắt thì chẳng cần đến điều tra Nhưng nghịch lý là những mâu thuẫn,những mặt đối lập vẫn cứ luôn tốn tại trong những cái tưởng chừng như thống

nhất Cái mà một nhà báo điều tra cần tìm ra đó là sự thật đằng sau cái đượcphản ánh, đằng sau những gì nhìn thấy, nghe thấy

Đối tượng điều tra thường là mâu thuẫn ẩn chứa những sai phạm, khuấttất mà nhất định có ai đó phải chịu trách nhiệm khi sự việc được làm sáng tỏ.Bản chất sự việc bị che giấu ngay từ đầu nên mới có mới nảy sinh “hoàn cảnh

có vấn đề”, mới cần được làm sáng tỏ Khi sự việc có dấu hiệu bị phát giác,những người có trách nhiệm luôn tìm mọi cách để che giấu kĩ hơn để ngăncản việc người khác điều tra ra sự thật có thể làm ảnh hưởng lớn đến lợi íchcủa họ

Khi đó, sự vào cuộc của nhà báo điều tra để tìm ra sự thật thường diễn

ra theo 3 hướng:

Một là, điều tra nêu vấn đề

Hai là, điều tra để khẳng định bản chất sự việc, nêu nguyên nhân

Ba là, điều tra để trả lời câu hỏi: làm gì và làm như thế nào?

1.2.4 Bằng chứng là nền tảng của bài điều tra

TS Đức Dũng từng khẳng định: “Chính hệ thống bằng chứng là yếu tốquyết định tạo ra sự tin cậy của công chúng đối với tác phẩm điều tra Bằngchứng trong bài điều tra hết sức đa dạng Đó có thể là các con số,chi tiết, sựkiện, văn bản, chứng từ, quan sát trực tiếp, băng ghi âm, hình ảnh… Tuynhiên điều quan trọng là tác giả bài điều tra phải có nhiệm vụ chỉ ra được bảnchất của các bằng chứng đó thông qua một cách trình bày lôgic, văn phongđơn giản về cả bút pháp và giọng điệu ” [3, tr.287-288]

Các con số, chi tiết, sự kiện, văn bản, chứng từ, quan sát trực tiếp, băngghi âm, hình ảnh…trong báo chí luôn mang thông tin, cũng bởi vậy tăng tínhxác thực cho bài báo Nhưng đối với bài điều tra, đó là linh hồn Chứng cứ là

cơ sở để lập luận Tất cả những diễn giải mơ hồ, những nhận định không dựatrên hoặc thiếu chứng cứ đều là nguy cơ dẫn đên một bài điều tra thất bại,không dùng phép lập luận để thay chứng cứ hoặc lập luận khi thiếu chứng cứ

Khi thu thập chứng cứ, nhà báo cần làm việc tỉ mỉ, thận trọng, nghiêmtúc Phải đến tận nơi xảy ra sự việc, gặp gỡ những người có liên quan, thuthập thông tin từ nhiều nguồn khác nhau.

Đối với những đối tượng điều tra không mấy phức tạp, có thể thu thậpbằng chứng dễ dàng chỉ bằng phỏng vấn, nói chuyện, quan sát, chứng kiếnnhưng đa số trường hợp đề tài của điều tra là những sự thật được giấu kín như

đã phân tích ở trên nên nhà báo không dễ có được Trong những trường hợp

đó, nhà báo phải sử dụng nhiều cách thức, phương pháp khác nhau, thậm chíphải trải qua nguy hiểm để có được chứng cứ

Chứng cứ không chỉ là cái nhà báo dựa vào khi xây dựng bài điều tra

mà còn là bảo bối tự vệ, “lá bùa” bảo vệ hiệu quả nhất khi nhà báo bị kiệntụng, phản kháng Trong quá trình thu thập tài liệu nhà cần biết bảo quảnchứng cứ mà mình có, tránh để bị rơi vào tay chính quyền trừ trường hợpđược phép của người cung cấp thông tin Nên nhớ rằng không nên sử dụnghết tài liệu thu thập được trong một bài điều tra vì những tài liệu còn lại sẽ là

vũ khí để bảo vệ mình khi bị phản kháng và có thể sự dụng cho các bài bàosau này

1.2.5 Lao động phóng viên của nhà báo viết điều tra có tính chất đặc thù

1.2.5.1 Phải đối mặt với nhiều nguy hiểm

Nhà báo Nga Chertưchơnưi khẳng định rằng “nghề nghiệp của nhà báo

là một trong những nghề nghiệp nguy hiểm nhất thế giới Hơn nữa, mối nguyhiểm tiềm tàng tăng lên rất nhiều nếu như nhà báo hoạt động trong lĩnh vựcđiều tra Ông chỉ ra những mối đe dọa đối với nhà báo viết điều tra

 Nguy cơ bị đàn áp về thân thể

 Nguy cơ bị bắt cóc

 Nguy cơ bị phá hoại tài sản

 Nguy cơ bị thủ tiêu thông tin khai thác được

 Nguy cơ bị tòa án truy bức

Những nguy cơ này có thể xảy ra ở bất cứ quá trình nào của cuộc điềutra, tuy nhiên thường xảy ra nhiều nhất trong quá trình thu thập thông tin [1,tr.429] Bởi đúng như những tính chất của điều tra, các cá nhân, tổ chức là

“nhân vật” bị điều tra thường cố gắng che giấu, lấp liếm đi bí mật về nhữngsai phạm, những mâu thuẫn mà nhà báo đang tìm cách giải đáp, phơi bày chocông chúng thấy Khi cảm thấy mối đe dọa, hoặc đã bị xâm phạm quyền lợi,các đối tượng này sẵn sàng dùng mọi thủ đoạn từ cài bẫy, mua chuộc, đấu tố,thậm chí dùng vũ lục để ngăn chặn hoặc trả đũa nhà báo Nhà báo viết điềutra luôn đứng trước nguy cơ bị đe dọa về địa vị xã hội, nghề nghiệp, kinh tế,danh dự, thậm chí cả tính mạng

Ở Việt Nam, chúng ta từng chứng kiến những trường hợp nhà báo bịdính vào vòng lao lý khi điều tra những vụ trọng án như nhà báo Vũ VănTiến, Thu Trang, Lan Anh,…

1.2.5.2 Cần vận dụng nhiều kỹ năng nghề nghiệp

Với đối tượng điều tra là những hoàn cảnh có vấn đề, phức tạp, thường

bị che giấu, nhưng lại cần những bằng chứng xác thực, cụ thể để làm sáng tỏvấn đề, điều tra đòi hỏi nhà báo phải vận dụng cùng lúc nhiều kỹ năng nghềnghiệp để phục vụ điều tra, sử dụng nhiều phương pháp thu thập thông tin và

xử lý thông tin thu thập được trong quá trình tìm ra sự thật Các phương phápđiều tra chủ yếu mà các nhà báo hay dùng, đó là:

 Thu thập và xử lý tài liệu

Một trong những chứng cứ quan trọng, phổ biến nhất trong điều tra đó

là tài liệu Tài liệu trong điều tra có thể là văn bản (hợp đồng, nhật kí, hồ sơ

vụ án…), ảnh, ghi âm, đĩa hình…chứa những thông số, chi tiết có tính pháp

lý để làm chứng cứ xác thực và tin cậy

Có nhiều nguồn cung cấp tư liệu: từ đối tượng điều tra, từ cơ quan điềutra, từ các chuyên gia, người bị hại, từ những nguồn có liên quan khác Việc

thu thập tài liệu từ các chuyên gia và cơ quan điều tra hay người bị hạithường dễ dàng hơn là từ các đối tượng, nhân vật bị điều tra.

Thông thường, các đối tượng bị điều tra sẽ không thích thú gì việc tiếpxúc với nhà báo vì họ cảm thấy bị đe dọa phương hại lợi ích Họ cũng khôngsẵn sàng cung cấp tài liệu cho nhà báo Trong trường hợp này, cần đến nghệthuật thuyết phục Nhiều khi thuyết phục cũng không hiệu quả, nhà báo buộcphải tìm những nguồn khác, những cách thức khác để có được tài liệu, trong

đó có cả phương pháp nhập vai

Khi đã có được tài liệu trong tay, nhà báo cần có một kiến thức rộng, tưduy lô gic để phân tích nó để chọn lọc những dữ liệu cần thiết cho đề tài Hơnnữa, rất có thể những con số, những ngôn từ không đem lại thông tin thật mà

để giấu giếm sự thật, thậm chí là cạm bẫy do các đối tượng bày ra để đánhgục nhà báo nên cần soi xét, so sánh với nhiều văn bản, quy định để thấyđược tính hợp lý hoặc bất thường của nó

Trong các loại tài liệu cần tránh những tài liệu có tính bí mật quốc gia,tuyệt đối không nghiên cứu, công bố các tài liệu có dấu mật, tuyệt mật

vụ báo chí: quan sát trực tiếp và gián tiếp, quan sát ít thời gian và tốn thờigian, quan sát công khai và bí mật

Đối với nghiệp vụ điều tra, thông thường quan sát của nhà báo là giántiếp, bí mật và tốn nhiều thời gian Quan sát để phát hiện vấn đề đã khó, quan

sát để khám phá ngọn nguồn sự thật lại càng khó hơn Nhà báo viết điều trathường ẩn mình, quan sát “trong bóng tối” để thấy rõ được bản chất sự việcđồng thời thu thập được những bằng chứng chân xác nhất để vạch trần sự thật

đó

 Phỏng vấn và nói chuyện

Giao tiếp với những người nắm nguồn tin là một phương thức quantrọng trong thu thập thông tin

Đối với thông tin mà mình không biết thì cách phổ biến nhất là hỏi Đó

là hoạt động bản năng Phỏng vấn cũng là một phương pháp có tính cốt lõicủa điều tra Đối tượng phỏng vấn của các nhà báo điều tra là các chuyên gia,những nhà chính trị, có thể là người dân hoặc chính đối tượng muốn điều tra.Trong cuộc phỏng vấn hay nói chuyện với họ, nhà báo không chỉ cần kỹ năngđặt câu hỏi mà còn phải có nhận định câu trả lời Có vậy mới duy trì đượccuộc nói chuyện Trong lúc đối thoại, người phỏng vấn còn phải kết hợp kĩnăng quan sát để xem xét nét mặt, cử chỉ, hành vi của đối tượng phỏng vấn.Trong điều tra, phỏng vấn đôi khi không phải nhằm tìm câu trả lời mà là để

dò xét thái độ

Như vậy, có thể thấy kỹ năng nhập vai đóng vai trò rất quan trọng trong

hoạt động tác nghiệp của nhà báo viết điều tra “Nhập vai là không thể thiếutrong điều tra” Đây là khẳng định của nhà báo Đỗ Doãn Hoàng Nhờ cónhập vai mà nhà báo có thể lùng sục được tới đáy của sự việc dù nó được chedưới nhiều tầng lớp vỏ bọc, khi mà các phương pháp khác không thể làmđược điều đó

1.3 Nguyên tắc nhập vai trong điều tra báo chí

4 nguyên tắc cơ bản mà phóng viên của báo Pháp luật TPHCM phảituân thủ khi nhập vai điều tra được nhà báo Phan Lợi chia sẻ trong tọa

đàm “Điều tra nhập vai: Đạo đức và Pháp lý” do trong Trung tâm Truyền

thông Giáo dục cộng đồng (MEC) phối hợp cùng câu lạc bộ Vành Khuyên

(Khuyên Club) tổ chức ngày 23/9 nhân vụ việc của nhà báo Hoài Nam, báoThanh Niên.

Đầu tiên và quan trọng nhất, phóng viên chỉ được lựa chọn phươngpháp điều tra nhập vai khi không còn bất kỳ cách nào khác để thu thập thôngtin Nếu vẫn còn cách khác để thu thập thông tin thì phóng viên nhất địnhkhông được sử dụng hình thức tác nghiệp này

Thứ 2: Phóng viên không được tác động vào tiến trình của sự việc,không được can dự để sự việc diễn ra nhanh hơn hoặc chậm đi hoặc thay đổidiễn biến mà lẽ ra sự việc sẽ diễn ra

Thứ 3: Nếu đã sử dụng hình thức điều tra nhập vai thì bắc buộc phảituân thủ nguyên tắc tập thể, tức là không bao giờ phóng viên được tiến hànhđiều tra theo phương pháp nhập vai một cách độc lập mà luôn phải báo cáotòa soạn từ khâu lên kế hoạch, chuẩn bị tác nghiệp và liên tục cập nhật thôngtin, diễn tiến vụ việc cho những người chịu trách nhiệm

Thứ 4: Dừng việc điều tra ngay khi có nguy hiểm Nguyên tắc này về

cơ bản cũng giống với bên cảnh sát điều tra

Trong cuốn “Sổ tay phóng viên điều tra”, nhóm nghiên cứu rút ra 10nguyên tắc khi nhập vai điều tra:

 Chỉ nhập vai khi đó là cách tốt nhất để thu thập thông tin; để viếtbài có tính thuyết phục cao nhất

 Kế hoạch nhập vai phải được sự đồng ý của cấp cao nhất (Tổngbiên tập)

 Không tác động vào sự vật, hiện tượng khiến nó thay đổi bản chất;không thúc đẩy sự kiện diễn ra hoặc khiến nó diễn ra sớm hơn bìnhthường

 Không gài bẫy, gợi ý hối lộ

 Không được thực hiện hành vi có khả năng gây nguy hiểm đến sứckhỏe, tính mạng, danh dự hoặc tình trạng pháp lý của bản thân vàcủa tờ báo

 Tòa soạn phải đảm bảo giám sát được biến động của phóng viên,thông tin trong thông suốt trong mọi trường hợp

 Phải đảm bảo rằng tòa soạn có phương án can thiệp lập tức và hiệuquả khi phóng viên gặp nguy hiểm; luôn đề phòng tình huốngphóng viên bị gài bẫy ngược

 Nếu phóng viên nhập vai buộc phải thực hiện hành vi vi phạm phápluật, tòa soạn phải liên hệ với cơ quan công an và trình bày rõ ngọnnguồn trước khi hành vi ấy diễn ra

 Việc sử dụng cộng tác viên, nguồn tin, bạn đọc phải được sự đồng ýcủa tòa soạn

 Phải dừng ngay việc nhập vai để thực hiện nghĩa vụ công dân nếuviệc tiếp tục nhập vai có thể gây hậu quả cho xã hội lớn hơn tácdụng mà bài báo mang lại

Trong hội thảo khoa học quốc tế “Kinh nghiệm Việt Nam và quốc tế

về nghiệp vụ báo chí điều tra” diễn ra tại Hà Nội (31/3/2014) và TP.HCM

(02/04/2014), ông Stephen Whittle, nguyên giám đốc biên tập của BBC từngdẫn ra 10 quy định của báo chí điều tra tại Anh, trong đó chỉ rõ những quyđịnh khi sử dụng thủ thuật nhập vai như sau:

Một là, đề tài phải mang tính lợi ích công lớn

Hai là, có chứng cớ như tài liệu hoặc nhân chứng cho thấy đúng là có

các hành động vi phạm

Ba là, những thủ pháp và phương tiện nhà báo sử dụng phải được xem

xét, cân nhắc so với mức độ nghiêm trọng của đề tài Việc nhập vai chỉ nên được sử dụng trong trường hợp chống lại tội phạm hoặc hành vi saitrái nghiêm trọng

Bốn là, không bao giờ nên đặt bẫy đối tượng điều tra.

Năm là, nhà báo cần phải đảm bảo bài viết công bằng nhất.

Từ những dẫn luận trên, có thể thấy quan điểm chung về nhập vai khiđiều tra, đó là chỉ sử dụng nhập vai như là phương pháp cuối cùng, khi khôngcòn cách nào khác khám phá sự thật và ghi lại bằng chứng cho bài điều tra.Phóng viên nhập vai phải được sự đồng ý, chịu sự giám sát của tòa soạn Lưu

ý rằng, nhập vai khác với gài bẫy, điều tra nhập vai nhất định phải đảm bảokhách quan Cuối cùng, nhập vai có chừng mực và biết điểm dừng để đảmbảo an toàn cho bản thân, uy tín của tòa soạn và tác động xã hội của vấn đề

1.4 Giới thiệu chung về các tờ báo khảo sát

1.4.1 Báo Lao động

Ra số báo đầu tiên ngày 14/8/1929, báo Lao động là tờ báo của tổ chứccông đoàn ra đời vào loại sớm nhất trong lịch sử báo chí cách mạng ViệtNam, chỉ đứng sau tờ Thanh niên thành lập ngày 21/6/1925 Trải qua hơn 80năm hình thành và phát triển, với vai trò là cơ quan ngôn luận của Tổng Liênđoàn Lao động Việt Nam, là tiếng nói của người lao động, góp phần vào sựnghiệp đấu tranh dành độc lập và bảo vệ tổ quốc, xây dựng giai cấp côngnhân và tổ chức Công đoàn Việt Nam ngày càng lớn mạnh Đây là tờ báo điđầu trong việc tuyên truyền những vấn đề chính trị, tư tưởng - xã hội cấp báchcủa đất nước đến với các tầng lớp nhân dân lao động trong cả nước, bảo vệquyền lợi của người lao động Việt Nam

Báo Lao động cũng là một trong số ít cơ quan truyền thông làm tốtcông tác xã hội Nổi bật nhất là việc thành lập và duy trì Quỹ Xã hội và tấmlòng vàng báo Lao động với nhiệm vụ phải tiếp nhận các đơn vị cá nhân, nhàhảo tâm trong nước và nước ngoài quyên góp giúp đỡ hàng vạn lao động khókhăn Các chương trình “Vinh quang Việt Nam”, “Trí tuệ Việt Nam”, “Nhữngtấm lòng bình dị và cao cả”… đã thu hút sự chú ý của hàng triệu độc giả, góp

phần thúc đẩy phong trào thi đua yêu nước, khơi gợi tinh thần sáng tạo, ý chívươn lên của công dân Việt Nam trong và ngoài nước.

Với việc xuất bản 7 kỳ/tuần, 230.000 bản/kỳ, Báo Lao động là mộttrong những báo lớn nhất ở Việt Nam Đây là tờ báo duy nhất trong cả nước

có trang địa phương miễn phí tặng độc giả uy tín và hấp dẫn đối Đối tượngbáo hướng đến những độc giả nằm trong độ tuổi lao động từ 18 đến 60 tuổi

Dưới sự dẫn dắt của Tổng biên tập Trần Duy Phương, đội ngũ phóngviên báo Lao động luôn ý thức sâu sắc trách nhiệm thông tin đến bạn đọcnhưng vấn đề nóng hổi, thời sự bức thiết ở tất cả các lĩnh vực chính trị, kinh

tế, thể thao, pháp luật… của xã hội liên quan đến mọi tầng lớp nhân dân, nhất

là những vấn đề quyền lợi người lao động Để làm được điều đó đòi hỏi báolao động phải có một đội quân hùng hậu có khả năng điều tra, phát hiện vấn

đề, làm rõ vẫn đề Cũng vì vậy, điều tra là một mảng khá mạnh của báo Cóthể kể đến những cây bút như Đỗ Doãn Hoàng, Đinh Công Thắng, VươngThanh Hà, Káp Thành Long…

1.4.2 Báo Tiền Phong

Báo Tiền phong là cơ quan ngôn luận của Đoàn TNCS Hồ Chí Minh,diễn đàn của tuổi trẻ Việt Nam Trải qua hơn 60 năm kể từ ngày ra số báo đầutiên (16/11/1953) tại ATK Tân Trào (huyện Sơn Dương, Tuyên Quang) Từ

số báo ra hằng tuần đến nay đã phát hành hằng ngày, Tiền phong đã trở thànhmột tổ hợp báo chí có uy tín

Bên cạnh việc thông tin sâu rộng về các vấn đề thời sự nóng hổi của đờisống kinh tế - chính trị - văn hóa trong và ngoài nước, Tiền phong còn thamgia tích cực vào nhiều hoạt động xã hội ý nghĩa như các quỹ hỗ trợ học sinhsinh viên; quỹ hỗ trợ phòng chống HIV/AIDS, quỹ khuyến học liên mạng,chương trình hiến máu nhân đạo Chủ Nhật Đỏ, các cuộc thi Hoa hậu ViệtNam, Hoa hậu thế giới người Việt… với tinh thần xung kích, đi đầu, mangsức mạnh của tuổi trẻ

Tổng biên tập Lê Xuân Sơn Các Phó Tổng biên tập: Phùng CôngSưởng, Trần Thanh Lâm, Vũ Tiến; Tổng thư kí tòa soạn: Lê Minh Toản Hiệnnay báo Tiền phong có 4 ấn phẩm phát hành trên phạm vi cả nước là: TiềnPhong nhật báo, Tiền Phong điện tử, tạp chí Người đẹp (2 kỳ/tháng), Tri ThứcTrẻ (3 kỳ/tháng).

Riêng Nhật báo Tiền Phong phát hành hàng ngày và có 7 số/tuần, trong

đó có số chủ nhật có một vài điểm khác biệt so với những số báo còn lại Mỗi

số báo Tiền Phong gồm 16 trang Các chuyên trang của báo bao gồm: Thời

sự, xã hội, kinh tế, thể thao, khoa giáo, giới trẻ, văn hóa, phóng sự, pháp luật,quốc tế, bạn đọc Ngoài ra còn có một số chuyên trang phụ như sức khỏe đờisống, tài chính ngân hàng ra vào thứ 3 và thứ 5 hàng tuần Trong mỗi chuyêntrang lại có những chuyên mục nhỏ khác nhau tùy thuộc vào mỗi số báo củatừng ngày Ví dụ chuyên trang thời sự bao gồm các chuyên mục: tin vắn, trànóng, trà đá, chuyện hôm nay, dự báo thời tiết, chỉ số chứng khoán, tròchuyện đầu tuần (chuyên mục này chỉ có vào thứ 2)

Đội ngũ hơn 200 phóng viên, cán bộ, nhân viên có kỹ năng, nghiệp vụtốt luôn lao động hăng say, sáng tạo đem đến những thông tin đa chiều vàđịnh hướng thông tin cho độc giả bằng nhiều cách thức, thể loại khác nhau.Trong đó, mảng điều tra là thế mạnh của Tiền phong Các nhà báo, phóngviên của Tiền phong có khả năng tìm tòi, phát hiện những vấn đề nhức nhốicủa xã hội, bóc tách nó, đi đến cùng để tìm ra sự thật về nó Có thể kể đếnnhững cây bút viết điều tra như nhà báo Xuân Ba, nhà báo Đình Thắng,Phùng Sưởng, Sỹ Lực, Minh Đức, Nam Cường….Có nhiều vụ việc khuất tấtđược Tiền phong phanh phui đã đem lại hiệu ứng xã hội rộng lớn

Các thế hệ nhà báo trẻ đang dần tiếp bước cha anh, hoạt động sôi nổitrong lĩnh vực báo chí điều tra, một lĩnh vực đòi hỏi cao về chuyên mônnghiệp vụ, bản lĩnh và đạo đức

Tiểu kết chương 1:

Như vậy, chương 1 của khóa luận đã làm rõ một số khái niệm liên quanđến điều tra nhập vai Từ nhiều hướng tiếp cận các tài liệu, qua ý kiến của cácnhà nghiên cứu báo chí khác nhau, tác giả đã nêu lên quan điểm riêng về thểloại, nghiệp vụ điều tra và kỹ năng điều tra nhập vai Việc thao tác hóa kháiniệm một cách cụ thể như vậy trở thành tiền đề nhận thức của đề tài, giúp choviệc hiểu toàn bộ khóa luận được dễ dàng và thống nhất

Tại đây, những đặc điểm cơ bản và điển hình của thể loại điều tra cũng

đã được trình bày một cách có chọn lọc Qua đó có thể khẳng định rằng tínhchất phức tạp của vấn đề điều tra, đối tượng điều tra, sự khó khăn trong quátrình thu thập thông tin và những nguy hiểm mà nhà báo viết điều tra có thểphải đối mặt trong quá trình điều tra là những yếu tố cơ bản và trực tiếp đòihỏi nhà báo phải nhập vai Nhập vai chỉ là một trong những phương pháp thuthập thông tin nhưng có vai trò quan trọng trong quá trình tác nghiệp của nhàbáo điều tra Kỹ năng nhập vai của nhà báo có vai trò quyết định đối vớithành công của môt bài báo điều tra nhập vai Tác giả còn đề cập một sốnguyên tắc cơ bản khi điều tra nhập vai làm cơ sở cho quá trình khảo sát,nhận xét các vấn đề liên quan

Cuối cùng, chương này cũng giới thiệu những thông tin cơ bản về báoLao động và báo Tiền phong để có cái nhìn mang tính định hình về đối tượngkhảo sát của đề tài Bề dày lịch sử, khả năng thông tin đa dạng và đặc biệt làthế mạnh về thể loại điều tra là lí do tác giả chọn 2 tờ báo này cho phần khảosát

Chương 2 THỰC TRẠNG VẬN DỤNG KỸ NĂNG NHẬP VAI CỦA

NHÀ BÁO VIẾT ĐIỀU TRA

Quá trình khảo sát 2 tờ báo Tiền phong và Lao động trong vòng 6 tháng(1/10/2014 – 31/3/2015) ghi nhận được 503 bài điều tra, tức là trung bình mộttháng có gần 20 (16,77) bài được viết theo thể loại điều tra Đây là một sốlượng khá lớn vì điều tra không phải thể loại dễ viết, cũng đòi hỏi các nhà báo

đổ thời gian và công sức để thu thập thông tin Hơn nữa, không phải lúc nàocũng cũng có sẵn các sự kiện nóng, những mâu thuẫn cần phải giải đáp đểthực hiện điều tra Số lượng bài điều tra theo tháng khá đều, dao động từ 40 –

50 bài mỗi báo Cá biệt, vào tháng 2/2015, do có số Tết nên lượng bài điều tragiảm đi hơn một nửa Trên báo Lao động tháng 2 chỉ có 15 bài điều tra, con

số này ở báo Tiền phong là 20 Cá biệt, trên báo Lao động, trong tháng10/2014 có tới 68 bài

Tuy nhiên, trong số hơn 500 bài điều tra, chỉ có 54 bài điều tra có sửdụng kỹ năng nhập vai, chiếm 10,73%, còn lại sử dụng các phương phápkhác như tài liệu, quan sát, phỏng vấn

10.73%

89.27%

Bài điều tra nhập vai Bài điều tra không sử dụng kỹ năng nhập vai

Biểu đồ 2.1 Tỉ lệ bài báo điều tra sử dụng kỹ năng nhập vai (%)

2.1 Các lĩnh vực điều tra thường sử dụng kỹ thuật nhập vai

Đề tài của các bài báo điều tra rất đa dạng, thuộc mọi mặt của đời sống

xã hội Hễ là vấn đề tồn tại mâu thuẫn thì đều có thể trở thành đề tài của điềutra Trong khi đó, nhập vai lại thường được sử dụng ở những lĩnh vực phứctạp, động chạm đến quyền lợi của nhiều cá nhân, tổ chức Khảo sát cho thấycác bài điều tra sử dụng kỹ năng nhập vai thường thuộc các lĩnh vực: An ninhkinh tế , An ninh trật tự , Vệ sinh an toàn phẩm, Bảo vệ môi trường – sinhthái

Biểu đồ 2.2 Tỷ lệ các bài điều tra có nhập vai phân theo lĩnh vực (%)

tượng vi phạm lại là những người có thế lực, tổ chức chặt chẽ nên không dễ gìkhai thác thác thông tin từ đối tượng Vì vậy, khi điều tra trong lĩnh vực này,nhà báo thường phải sử dụng phương pháp điều tra hơn cả.

Có đến 44,44% bài điều tra có nhập vai liên quan đến lĩnh vực an ninhkinh tế Trong đó có những đề tài nhức nhối, nan giải như làm hàng giả, hàngnhái, buôn lậu, kinh doanh trái phép

Trong bài “Nạn sản xuất mũ bảo hiểm giả tại TP.HCM: Cơ sở thật, địachỉ ma – Bài 1: Bất lực với mũ bảo hiểm giả” (báo Lao động – số 230 – ngày2/10/2014), nhóm phóng viên Trần Phan – Minh Quân đã vào vai khách hàng

để điều tra nạn làm giả, làm nhái mũ bảo hiểm

Loạt bài “Buôn lậu vẫn ngày đêm qua biên giới” của Thành An – CôngThắng – Thông Chí, “Buôn lậu “nóng” biên giới Tây Nam” của Hữu Danhtrên báo Lao động viết về nạn buôn lậu hoành hành qua biên giới không thểkiểm soát nổi Nhà báo đã phải nhập vai thành người mua hàng, hành khách,chủ hàng để thăm dò hoạt động của các con buôn

Có những đề tài lớn ở lĩnh vực này mà các nhà báo đều quan tâm Viết

về nạn sản xuất và tiêu thụ tôn giả trên thị trường, báo Lao động có loạt bài

“Tôn giả lũng đoạn thị trường” (số 272 và 273 – ngày 20 và 21/10/2014) cònTiền phong có loạt bài “Hoang mang trước "ma trận" tôn giả” (số 323 và 234– ngày 19 và 20/11/2014) Trong các bài đó, các tác giả đều trong vai người

đi mua tôn để thâm nhập các đại lý, các cơ sở sản xuất tôn giả

Bài “Loạn taxi “dù” ở Quảng Ninh” (báo Lao động - số 273 – ngày21/11/2014), tác giả Nguyễn Hùng vào vai một người mua xe và phụ tùng cũcủa một taxi “dù” đã giải nghệ để điều tra hoạt động ngang nhiên, tự phát,thiếu quản lý của loại hình xe này

Một số đề tài nóng, độc đáo trong lĩnh vực này cũng đã được triển khai,thể hiện sự nhạy bén của nhà báo

Trong bài “Bất thường đường dây đi Úc giá 350 triệu trên báo Tiềnphong – số 303 – ngày 30/10/2014, phát hiện dấu hiệu lừa đảo của đường dâychiêu mộ người lao động đi Úc và Tây Ban Nha, nhóm phóng viên Kinh tế đãnhập cuộc điều tra Để tiếp cận đối tượng, phóng viên đã quyết định vào vaimột người có nhu cầu đi lao động, và ghi nhận những lời quảng cáo trên trời.

Từ đó, phóng viên tìm hiểu được cách thức hoạt động, chiêu trò lừa đảo củađường dây này: đây là chương trình học viên đi theo hình thức cán bộ củaBan đi học do Cty Cổ phần XNK Tổng hợp và phát triển Trang trại ViệtNam- đơn vị độc lập “bảo trợ hoạt động cho Ban Kinh tế Trang trại và Ngànhnghề nông thôn, đi 3 đợt/ năm, 10 người/đợt, giá 320 – 350 triệu cùng 120triệu đồng tiền bảo lãnh, không cần chứng chỉ Tiếng anh, hứa hẹn nhiềuquyền lợi Tuy nhiên, các cơ quan chức năng lại khẳng định Cty Cổ phầnXNK Tổng hợp và phát triển Trang trại Việt Nam không được cấp phép hoạtđộng trong lĩnh vực xuất khẩu lao động, cũng không đăng ký đưa lao động đi

Úc Qua đó càng có thể khẳng định tính chất lừa đảo, sai luật của đường dâynày, cảnh báo đến người lao động cả nước

Bài “Một siêu thị trên QL1A hoa hồng cho tài xế 47%” (báo Tiềnphong – số 314 – ngày 10/11/2014) là một tác phẩm tích cực trong phòngchống gian lận thương mại Phát hiện dấu hiệu bất thường về hoạt động củasiêu thị “ma” trên quốc lộ 1A, phóng viên Nam Cường đã thâm nhập vào siêuthị này với vai khách hàng, qua đó xác định được những bất thường của siêuthị, cụ thể: khi khách hàng tới nơi sẽ được mời uống một loại trà gây cảm giáchưng phấn, gặp gì cũng muốn mua (theo lời lái xe), sản phẩm không có nguồngốc xuất xứ rõ ràng, cùng một sản phẩm nhưng khi thì nói của Việt Nam, khilại bảo của Đài Loan, Pháp với thái độ lúng túng của người mời chào trongkhi nhãn mác toàn chữ Trung Quốc Sau khi trực tiếp mua đồ, phong viênphát hiện giá của các sản phẩm ở đây đắt gấp gần 6 lần hàng bày bán trên thịtrường Một điều bất thường nữa là công ty có dịch vụ đưa đón khách miễn

phí, tài xế được chi hoa hồng đến 47% tiền hóa đơn cùng 15.000 đồng/lượt

chở Đến tài xế còn thắc mắc “53% còn lại, họ lấy gì để trả lương, vận hành…” Trong khi đó, cán bộ Quản lý thị trường lại không hề hay biết Việc

phát hiện, điều tra rõ vụ việc có tác động to lớn, làm trong sạch nền kinh tế,đảm bảo cạnh tranh công bằng cũng như quyền lời người tiêu dùng

Như vậy, trong lĩnh vực kinh tế, điều tra nhập vai thường tập trung ởnhững đề tài lớn như buôn lậu, sản xuất - kinh doanh hàng giả, hàng nhái,hàng lậu, dịch vụ lừa đảo người tiêu dùng, người lao động, kinh doanh cácmặt hàng chưa được cấp phép Bằng phương pháp nhập vai, các nhà báo đãtiếp cận được những nhiều vụ việc, bóc trần nhiều đường dây, trong đó cómột số vụ việc lớn mà nếu sử dụng danh nghĩa nhà báo thì không thể tiếp cậnđược Vai thường sử dụng nhất trong lĩnh vực này là vai khách hàng, hànhkhách

2.1.2 Lĩnh vực An ninh trật tự

Nếu kinh tế quản lý quan hệ giữa người mua– kẻ bán, giữa nhà nước –nhân dân về mặt sở hữu và quản lý tài sản thì An ninh trật tự lại đảm bảo vềtính mạng, danh dự, nhân phẩm, thông tin cá nhân của con người trước nhữnghành vi gây rối, lừa đảo, gây mất an toàn xã hội, cản trở việc quản lý xã hội.Đây cũng là vấn đề nhức nhối Có những nhóm đề tài phức tạp, khó tiếp cậndưới danh nghĩa nhà báo, cần sử dụng nhập vai đó là: an ninh thông tin, antoàn giao thông vận tải (GTVT), phòng chống tệ nạn xã hội…

Với đề tài an ninh thông tin, có những bài viết phanh phui hành vi muabán thông tin cá nhân, lấy danh nghĩa công ty để lừa đảo khách hàng Trênbáo Tiền phong có loạt 2 bài “Đủ kiểu mua thông tin cá nhân” (số 297 – ngày24/20/2014) và “Mua thông tin: Hé lộ nguồn cung cấp” (số 281 – ngày28/10/2014) Khi thực hiện loạt bài này, tác giả Nguyễn Dũng đã nhiều lầntrong vai khách hàng có nhu cầu mua danh sách khách hàng qua cả nhân viênmôi giới và các trang mạng xã hội, qua đó điều tra cách thức giao dịch, đối

tượng khách hàng cũng như nguồn cung cấp Theo đó, nhà báo biết đượchàng ngày, hàng giờ có rất nhiều danh sách khách hàng bị tiết lộ, không chỉcung cấp danh sách khách hàng, chúng còn đổi tên sim theo hình thức Tổngđài để tạo độ tin cậy cho khách hàng của người mua danh sách Đối tượngmua thông tin các nhân thường là nhân viên kinh doanh của các công ty, ngânhàng,…nếu là ngân hàng thì giá sẽ đắt hơn khoảng 1000 đồng/đầu số, trongkhi thông thường chỉ 20 đồng Đáng chú ý, dịch vụ này công khai trên cácmạng xã hội nhưng không bị sờ gáy Nguồn lộ thông tin này thường là lậptrình viên cao cấp của các ngân hàng, các nhân viên đăng kiểm của Sở GTVT,nhân viên ngành thuế, người quen ở các nhà mạng… Đây là hình thức ăn cắpthông tin cá nhân một cách tin vi, có sự móc nối hệ thống mà chắc chắn nhàbáo không thể tìm ra, không được chia sẻ nếu không sử dụng nhập vai Nhữngthông tin mà nhà báo có được từ việc nhập vai phơi bày cho rất nhiều ngườibiết về hình thức này để họ cảnh giác với thông tin cá nhân của mình, đồngthời buộc các cơ quan chức năng vào cuộc điều tra

Nhiều khi sự nhập vai của nhà báo không xuất phát từ ý định ban đầu

mà là nhờ “tương kế tựu kế” Trong một lần bị một số máy lạ mời chào mua

Sổ số kiến thiết, phóng viên Công Minh đã khéo dẫn dắt câu chuyện theohướng kẻ lừa đảo mong muốn hòng xác đi đến cùng bóc trần đường dây này.Việc hóa thân vào một kẻ mê cờ bạc, cả tin đã khiến kẻ lừa đảo không hề nghingờ gì mà lộ ra ngay bản chất của mình Sau đó, nhà báo phối hợp với công

an triệt gọn đường dây này Bài báo “"Dắt mũi" kẻ lừa đảo giả danh giám đốccông ty xổ số” đăng trên Tiền Phong – số 342 - ngày 8/12/2014 thực sự làđòn cảnh tỉnh cho những ai dễ cả tin vào những món hời từ trên trời rơixuống, để không bị mắc bẫy những kẻ lừa đảo nữa

Đối với loại đề tài về những lĩnh vực khó khai thác, khó nhìn thấy nhưvậy, nhập vai càng là một phương pháp điều tra hữu hiệu hơn bao giờ hết

Trong lĩnh vực GTVT, sự an toàn của hành khách, an ninh các bến xe

là điều được bạn đọc cũng như các cơ quan chức năng quan tâm hơn cả Cụthể là tình trạng lái xe ẩu, xe “dù” không phép, “cò” vé hoạt động ngày càngnhiều, tinh vi, nhiều chiêu trò, thậm chí manh động Vì thế nhà báo cũng cần

“biến hóa” khi điều tra đối tượng này Xuất hiện các bài viết thuộc đề tài nàynhư “Vé tàu Tết Ất Mùi 2015: Nhà ga báo hết, "cò" tung vé ra bán” (MinhQuân – Trần Phan, báo Lao Động - số 291 – ngày 12/12/2014), “Xe về tếtnhồi nhét, "chặt chém"” (Hà Anh Chiến, báo Lao động - số 33 – ngày9/2/2015), “Bất an "xe dù" ngày tết” (Lê Hà - Việt Hùng, báo Tiền phong - số

39 - ngày 8/2/2014),…

2.1.3 Lĩnh vực vệ sinh an toàn thực phẩm

Ảnh hưởng trực tiếp tới sức khỏe, tính mạng con người, đây là lĩnh vựcđược công chúng rất quan tâm Các đối tượng của điều tra trong lĩnh vực nàythường là những hành vi gian dối của các tổ chức, cá nhân trong chế biến thựcphẩm sử dụng những loại hóa chất độc hại, không rõ nguồn gốc xuất xứ đểgiảm chi phí thu lợi nhuận, không đảm bảo vệ sinh có nguy cơ gây ảnh hưởngtức thì hoặc lâu dài đến người tiêu dùng

Có 2 mảng chính trong lĩnh vực này: kinh doanh các sản phẩm không

có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và công nghệ sản xuất chế biến thực phẩm mất

vệ sinh

Với tình trạng tràn lan các sản phẩm hàng hóa, thực phẩm không cónguồn gốc rõ ràng, các nhà báo thường vào vai khách hàng để tiếp cận với cáccửa hàng, cơ sở kinh doanh để quan sát, tiếp cận việc kinh doanh các loạihàng hóa này Phóng viên Nguyễn Hà có nhiều bài điều tra về mảng này đăngtrên báo Tiền phong như “Bó tay với thịt ruốc giá rẻ” (số 315 – ngày11/11/2014), “Mứt, bánh kẹo “3 không” bày bán tràn lan” (số 7 – ngày7/1/2015), “Choáng với bột ninh nhừ siêu tốc” (số 33 – ngày 2/2/2015), …

Trong đó đáng chú ý là bài “Choáng với bột ninh nhừ siêu tốc” (báoTiền phong, số 33 – ngày 2/2/2015) Ở bài này, phóng viên vào vai kháchhàng mua bột ninh nhừ siêu tốc ở các chợ đầu mối Lúc đầu một số chủ hàngcòn e ngại không bán, chỉ khi phóng viên Nguyễn Hà mua một số mặt hànggia dụng để tạo lòng tin thì chủ cửa hàng mới chịu tiết lộ những thông tin vềloại hóa chất này Qua đó, tác giả được chủ hàng, chủ buôn cho biết các sảnphẩm có xuất xứ từ Trung Quốc hoặc từ Úc (?) Họ biết là hàng cấm nhưngvẫn bán vì thường các quán chè, phở thường có nhu cầu dùng để ninh nhanhcác loại thực phẩm, giảm thời gian chế biến, giảm chi phí Ngoài nhập vai đểtiếp xúc với những người bán buôn, bán lẻ, tìm hiểu xuất xứ và tình hình tiêuthụ của mặt hàng này, tác giả cũng trực tiếp dùng thử bột này để quan sát.

Ở mảng đề tài thứ 2, xuất hiện hàng loạt bài viết đi sâu điều tra quátrình sản xuất tại chính các cơ sở sản xuất như “Bột bắp + Hóa chất = Càphê”, “Giết mổ gia súc, gia cầm ngoài vòng kiếm soát: Thực phẩm bẩn đếnthẳng chợ” (báo Lao động – số 23 – ngày 28/1/2015), “Công nghệ mứt bẩn”(báo Tiền phong – số 34 – ngày 3/2/2015), “Bất an bữa ăn học trò” (báo Tiềnphong – số 70 – ngày 11/3/2015), “Vào lò làm nước đá bẩn” (báo Tiền phong–số 82 – ngày 23/3/2015 Bên cạnh những vai đơn giản như khách hàng cónhu cầu mua buôn với số lượng lớn để tiêu thụ tại các tỉnh, tìm nguồn cungthực phẩm cho các nhà trường, những vai chỉ tiếp xúc nhanh, trong thời gianngắn với các cơ sở sản xuất, còn có những bài mà tác giả có sự nhập vai rấtsâu, có khi hóa thân làm công nhân trong suốt một tuần, trực tiếp tham giavào các công đoạn của quá trình sản xuất, có điều kiện quan sát những hìnhảnh, những hành vi mất vệ sinh ở nhiều thời điểm khác nhau, đem đến chongười đọc cái nhìn thấu đáo, hiểu rõ thực trạng an toàn vệ sinh tại các cơ sởchế biến này, qua đó, cảnh giác hơn với những sản phẩm mà mình dùng

2.1.4 Lĩnh vực bảo vệ môi trường – sinh thái

Môi trường sinh thái là lĩnh vực bao gồm các vấn đề liên quan đến sựtồn tại, phát triển của các yếu tố tự nhiên: tài nguyên khoáng sản (đất, nước,quặng…) động vật, thực vật quý hiếm, …

Trong số các bài điều tra nhập vai được khảo sát, chỉ có 3 bài thuộc lĩnhvực này, chiếm 5,56% Tuy nhiên lại là những đề tài có lớn, có tác động tolớn, có liên hệ sâu rộng với môi trường tự nhiên, tài sản quốc gia và cuộcsống của con người và ghi nhận sự thâm nhập sâu, nhập vai hiệu quả của cácnhà báo

Để phanh phui, triệt phá được đường dây buôn bán rùa biển (loài đượcbảo vệ đặc biệt, cấm mọi hình thức nuôi, nhốt, săn bắt, giết, vận chuyển, buônbán) được cho là lớn nhất Việt Nam , nhà báo đã sử dụng nhiều “biện phápnghiệp vụ” của nhà báo… Ngoài theo dõi, dò hỏi người dân, nhà báo HoàngQuân – Sơn Thành còn “nằm vùng” cùng với công an “hóa trang trinh sát” (từdùng để chỉ nhập vai bên công an), “đóng vai” đủ các nghề để thâm nhập Cókhi các chiến sĩ công an hóa trang thành người đi thuê nhà xưởng, suýt mởđược xưởng của C (một kẻ bắt giữ, buôn bán, chế biến rùa biển khổng lồ) ra

để “xem hàng” trước khi đặt cọc Còn quá trình nhập vai của phóng viên lạiđược tiết lộ nhiều trong bài “Ai là "ông trùm" thật sự của những "nấm mồ rùabiển lớn nhất Việt Nam"?” (Báo Lao động – số 280 – ngày 29/1/2015) Trongvai một người đi mua đất làm kho xưởng, nhà báo đã được người dân cungcấp nhiều thông tin giá trị về C (người nhiều khả năng là ông “trùm”) vàđường dây buôn bán động vật hoang dã quý hiếm này, mà nếu biết là nhà báohay công an thì vì sợ thế lực của C mà họ sẽ không cung cấp Còn rất nhiềuvai khác mà nhà báo không tiết lộ trong bài báo nhưng mỗi người đọc đềunhận thấy khả năng dấn thân, nhập cuộc, quá trình hóa thân gian nan của họtrong quá trình vạch trần và bắt giữ đường dây này (ngày 19/11/2014) Khôngđơn giản là kể lại câu chuyện, tác giả còn phân tích những chi tiết để khẳng

định ông “trùm” thực sự là Hoàng Mạnh C chứ không phải Hoàng Tuấn Hải,người nhận là ông trùm và đã đứng ra nhận tội

Trong các bài viết, rất nhiều lần chính tác giả khẳng định hiệu quả củaviệc nhập vai Sở dĩ phải nhập vai là vì đây là đường dây lớn, có tính xuyênquốc gia, đối tượng hết sức tinh vi, thế lực lớn, vô cùng bạo tàn Ngay cả khi

đã nhập vai, nhà báo đôi khi vẫn khó tiếp cận đối tượng, bị bảo vệ đe dọahoặc “dứt dây động rừng”, khiến đối tượng chuyển lượng lớn hàng hóa đi chỗkhác…

Còn trong phóng sự điều tra “Rừng bảo tồn là con ngỗng béo!” (báoLao động – số 8 – ngày 8/1/2015), để điều tra việc phá rừng bảo tồn mà mộtcán bộ kiểm lâm phản ánh, nhà báo Đỗ Doãn Hoàng thâm nhập sâu vào khubảo toàn thiên nhiên Nà Hẩu Anh đã trở thành một người đi rừng thứ thiệt,một cán bộ địa chất đi vào rừng tìm khoảng sản Nhưng cũng chỉ vào đến suối

là “chúng nó” (lâm tặc) kiên quyết đuổi, dọa nạt vì nghi ngờ là công an Khi

đó, 3 anh trinh sát đặc công lão luyện cũng phải “lầm lũi hạ sơn”, chỉ nhà báo

là đi theo “gã rằn rì” trong tình trạng điện thoại mất sóng Có những chi tiết

thú vị, đặc trưng nghề nghiệp “Vứt chiếc xe Min – khơ bánh cuốn xích quẫy như con cá trê trong bùn đất ở rệ rừng, rút trong các túi hộp của quần rằn ri

ra toàn bia, rượu, với gói mì tôm sống, anh ta mời chúng tôi dùng tạm Không biết anh ta làm nghề gì, tên là gì, đưa chúng tôi đi đâu? Các máy quay

bí mật là cái cúc áo, cái đồng hồ đeo tay cứ “tèn tèn” ghi hình trong lúc sợ vãi mồ hôi hột”

Trong cuộc gặp hiếm hoi với nhà báo Đỗ Doãn Hoàng, anh chia sẻ vềchuyến đi này: “Nhớ nhất hôm đó là bị đói, đói dã man Đi bộ từ sang sớm,đến 4h chiều mới được ăn trưa Và đi bộ đến mức không tin là mình có thểsống sót, đến nửa đêm về đến xã Mỏ Vàng, bản Cánh Tiên Ôi, cái tên bản rấthay mà rất dữ dằn, xã mỏ Vàng, rồi xã Đại Sơn, rồi xã Nà Hẩu, nghe tên đã

sợ, đã huyền bí Tôi ám ảnh nhất, đi bộ đến lúc nhìn thấy ánh sang le lói của

đèn điện dưới thung lũng, tôi đã gào lên “Sống rồi!” Nhưng đi bộ thêm 2tiếng nữa thì mới gặp ngôi nhà đầu tiên Các bạn đạo diễn, quay phim đi cùng,đều tin là mình khó sống sót khi xâm nhập vào cánh rừng đó, tôi đã rất áy náy

lo cho họ, nếu mình có mệnh hệ nào thì chả sao, nếu họ bị “ngỏm” trong rừngthì mình ân hận lắm Vì tội dụ dỗ họ đi theo tôi”

Sau nhiều ngày tìm hiểu, tiếp xúc với nhiều loại người, từ lâm tặc đã

“giải nghệ” đến cán bộ huyện…nhà báo đã có những bằng chứng rất xác thực

về sự tha hóa của cán bộ kiểm lâm, nạn bảo kê rừng với dấu hiệu “mua giấyphép” để chở gỗ ra khỏi rừng bảo tồn

Anh cũng cho biết: “Vụ đó, giờ đây, tất cả những người vi phạm làkiểm lâm đã bị kỷ luật, cách chức, điều chuyển công tác Sau khi Lao động vàVTV phát sóng (tôi điều tra và dẫn chương trình) thì Đài đã trao cho phóng sựđiều tra đó giải… phóng sự hay nhất của quý (4 tháng)”

2.2 Các dạng nhập vai

Để đạt được mục đích thu thập thông tin, bằng chứng phục vụ cho quátrình điều tra, tùy vào hoàn cảnh mà các nhà báo hóa thân vào các nhân vậtkhác nhau, ở các mức độ khác nhau Đôi khi chỉ là những vai đơn giản nhưmột người khách đi mua hàng như vai người mua hàng về buôn ở tỉnh lẻ trongbài “Mứt, bánh kẹo "3 không bày bán tràn lan” (báo Tiền Phong- số 7 - ngày7/1/2015) để có thể hỏi mà không bị chủ hàng xua đuổi Cũng có khi nhà báonằm vùng trong những cơ sở sản xuất trong thời gian dài để có thể theo dõicác đối tượng tỉ mỉ, có thể chụp ảnh, ghi hình, phải đối mặt với nguy hiểm khi

bị phát hiện như vai công nhân trong bài “Vào lò làm nước đá bẩn” (báo TiềnPhong - số 82 - ngày 23/3/2015)

Cũng có khi nhà báo không chỉ “diễn” một “vai” mà có thể “sắm” rấtnhiều “vai” để tiếp cận các đối tượng khác nhau, ở những hoàn cảnh tácnghiệp khác nhau Ví dụ, trong bài “Đột nhập bãi rút ruột xe bồn ở HảiDương” (báo Tiền phong - số 7 - ngày 7/1/2015), tác giả Minh Đức có lúc

phải vào vai một phụ xe tải để lân la hỏi chuyển người dân, có khi “hóa thân”làm thợ sửa điện thoại để tiếp cận phía sau bãi xe, làm thợ sửa chữa điện lựctiếp cận cột điện phía tường bao, quan sát từ trên cao

Qua khảo sát, có thể thấy được sự đa dạng trong các vai được sử dụngtrong quá trình điều tra của các nhà báo Có thể quy chúng vào một số vaiđiển hình: vai khách hàng, vai hành khách và một số dạng vai khác Các dạngvai này xuất hiện với tần suất khác nhau

Vai khách hàng Vai hành khách Một số vai khác 0

Biểu đồ 2.3 Tần xuất xuất hiện của các dạng vai trong các bài báo

điều tra được khảo sát

Nhìn biểu đồ có thể thấy, vai khách hàng thường xuyên được sử dụngnhất Một số dạng vai khác bao gồm những “vai” xuất hiện chỉ 1 hoặc 2 lần,chiếm tỷ lệ thấp

Các nhà báo rất ưa chuộng vai này Bằng chứng là vai khách hàng có sốlần xuất hiện nhiều nhất trên cả 2 báo Số bài sử dụng vai khách hàng chiếm42,31% (11 bài ) bài điều tra sử dụng nhập vai trên báo Lao động, con số nàytrên báo Tiền phong 71,43% (20 bài).

Có thể thấy hàng loạt bài báo sử dụng vai này Trên báo Tiền Phong cócác bài “Đủ kiểu mua thông tin cá nhân” (số 297 – ngày 24/10/2014), “Bó tayvới thịt ruốc giá rẻ” (số 315 – ngày 11/11/2014), “Cạm bẫy dịch vụ việc làmmiễn phí” (số 90 – ngày 31/3/2015)…hay loạt bài “Hoang mang trước “matrận” tôn giả” (ngày 19 và 20/11/2014)…

Trên báo Lao động vai này cũng được sử dụng ở nhiều bài như “Nạnsản xuất mũ bảo hiểm giả tại TP.HCM: Cơ sở thật, địa chỉ "ma" - Bài 1: bấtlực với mũ bảo hiểm giả” (số 230 – ngày 2/10/2014), “Loạn taxi "dù" ởQuảng Ninh” (số 273 – ngày 21/11/2014), “Giết mổ gia súc, gia cầm ngoàivòng kiếm soát: Thực phẩm bẩn đến thẳng chợ” (Số 23 – ngày 28/1/2015)…hay loạt bài “Bánh kẹo Tết - nhãn hiệu nào cũng "nhái"” (ra ngày 14 –15/1/2015)

Đối với loại vai này, nhà báo thường đóng giả làm người mua hànghóa, dịch vụ…và sử dụng khi đối tượng điều tra là người bán hàng, ngườicung cấp các dịch vụ Lúc này, nhà báo đem lại “lợi ích” (trực tiếp hoặc tiềmẩn) cho đối tượng nên có điều kiện quan sát, phỏng vấn đối tượng mà không

bị nghi ngờ gì, thậm chí nếu khéo léo khai thác, nhà báo còn được chia sẻnhững thông tin có giá trị

Ví dụ, trong bài “Bột bắp + Hóa chất = Cà phê” (báo Lao động, số 23,ngày 28/1/2015), nhà báo Đặng Trung Kiên đã vào vai một người kinh doanh

cà phê bột đi tìm mối hàng để tận mục sở thị các cơ sở sản xuất Qua đó nhàbáo có những quan sát “ngổn ngang can lọ đựng hóa chất, nguyên liệu toànngũ cốc”,…Tin tưởng cùng là người buôn bán cùng mục đích kiếm lời, ôngNg.Q.H – chủ cơ sở rang xay cà phê K.Th.X (phường Hòa Khánh, TP Buôn