MỤC LỤC3.1 Giúp HS biết cách xác định đúng yêu cầu của đề bài để xây dựng hướng làm bài 5 3.5 Luyện lời văn chuyển cảnh, liên kết đoạn trong văn tả cảnh 10 3.6 Hướng dẫn HS luyện viết cá
Trang 1MỤC LỤC
3.1 Giúp HS biết cách xác định đúng yêu cầu của đề bài để xây dựng
hướng làm bài
5
3.5 Luyện lời văn chuyển cảnh, liên kết đoạn trong văn tả cảnh 10 3.6 Hướng dẫn HS luyện viết cách mở bài và kết bài miêu tả cảnh 11
I më ®Çu
1 Lí do chon đề tài.
- Các em học sinh nói chung và đặc biệt các em học sinh lớp 6 nói riêng rất hồn nhiên trong trắng Các em như những vùng đất phù sa màu mỡ, phì nhiêu Giáo viên cùng toàn xã hội có trách nhiệm gieo trồng những hạt giống tốt trên những vùng đất phù sa ấy để thu được những hoa thơm, trái ngọt về cả tri thức và đạo đức Với môn Ngữ văn thì hạt giống tốt về kiến thức văn học không chỉ riêng nội dung ý nghĩa sâu sắc từ mỗi bài học hay một khái niệm Tiếng Việt nào đó mà học sinh cần
Trang 2phải có được những kỹ năng để làm một bài văn một cách thành thạo Văn học, từ lâu đã là một bộ môn khoa học xã hội hay song chưa hẳn học sinh nào cũng thích học, thích viết (Thậm chí còn có xu thế ngại học bộ môn này với nhiều lí do khác nhau) Vậy đối với giáo viên giảng dạy bộ môn ngữ văn, ngoài việc cung cấp nội dung bài dạy theo hướng dẫn của sách giáo khoa, sách giáo viên, chúng ta còn phải rất quan tâm đến phương pháp rèn kỹ năng hành văn cho học sinh Đặc biệt là đối tượng học sinh lớp 6 – lớp đầu cấp học – khi mà kỹ năng này hầu như các em chưa
có Vì vậy, tôi đưa ra đề tài: “Kinh nghiệm rèn luyện kỹ năng làm văn miêu tả cảnh cho học sinh lớp 6”.
2 Mục đích nghiên cứu.
- Rèn kỹ năng làm văn miêu tả cảnh là một việc làm rất thiết thực cho phần làm văn miêu tả nằm trong học kỳ II Ngữ văn 6 Đặc biệt việc rèn kỹ năng làm văn miêu tả cảnh cho học sinh theo tôi còn là việc tháo gỡ những vướng mắc, xoá đi tâm lí ngại học văn của một số học sinh Từ đó xây dựng và phát triển tình yêu với môn văn học trong nhà trường cho học sinh Giúp các em có được tình yêu với những cảnh vật bình thường như: dòng sông, cánh đồng, mái trường… rộng hơn là tình yêu quê hương đất nước trong tâm hồn các em học sinh Cụ thể trong nghiên cứu này, tôi nhằm giúp học sinh đạt được những kỹ năng sau:
- Giúp học sinh biết cách xác định đúng yêu cầu của đề bài để xây dựng hướng làm bài
- Hướng dẫn học sinh cách tìm ý cho bài văn tả cảnh
- Rèn kỹ năng diễn đạt trong văn miêu tả cảnh cho học sinh
- Rèn kỹ năng dựng đoạn trong văn tả cảnh
- Luyện lời văn chuyển cảnh, liên kết đoạn cho bài văn tả cảnh
- Luyện viết mở bài và kết bài cho bài văn tả cảnh
3 Đối tượng nghiên cứu.
Trang 3- Kỹ năng miêu tả cảnh là một kỹ năng cần thiết đối với tất cả học sinh khối 6 Do
đó đối tượng nghiên cứu để áp dụng là tất cả đối tượng học sinh lớp 6 Phụ thuộc vào năng lực của từng học sinh mà chúng ta sẽ sử dụng thời gian rèn luyện khác nhau
4 Phương pháp nghiên cứu.
- Nghiên cứu lí thuyết: Phương pháp dạy học bộ môn (Ngữ Văn)
- Khảo sát thực tế: Khảo sát học sinh khối 6 ở nhà trường
- Phương pháp thống kê: Thống kê kết quả trước và sau khi áp dụng kinh nghiệm
II NỘI DUNG.
1 Cơ sở nghiên cứu.
1.1 Cơ sở lý luận:
Văn học là một bộ môn nghệ thuật sáng tạo ngôn từ đầy giá trị Có thể coi mỗi một tác phẩm văn học là một viên ngọc trong cuộc sống, nó bay bổng tạo nên những khúc nhạc làm cho cuộc sống đời thường thêm chất thơ Vậy làm thế nào cho học sinh mình cảm nhận được chất thơ của cuộc sống đời thường cũng như có thể sáng tạo nên những tác phẩm nghệ thuật “bé con” giá trị ? Tôi nghĩ đó là một việc làm mà mọi giáo viên đang tìm cách đi nhẹ nhàng nhất và có hiệu quả nhất Nhìn nhận vấn đề một cách cụ thể hơn chúng ta thấy: chương trình ngữ văn lớp 6
so với chương trình tiểu học mà các em đã làm quen và có nhiều những khái niệm trừu tượng Riêng làm văn, đòi hỏi các em phải có cách viết già dặn hơn, sinh động hơn và đặc biệt trong văn miêu tả cảnh phải có hình ảnh sống động, thuyết phục lòng người điều đó không thể đi từ lý thuyết sang thực hành ngay được, bởi tư duy của lứa tuổi các em học sinh lớp 6 còn là tư duy cụ thể, chưa tiếp nhận ngay được những kiến thức trừu tượng Cảm quan của các em còn “thô sơ” chưa có nhiều tính hình ảnh, sáng tạo nghệ thuật
1.2 Cơ sở thực tiễn:
Trang 4Thực ra các em đã quen với việc thực hành viết văn dạng văn bản mẫu và tái tạo văn bản tương tự mẫu ở cấp tiểu học Cho nên việc sáng tạo một văn bản nghệ thuật đối với các em học sinh lớp 6 là việc làm vô cùng khó khăn và không có hứng thú Hơn nữa sự say mê đọc tư liệu văn học của các em học sinh (thời nay) là ít ỏi, bởi những thông tin hiện đại: hoạt hình, truyện tranh, đặc biệt là những dịch vụ In-tơ-nét tràn lan cuốn hút lòng trẻ Điều đó đương nhiên làm nghèo nàn vốn ngôn từ nghệ thuật quý giá của văn học trong mỗi học sinh
Đặc biệt đối với các em học sinh thuộc các khu vực nông thôn miền núi, vùng dân tộc thiểu số thì khả năng diễn đạt, hành văn của các em là một trở ngại lớn ảnh hưởng tới chất lượng bài văn Trường THCS Nguyệt Ấn – Ngọc Lặc là một trong những trường thuộc khu vực như vậy
Từ những cơ sở trên tôi thiết nghĩ :quá trình rèn kỹ năng làm văn miêu tả cảnh cho học sinh lớp 6 là một việc làm thiết thực nên làm và làm một cách cặn kẽ để có hiệu qủa tốt nhất
2 Thực trạng của vấn đề.
Trước khi áp dụng kinh nghiệm, tôi đã tiến hành khảo sát học sinh bằng hình thức viết bài văn tả cảnh và kết quả thu được cụ thể như sau:
(Bảng khảo sát trang bên)
Số HS
được khảo
sát
Như vậy, tỷ lệ học sinh đạt điểm giỏi không có, tỷ lệ khá chưa cao Đặc biệt số học sinh yếu, kém còn chiếm tỷ lệ khá cao Theo tôi, kết quả chưa cao như vậy là bởi một số nguyên nhân sau:
- Nguyên nhân khách quan:
Trang 5+ Thứ nhất, như đã nói ở trên, học sinh trường THCS Nguyệt Ấn phần lớn là con
em ở nông thôn, người dân tộc thiểu số, điều kiện kinh tế còn khó khăn điều kiện
để các em có được tài liệu tham khảo, bồi dưỡng trong học môn văn hầu như là không có
+ Thứ hai, học sinh là con em nông thôn miền núi, phần lớn các em là người dân tộc thiểu số nên khả năng quan sát, vốn từ ngữ có phần hạn chế Điều này đã ảnh hưởng phần nào đến chất lượng học bộ môn Ngữ văn của các em
- Nguyên nhân chủ quan
+ Về phía học sinh: Phần lớn học sinh có tâm lí “ngại” học văn vì vậy các em không tích cực, không có hứng thú khi viết bài văn
+ Về phía giáo viên: Đôi khi một số giáo viên chưa tạo được tâm thế, niềm say mê, hứng thú học tập bộ môn ngữ văn cho học sinh Đối với bộ môn này ở lớp sáu, trong các tiết cung cấp lí thuyết làm văn miêu tả cảnh cho học sinh, giáo viên chỉ nêu phương pháp chung như sách giáo khoa đã nêu mà ít chú trọng tới việc rèn kĩ năng viết cho học sinh
3 Các giải pháp thực hiện.
Từ thực trạng trên, tôi đưa ra một số giải pháp thực hiện rèn kĩ năng làm văn miêu tả cảnh cho học sinh cụ thể sau:
3.1 Giúp học sinh biết cách xác định đúng yêu cầu của đề bài để xây dựng hướng làm bài.
Ví dụ:
Đề bài: “Em hãy miêu tả quê hương em vào một buổi chiều nắng đẹp”
Giáo viên cho học sinh thấy: Trên đây là một đề bài dạng miêu tả cảnh tổng hợp Vậy thế nào là cảnh tổng hợp? Giáo viên chỉ rõ cho học sinh thấy ta xác định cảnh tổng hợp nhờ những từ ngữ nào?
Ví dụ: Đề yêu cầu tả cảnh tổng hợp thường chứa những từ ngữ như: “một miền quê, quê hương em, cảnh vùng quê, hoặc cảnh nơi em ở ” cảnh tổng hợp là như
Trang 6thế nào? Là cảnh gồm nhiều cảnh nhỏ, cảnh lẻ Những cảnh nhỏ, của quê hương hay miền quê thường là cảnh đồng, dòng sông, con đường làng, cây đa giếng nước sân đình, khu vườn nhà sau đó giúp học sinh hình dung được cụ thể về cảnh miêu
tả ở thời gian nào? (mùa nào) ở không gian nào? (cảnh đó như thế nào) Việc xác định được đúng yêu cầu của đề như ở ví dụ trên sẽ giúp các em rất nhiều trong việc định hình được đối tượng miêu tả
3.2 Hướng dẫn học sinh cách tìm ý cho bài văn tả cảnh.
Khi học sinh đã xác định đúng yêu cầu của đề, xác định chính xác đối tượng miêu tả nhưng chắc chắn chưa thể định hình được hướng đi cho bài viết Để giúp học sinh định hình được hướng đi của bài viết văn miêu tả cảnh, chúng ta cần hướng dẫn học sinh bước tìm ý cho bài văn:
- Thứ nhất phải theo một trình tự: Tìm ý bao quát không gian của cảnh chung sẽ tả, sau đó cụ thể sẽ có những cảnh nào? Cảnh như thế nào?
- Bao quát không gian cảnh được coi là một thao tác quan trọng của bức tranh phong cảnh Vậy học sinh cần phải nắm được cách viết phần bao quát không gian cảnh như thế nào? Thực tế tôi thấy học sinh thường viết một cách cộc lốc cụt lủn,
có khi chỉ viết được một, hai câu cho phần tả bao quát Do đó chúng ta cần hướng dẫn học sinh cách miêu tả bao quát:
+ Để tả bao quát cảnh, trước hết phải có câu xác định vị trí miêu tả khái quát Thường là một vị trí cao hơn, xa cảnh trung tâm để có thể chụp được toàn cảnh miêu tả vào nhãn quan của người quan sát một cách tương đối trọn vẹn
+ Sau câu văn giúp người đọc biết được vị trí của người quan sát là những lời văn nhận xét, đánh giá khái quát đầy nghệ thuật về cảnh chung đó
Cũng không quên lưu ý với học sinh rằng: Lời văn nhận xét, đánh giá khái quát đầy nghệ thuật là những lời văn sử dụng linh hoạt các biện pháp tu từ sao cho cảnh được tả nổi lên sống động, tự nhiên, trong sáng sát hợp với yêu cầu của đề mà phần trước đã xác định và mang tính biểu cảm của người quan sát cảnh
Trang 7* Một vài ví dụ cụ thể:
Ví dụ: Tả bao quát cảnh quê hương em vào một buổi sáng mùa thu:
Đứng trên đầu đê, ngắm nhìn toàn cảnh làng quê, tôi như đang đắm mình trong sắc thu vàng của trốn quê hương thanh bình, trù phú
Hay một ví dụ khác về cảnh quê hương vào sáng mùa xuân:
Đứng giữa cánh đồng giang rộng cánh tay mà cảm nhận về làng quê Ôi ! quê hương tôi đẹp như một nàng tiên đang mỉm cười trước nhân gian Thật ấm áp, thanh bình đầy sức sống
- Những ý cốt yếu nhất của một dàn bài văn miêu tả cảnh còn cụ là thể những cảnh nào? (Nếu là đề tổng hợp thì cảnh sẽ chia thành nhiều cảnh đơn, nếu là đề tả cảnh đơn thì cảnh đơn sẽ có có những điểm nổi bật gì? Như thế nào?)
Học sinh phần lớn thường xa vào kiểu gặp đâu nói đó và không hề xác định được rằng mình đang tả cảnh có mục đích làm nổi lên diện mạo như thế nào, có làm bật lên được tư tưởng chủ đề mà mình đã xác định được ở đầu bài yêu cầu không Để khắc phục được tình trạng này giáo viên cho học sinh luyện kỹ năng xác định, lựa chọn những đặc điểm tiêu biểu của cảnh sẽ tả
Ví dụ: Cảnh khu vườn vào buổi sáng mùa thu thì có những đặc điểm gì nổi bật? Đầu tiên giáo viên cho học sinh xác định chủ đề của cảnh sẽ dựng là một cảnh khu vườn tươi tốt, đầy hoa thơm trái ngọt, rất thanh bình, dân giã mà mang được vẻ trù phú của chốn quê hương yêu dấu, đặc biệt cảnh phải mang được dáng dấp của thời gian, không gian mà đề quy định (có đặc trưng của mùa thu) Sau đó giáo viên hướng cho học sinh tái hiện từng hình ảnh của khu vườn theo trí tưởng tượng nhưng phải sát với hiện thực
Ví dụ: Cảnh giàn thiên lý trước sân nhà ngào ngạt dậy hương buổi sớm, hình ảnh cây cau cạnh bể nước với những tàu lá già giang rộng, đọt lá non cao vút; hình ảnh vườn hoa đua sắc vàng thu cùng ong bướm; hình ảnh vườn rau tươi tốt cũng rất mang đặc trưng mùa thu: cải sen làm dưa đang lên ngồng đang trổ hoa vàng rực,
Trang 8những ngọn mồng tơi đang quăn mình leo lên bờ dậu để ra quả vắt mình sang thu; tiếp đó là hình ảnh hàng cây ăn quả với những hương vị, màu sắc của thu Ví dụ: Thơm lựng chuối tiêu trứng quốc đốm vàng, những trái na mở mắt nhìn nắng thu, cây hồng trái chín như những chấm son trên nền trời thu
Với cách làm như trên, tôi đã cho học sinh luyện tập tìm đặc điểm cho nhiều cảnh khác nhau với những thời gian, không gian đa dạng Các em được luyện tập dưới hình thức: “thi nhau tìm đặc điểm”, giáo viên hệ thống và giúp các em chọn lựa những đặc điểm tiêu biểu nhất trong mỗi cảnh Như thế sẽ tạo được hứng thú của học sinh với cảnh sẽ tả
3.3 Rèn kỹ năng diễn đạt cho học sinh.
Tìm được đặc điểm tiêu biểu của cảnh sẽ tả đã là một bước quan trọng song chưa phải là đã tả cảnh Miêu tả cảnh là dựng lại được cảnh một cách sống động, chân thực, nghệ thuật Vậy những đặc điểm vừa tìm được ở trên sẽ diễn đạt như thế nào
là một điều giáo viên cần quan tâm
Thực tế là qua nhiều năm chấm bài văn miêu tả của học sinh tôi thấy đáng buồn một điều là vốn ngôn từ của các em rất nghèo nàn, diễn đạt lủng củng, thường sảy
ra hiện tượng bí từ, dùng sai nghĩa từ, lặp từ, lặp ý như vậy để làm bài văn của học sinh diễn đạt trong sáng có sức hấp dẫn tôi nghĩ rằng không có cách nào khác ngoài việc trau rồi ngôn từ nghệ thuật cho mỗi học sinh Để học sinh tự giác làm điều này là một việc làm rất khó, mà nên để học sinh tự làm sau khi giáo viên đã tạo được trong lòng học sinh sự yêu thích ngôn từ nghệ thuật Dựa vào tâm lý lứa tuổi, giáo viên chúng ta cần gieo luồng yêu thích này qua việc cung cấp và phân tích một số tư liệu được chọn lọc kỹ càng trích trong các tác phẩm của các nhà văn
Ví dụ: Đoạn văn đầu trong văn bản “Lao xao” (Duy Khán) hoặc một số đoạn trong
“Vượt thác” (Võ Quảng)
Sau mỗi một vài đoạn văn như thế giáo viên phân tích những hình ảnh ngôn từ nghệ thuật sáng giá sao cho tạo được hứng khởi ở học sinh, kích thích các em thích
Trang 9tìm, viết những lời văn hay Có lẽ rèn kỹ năng diễn đạt là một phương pháp đòi hỏi
kỳ công nhất, nó cần phải mất một quá trình có nhiều bước
Sau khi tạo hướng thú cho học sinh qua cách tiếp xúc với các tư liệu chọn lọc, Giáo viên mới cho các em luyện tập diễn đạt bằng hình thức giáo viên đưa ra một loạt hình ảnh, yêu cầu học sinh dùng lời văn kết hợp biện pháp nghệ thuật so sánh, nhân hoá, sử dụng những từ láy gợi hình gợi âm để tập diễn đạt
Ví dụ: Hình ảnh cây đa: Cây đa xum xuê, um tùm như chiếc ô khổng lồ, hứng lấy nắng mưa bảo vệ cho cái giếng làng thân quen, thấp thoáng sau tán lá đa là mái đình cổ kính quê em
- Hình ảnh không gian đồng cỏ: Dọc theo cánh đồng là đồi cỏ may cứng nhọn trải bạt ngàn như một tấm thảm bạc phếch nắng mưa Những bông cỏ may rung rinh nhẹ nhàng trong gió chiều thu mát rượi như đang biểu diễn một điệu múa mềm mại nhịp nhàng Mấy chú chim sẻ tha thẩn trong vùng cỏ may rộng tìm kiếm sâu bọ và đâu đây tiếng cuốc vọng vào thưa thớt rồi tắt hẳn trong không gian đồng quê mùa thu
- Tiếng chim ngoài bãi: Ngoài đê, ven ruộng ngô cánh bãi xanh um một màu lá mướt của ngô xen đỗ, xen cà Lại có tiếng chim khác nó bay vút lên cao thả vào không trung nghe mát lành Nó khoan thai, dìu dặt như ngón tay thon thả búng vào dây đàn thập lục, nẩy ra tiếng đồng, tiếng thép lúc đầu vang to sau nhỏ dần nhỏ dần rồi tắt lịm…
Ở giai đoạn luyện kỹ năng diễn đạt như thế này ta đặc biệt chú ý đến phép so sánh trong các câu văn Có thể coi so sánh hay để tạo những nốt luyến cho những bản nhạc ngôn từ, những nét đậm của bức tranh ngôn ngữ
Ví dụ:
- Dòng sông quê em dưới đêm trăng mềm mại như một mái tóc mềm suôn mượt
- Những lá sen già khum khum chắng khác gì những chiếc thúng con đựng đầy ắp nắng chiều thu
Trang 10- Cây cối rì rào, lao xao gió nồm nam, lá cây lay động, lấp lánh tựa ngàn triệu con mắt lá răm sáng trưng nắng hè
- Trăng về khuya cứ ngỡ là con thuyền đang trôi trên dòng sông Ngân
Bằng cách đó, cho học sinh luyện trong nhiều tiết học để trở thành thao tác thuần thục, nhuần nhuyễn, đồng thời cho học sinh kết hợp về tìm đọc tư liệu sao cho có những lời văn miêu tả sống động gợi cảm nhất
3.4 Rèn luyện kỹ năng dựng đoạn văn miêu tả cảnh.
Dựng đoạn văn chính là cách sắp xếp các lời văn diễn đạt sao cho hợp lý, logic, chặt chẽ, mạch lạc Học sinh thường rất lúng túng không biết tả cảnh cụ thể là tả cảnh gì? Tả như thế nào? Theo trình tự từ đâu? Các em thường sa vào kể lể, liệt
kê cảnh một cáh tràn lan, không trội lên được những đặc trưng của cảnh và càng không tạo được ấn tượng cho người đọc về cảnh Vậy người giáo viên phải làm như thế nào để khắc phục khó khăn này Trước hết tôi hướng cho học sinh hình dung mỗi một cảnh nhỏ sẽ viết thành một đoạn văn trọn vẹn Trong đoạn văn đó sẽ
đi từ khái quát cụ thể Bao giờ câu đầu đoạn cũng là câu miêu tả khái quát cảnh đó Ví dụ khái quát cảnh dòng sông: Dưới chân em là dòng sông hiền hoà chảy như một tấm lụa trải dài xa tít
Sau câu tả khái quát là một loạt câu miêu tả cụ thể theo trình tự từ gần đến xa theo tầm mắt
Ví dụ: mùa này nước sông lưng chừng nước, nước sông trong xanh in bóng mây trời sâu thẳm Mái chèo khuấy động, lăn rung rinh cả những cây tóc tiên dưới đáy Trên mặt sông điểm xuyến những lá trúc vàng bé tẻo teo như những chiếc thuyền
tí hon dập dềnh trên sóng nước bao la Những con sóng lăn tăn như những con rắn vẩy vàng, vẩy bạc đang nô đùa
Trong quá trình miêu tả tả cụ thể giáo viên lưu ý cho học sinh trình tự miêu tả cho phù hợp với vị trí quan sát kết hợp lời văn so sánh, lời văn nhận xét, đánh giá
và sự liên tưởng tưởng tượng phong phú, ý câu trước với câu sau logic với nhau,