Văn hiến việt nam 2010 tết

Thíơt ngùưn goơn, thíơt suâc tñch,võ hoơc giaê cao kiïịn ăaô ăuâc kïịt chùơt cheô vađ cûơc kyđ chñnh xaâc hai chùơng ặúđng lúân míịy thiïn niïn kyê cuêa dín töơc; vađ chó bùìng míịy chûô

Taơp chñ xuíịt baên 02 kyđ/thaâng

Kyđ chñnh ra ngađy 25 hađng thaâng

Kyđ chuýn ăïì Vùn hoâa - Kinh tïị ra ngađy 10 hađng thaâng

Giíịy pheâp hoaơt ăöơng baâo chñ söị 397/GP-BVHTT

Vùn phođng Ban chuýn ăïì

Söị 6 - lö 12 B Trung Yïn - Trung Hođa - Hađ Nöơi

ĂT/Fax: 04.37831962

Cú quan ăaơi diïơn taơi TP.HCM

288B, An Dûúng Vûúng, Quíơn 5, TP.HCM

ĂT: 08.8353878

Cú quan ăaơi diïơn taơi miïìn Trung vađ Tíy Nguýn

Tíìng 5 Khaâch saơn Eiffel, 117 Lï Ăöơ, Ăađ Nùĩng

TS Phaơm Viïơt Long

Phoâ Töíng Biïn tíơp Thûúđng trûơc

NB Nguýîn Thïị Khoa

Phoâ Töíng Biïn tíơp

TS Nguýîn Minh San

NB Tríìn Ăûâc Trung

Trûúêng ban Trõ sûơ

NB Nguýîn Hoađng Mai

Giaâm ăöịc cú quan ăaơi diïơn taơi TP.HCM

NB Voô Thađnh Tín

Phoâ Giaâm ăöịc cú quan ăaơi diïơn taơi TP.HCM

Ths Tõnh Haêi

Thû kyâ tođa soaơn

NB Tûđ My Sún

NB Thu Hiïìn

Höơi ăöìng Biïn tíơp

Thûúơng tûúâng Nguýîn Nam Khaânh - GS Vuô

Khiïu - GS.NSND Tríìn Baêng - GSTS Tríìn Vùn

Khï - GS Trûúđng Lûu - GSVS Höì Sô Võnh - NS

Vuô Maôo - GSTS Thaâi Kim Lan - NSND TS

Phaơm Thõ Thađnh - NSND Ăùơng Nhíơt Minh - TS

Ăoađn Thõ Tònh - GSTS Nguýîn Thuýịt Phong

Trònh bađy

Tûđ My Sún - Trõnh Tiïịn Huđng

Bòa 1:

Xñch höí thíìn tûúâng

Tranh dín gian Hađng Tröịng

Tađi trúơ phaât hađnh

Doanh nghiïơp saâch Thađnh Nghôa

GS.TS TRÍÌN VÙN KHÏ

20 Chuđm hoa ăeơp muđa xuín

GS HOAĐNG CHÛÚNG

24 Nguýîn Thõ Ăõnh - Nûô tûúânghuýìn thoaơi

TRÍÌM HÛÚNG

31 Tïịt Thùng Long giûôa thïị kyê 17

ĂÖÎ QUANG CHÑNH

34 Nghòn nùm böîng vùỉng tiïịngloa xûa

ặúđng tú muön maênh lođng

64 NSÛT Quyâ Traâng - 40 nùm möơt nöîi

niïìm quan hoơ NGOƠC ANH

66 Baâu víơt cuêa lađng

LIÏÎU DIÏÎN CHÍU

68 Bíịt ngúđ Cheđo Bùưc Giang

NSÛT BÙÌNG THAÂI

70 Nhûông böng hoa sín khíịu Caêi lûúng

NGOƠC ANH - PHÛÚNG THAÊO

74 Thïị hïơ thíìy giaâo huýìn thoaơi trïn qú

hûúng Tíy Bùưc

NGUÝÎN ANH TUÍỊN

78 Khñ tiïịt Ăiïơn Bađn

HÛÔU DUÔNG

80 Sún Tíy tûâ quyâ

Nguýîn Xuín Diïơn

82 NSNA Ăađo Tiïịn Ăaơt möơt nùm 81 giaêi

MAI NGOƠC THUYÂ

104.Xuöi dođng Níơm Na

118 Chuđa Long Vín - Möịi duýn

“Quöịc tïị” nhiïơm míìu

Khi Vua Lyâ Thaâi Töí haơ chiïịu

dúđi ăö tûđ Hoa Lû ra thađnh

Ăaơi La, íịy lađ vađo tiïịt cuöịi

xuín sang haơ nùm Canh Tuíịt 1010

Bíịy giúđ chùưc hùỉn gûúng mùơt thađnh

Ăaơi La khöng nhû Thùng Long

thađnh sau nađy, cađng khöng nhû Hađ

Nöơi höm nay Víơy mađ Lyâ Thaâi Töí

ăaô nhòn xuýn qua möơt vuđng ăíịt

cođn hoang huât íịy ăïí thíịy caâi thïị

“Röìng cuöơn höí ngöìi” cuêa vuđng ăíịt

nađy, núi vûđa ặúơc thïị ăíịt thïị nûúâc,

vûđa lađ núi höơi tuơ linh khñ, xûâng

ăaâng lađ Kinh ăö cuêa möơt nûúâc Ăaơi

Viïơt ăöơc líơp Sûơ lûơa choơn saâng suöịt

ăïịn kinh ngaơc íịy ăaô lađ moân quađ töítiïn trao cho dín töơc Viïơt Nam quaăuâng 1000 nùm Trïn thïị giúâi bíygiúđ cuông khöng coâ nhiïìu “ặúngkim thuê ăö” laơi coâ 1000 nùm tuöíinhû Thuê ăö Hađ Nöơi cuêa chuâng ta,ăoâ lađ ăiïìu ta coâ thïí tûơ hađo, vađ tûơ hađochñnh ăaâng Búêi lađm sao tñnh hïịttrong 1000 nùm íịy, Thùng LongĂöng Ăö Hađ Nöơi ăaô traêi qua baonhiïu biïịn cöị thùng tríìm, baonhiïu lûêa thiïu soâng díơp gioâ vuđi,bao líìn quín xím lûúơc trađn vađo ăíịtăïị ăö, vađ bao líìn ngûúđi ThùngLong Hađ Nöơi ăaô mang caê cûêa nhađ

cuêa mònh ra lađm chiïịn luôy, mangchñ khñ bíịt khuíịt vađ hađo hoa cuêamònh ra ăoơ sûâc vúâi quín thuđ maơnhhún gíịp nhiïìu líìn Ăïí cuöịi cuđng,Thùng Long víîn Thùng Longthađnh, vađ Hađ Nöơi víîn lađ traâi tim cuêatíịt caê moơi ngûúđi Viïơt Nam duđ hoơ úêăíu Töi cođn nhúâ, cuöịi thaâng 12nùm 1972 khi ăang úê chiïịn trûúđnglöơ Böịn Myô Tho, töi ăaô bíơt khoâc khinghe tin B52 Myô neâm bom Hađ Nöơi.Ăaô coâ bao ngûúđi lñnh khoâc nhû töi,khoâc cuđng töi nhûông ăïm trïn bíìutrúđi Hađ Nöơi diïîn ra tríơn “Ăiïơn Biïnphuê trïn khöng” ghï gúâm íịy:

THANH THAÊO

NGHÒN NÙM THÙNG LONG

“Thađnh phöị töi xa caê ngađn

ngađy ngađn ăïm Muđi hoa sûôa chûđng nùơng

hún nöîi nhúâ Chûđng nùơng hún giûôa

vuđng bom toơa ăöơ Muđi hoa íịm nöìng nhû

möơt bađn tay Ăùơt trïn ngûơc töi suöịt

thaâng nùm nađy”.

Trong möîi chuâng ta, duđ coâ

ngûúđi chûa möơt líìn túâi Thuê ăö,

hay ăaô “Möơt líìn túâi Thuê ăö” nhû

nhûông ngûúđi du kñch tûđ chiïịn khu

vïì Hađ Nöơi trong möơt buât kyâ nöíi

tiïịng cuêa nhađ vùn Tríìn Ăùng, thò

Hađ Nöơi víîn maôi cû truâ trong traâi

tim chuâng ta Coâ thïí coâ nhûông thuê

ăö ăeơp ăeô tuýơt vúđi, nhûông thuê ăö

lúân lao vađ hiïơn ăaơi, nhûng khi ta

ăaô coâ Hađ Nöơi trong traâi tim mònh,

thò ăoâ chñnh lađ thuê ăö kyđ laơ nhíịt:

thuê ăö cuêa tònh ýu thûúng Hađ

Nöơi coâ thïí ríịt ăeơp vađ chûa ăeơp, coâ

thïí nhiïìu ăiïìu cuêa Hađ Nöơi cođn

khiïịn ta phaêi buöìn phiïìn, nhûng

con ngûúđi chó coâ möơt traâi tim, vađ

traâi tim cuêa ăíịt nûúâc ta lađ Hađ Nöơi

Bíy giúđ, möîi khi ăi doơc nhûông lúđi

chï bai nhûông caâi chûa ặúơc, kïí caê

nhûông caâi xíịu cuêa Hađ Nöơi, töi víîn

biïịt ăoâ lađ nhûông lúđi chï xuíịt phaât

tûđ tònh ýu, ýu ăïịn chaây ruöơt, ăïịn

xoât xa mađ chï ăíịy! Tíịt caê chó vò

muöịn moơi ăiïìu töịt ăeơp cho Hađ

Nöơi, cho “Hađ Nöơi cuêa mònh”, thïị

thöi! Nïịu Hađ Nöơi höm nay biïịt

dûơa vađo thïị “ röìng cuöơn höí ngöìi”

cuêa möơt tònh ýu síu nùơng vađ bïìn

chùơt mađ caê dín töơc Viïơt Nam gûêi

vađo ăïí vûún lïn, thò Thuê ăö chuâng

ta seô ngađy cađng “xanh saơch ăeơp”

hún, bùưt ăíìu tûđ trong chñnh yâ thûâc

traâch nhiïơm cuêa ngûúđi Thuê ăö, röìi

túâi traâch nhiïơm cuêa moơi ngûúđi

trong caê nûúâc ăöịi vúâi Thuê ăö

Tûúng truýìn, Cao Biïìn xûa vađ

nhiïìu “ Cao Biïìn hiïơn ăaơi” ăaô biïịt

bïn dûúâi bïn trong lođng Hađ Nöơi

cođn íín hiïơn nhûông “long maơch”

nhûông “huýơt ắa” nađo ăoâ hïịt sûâc

quan troơng ăöịi vúâi sûơ töìn vong vađ

phaât triïín cuêa vuđng ăíịt “ắa linh

nhín kiïơt” nađy, vađ tòm moơi caâch ăïí

ýím trûđ Nhûng nhûông ím mûu

íịy thaêy ăïìu thíịt baơi Vò nhûông

“long maơch” hay “huýơt ắa” cuêaThuê ăö Hađ Nöơi khöng chó nùìmtrong lođng ăíịt hay lođng höì, noâ bùưtăíìu tûđ chñnh trong lođng ngûúđi HađNöơi ăíịy! Moơi keê thuđ khi chaơm vađonhûông “linh huýơt” nađy, lađ ăaôchaơm túâi lođng ýu nûúâc, niïìm tûơhađo dín töơc hun ăuâc caê nghòn nùmcuêa ngûúđi Hađ Nöơi Khöng phaêi tòmkiïịm ăíu xa, cûâ nhòn síu maôi vađolođng mònh, vađo tím mònh, ta seôthíịy “long maơch”, miïîn lađ tím tasaâng, lođng ta ngay saơch Vađ tònh

ýu cuêa ta vúâi Hađ Nöơi, vúâi ăíịtnûúâc lađ khöng gò ăo ăïịm ặúơc.Nhûông thïị hïơ ăang söịng höm nayăïí ặúơc ăoân giúđ khùưc cuêa “Nghònnùm Thùng Long” lađ nhûông thïị hïơhaơnh phuâc hún cha öng töí tiïnmònh Cođn hònh aênh nađo rûng rûnghún nhûông cö gaâi chađng trai 18tuöíi, saâng ăíìu nùm 2010 nađy ăang

ăi trïn nhûông ặúđng phöị cuêa möơtThuê ăö nghòn tuöíi Nghòn tuöíi vađmûúđi taâm tuöíi Nghòn nùm ThùngLong Röìng bay lïn tûđ khaât voơng,tûđ tònh ýu möîi chuâng ta Phaâo hoa mûđng xuín bïn tûúơng ăađi vua Lyâ Thaâi Töí AÊnh: Baâo aênh Viïơt Nam.

KH I CHIM RÛ ĐNG ĂAÂN H

THÛÂC

BAÂC HÖÌ

Nguýn vùn ăoaơn ăöịi thoaơi

giûôa Höì Chuê tõch vađ nhađ ăaơo diïîn

ăiïơn aênh Liïn Xö Röman Carmen

bùìng tiïịng Nga ngađy 26/7/1954

trong rûđng síu Viïơt Bùưc nhû sau:

-Thûa Chuê tõch, Ngûúđi lađm viïơc bao

nhiïu giúđ möîi ngađy?

- Chim rûđng ăaânh thûâc töi, cođn

töi ăi nùìm khi trïn bíìu trúđi xuíịt

hiïơn nhûông vò sao

Nïịu nhíơn xeât cíu traê lúđi cuêa

Baâc nhû möơt bíơc vô nhín mang

tím höìn nghïơ sô - chó múâi ăuâng

möơt phíìn Ngûúđi khöng noâi,

chùỉng haơn: 5 giúđ saâng díơy, 9 giúđ töịi

ăi nùìm Búêi vò, 4 muđa, möîi muđaăïm ngađy dađi ngùưn khaâc nhau

Cuöơc söịng Ngûúđi thñch nghi, hoađhúơp vúâi thiïn nhiïn nhû chimmuöng trong rûđng, nhû bíìu trúđisao Vïì sau, trong möơt bađi viïịtăùng baâo Zăörövie (Sûâc khoeê),R.Carmen nhíơn xeât: Ăoâ múâi thûơcsûơ lađ möơt con ngûúđi vô ăaơi, möơtlaônh tuơ kiïơt xuíịt, hiïơn thín ăíìy ăuênhíịt nhûông giaâ trõ trûúđng töìn cuêanïìn vùn hoaâ - vùn minh AÂ Ăöngnoâi riïng, vađ nhín loaơi noâi chung,caê trong tûúng lai líu dađi

Höì Chñ Minh súê hûôu möơt tinhthíìn theâp - thûâ vuô khñ vö giaâ khiăùơt sûơ kiïơn vađo tònh huöịng xûê lyâbùìng phûúng chím “Dô bíịt biïịn,

ûâng vaơn biïịn” Ngûúđi lađ hiïơn thíncuêa tinh thíìn dín töơc, cuêa nghõ lûơc

vö song trûúâc moơi khoâ khùn thûêthaâch Chñnh búêi tinh thíìn íịy quýịtắnh nhû möơt thûâ tiïn dûúơc khiïịnBaâc vûúơt qua caê nhûông bïơnh hiïímngheđo, giûô gòn sûâc khoeê töịt túâi 79Muđa Xuín Ngûúđi biïịt nhiïìu loaơithuöịc Nam lađ cíy coê, laâ rûđng, tinhthöng nhiïìu bađi thuöịc Bùưc, nhûnglaơi ríịt ñt duđng thuöịc trõ bïơnh.Nhûông nùm úê tuđ ra: nùm 1931 úêHöìng Köng, nùm 1942 úê QuaêngTíy, mùưt keâm, thíịp khúâp, rùng coâcaâi lung lay , Baâc chûôa bïơnh bùìngtíơp luýơn, tûâc lađ huy ăöơng sûâcmaơnh tinh thíìn, nöơi lûơc sùĩn coâtrong cú thïí ăïí ăííy luđi bïơnh tíơt

TRÕNH TÖỊ LONG

Baâc Höì tiïịp R Carmen taơi nhađ sađn úê Vai Cađy, ngađy 26-7-1954.

Bíy giúđ thò y hoơc hiïơn ăaơi ăaô

thûđa nhíơn cuđng nghiïn cûâu triïịt

thuýịt “Thiïn - Ăõa - Nhín nhíịt

thïí” Con ngûúđi lađ möơt vuô truơ nhoê

(microcosme) trong ăaơi vuô truơ bao

la (macrocosme) Chûôa möơt bïơnh,

möơt cú quan böơ phíơn phaêi ăöìng

thúđi böìi böí sûâc khoeê toađn thín,

chûôa phöịi húơp thuöịc ta, thuöịc tíy

khi cíìn thiïịt Nhûng töịt nhíịt vađ

trûúâc hïịt, bùìng caâc phûúng phaâp

khöng duđng thuöịc ăïí huy ăöơng

nöơi lûơc tûơ ăiïìu chónh trong cú thïí

Baâc Höì thûâc díơy cuđng vúâi tiïịng

chim chađo buöíi bònh minh lađ theo

nhõp sinh hoơc tûđng ngađy theo möîi

muđa Ngûúđi díơy sau ñt phuât lađ ra

ngoađi trúđi tíơp thïí duơc chung mûúi

lùm phuât vúâi tíơp thïí Röìi möơt

mònh luýơn caâc bađi khñ cöng hay

voô thuíơt, Ngûúđi hoơc tûđ nùm 1925 úê

Quaêng Chíu, hoùơc bađi Baât böơ liïn

hoa quýìn Anh Hoađng Hûôu

Khaâng hûúâng díîn tûđ nùm 1945 úê

Bùưc Böơ Phuê vađ sau cuđng - öng Vuô

Kyđ cho biïịt, nùm 1955 Trung ûúng

múđi chuýn gia Trung Quöịc, Giaâo

sû Cöị Lûu Hinh sang daơy Thaâi cûơc

quýìn bađi baên hiïơn ăaơi húơp vúâi

tuöíi 65 cuêa Baâc Nhûng hoơc xong

thò Baâc laơi caêi biïn thađnh bađi khaâc,

níng cao vûđa sûâc, chuâ troơng kïịt

húơp luýơn khñ, luýơn thúê vúâi luýơn

hònh, trong nguýn tùưc khñ cöng

goơi lađ thaâi cûơc, hònh yâ vađ baât quaâi

BÒNH RÛÚƠU THUÖỊC QUYÂ

-QUAĐ TÏỊT

CUÊA BAÂC HÖÌ

Dõp ăoâ, nùm 1967, trođn nûêa thïị

kyê xaêy ra sûơ kiïơn “10 ngađy rung

chuýín thïị giúâi”, tûâc Caâch maơng

thaâng Mûúđi Nga vô ăaơi, öng Vuô Kyđ

trònh Baâc danh saâch dûơ kiïịn ngûúđi

ặúơc Baâc gûêi quađ biïịu Tïịt Baâc

xem ăïịn chöî “Bònh rûúơu Nguô xađ

cuêa ăöìng bađo Tíy Bùưc tùơng” thò

dûđng laơi noâi vúâi Vuô Kyđ: Baâc ăöìng

yâ vúâi chuâ gûêi bònh rûúơu nađy sang

Liïn Xö biïịu ăöìng chñ Carmen vò

lyâ do gò chuâ ăoaân xem nađo?

- Daơ thûa Baâc, rûúơu Tíy Bùưc lađ

gúơi nhúâ, caêm ún ăöìng chñ íịy suöịt

gíìn 8 thaâng ăaô ăem hïịt tím lûơc

dađn dûơng, quay phim, coâ thïí noâi lađ

qún caê thín mònh trong moơi hoađncaênh khoâ khùn, nguy hiïím ăïíhoađn thađnh hai böơ phim lõch sûê chota: “Ăiïơn Biïn Phuê” vađ “Viïơt Namtrïn ặúđng thùưng lúơi”

Öng Vuô Kyđ ăaô tûđng ăïịn thùmCacmen úê Moskva vađo ăíìu nhûôngnùm 1960 Trong nhađ öng, dađnhriïng möơt phođng trûng bađy víơt lûuniïơm, nöíi bíơt núi chñnh giûôa lađ cuêacaâc laônh tuơ: chiïịc pñp huât thuöịccuêa Phiden Castro, khííu suâng sùncuêa Agienăï, chiïịc khùn quíịn rùìn

ri cuêa Araphaât vađ nöíi bíơt chñnhgiûôa, ríịt laơ mùưt lađ bònh rûúơu nhûôngcon rùưn cuöơn trođn cuêa Chuê tõch HöìChñ Minh Möîi khi ăoân khaâch tûđViïơt Nam, bao giúđ chuê nhađ cuônghaônh diïơn hûúâng díîn túâi xem goâcViïơt Nam, giúâi thiïơu Bònh rûúơu BaâcHöì Hai tiïịng Baâc Höì öng noâi nhíịnmaơnh khaâ roô, cođn “Bònh rûúơu”

khöng díịu, chùưc lađ múâi hoơc phaâtím

R Carmen böơc baơch, mònhcuông lađ dín nghiïìn Vodka, vaê laơilađm viïơc nhiïìu cuông cíìn böìi böí sûâckhoeê Nguô xađ lađ rûúơu böí ríịt quyâ,nhûng bònh rûúơu lađ kyê víơt vö giaâcuêa bíơc vô nhín öng mïịn möơ nïnchó ăùơt noâ núi trang troơng nhíịtmöơt thúđi gian thöi, röìi seô trao luínlûu theo cíu Höì Chñ Minh tûđngnoâi: Löơc bíịt tíơn hûúêng, cuông nhûtíơp quaân cuêa ngûúđi Nga víơy

Thaâng 9/1969, sau khi ặúơc tin

Baâc Höì qua ăúđi, trong möơt buöíigùơp mùơt caêm ăöơng tûúêng nhúâNgûúđi, R Carmen trín troơng traobònh rûúơu cho nûô ăaơo diïîn nöíitiïịng Gruzia Pompenxkaia Vađ röìi

3 nùm sau, bađ Pompenxkaia múđingûúđi chuê vûđa líơp cöng lúân vúâiViïơt Nam - Giaâo sû ÖlïịchCöngxtantinnövich, giaêng sû Ăaơihoơc VGIK, Nghïơ sô cöng huín Liïn

Xö tiïịp nhíơn bònh rûúơu Öng vađăöìng nghiïơp gíìn nhû coâ mùơt taơihíìu hïịt caâc ăiïím noâng trïn caê haimiïìn Nam Bùưc ăïí töị caâo töơi aâc gíychiïịn tranh cuêa caâc nhađ cíìm quýìnbïn kia Ăaơi Tíy Dûúng vađ kïu goơinhín dín Myô, nhín loaơi tiïịn böơăoađn kïịt, uêng höơ Viïơt Nam ăíịutranh chöịng xím lûúơc vúâi caâc böơ

phim “Phoâng sûơ tûđ miïìn Bùưc Viïơt Nam”, “Mïköng trong khoâi lûêa”

Ngađy nay, cûâ möîi dõp hiïịm hoihoơp mùơt hûôu nghõ Nga - Viïơt, GS.Congxtantinnövich laơi múê tuê, trõnhtroơng bûng ra Bònh rûúơu Baâc Höì roâtvađo möơt cöịc nhoê tûúơng trûng röìisan ra, laơi san ra chuât xñu goơi lađvađo caâc cöịc vodka cuêa möîi ngûúđitruýìn nhau cuđng níng cöịc Tíịt caênhûông ngûúđi Viïơt Nam coâ mùơt xuâcăöơng, cuđng bíơt ra cíu haât cûêamiïơng ăíìy tûơ hađo, caâc baơn Ngangûúđi haât theo, ngûúđi vöî tay hoađ

nhõp: Nhû coâ Baâc Höì trong ngađy vui ăaơi thùưng! Lúđi Baâc nay thađnh chiïịn thùưng huy hoađng Viïơt Nam

Nhađ sađn Baâc Höì taơi Vai Cađy, Ăaơi Tûđ, Thaâi Nguýn, tûđ thaâng 7 - 9, 1954.

MUĐA XUÍN

TRONG VOĐNG TAY NÖÌNG ÍỊM

CUÊA ĂAƠI TÛÚÂNG VOÔ NGUÝN GIAÂP

ALMOST MARSAY

Almost Marsay lađ Giaâo sû, Tiïịn sô Dín töơc hoơc ngûúđi UÂc, öng ăaô nhiïìu nùm nghiïn cûâu vađ giaêng daơy vïì dín töơc hoơc vađ Ăöng phûúng hoơc úê nhiïìu trûúđng Ăaơi hoơc taơi Australia, Phaâp, Myô, Indonesia, Thaâi Lan Hiïơn öng tònh nguýơn lađm biïn tíơp viïn cao cíịp taơi Nhađ xuíịt baên Thïị giúâi Öng ríịt ngûúông möơ Ăaơi tûúâng Voô Nguýn Giaâp qua nhûông taâc phíím cuêa Ăaơi tûúâng ặúơc dõch sang tiïịng Anh, tiïịng Phaâp mađ öng hiïơu ăñnh Öng mú ûúâc ặúơc tiïịp kiïịn Ăaơi tûúâng “chó 3 phuât thöi”, tûâc lađ chó ăïịn vaâi Ăaơi tûúâng 3 vaâi röìi vïì!

Ăaơi tûúâng Voô Nguýn Giaâp do

Cuđ Huy Hađ Vuô trûơc hoơa

GS.TS Almost Marsay cuâi chađo Ăaơi tûúâng Voô Nguýn Giaâp.

Töi ăaô gùơp Ăaơi tûúâng Voô

Nguýn Giaâp khoaêng 3 giúđ

chiïìu ngađy 23 thaâng 1 nùm

2006 Vađ khöng bao giúđ töi coâ thïí

qún ặúơc caâi caêm giaâc ặúơc ngöìi

ăöịi diïơn vúâi möơt con ngûúđi - thûơc sûơ

lađ “con ngûúđi cuêa lõch sûê”

Cuöơc gùơp gúô diïîn ra úê möơt cùn

phođng röơng, coâ möơt böơ bađn lúân vađ ríịt

nhiïìu ghïị, ngay saât caơnh ngöi nhađ

cuêa Ăaơi tûúâng Chuâng töi lađ nhoâm

khaâch ăíìu tiïn vađo buöíi chiïìu höm

ăoâ, göìm ngûúđi baơn ăùơc biïơt cuêa töi lađ

öng Tríìn Tam Giaâp, cûơu Ăaơi sûâ Viïơt

Nam taơi Ai Cíơp, vađ öng Ngö Thi, biïn

tíơp viïn baâo Nhín Dín Ngoađi ra,

cođn khoaêng chuơc ngûúđi khaâc, caê

nam giúâi vađ phuơ nûô Töi ngöìi xuöịng

möơt goâc bađn phña xa, chúđ ăúơi vúâi caêm

giaâc höìi höơp, mùưt doôi nhòn vïì phña

cûêa ra vađo núi Ăaơi tûúâng seô xuíịt

hiïơn

Vađ röìi Ăaơi tûúâng bûúâc vađo Tûđ

con ngûúđi Ăaơi tûúâng toaê ra möơt sûâc

maơnh vađ tònh caêm nöìng íịm ÚÊ tuöíi

95, öng khöng hïì míịt ăi chuât nađo

sûâc maơnh cuêa võ chó huy Ăíy röìi,

ngûúđi huđng Him Lam, Höìng Cuâm,

Mûúđng Thanh, cuêa nhûông chiïịn

trûúđng böịc lûêa úê Ăiïơn Biïn Phuê - núi

vûúđn cam höm nay víîn cođn núê röơ

nhûông muđa hoa vađ chùưc seô cođn núê röơ

cho muön nùm sau Cuông chñnh taơi

nhûông chiïịn trûúđng ăoâ mađ tinh thíìn

duông caêm bíịt khuíịt ăaô ặúơc anh lñnh

Viïơt Nam taơo dûơng, nöíi nhû soângcöìn Ăoâ khöng phaêi lađ möơt chiïịnthùưng dïî dađng; bùìng chûâng lađ nhûôngkïị hoaơch taâc chiïịn ăaô phaêi xíy dûơngmöơt caâch cíín thíơn vađ ắa hònh úê ăoâríịt khoâ khùn cho quín ăöơi vađo tríơn

Tuy nhiïn, buöíi gùơp mùơt höm ăoâkhöng phaêi lađ noâi vïì Chiïịn tranhNhín dín ăïí giaêi phoâng ăíịt nûúâc mađlađ ăïí tön vinh möơt nhín víơt vô ăaơi cuêathúđi ăaơi Buöíi gùơp coâ bíìu khöng khñgia ằnh Ăaơi tûúâng Voô Nguýn Giaâpbûúâc vađo phođng cuđng vúâi vúơ vađchaâu; öng ngöìi xuöịng vađ ặa mùưtnhòn khùưp bađn AÂnh mùưt cuêa öng víîntinh anh nhû 50 nùm trûúâc ăíy Thaymùơt cho ăoađn ăaơi biïíu, nhađ vùn SúnTuđng ặâng díơy phaât biïíu vađi lúđi chuâcmûđng ngùưn goơn, vađ sau ăoâ caâc võkhaâch chuâc mûđng vađ tùơng quađ Ăaơitûúâng

Phíìn quađ cuêa töi lađ möơt cíy hoacaênh nhoê töi mang tûđ Ăađ Laơt ra - cíycoâ nhûông chiïịc laâ phuê rïu möịc xanh,nhûông böng hoa trùưng, nhoê, coâ 3caânh, phún phúât höìng vađ caânh hoacoâ viïìn mađu xanh ríịt ăeơp

Ăaơi tûúâng nhíơn quađ - möơt caânhhoa tûúi cho ngađy Tïịt mađ töi hi voơngrùìng Ăaơi tûúâng ríịt thñch Röìi thò, töisûông súđ khi Ăaơi tûúâng giang caê haicaânh tay öm choađng líịy töi Niïìmxuâc ăöơng trađn ngíơp trong töi; vađ töiseô mang theo suöịt caê cuöơc ăúđi caâigiíy phuât traêi nghiïơm trong vođng tay

cuêa Ăaơi tûúâng vađ sûơ nöìng híơu cuêa cûêchó ăoâ Töi coâ caêm giaâc lađ mònh ặúơctiïịp ăoân nhû ăöìng bađo cuêa Ăaơi tûúâng

- Ăaơi tûúâng ăaô ăaâp laơi töi vúâi tònh caêmnöìng íịm vađ bao dung cuêa ngûúđi dínViïơt Nam

Vò cöng viïơc, töi phaêi ăoơc, nghiïncûâu, suy ngíîm vađ hoơc hoêi Töi hyvoơng rùìng mònh ăaô hoơc hoêi ặúơc khaânhiïìu Vñ duơ, töi ăaô hoơc hoêi nghïơthuíơt Höì Chñ Minh duđng khííu hiïơuăïí truýìn daơy nhûông nguýn lyâ cuêachuê nghôa Maâc Lï-nin - nhûôngnguýn tùưc chó ăaơo díîn ăïịn thùưng lúơirûơc rúô trong Töíng tiïịn cöng nùm

1975, vúâi Ăaơi tûúâng Voô Nguýn Giaâp

- möơt líìn nûôa - laơi úê võ trñ chó huy Möơttrong nhûông khííu hiïơu ăoâ ăaơt ăïịnmûâc xuíịt sùưc vò tñnh giaên dõ, möơcmaơc: Ăoađn kïịt, ăoađn kïịt, ăaơi ăoađnkïịt Thađnh cöng, thađnh cöng, ăaơithađnh cöng

Töi seô cođn nhúâ maôi buöíi gùơp gúôvúâi Ăaơi tûúâng Voô Nguýn Giaâp, búêitöi nhíơn ra rùìng, khííu hiïơu trïn víîncođn aâp duơng cho ngađy nay, Ăoađn kïịttrong Ăaêng! Ăoađn kïịt toađn thïí caâctíìng lúâp nhín dín Viïơt Nam! Vađ trïntíịt caê, ăoađn kïịt trong muơc tiïu thûơchiïơn cuöơc caâch maơng cuêa dín töơc!Ăoâ thûơc sûơ lađ Ăaơi thađnh cöng Xincaêm ún Ăaơi tûúâng! Xin chuâc Ăaơitûúâng vađ gia ằnh coâ möơt caâi Tïịttuýơt vúđi Vađ cođn nhiïìu, cođn nhiïìuTïịt nûôa

MAI VAĐNG PHÛÚNG NAM

HOAĐI PHÛÚNG

Tûđ líu, mai vađng ặúơc nhín dín ta

coi lađ cöịt caâch, lađ biïíu tûúơng cuêamuđa xuín phûúng Nam, cuông

nhû miïìn Bùưc coâ hoa ăađo “Tin xuín ăïịn

ngoơn cíy ăađo Baâo cho hoa biïịt ra chađo

ăoân xuín” Coâ thïí noâi mai vađng lađ möơt

loađi hoa ăaô trúê thađnh linh höìn cuêa caâc

thađnh thõ, phöị xaâ vađ lađng maơc trong luâc

xuín vïì

Mai vađng cođn goơi lađ huyđnh mai hayhoađng mai, möơt loađi hoa tïịt, nhiïìu nhûât

tûđ Quaêng Trõ trúê vađo, coâ núi moơc thađnh

rûđng nhû úê Mai Lônh, Cađ Naâ (Bònh

Thuíơn), nuâi Bađ Ăen (Tíy Ninh) miïìn

Ăöng Nam Böơ Ăùơc biïơt úê Húị coâ mai

Húị ríịt quyâ vađ caâc tónh ăöìng bùìng söng

Cûêu Long coâ ríịt nhiïìu loaơi mai ăeơp

Trong saâch “Ăíịt nûúâc miïìn Nam” taâc

giaê Lï Tíịn coâ ăoaơn taê mai rûđng úê chiïịn

khu Ăöng Nam Böơ nhû sau: “Möơt caânh

rûđng mai núê röơ khoe sùưc vađng rûơc rúô

dûúâi aânh trùng khuya Öi! Coâ phaêi ăíy lađ

böìng lai tiïn caênh!”.

Trong thiïn nhiïn

h o a

nađo cuông ăeơp, cuông ăaâng ýu, nhûngmöîi loađi hoa ăïìu coâ möơt sùưc thaâi riïng,veê ăeơp riïng, gúơi nïn nhûông caêm xuâcthíím myô khaâc nhau, nhûng chó coâ maivađng lađ núê ăuâng vađo dõp Tïịt

Yïu hoa, ýu caênh ăaô trúê thađnh leôsöịng cuêa ngûúđi Viïơt Dín töơc ta laơi ríịttinh tïị trong caâch thûúêng laôm, chúi hoaphaêi lûơa choơn nhûông hoa coâ mađu sùưcăeơp, vûđa thanh nhaô vûđa cao quyâ, thïíhiïơn ặúơc nhûông tònh caêm trong saângcuêa con ngûúđi ăöịi vúâi thiïn nhiïn vađ xaôhöơi

Mai vađng coâ mùơt trïn maênh ăíịt nađytûđ ăúđi nađo chûa ai biïịt roô nhûng theo yâkiïịn cuêa möơt söị nhađ nghiïn cûâu thò conngûúđi ăaô gùưn boâ vúâi loađi hoa cöịt caâchníìy khoaêng 300 nùm nay

Vïì nguöìn göịc, theo yâ kiïịn cuêa Öng

An Chi, thò mai vađng trong Nam vađ cíymai trong vùn thú xûa khöng coâ quan hïơvúâi nhau Cíy mai trong vùn thú cöí ăiïínthuöơc hoơ hoa höìng (Rosaceae), cođn mai

vađng úê phûúng Nam thuöơc hoơhoađng mai (Ochnaceae) GS.Ăöî Tíịt Lúơi cuông cho rùìngcíy mai cuđng hoơ vúâi cíy Múvađ cíy Ăađo, coâ hoa 5 caânhmađu trùưng, höìng hoùơc ăoê vađcoâ hûúng thúm Loaơi nađy chõureât vađ ra böng giûôa muđa tuýịt

giaâ “Mai gíìy voâc xûúng” ; “Mònh haơc voâc mai” chñnh lađ mai nađy.

Dûơa vađo cíịu truâc cuêa hoa, caâc nghïơnhín miïìn Nam ăaô chia mai ra lađmnhiïìu loaơi:

* Mai seê: Hoa nhoê, núê thađnh chuđm,

hûúng thúm thoang thoaêng

* Mai chíu: Hoa to, caânh trođn ăíìy

ăùơn, thûúđng lađ 5 caânh

* Mai liïîu: Cađnh laâ mïìm maơi, thûúât

tha, hoa to, biïịn daơng tûđ 5-8 caânh

* Mai chuđm: Nuơ hoa núê thađnh chuđm,

toađn cíy núê röơ tröng nhû möơt ăoâa hoa

Mai vađng, cođn goơi lađ hoađng mai hay

huyđnh mai, mađu sùưc ríịt ăa daơng vađ

phong phuâ, sùưc ăöơ thay ăöíi tûđ vađng lúơt

ăïịn vađng chanh, vađng cam, vađng mú,

vađng nghïơ, vađng thau

- Ngoađi ra cođn coâ baơch mai, thanh mai,

höìng mai sùưc mađu thay ăöíi tuđy theo thöí

nhûúông, thúđi tiïịt vađ möi trûúđng sinh

söịng

Ăa söị mai ăïìu 5 caânh, ăöi khi ăöơt biïịn

thađnh 6, 7, 8 caânh Caâc nhađ sûu tíìm mai

ăaô tòm ặúơc nhiïìu giöịng mai ăeơp coâ tûđ

10-12 caânh nhû mai daôo Thuê Ăûâc, mai 120

caânh Bïịn Tre, mai huyđnh tyê 24 caânh, cuâc

mai (24-36 caânh), mai phuâ quyâ, mai vaơn

linh úê Cíìn Thú (10-12 caânh) Ăoâ lađ nhûông

giöịng mai quyâ hiïịm, hoa rûơc rúô, caânh to,

ăíìy ăùơn

Caâc cuơ xûa kia thñch mai 5 caânh vò ăíy

múâi lađ mai vađng truýìn thöịng Nùm caânh

hûúâng vïì möơt tím ăiïím taơo thađnh vođng

trođn nhû mùơt trúđi vađ caâc nhuơy hoa giöịng

nhû nhûông tia nùưng rûơc rúô ban mai “Mai

lađ thúđi ăiïím bùưt ăíìu cuêa möơt ngađy múâi

Mai lađ bònh minh rûơc rúô, lađ töịt lađnh”

Ngađy nay, ăa söị thñch nhûông cađnh mai

sung maôn, hoa to rûơc rúô, nhiïìu caânh ăíìy

ăùơn Hoơ hy voơng ăoâ lađ nhûông cađnh mai

sung maôn seô mang ăïịn cho gia ằnh möơt

nùm múâi “ăaơi caât ăaơi lúơi”

Nhađ duđ giađu hay ngheđo, Tïịt ăïịn cuông

phaêi coâ möơt vađi cađnh mai ăïí chûng trïn

bađn thúđ töí tiïn hoùơc trang hoađng nhađ cûêa

Tïịt vúâi hoa nhû duýn tao ngöơ, khöng

hoa Tïịt seô trúê thađnh nhaơt nheôo Nhûông keê

ly hûúng, möîi líìn thíịy mai núê röơ lađ möîi

líìn bíng khuíng chaơnh nhúâ qú nhađ

Nhûông ngûúđi ýu hoa nhòn thíịy cađnh mai

“anh hoa phaât tiïịt” lađ biïịt chuâa Xuín sùưp

vïì

Öng cha ta quyâ troơng hoa mai vò cöịt

caâch thanh cao Cao Baâ Quaât, möơt ăúđi doơc

ngang kiïu baơc nhûng laơi haơ buât:

“Thíơp taêi luíơn giao cíìu cöí kiïịm, Nhûât sinh ăï thuê baâi mai hoa”.

(Mûúđi nùm giao du tòm thanh kiïịm cöí

Möơt ăúđi chó biïịt cuâi ăíìu trûúâc hoa mai)

Ăöịi vúâi cíy mai úê miïìn Bùưc (ăa söị lađmai baơch), caâc bíơc nho sô xûa kia ăaôphong tùơng cho mai danh hiïơu “ Baâch hoakhöi” vađ cođn tön vinh mai lïn hađng ngûơsûê “Ngûơ sûê mai, quín tûê truâc, trûúơng phutuđng”

Nguýîn Ăònh Chiïíu mùơc duđ ăaô

“khuíịt ăöi trođng mùưt” nhûng víîn caêmnhíơn ặúơc hûúng võ cuêa muđa xuínphûúng Nam khi nghe mai núê:

Hûôu tònh thay ngoơn gioâ Ăöng, Cađnh mai núê nhuơy laâ tođng reo vang.

Nhoâm Baơch Mai thi xaô ăaô tûđng hoơpmùơt taơi chuđa Cíy Mai vađ chñnh Tön ThoơTûúđng ăaô líịy ăïì tađi cíy mai ăïí ngímvõnh Nhađ thú Ăöng Höì cuông thûúđng líịybaơch mai úê Hađ Tiïn ûúâp trađ ăem lïn SađiGođn ăaôi khaâch quyâ, coi ăoâ lađ möơt loađihûúng thanh cao cöịt caâch

Ngađy nay nhađ nhađ ăïìu tröìng mai “phimai bíịt thađnh Xuín” Tïịt ăïịn, trong nhađ,ngoađi vûúđn, cú quan, khaâch saơn rûơc rúômöơt vûúđn xuín, chñnh nhûông cađnh maixuín ăoâ vûđa lađm ăeơp nhađ cûêa, vûđa ăemăïịn cho chuâng ta möơt niïìm tin vađ hyvoơng Cho nïn ngađy Tïịt khöng ai hûông húđvúâi mai Möơt muđa Xuín khöng coâ hoa,khöng coâ mai lađ möơt muđa Xuín beô bađng

Thiïn nhiïn lađ núi bùưt nguöìn cuêa caâiăeơp vađ lađ núi nuöi dûúông tònh ngûúđi Maivađng khöng nhûông ăeơp mađ cođn tûúơngtrûng cho nïịp söịng vùn hoâa líu ăúđi cuêadín töơc ta, do ăoâ mai ăöịi vúâi miïìn Namvađ ăađo ăöịi vúâi miïìn Bùưc lađ nhûông loađi hoamang nùơng tònh qú hûúng, thín thiïịt,gíìn guôi vađ gùưn boâ maâu thõt vúâi con ngûúđiViïơt Nam

Thíơt ngùưn goơn, thíơt suâc tñch,

võ hoơc giaê cao kiïịn ăaô ăuâc

kïịt chùơt cheô vađ cûơc kyđ chñnh

xaâc hai chùơng ặúđng lúân míịy thiïn

niïn kyê cuêa dín töơc; vađ chó bùìng

míịy chûô cö ăoơng, chó ra khöng thïíroô hún nûôa ăùơc ăiïím cú baên cuêamöîi chùơng, coâ yâ nghôa khöng chóăïí nhòn nhíơn quaâ khûâ, mađ cođn ăïísuy nghô vïì höm nay vađ ngađy mai

- nhûông suy nghô, laơ thay, dûúđngnhû ăang cađng ngađy cađng trúê nïnnoâng boêng, cíịp thiïịt hún

Chùơng thûâ nhíịt, töí tiïn ta, tûđnhûông rûđng nuâi chíơt heơp phña Bùưc

NÖÎI NIÏÌM

BIÏÍN ĂÖNG

NGUÝN NGOƠC

Múê ăíìu cuöịn Viïơt Nam vùn hoâa sûê cûúng, cuơ

Ăađo Duy Anh viïịt: “Khùưp möơt vuđng trung chíu

Bùưc Viïơt, khöng mííu ăíịt nađo lađ khöng coâ díịu

vïịt thaêm ăaêm kinh dinh cuêa töí tiïn ta ăïí

giađnh quýìn söịng vúâi vaơn víơt; suöịt möơt daêi

Trung Viïơt vađo ăïịn trung chíu Nam Viïơt,

khöng möơt khuâc ặúđng nađo lađ khöng nhùưc laơi

Biïín ăaêo miïìn Trung AÊnh: Minh Ăaơo.

vađ Tíy Bùưc, quýịt chñ lao xuöịng chiïịm lônh hai

vuđng chíu thöí lúân söng Höìng vađ söng Maô, mïnh

möng vađ vö cuđng hoang vu, toađn buđn líìy chûa

kõp saânh ăùơc, “thaêm ăaêm kinh dinh ăïí giađnh

quýìn söịng vúâi vaơn víơt” – míịy chûô múâi thöịng

thiïịt lađm sao – hún möơt nghòn nùm víơt löơn dai

dùỉng giađnh giíơt vúâi soâng nûúâc, vúâi buđn líìy, vúâi

baôo töị, vúâi thuöìng luöìng, caâ síịu ăïí tûđng ngađy,

tûđng ăïm, tûđng giúđ, vùưt khö tûđng tíịc ăíịt, cùưm

xuöịng ăíịy möơt cíy veơt, möơt cíy mùưm, röìi möơt cíy

ặúâc, ngađy nađy qua ngađy khaâc, thaâng nađy qua

thaâng khaâc, nùm nađy qua nùm khaâc, trùm nùm

nađy qua trùm nùm khaâc, khi ăíịt ăaô ặúơc vùưt khö,

ặúơc rûêa mùơn vađ ûâng ăùơc, cùưm xuöịng ăíịy möơt

cíy taơo boâng maât, röìi möơt cíy ùn quaê, möơt cíy

luâa, möơt maênh luâa, röìi möơt ăöìng luâa , taơo nïn

chöî ặâng chín cho tûđng con ngûúđi, tûđng ăöi lûâa,

tûđng gia ằnh, röìi tûđng cöơng ăöìng, tûđng xoâm maơc,

tûđng lađng, tûđng töíng, tûđng huýơn cho ăïịn toađn

dín töơc, toađn xaô höơi, líơp nïn nûêa phíìn lađ göịc cöơi

cuêa giang sún ta ngađy nay Vađ hùỉn cođn phaêi noâi

thïm ăiïìu nađy nûôa, cuöơc thaêm ăaơm kinh dinh víơt

löơn vúâi thiïn nhiïn íịy laơi cođn phaêi cöơng thïm

cuöơc víơt löơn cuông dai dùỉng, quýịt liïơt, khöng hïì

keâm can trûúđng vađ thöng minh, ăïí saâng taơo, ắnh

hònh vađ gòn giûô möơt baên sùưc Viïơt riïng giûôa trùm

Viïơt, lađ möơt Viïơt ăöơc ăaâo vađ ăùơc sùưc, khöng bõ hođa

tan búêi möơt thïị lûơc hung haôn, khöíng löì, luön

muöịn xoâa boê vađ hođa tan tíịt caê

Hún möơt thiïn niïn kyê thiïịt líơp vađ truơ vûông,

taơo nïn nïìn taêng vûông bïìn, ăïí bûúâc sang chùơng

thûâ hai

Chùơng thûâ hai, nhû cuơ Ăađo Duy Anh ăaô ăuâc

kïịt cuông thíơt ngùưn goơn vađ chñnh caâc, “gian nan

tiïịn thuê ăïí múê röơng hy voơng cho tûúng lai”

Trïn göịc cöơi íịy röìi, ăi vïì ăíu? Chó cođn möơt

con ặúđng duy nhíịt: Vïì Nam

Coâ leô cuông phaêi noâi roô ăiïìu nađy: trûúâc hïịt, khi

ăaô ặâng chín ặúơc trïn chíu thöí söng Höìng

söng Maô röìi, khaâng cûơ vö cuđng duông caêm vađ

thöng minh suöịt möơt nghòn nùm ăïí víîn lađ möơt

Viïơt ăùơc sùưc khöng gò ăöìng hoâa ặúơc röìi, thò möịi

uy hiïịp bõ thön tñnh ăïịn tûđ phûúng bùưc víîn

thûúđng xuýn vađ maôi maôi thûúđng trûơc Khöng nöịi

dađi ặúơc giang sún cho ăïịn tíơn Cađ Mau vađ Hađ

Tiïn thò khöng thïí nađo Bùưc cûơ ÚÊ bûúâc ặúđng

chiïịn lûúơc nađy cuêa dín töơc coâ caê hai khña caơnh

ăïìu hïịt sûâc troơng ýịu Khña caơnh thûâ nhíịt: phaêi

taơo ặúơc möơt híơu phûúng thíơt síu thò múâi ăuê sûâc

vađ ăuê thïị linh hoaơt ăïí khaâng cûơ vúâi mûu ăöì thön

tñnh thûúđng trûơc kia Lõch sûê suöịt tûđ Ăinh, Lï, Lyâ,

Tríìn vađ caê cuöơc chiïịn tuýơt vúđi cuêa Nguýîn Húơ

ăaô chûâng minh cađng vïì sau cađng roô ăiïìu ăoâ Chó

xin nhùưc laơi möơt sûơ kiïơn nghe coâ thïí laơ: chó vûđa

chíịm dûât ặúơc 1.000 nùm Bùưc thuöơc bùìng tríơn ăaơi

Biïín Kiïn Giang.

thùưng cuêa Ngö Quýìn, thò Lï Hoađn

ăaô coâ tríơn ăaânh síu vïì phûúng

Nam ăïịn tíơn Indrapura tûâc Ăöìng

Dûúng, Nam söng Thu Böìn cuêa

Quaêng Nam Ăuê biïịt cha öng ta ăaô

tñnh toaân súâm vađ síu vïì vai trođ cuêa

phûúng Nam trong thïị tríơn tíịt

ýịu phaêi ặâng vûông líu dađi cuêa

dín töơc trûúâc phûúng Bùưc nhû thïị

nađo

Khña caơnh thûâ hai vûđa gùưn chùơt

vúâi khña caơnh thûâ nhíịt, vûđa lađ möơt

“bûúâc tiïịn thuê” múâi “múê röơng hy

voơng cho tûúng lai”, nhû caâch noâi

síu sùưc cuêa cuơ Ăađo Duy Anh Búêi

coâ möơt triïịt lyâ thíịu suöịt: chó coâ thïí

giûô bùìng caâch múê, giûô ăïí mađ múê,

múê ăïí mađ giûô Phaêi múê röơng hy

voơng cho tûúng lai thò múâi coâ thïí

töìn taơi Töìn taơi bao giúđ cuông coâ

nghôa lađ phaât triïín Ăi vïì Nam lađ

phaât triïín Lađ múê

Khöng chó múê ăíịt ăai Cađng

quan troơng hún nhiïìu lađ múê tíìm

nhòn Coâ thïí noâi, suöịt möơt thiïn

niïn kyê trûúâc, do cuöơc thaêm ăaêm

kinh dinh ăïí giađnh giíơt sûơ söịng

vúâi vaơn víơt cođn quaâ víịt vaê gian

nan, mađ ngûúđi Viïơt chuê ýịu múâi

cùưm cuâi nhòn xuöịng ăíịt, giađnh

thïm ặúơc möơt mííu ăíịt lađ thïm

ặúơc möơt mííu söịng cođn Bíy giúđ

ăaô khaâc Ăaô coâ 1000 nùm lõch sûê ăïíchuíín bõ, ăaô coâ thúđi gian vađ vö söịthûê thaâch ăïí taơo ặúơc möơt baênlônh, ăaô coâ trûúâc mùơt möơt khönggian thoaâng ăaông ăïí khöng chónhòn xa maôi vïì Nam, mađ lađ nhòn raböịn hûúâng Nhòn ra biïín Phaâthiïơn ra biïín, biïín möơt bïn vađ tamöơt bïn, mađ líu nay ta chûa coâ thïítoađn tím chuâ yâ ăïịn Hay thay vađcuông tuýơt thay, ăi vïì Nam, ngûúđiViïơt laơi cuông ăöìng thúđi nhòn rabiïín, nhíơn ra biïín, nhíơn ra khönggian söịng múâi, khöng gian sinhtöìn vađ phaât triïín múâi mïnh möngcuêa mònh

Chñnh bùìng viïơc ăi vïì Nam,trïn con ặúđng ăi ngađy cađng xa vïìNam mađ trong tím tònh Viïơt ăaô coâặúơc nöîi niïìm biïín, nöîi niïìm BiïínĂöng Cuông khöng phaêi ngíîunhiïn mađ tûđ ăoâ, nghôa lađ tûđ ăíìuthiïn niïn kyê thûâ hai, vúâi nöîi niïìmbiïín ngađy cađng thíịm síu trongmaâu Viïơt, cha öng ta, ngûúđi dínViïơt, vađ caâc Nhađ nûúâc Viïơt liïn tuơc,ăaô ríịt súâm khùỉng ắnh chuê quýìnViïơt Nam trïn caâc haêi ăaêo vađ thïìmluơc ắa cuêa chuâng ta

Ăi vïì Nam, chuâng ta coâ möơtmay mùưn lõch sûê ríịt lúân: tiïịp nhíơnkhöng gian Champa, chuâng ta ăaô

tiïịp nhíơn ặúơc ríịt nhiïìu cuêatruýìn thöịng vađ vùn hoâa Chađm, vađcaê trûúâc ăoâ nûôa, truýìn thöịng vađvùn hoâa Sa Huyđnh Thíơm chñ cuôngcoâ thïí noâi, tiïịp nhíơn Champa - saunađy caê vuđng söng nûúâc Cûêu Longröơng giađu - ngûúđi Viïơt, quöịc giaViïơt, ăaô tûơ nhín ăöi ặúơc mònhlïn, khöng chó vïì laônh thöí, mađ caêvïì tñnh caâch, vïì baên lônh, vïì sûâcsöịng vađ sûâc phaât triïín Champa lađmöơt quöịc gia biïín Thïị giúâi cuêachuâng ta ăaô ặúơc taơo hoâa “thuxïịp” möơt caâch tuýơt vúđi: Biïín ngùncaâch, nhûng biïín cuông lađ nöịi liïìnvađ chuê ýịu lađ nöịi liïìn Tûđ ríịt xaxûa, qua biïín lúân, nhûông ăoađnthuýìn buön Champa ăaô tûđnggiong buöìm ăïịn nhûông vuđng ríịt

xa xöi, khöng chó úê Ăöng Nam AÂ,Nam AÂ, mađ caê Trung Ăöng, ĂõaTrung Haêi, túâi caê thïị giúâi A Ríơp;vađ cuông ăaô tiïịp nhíơn thuýìn beđăïịn tûđ khùưp thïị giúâi röơng múê íịy.Hùỉn Champa ăaô tiïịp nöịi vađ phaâttriïín möơt truýìn thöịng xa hún cuêa

cû dín vùn hoâa Sa Huyđnh Vađngûúđi Viïơt ăi vađo Nam ăaô nöịi tiïịptruýìn thöịng nađy Nïịu úê miïìn Bùưc,ngûúđi ăi ra biïín trûúâc ăíy chó biïịtduđng nhûông chiïịc maêng thö súgheâp bùìng nhiïìu cíy tre, thò ăi vađoNam ngûúđi Viïơt ăaô ríịt nhanhchoâng tiïịp thu kyô thuíơt ăoâng vađ sûêduơng ghe bíìu lúân cuêa ngûúđi Chađmăïí ăi biïín xa (thíơm chñ, nhû chuâng

ta biïịt, trong tríơn ăaânh ThùngLong nùm 1789, Nguýîn Húơ ăaôsûê duơng tûúơng binh göìm voi BònhĂõnh vađ Gia Lai ặúơc chúê ra bùìngghe bíìu lúân)

Chñnh trïn cú súê tû duy múâiröơng múê íịy, ăùơc biïơt trong thúđi caâcchuâa Nguýîn, tíìm nhòn ra biïín ăaôặa ăïịn möơt chuýín biïịn vö cuđngquan troơng, thíơm chñ coâ thïí coi lađmöơt bûúâc ngoùơt coâ tñnh quýịt ắnhtrong lõch sûê Viïơt Nam: biïịt nhòn

ra biïín lúân, tûâc cuông lađ biïịt nhòn ratoađn thïị giúâi - ăiïìu mađ ngađy nay tagoơi lađ möơt “tû duy vïì toađn cíìuhoâa” - Thúđi caâc chuâa Nguýîn úêĂađng Trong, tûâc miïìn Nam ăíịtnûúâc, ăaô taơo ra ặúơc möơt thay ăöíi

cú baên vïì cú cíịu kinh tïị, chuýín tûđChampa lađ möơt quöịc gia biïín AÊnh: TL.

kinh tïị thuíìn nöng truýìn thöịng

sang cú cíìu kinh tïị líịy thûúng

nghiïơp lađm chñnh, trong ăoâ ngoaơi

thûúng giûô vai trođ troơng ýịu Nhađ

nghiïn cûâu lõch sûê Cao Tûơ Thanh

ăaô coâ nhíơn ắnh chñnh xaâc vađ sùưc

saêo: chñnh cú cíịu kinh tïị múâi nađy

ăaô taơo nïn ăiïìu mađ öng goơi lađ möơt

“ăöơng lûơc lõch sûê” kyđ laơ vađ kyđ

diïơu, khiïịn nïịu tûđ Ăeđo Ngang ăïịn

ăeđo AÊi Vín cha öng ta ăaô phaêi ăi

míịt 600 nùm, thò tûđ ăeđo AÊi Vín

ăïịn Hađ Tiïn ta chó phaêi míịt coâ 200

nùm, mađ laơi chó ăi bùìng lûúôi phaơng

chûâ khöng phaêi lûúôi kiïịm

Víơy quaê thíơt nöîi niïìm biïín lađ

nöîi niïìm lúân cuêa dín töơc, cuêa möîi

ngûúđi Viïơt, noâ liïn quan míơt thiïịt

ăïịn söị phíơn dín töơc, sûơ töìn vong

vađ phaât triïín cuêa dín töơc

Cuông khöng thïí khöng noâi

rùìng, khi thúđi caâc chuâa Nguýîn

suy tađn, ăïịn thúđi caâc vua Nguýîn,

thò chñnh sûơ phai nhaơt tû duy

maơnh meô vïì biïín, chñnh saâch ăoâng

cûêa, lađ möơt trong nhûông nguýn

nhín quan troơng nhíịt ặa ăïịn míịt

nûúâc

Khöng coâ tû duy biïín, khöng

coâ tû duy roô rađng, maơnh meô vïì

Biïín Ăöng trûơc tiïịp cuêa ta, phai

nhaơt nöîi niïìm íịy lađ nguy cú dín

töơc

Nhû chuâng ta biïịt, nùm 1949

ÍỊn Ăöơ thoaât khoêi aâch thuöơc ắa cuêa

ăïị quöịc Anh Coâ ăöơc líơp röìi, choơn

con ặúđng phaât triïín nađo ăíy?

Mahatma Gandhi, laônh tuơ vô ăaơi

cuêa dín töơc ÍỊn, cuông lađ bíơc hiïìn

triïịt lúân cuêa nhín loaơi, luâc bíịy giúđ

coâ ăùơt ra möơt cíu hoêi, hoâa ra seô lađ

cíu hoêi lúân vađ líu dađi cuêa thïị giúâi

vađ cuêa tûđng dín töơc Öng noâi: Nûúâc

Anh chó lađ möơt ăaêo quöịc nhoê, dín

söị ñt, vò sao ăaô trúê thađnh möơt ăïị

quöịc giađu coâ, lúân maơnh ăïịn víơy?

ÍỊy lađ vò nûúâc Anh ăaô tiïu xađi hïịt

möơt nûêa tađi nguýn cuêa traâi ăíịt

Víơy bíy giúđ nïịu ÍỊn Ăöơ vúâi quy mö

vađ dín söị khöíng löì nhû thïị nađy,

cuông choơn con ặúđng phaât triïín

nhû nûúâc Anh, thò liïơu phaêi coâ bao

nhiïu traâi ăíịt múâi ăuê?

Ăuâng 60 nùm qua tûđ cíu hoêi

hiïìn minh mađ chaây boêng cuêa

thaânh Gandhi, ngađy nay caâc khoahoơc ăaô coâ thïí tñnh toaân vađ traê lúđichñnh xaâc: ÍỊn Ăöơ seô cíìn coâ 5 traâiăíịt chó ăïí riïng cho mònh nïịu ăitheo con ặúđng phaât triïín mađnûúâc Anh ăaô ăi

Chuâng ta chó coâ möơt traâi ăíịt

Tiïu xađi tađi nguýn cuêa taơo hoâaban cho trïn traâi ăíịt duy nhíịt nađynhû thïị nađo ăíy lađ víịn ăïì söịngcođn cuêa nhín loaơi

Noâi vïì nöîi niïìm biïín, nöîi niïìmBiïín Ăöng, tíịt khöng thïí khöngsuy nghô vïì ăiïìu ăoâ Biïín lađ tađinguýn, biïín cuông lađ giao thönghuýịt maơch ăïí víơn chuýín tađinguýn Biïín Ăöng, trong ăoâ coâphíìn chuê quýìn thiïng liïng cuêachuâng ta, ặúơc truýìn laơi tûđ baonghòn nùm “thaêm ăaơm kinh dinh”

vađ “gian nan tiïịn thuê” cuêa chaöng, ăang ặâng trûúâc thaâch thûâcvïì caê mùơt tađi nguýn líîn ặúđnggiao thûúng tađi nguýn íịy Nöîiniïìm Biïín Ăöng cuêa chuâng ta, möîichuâng ta, trûúâc hïịt lađ nhíơn thûâccho roô rađng, thöịng thiïịt, quýịt liïơtvïì thaâch thûâc ăoâ Vađ tûđ ăoâ, hađnhăöơng

Kinh nghiïơm lõch sûê xa vađ gíìncho thíịy trong cuöơc ăíịu tranh nađycuông víîn phaêi lađ huy ăöơng vađ phaâthuy cho ặúơc hai lûơc lûúơng ăöìngböơ: sûâc maơnh cuêa nhín dín - nhûhađng ngađn ngû dín Quaêng Ngaôivíîn ăang kiïn cûúđng ra khúi bíịtchíịp hađnh ăöơng cûúâp biïín cuêa aikia, vađ hađng vaơn ngû dín Nam Bùưccûâ hiïn ngang ra khúi Khöng aiăaânh baơi ặúơc hađng vaơn ngûúđi rakhúi hođa bònh trïn biïín ngađn ăúđicuêa mònh Caê nûúâc phaêi cuđngặâng sau lûng nhûông ngû dín anhhuđng íịy Hoơ ăang úê tuýịn ăíìuhöm nay

Mùơt khaâc nhíịt quýịt ăaphûúng vïì Biïín Ăöng Chuâng taăaô thùưng trong chiïịn tranh vûđaqua vò biïịt ăa phûúng, biïịt huyăöơng sûâc maơnh cuêa nhín dín toađnthïị giúâi bùìng chñnh nghôa cuêachuâng ta Cuöơc ăíịu tranh múâi nađycuông víơy Khöng thïí thùưng möơtmònh

Nöîi niïìm Biïín Ăöng lađ tímhuýịt, vađ caê sûơ thöng minh nûôa,ăïìu vò sûơ söịng cođn vađ phaât triïíncuêa dín töơc

Khöng ai ăaânh baơi ặúơc hađng vaơn ngûúđi ra khúi hođa bònh trïn biïín ngađn ăúđi cuêa mònh AÊnh: TL.

Nhûông ngađy ăöng laơnh cuöịi

nùm, ngöìi trong xûúêng veô,loay hoay vúâi ăïì tađi ăaô cuô,mađi bûâc tranh dang dúê ăïịn buöịt bađntay Nùm thaâng tröi ăi vö tònh, laơnhleôo nhû gioâ thöíi bïn ặúđng Thiïnnhiïn khùưc nghiïơt, kiïu cùng nhû chócoâ mònh mònh trïn ăúđi, chùỉng bíơn

tím ăïịn ai, chùỉng nhođm ngoâ túâithùng tríìm, ặúơc míịt cuêa caâc quöịcgia hay nhûông kiïịp ngûúđi

Ngûúđi hoaơ sô miïơt mađi theo ăuöíinhûông dûơ ắnh miïn man, riïng biïơt,nhûông day dûât víơt vaô phña vö ắnhcuêa caâi ăeơp luâc coâ luâc khöng trongcuöơc söịng nhoơc nhùìn saâng taơo

HOAĐNG ẰNH TAĐI

nghiïơp nađy lađ hoơa sô cöị gùưng vûún túâi

ăiïìu khöng thïí vûún túâi ặúơc Sûơ

hoađn thiïơn bao giúđ cuông lú lûêng úê

phña trûúâc, úê ngoađi tíìm tay Khoâ

khùn lúân nhíịt lađ bïị tùưc vïì saâng taơo,

noâ hoađn toađn coâ thïí ăïịn tûđ phña baên

thïí ăún giaên nhû sûơ han ró nguöơi

laơnh, sûơ tađn ăi cuêa lûêa – lađ caâi chïịt

cuêa tím höìn Sûơ laônh ăaơm cuêa cöng

chuâng, sûơ ca tuơng quaâ cao cuông lađm

cho hoơ khöí súê Nhûng khöí súê lúân lao

nhíịt víîn lađ sûơ tröịng röîng Tröịng

röîng toađn phíìn sau möơt thađnh tûơu

hay sau möơt thíịt baơi Giûôa luâc chuê

nghôa thûơc duơng tríìn truöìng, haônh

tiïịn thò mai taâng caâi tím höìn nghïơ sô

nhaơy caêm cuêa mònh luâc nađy quaê thíơt

dïî dađng

Sau triïín laôm caâ nhín, töi laơi

cuông rúi vađo tònh thaâi tím thíìn míịt

lûêa Nhiïìu ăïm thûâc nhòn qua cûêa

söí, ăen nhû ăïm 30 mûơc tađu, thíịy

möơt nùm nûôa cuêa ăúđi ngûúđi lûông

thûông ra ăi Nùm Canh Díìn sùưp vïì

“Öng” 30, öng kïình, öng höí, öng

coơp, öng chuâa cuêa rûđng xanh ăang luđ

luđ trûúâc cûêa mađ mònh phaêi ăoân tiïịp

thíơt long troơng, lõch thiïơp, vûđa khöng

súơ haôi, vûđa thíơt laơnh luđng, töi veô liïìn

30 bûâc tranh “Canh Díìn” chûâng

minh rùìng höí lađ möơt maônh thuâ uy

nghiïm, coâ ăúđi söịng tinh thíìn cûơc kyđ

huđng traâng

Trong 12 con giaâp, höí ặúơc tön

nhû võ ăaơi ca, sû phuơ trong ăúđi söịng

rûđng xanh, lađ chuâa cuêa muön loađi

(chûâ khöng phaêi Sû Tûê) ặúơc dín

gian tön thúđ lađ võ thíìn linh trong ăúđi

söịng nhû “Hùưc Höí”, “Nguô Höí”, “Baơch

Höí” - dođng tranh Hađng Tröịng

Löî Tíịn viïịt “maônh thuâ ăi 1 mònh,

tríu bođ ăi hađng ăađn” Höí lađ vô nhín cö

ăöơc, cö ăún, haônh tiïịn Töi ăaô tûđng

nhòn thíịy Höí nùìm trûúđn mònh ïm aâi

trïn daêi Trûúđng Sún sau nhûông cuöơc

ăoâi xú xaâc do nhûông vuđng ăíịt ăaơnbom, cùìn cöîi, nhûng coâ leô chûa baogiúđ nhòn thíịy chuâ Höí nađo trong tûơnhiïn cuông nhû phim aênh, coâ khuönmùơt heđn haơ, traâch ăúđi Cho nïn Höíặúơc goơi lađ Öng do tûúâng maơo dûô túơnvađ tñnh caâch huđng höìn cuêa chuâng

Veô Höí gùơp trúê ngaơi lúân nhíịt lađgùơp öng Vua Höí, ặâng tríịn trûúâc cûêaăïìn höơi hoaơ Viïơt Nam lađ Nguýîn TûNghiïm Öng Nghiïm veô Höí ăeơpnhíịt nûúâc mađ khöng chó Höí, öng veô

12 con giaâp vađ nhûông con muđa trongthúđi gian hûôu haơn cuêa kiïịp ngûúđilïnh ăïnh, íu cuông lađ võ danh nhínăùơc sùưc, kiïu haônh vađ traâng lïơ tûđ thúđitrai treê túâi luâc lađ võ trûúêng laôo 92 tuöíi

Coâ leô luâc nađy, danh hoaơ cuông ăangluơi huơi vúâi böơt mađu, giíịy gioâ veô nùmCanh Díìn cuđng nhiïìu tay buât khöngsúơ Höí hùm húê khaâc

öng Vua Međo Nguýîn Saâng ăaô ngûơtrõ, veô Höí mađ va phaêi hònh hađi, voâcdaâng cuêa cuơ Nghiïm lađ tùưc tûê Mađkhöng va phaêi múâi lađ laơ Höí cuêa cuơNghiïm höìn vña quaâ, quýịn ruô quaâ,hiïơn ăaơi vađ nöíi tiïịng quaâ

Ăûâng úê cöíng chuđa coâ hai öngThiïơn - AÂc höơ phaâp trûúâc cûêa, víînnhiïìu ngûúđi ăïịn, sao khöng ăïịnặúơc bùìng caâch ăi naât bađn chín,bùìng caâch siïu ím thanh, bùìng tađnghònh, bùìng tím ăïịn vúâi Phíơt phaâpvíơy Veô bùìng tíịm lođng mònh, khñ khaâicuêa mònh, baên huđng ca beâ boêng cuêamònh úê giûôa dođng suöịi thúđi gian mađgíìm lïn cao vuât

Töi veô 30 Canh Díìn 30 bûâc veô

“Öng 30” nùm Canh Díìn, veô Höí ăïínhíơn vïì caâi sinh khñ líîm liïơt cuêa Höí

- nùm Canh Díìn ăíìy sinh lûơc trađn vïìtrïn ăíịt nûúâc chuâng ta

Nùm 1976, khi chiïịn tranh vûđa chíịm dûât, Viïơt Nam

sùưp ặúơc thöịng nhíịt, UNESCO ăaô giao cho töi vïì

nûúâc tòm xem nhûông böơ mön nghïơ thuíơt nađo coâ

giaâ trõ ríịt cao mađ ăaô bõ chòm trong qún laông tûđ 30 nùm

nay vò chiïịn tranh Trung tím nghiïn cûâu Khoa hoơc Phaâp

vađ Trung tím nghiïn cûâu Ím nhaơc theo phûúng phaâp ăöịi

chiïịu taơi Tíy Baâ Linh do cöị Giaâo sû Alain Denieloâu lađm

giaâm ăöịc giuâp cho töi nhûông phûúng tiïơn ăïí thûơc hiïơn

cuöơc ăiïìn daô Ăöìng thúđi, Ăöî Nhuíơn - Töíng thû kyâ Höơi

Nhaơc sô Viïơt Nam gúêi thú múđi töi vïì ăïí tiïịp xuâc vúâi caâc

nhaơc sô, caâc nhađ nghiïn cûâu ím nhaơc trong nûúâc, ăađi thoơ

tiïìn ùn úê taơi khaâch saơn trong 3 tuíìn lïî Töi khöng ngúđ

chuýịn trúê vïì nûúâc líìn ăíìu tiïn laơi ặúơc nhiïìu cú quan

uêng höơ vïì tinh thíìn vađ víơt chíịt nhû thïị Riïng UNESCO

cho biïịt, nïịu nhûông bùng tûđ ghi ím nhûông böơ mön ca vuô

nhaơc kõch mađ töi cho lađ coâ giaâ trõ thò UNESCO coâ thïí phaât

hađnh nhûông dôa haât ăùơc biïơt dûúâi nhaôn hiïơu cuêa UNESCO

vađ seô goâp phíìn phöí biïịn trïn nhûông cú quan nghiïn cûâu

cuêa thïị giúâi Chuýịn ăi ăoâ töi coâ nhùưc laơi nhûông khoâ khùn

ăaô gùơp vađ nhûông kïịt quaê cuơ thïí ăaô thu thíơp ặúơc trong

caâc bađi viïịt ăùng trïn caâc baâo vađ taơp chñ (tiïu biïíu nhû

“Thanh Khñ tûúng tíìm” - Cuöơc gùơp gúô giûôa nghïơ nhín

Quaâch Thõ Höì, Nguýîn Thõ Phuâc, nhaơc sû Ăinh Khùưc Ban,

nhađ thú Truâc Hiïìn vađ töi trong thaâng 04/1976 ăùng trïn

caâc baâo Kiïịn Thûâc Ngađy Nay, Baâch Khoa ; “Vađi nhíơn xeât

vïì quaâ trònh nghiïn cûâu Dín ca Quan Hoơ Bùưc Ninh” viïịt

nùm 1977 ăùng trong taơp chñ Khoa hoơc Xaô höơi cuêa Höơingûúđi Viïơt taơi Phaâp) Töi chó nhùưc laơi dôa haât dûúâi nhaônhiïơu cuêa UNESCO sau ăíy do Haông dôa EMI ODEONphaât hađnh 1978, vađ sau nađy ặúơc taâi baên dûúâi daơng CD: 1978: “Viet Nam/Ca Truđ and Quan Hoơ” haông EMIODEON söị 064-183113, collection Unesco: AtlasMusical, Venise, YÂ Ăaơi Lúơi

1991: “Viet Nam/Ca Tru & Quan Ho”, haông AUVIDISĂ8035 (dôa CD), collection Unesco, Paris Taâi baên cuêa dôacuđng tïn cuêa haông Emi-Odeon söị 064-183113 Möơt bùngcassette cuêa CD nađy cuông ặúơc xuíịt baên cuđng möơt luâc Dôa haât ăíìu tiïn nađy cuêa haông Emi Odeon ăaô ặúơcUNESCO mua gíìn 400 baên ăïí gúêi ăi cho caâc trûúđng Ăaơihoơc lúân bïn Myô vađ nhûông nhađ vùn hoâa lúân bïn Chíu Íu Trong nhûông nùm sau ăoâ, töi tiïịp tuơc phöí biïịn nghïơthuíơt Ca Truđ vađ Quan Hoơ úê nhiïìu núi, ăem Ca Truđ vađQuan Hoơ lađm ăïì tađi giaêng daơy úê Ăaơi hoơc Sorbonne (Phaâp)nhiïìu nùm Taơi Ăaơi hoơc Hawai at Manoa (Honolulu - Myô)nùm 1988, Ca Truđ vađ Quan Hoơ lađ möơt trong nhûông ăïì tađimađ töi giaêng daơy nhiïìu nhíịt Trong söị nhûông sinh viïnhoơc ím nhaơc truýìn thöịng Viïơt Nam vúâi töi taơi Ăaơi hoơcHawai, töi cođn nhúâ coâ möơt cíơu sinh viïn tïn lađ Michael,ngûúđi Myô, noâi ặúơc tiïịng Viïơt, ăaô trúê nïn mï thñch Ca Truđvađ sau nađy khi trúê thađnh ngûúđi ăaơi diïơn cho Quyô Ford ăaôhïịt sûâc giuâp ăúô cho nghïơ thuíơt Ca Truđ Nùm 2002 quyôFord do Michael lađm ngûúđi ăaơi diïơn ăaô tađi trúơ chûúng trònh

CAÊM NGHÔ SAU KHI NGHE TIN UNESCO TÖN VINH

CA TRUĐ VAĐ QUAN HOƠ

GS.TS TRÍÌN VÙN KHÏ

Keâp ăađn Nguýîn Phuâ Ăeơ

trúơ cho Liïn hoan Ca Truđ toađn quöịc Töi ríịt caêm kñch

Michael sau 18 nùm víîn cođn nhúâ Thíìy, vađ quay laơi giuâp

ăúô böơ mön nghïơ thuíơt truýìn thöịng nađy

Ăïịn khi kïịt thuâc khoâa hoơc taơi Ăaơi hoơc Hawai

(Honolulu), coâ 5 ăïịn 6 sinh viïn Myô cuđng vúâi caâc nûô sinh

Viïơt Nam haât Quan Hoơ ăöịi thoaơi vúâi nhau ríịt vui

Taơi Ăaơi hoơc Sorbonne, töi ăaô lađm cöng viïơc tuýín

choơn nhûông ăïì tađi cho sinh viïn Phaâp lađm luíơn vùn cûê

nhín Trong luâc chíịm bađi thi, töi lûơa nhûông bađi hay ăem

photocopy vađ khi vïì Viïơt Nam coâ ặa cho baơn töi lađ nhaơc

sô Lûu Hûôu Phûúâc xem Xem xong, Phûúâc chaêy nûúâc mùưt

khoâc vađ noâi: “Khöng ngúđ rùìng úê nûúâc ngoađi mađ coâ nhûông

thanh niïn biïịt vïì nhaơc truýìn thöịng Viïơt Nam cođn nhiïìu

hún thanh niïn úê nûúâc mònh”

Ăùơc biïơt hún nûôa, sau khi töi vïì nûúâc ăïí tòm hiïíu Ca

Truđ nùm 1976, ghi ím gioơng haât cuêa Bađ Quaâch Thõ Höì

vađo dôa haât, nhúđ ăoâ mađ Bađ Quaâch Thõ Höì ặúơc UNESCO

trao tùơng bùìng khen ăïí caêm ún Bađ ăaô tham gia trong viïơc

phöí biïịn nghïơ thuíơt Ca Truđ – lađ di saên ăöơc ăaâo cuêa Viïơt

Nam vađ vöịn quyâ cuêa toađn nhín loaơi ra thïị giúâi Thúđi ăoâ

khöng ai coâ thïí ngúđ rùìng Höơi ăöìng Quöịc tïị Ím Nhaơc laơi

coâ nhûông ăaânh giaâ nhû thïị, vađ trïn thïị giúâi ăïìu nhòn nhíơn

rùìng Ca Truđ coâ möơt giaâ trõ nghïơ thuíơt cao xûâng ăaâng ặúơc

nhín loaơi giûô gòn vađ baêo vïơ

Nùm 2004, khi cođn úê bïn Phaâp, töi ăaô ặúơc Böơ Ngoaơi

giao vađ Böơ Vùn hoâa Viïơt Nam, UÊy ban ngûúđi Viïơt nûúâc

ngoađi múđi vïì nûúâc thađnh líơp höì sú Ca Truđ ăïơ trònh lïn

UNESCO Töi bùìng lođng nhíơn traâch nhiïơm thaêo höì sú nïịu

ngûúđi cöơng sûơ coâ thïí thay mùơt töi lađm cöng viïơc ăuâng theo

tiïu chuíín cuêa quöịc tïị Ngûúđi mađ töi tin tûúêng chñnh lađ

Ăùơng Hoađnh Loan – ngûúđi ăaô dûơng laơi ặúơc vađ thûơc hiïơn

möơt cuöơn phim tađi liïơu vïì Cíu Hođ Söng Maô ríịt khoa hoơc

vađ ăíìy ăuê, ăuâng vúâi caâch thûâc lađm viïơc mađ töi mong

muöịn Vò lyâ do töi khöng úê thûúđng trûơc taơi Hađ Nöơi mađ cöng

viïơc thaêo höì sú cíìn phaêi ặúơc liïn tuơc nïn töi ăaô ăïì nghõ

vúâi chñnh quýìn giao laơi viïơc hoađn tíịt höì sú Ca Truđ cho

Ăùơng Hoađnh Loan - luâc ăoâ lađ Viïơn phoâ cuêa Viïơn Ím Nhaơc

Cođn töi ặâng úê ngoađi theo doôi saât viïơc lađm qua thû tûđ vađ

giûô cûúng võ Cöị víịn ăùơc biïơt cuêa höì sú Töi ăaô thađnh líơp

möơt ban biïn tíơp höì sú vïì Ca Truđ do Ăùơng Hoađnh Loan

chuê biïn vađ göìm nhûông chuýn gia nhû GS Vuô Nhíơt

Thùng, nhađ nghiïn cûâu Buđi Troơng Hiïìn, chuýn gia vïì

Haân Nöm Nguýîn Xuín Diïơn Vïì viïơc ăiïìn daô, Ăùơng

Hoađnh Loan chõu traâch nhiïơm tòm kiïịm nhûông ngûúđi cöơng

sûơ nhû caâc chuýn gia vïì ăiïơn aênh, nhiïịp aênh, kyô sû thíu

thanh, ghi hònh Töi coâ nhiïơm vuơ ăoơc caâc vùn baên, höì sú

bùìng tiïịng Viïơt vađ baên dõch ra tiïịng Anh, hiïơu ăñnh vađ böí

sung baên göịc, baên dõch, ăöìng thúđi nhíơn ắnh, goâp yâ viïơc

dûơng phim, in dôa haât, tuýín lûơa hònh chuơp vađ lúđi giúâi thiïơu

cho caâc tû liïơu nghe nhòn ăoâ

Khi nghe tin Ca Truđ vađ Quan Hoơ ặúơc UNESCO cöng

nhíơn Di saên vùn hoâa phi víơt thïí cuêa thïị giúâi, töi vö cuđng

haơnh phuâc Tuy víơy, trong niïìm vui ăoâ lođng töi víîn cođn

trôu nùơng nhûông ûu tû lo lùưng UNESCO tön vinh Quan Hoơ

vò ăoơc höì sú thíịy ặúơc nhûông phong caâch ăùơc thuđ khöng

ăíu coâ nhû tuơc lïơ nguê boơn, kïịt baơn, caâch haât ăöịi chûô, ăöịi

gioơng, coâ tinh thíìn saâng taâc cuêa Quan Hoơ ngađy xûa,chñnh vò víơy mađ töi lo rùìng nïịu thïị giúâi ăïịn Viïơt Nam ăïínghe nhûông canh haât Quan Hoơ bíy giúđ, liïơu coâ cođn thíịyặúơc nhûông neât ăùơc thuđ tïị nhõ cuêa Quan Hoơ cöí haykhöng?

Vïì Ca Truđ thò UNESCO tön vinh nhû möơt “Di saên phivíơt thïí cíìn ặúơc baêo vïơ khíín cíịp” Viïơc baêo vïơ seô theoặúđng löịi nađo ăïí cođn giûô ặúơc giaâ trõ ăñch thûơc cuêa Ca Truđngađy xûa? Cú quan nađo seô nhíơn ngín quyô giuâp ăúô vađ coâăuê saâng suöịt “choơn mùơt gúêi vađng” ăïí cho nghïơ thuíơt CaTruđ ặúơc phaât triïín, ặúơc phöí biïịn vađ truýìn laơi chonhûông thïị hïơ mai sau? Vađ trong cöng viïơc lađm ăoâ, chùỉngbiïịt caâc cú quan hûôu traâch coâ nghô ăïịn söị lûúơng mađkhöng quan tím nhiïìu ăïịn chíịt lûúơng hay khöng?Viïơc UNESCO tön vinh Ca Truđ vađ Quan Hoơ nhû luöìngaânh saâng rûơc rúô chiïịu roơi khùưp bíìu trúđi, xua tan ăaâm míymuđ ăang che líịp nhûông giaâ trõ chín myô cuêa nghïơ thuíơtdín töơc Ăiïìu ăoâ cuông chûâng toê cho ngûúđi trong nûúâc biïịtrùìng: Viïơt Nam cuông coâ nhûông böơ mön nghïơ thuíơt tïị nhõ,tinh vi mađ ngûúđi nûúâc ngoađi cuông nhòn nhíơn thíịy, thaânphuơc vađ ca ngúơi Viïơc tön vinh cuông lađ tiïịng chuöng caênhtónh ăöịi vúâi nhûông ai ăang bõ híịp díîn búêi sûơ hađo nhoaâng,hiïơn ăaơi, sinh ăöơng cuêa vùn hoâa nûúâc ngoađi, keâo nhûôngngûúđi laơc löịi quay trúê vïì, boê ăi lođng tûơ ti mùơc caêm cho rùìngnghïơ thuíơt dín töơc cuêa chuâng ta lađ cöí huê, laơc híơu vađ chócoâ nghïơ thuíơt nûúâc ngoađi lađ khoa hoơc, ăaâng ăïí noi theomađ coâ ặúơc chuât tûơ hađo vïì giaâ trõ nghïơ thuíơt cuêa ím nhaơctruýìn thöịng Nhúđ ăoâ mađ mong muöịn tòm hiïíu thïm caâcböơ mön nghïơ thuíơt truýìn thöịng, coâ hiïíu múâi thûúng, coâthûúng múâi chõu khoâ hoơc tíơp, coâ khi ăi túâi biïíu diïîn thòluâc íịy nghïơ thuíơt dín töơc Viïơt Nam seô ăuê sûâc höìi sinh

Bònh Thaơnh 07.10.2009 Nghïơ sô treê Höìng Luýịn, Ăoađn Dín ca Quan hoơ Bùưc Ninh.

CHUĐM HOA ĂEƠP

muøa xuađn

GS HOAĐNG CHÛÚNG

Chuê tõch Höơi ăöìng giaâm khaêo Höơi diïîn Sín khíịu Tuöìng vađ Dín ca kõch toađn quöịc 2010

Ăíịt nûúâc ta vûđa traêi qua cún baôo kinh tïị mađ dû chíịn cuêa noâ ăang cođn

ím ó thò, tiïịp theo cún baôo thiïn tai söị 9 cuông vö cuđng hung dûô ăaô tađnphaâ nhiïìu tónh miïìn Trung vađ Tíy Nguýn, trong ăoâ coâ thađnh phöị ĂađNùĩng xinh ăeơp núi caâc nghïơ sô chuâng ta ăang höơi tuơ úê ăíy

Ăúđi söịng sín khíịu chuâng ta cuông ăaô chõu aênh hûúêng khöng nhoê tûđ nhûôngcún baôo kinh tïị vađ nhûông cún baôo thiïn nhiïn vûđa qua Nhûng nhûông cún baôoăaô qua röìi thò cuöơc söịng cuêa nhín dín cuông ăang ặúơc phuơc höìi, do tađi nùnglaônh ăaơo cuêa Ăaêng vađ sûơ quan tím ăuâng mûâc cuêa Nhađ nûúâc, ăùơc biïơt lađ sûơgöìng mònh chöịng choơi cuêa nhín dín úê miïìn ăíịt coâ truýìn thöịng kiïn cûúđng, laơiríịt giađu lođng mïịn khaâch nhû ca dao xûa ăaô viïịt:

Ăíịt Quaêng Nam chûa mûa ăađ thíịm Rûúơu Höìng Ăađo chûa nhíịm ăađ say

Coâ leô húi men cuêa rûúơu Höìng Ăađo ăaô cuöịn huât nhûông nghïơ sô chuâng ta höơituơ vïì miïìn ăíịt thiïng, ăíịt ắa linh nhín kiïơt vađ ăíịt Tuöìng xûâ Quaêng ăïí mađ ăuatađi, mađ lađm nïn sûơ kiïơn vùn hoaâ lúân chađo mûđng Ăaơi lïî 1000 nùm Thùng Long,chađo mûđng 80 nùm ngađy thađnh líơp Ăaêng Cöơng saên Viïơt Nam, chađo mûđng 35nùm ngađy giaêi phoâng miïìn Nam thöịng nhíịt ăíịt nûúâc vađ chađo mûđng 120 nùmngađy sinh cuêa Chuê tõch Höì Chñ Minh, Ngûúđi suöịt ăúđi ýu thñch vađ chùm lo nghïơthuíơt dín töơc vúâi cíu noâi nöíi tiïịng: “Tuöìng töịt ăíịy! Nhûng cíìn caêi tiïịn, chúâ díîmchín taơi chöî, nhûng cuông ặđng gieo vûđng ra ngö”

Cíu noâi nhû möơt chín lyâ saâng ngúđi ăaô díîn ặúđng ăïí nghïơ thuíơt Tuöìng vađcaâc böơ mön ca kõch dín töơc víîn töìn taơi vađ phaât triïín nhû höm nay

Caênh trong vúê “Höì Chñ Minh - Höìi ûâc mađu ăoê”.

3 miïìn ăíịt nûúâc Tuy söị lûúơng vúê diïîn khöng nhiïìu nhû Caêi lûúng hoùơc Cheđo,

nhûng loaơi hònh nghïơ thuíơt laơi nhiïìu hún, ăa daơng hún lađm cho sín khíịu trúê nïn

ăa hûúng sùưc hún

VÏÌ NGHÏƠ THUÍƠT TUÖÌNG

Híìu hïịt caâc vúê tham gia Liïn hoan líìn nađy lađ ăïì tađi lõch sûê Chó coâ möơt vúê diïîn

ăïì tađi hiïơn ăaơi Nhû chuâng ta ăaô biïịt, ăïì tađi lõch sûê ặa lïn sín khíịu Tuöìng luâc

nađo cuông thñch húơp, cuông thuíơn chiïìu tuy bònh cuô, rûúơu múâi, nhûng giûô ặúơc chíịt

men thúm nöìng Nöơi dung Tuöìng lõch sûê thò ríịt cíìn cho khaân giaê, nhíịt lađ khaân giaê

treê coâ cú höơi hiïíu thïm vïì lõch sûê cuêa ăíịt nûúâc mađ tûơ hađo vïì dín töơc mònh nhû

Baâc Höì ăaô noâi “Dín ta phaêi biïịt sûê ta” Cíìn biïịt bao khi chuíín bõ kyê niïơm Ăaơi lïî

1000 nùm Thùng Long, laơi coâ nhûông vúê noâi vïì Thùng Long - Hađ Nöơi, nhû vúê Ăađi

thiïng cuêa Nhađ haât Nghïơ thuíơt Haât Böơi thađnh phöị Höì Chñ Minh, Huýìn Trín cöng

chuâa cuêa Nhađ haât Tuöìng Viïơt Nam, Höìn Viïơt cuêa Nhađ haât Tuöìng Ăađo Tíịn, Dúđi

ăö cuêa Nhađ haât Tuöìng Nguýîn Hiïín Dônh… Vađ cuông cíìn biïịt bao khi caâc anh

huđng, nghôa sô nhû Höì Chñ Minh, Lyâ Thaâi Töí, Tríìn Cao Vín, Thaâi Phiïn, nhû

Nguýîn Kim - Nguýîn Hoađng, hoùơc xa hún nûôa lađ Hoađng thuâc Lyâ Long Tûúđng

cuông ặúơc ặa lïn sín khíịu bùìng nhûông hònh tûúơng ríịt ăeơp

Chuâng ta thíịy ăöng ăaêo ngûúđi xem hađo hûâng cöí vuô nhûông vúê diïîn ăïì tađi lõch

sûê nhû: Höìn Viïơt cuêa Nhađ haât Tuöìng Ăađo Tíịn, Dúđi Ăö cuêa Nhađ haât Tuöìng

Nguýîn Hiïín Dônh, Tríìn Cao Vín cuêa Nhađ haât Cung ằnh Húị, Huýìn Trín Cöng

chuâa cuêa Nhađ haât Tuöìng Viïơt Nam; hoùơc vúê Soâng díơy Lï Triïìu cuêa Nhađ haât Nghïơ

thuíơt truýìn thöịng Khaânh Hođa vađ vúê Ăađi Thiïng cuêa Nhađ haât Nghïơ thuíơt haât Böơi

thađnh phöị Höì Chñ Minh vađ ăùơc biïơt lađ vúê Höì Chñ Minh - Höìi ûâc mađu ăoê cuêa Ăoađn

Ca kõch Húị Riïng vúê Vođng tay nuâi rûđng cuêa Ăoađn Tuöìng Thanh Hoâa lađ ăïì tađi

hiïơn taơi ríịt ăaâng ặúơc ngûúđi xem hoan nghïnh búêi nöơi dung phaên aânh möơt maêng

hiïơn thûơc cuöơc söịng höm nay mađ xaô höơi ăang quan tím

VÏÌ NGHÏƠ THUÍƠT THÏÍ HIÏƠN

Trïn sín khíịu Höơi diïîn líìn nađy coâ nhûông vúê caâch tín maơnh meô, dađn dûơng

hoađnh traâng nhû vúê Huýìn Trín Cöng chuâa cuêa Nhađ haât Tuöìng Viïơt Nam hoùơc vúê

Höìn Viïơt cuêa Nhađ haât Tuöìng Ăađo Tíịn cuông coâ nhûông caâch lađm múâi taâo baơo, nhûng

víîn giûô ặúơc chíịt Tuöìng vađ gíy ặúơc sûâc híịp díîn Cuông trong xu hûúâng caâch tín,

Thûâ trûúêng Böơ Vùn hoâa, Thïí thao vađ Du lõch Lï Tiïịn Thoơ chung vui vúâi caâc ăún võ ăoaơt giaêi.

lađm múâi cho sín khíịu Tuöìng vïì hònh thûâc, nhûng úê mûâc

ăún giaên, dung dõ hún nhû caâc vúê Tríìn Cao Vín cuêa Nhađ

haât Cung ằnh Húị, Soâng díơy Lï triïìu cuêa Nhađ haât Nghïơ

thuíơt truýìn thöịng Khaânh Hođa, hoùơc Ăađi thiïng cuêa Nhađ

haât Nghïơ thuíơt Haât Böơi thađnh phöị Höì Chñ Minh

Ngûúơc laơi, Nhađ haât Tuöìng Nguýîn Hiïín Dônh xûa nay

víîn giûô ặúơc phong caâch Tuöìng truýìn thöịng tûđ trong

caâch dađn dûơng cuêa ăaơo diïîn ăïịn caâch hoâa trang, phuơc

trang vađ phûúng thûâc biïíu diïîn hoađn toađn theo thuê phaâp

tuöìng cöí Coâ thïí khùỉng ắnh rùìng, Nhađ haât Tuöìng Nguýîn

Hiïín Dônh luön ăi ăíìu trong viïơc baêo töìn vađ phaât huy

tuöìng truýìn thöịng Nhûng coâ ăiïìu khöng phaêi nöơi dung

nađo cuông chuýín taêi bùìng hònh thûâc truýìn thöịng lađ ăïìu

thađnh cöng nïịu nöơi dung vađ cíịu truâc vúê chûa thíơt húơp lyâ,

ăaơo diïîn chûa toâm ặúơc möơt hònh thûâc thñch húơp

Taơi Höơi diïîn líìn nađy, Tuöìng Bònh Ăõnh víîn thïí hiïơn

ặúơc vai trođ lađ con chim ăíìu ăađn cuêa Ăoađn Tuöìng Liïn

khu 5 cuô caâch ăíy gíìn 6 thíơp kyê, ăöìng thúđi cuông thïí hiïơn

ặúơc roô neât phong caâch Tuöìng Ăađo Tíịn qua vúê diïîn Höìn

Viïơt ÚÊ ăíy giûôa truýìn thöịng vađ caâch tín khöng bõ taâch

rúđi mađ ặúơc hođa quýơn khaâ nhuíìn nhuýîn ăïí cuöịi cuđng

coâ ặúơc möơt ím ăiïơu, möơt mađu sùưc chung lađ tuöìng, mađ

nöíi tröơi hún tíịt caê lađ haât tuöìng vađ muâa tuöìng, caâi mađ dín

gian goơi lađ "Tuöìng Bònh Ăõnh"

Noâi vïì nghïơ thuíơt, vúê tuöìng cuöịi cuđng mađ chuâng töi

muöịn nhùưc ăïịn lađ vúê Vođng tay nuâi rûđng cuêa Ăoađn Tuöìng

Thanh Hoâa, möơt ăoađn nghïơ thuíơt ặúơc ăađo taơo tûđ caâc bíơc

thíìy tuöìng Liïn khu 5, cho ăïịn nay ăaô nûêa thïị kyê qua mađ

víîn giûô ặúơc phong caâch, ặúđng neât nghïơ thuíơt cuêa caâc

thíìy Taơi Höơi diïîn nùm 2010 nađy Ăoađn tham gia möơt vúê

tuöìng ăïì tađi hiïơn ăaơi vúâi nöơi dung chöịng buön baân ma tuây

vöịn lađ víịn ăïì noâng cuêa xaô höơi Vúê tuöìng nhû möơt thöng

ăiïơp gûêi túâi thïị hïơ treê höm nay ăïí traânh nguy cú bùng hoaơi

ăaơo ặâc vađ löịi söịng Vúâi nöơi dung vïì cuöơc söịng ặúng ăaơi

ặúơc chuýín taêi bùìng nghïơ thuíơt truýìn thöịng, nhùìm

phuơc vuơ nhiïơm vuơ chñnh trõ lađ ăaâng hoan nghïnh, mùơc duđ

vïì nghïơ thuíơt cođn ăöi chöî chûa thíơt lađ Tuöìng, tûâc lađ kõch

Tuöìng Ăíy lađ ýịu ăiïím chung cuêa caâc ăoađn tuöìng ăi vađo

ăïì tađi hiïơn ăaơi

VÏÌ DÍN CA KÕCH

Nïịu nghïơ thuíơt Tuöìng maơnh vïì ăïì tađi lõch sûê thò caâc

loaơi hònh Dín ca kõch laơi coâ ûu thïị vïì ăïì tađi hiïơn ăaơi, hoùơc

dín gian Höơi diïîn líìn nađy híìu hïịt caâc ăoađn dín ca úê toađn

miïìn Trung ăïìu tham gia, thíơm chñ Nghïơ An coâ túâi 2 ăún

võ vúâi 2 tiïịt muơc vađ ăïìu chiïịm ặúơc caêm tònh cuêa ăöng

ăaêo khaân giaê lađ vúê Goâc khuíịt ăúđi ngûúđi vađ vúê Möơt cíy lađm

chùỉng nïn non.

Khaâc vúâi caâc Höơi diïîn Cheđo, Caêi lûúng… chó möơt loaơi

hònh, cođn Höơi diïîn nađy coâ túâi 4 loaơi hònh, ngoađi Tuöìng coâ

Bađi Chođi, Dín ca Húị vađ Vñ dùơm Nghïơ Tônh Sûơ ăa daơng

vïì loaơi hònh trong möơt Höơi diïîn, ăaô lađm nïn nhiïìu sùưc mađu

cho sín khíịu vađ thïm moân ùn tinh thíìn cho ngûúđi thûúêng

thûâc Cuông nhû caâc kyđ höơi diïîn trûúâc ăíy, nghïơ thuíơt Bađi

Chođi víîn chiïịm ăa söị vađ coâ nhûông vúê thíơt sûơ lađ Bađi Chođi

nhû vúê Thúđi con gaâi ăaô xa cuêa Ăoađn Ca kõch Bađi Chođi

Bònh Ăõnh, hoùơc vúê Ăùưng trong haơnh phuâc cuêa Ăoađn Ca

kõch Quaêng Nam Ăùơc biïơt nghïơ thuíơt Ca kõch Húị ăem

ăïịn Höơi diïîn nhûông sùưc mađu ăùìm thùưm, aâm aênh vúâi vúê

diïîn Höì Chñ Minh - Höìi ûâc mađu ăoê, vúê diïîn ăaô gíy xuâc

ăöơng lúân, goâp phíìn thûơc hiïơn chuê trûúng cuêa Ăaêng lađsöịng vađ hoơc tíơp theo tû tûúêng Höì Chñ Minh, thíơt lađ ăaânghoan nghïnh

Vúê diïîn Goâc khuíịt ăúđi ngûúđi lađ kõch luíơn ăïì coâ chiïìu

síu tû tûúêng, nöơi dung baâm saât Nghõ quýịt 13 cuêa Trungûúng vïì víịn ăïì bíìu choơn caân böơ Vúê laơi ặúơc dađn dûơngcöng phu, coâ nhûông tòm tođi saâng taơo múâi, taơo nïn tñnh híịpdíîn, ăùơc biïơt lađ diïîn viïn híìu hïịt haât hay vađ biïíu diïîn möơt

caâch chín thûơc Vúê Möơt cíy lađm chùỉng nïn non ca ngúơi

ăaơo ặâc ngûúđi thíìy giaâo múâi vađ “noâi khöng” vúâi tiïu cûơctrong ngađnh giaâo duơc thöng qua nhûông hònh tûúơng nhínvíơt sinh ăöơng, híịp díîn

Vúê Thúđi con gaâi ăaô xa cuông lađ möơt minh chûâng cho

viïơc baêo töìn vađ phaât triïín Ca kõch Bađi Chođi ăuâng hûúângtrïn caâi nöi sinh ra noâ, dô nhiïn lađ ăaô coâ nhiïìu caêi tiïịn

trong ím nhaơc, trong myô thuíơt sín khíịu Vúê Thúđi con gaâi

ăaô xa cuông coâ thïí goơi tïn lađ "Kyâ ûâc chiïịn tranh" noâ thíơt sûơ

gíy xuâc ăöơng trong lođng ngûúđi xem, búêi nöơi dung cuêa vúêăïì cíơp túâi víịn ăïì híơu chiïịn, vïì sûơ hy sinh míịt maât cuêaböơ ăöơi, thanh niïn xung phong, nhûông di chûâng cuêa chiïịntranh víîn cođn lađm ăau ăúân khön cuđng ăöịi vúâi hađng vaơnngûúđi trong ăoâ coâ ríịt nhiïìu phuơ nûô chõu söị phíơn bíịt haơnhăùưng cay

Vúê Ăùưng trong haơnh phuâc cuêa Ăoađn Ca kõch Quaêng

Nam ăi vađo ăïì tađi gai goâc cuêa xaô höơi ặúng ăaơi: Tiïìn vađtònh, danh vađ lúơi ăaô gíy ra bao töín thíịt cho gia ằnh vađ xaôhöơi Vúê diïîn mang tñnh bi hađi nhû möơt lúđi caênh baâo vïì sûơbùng hoaơi ăaơo ặâc trong xaô höơi höm nay

Chuâng ta cuông ríịt mûđng lađ Ăoađn Ca kõch Khaânh Hođatûđ sau ngađy ăíịt nûúâc thöịng nhíịt ăïịn nay víîn truơ vûôngtrïn miïìn ăíịt khöng coâ phong trađo haât bađi chođi maơnh nhû

úê Bònh Ăõnh, Quaêng Nam, nhûng qua vúê Tònh ăúđi mong

manh, ta thíịy ặúơc ăöơi nguô diïîn viïn úê ăíy víîn haât hay,

nhiïìu nghïơ sô diïîn gioêi coâ sûâc cuöịn huât ngûúđi xem Chótiïịc rùìng kõch baên chûa thíơt thuýịt phuơc vïì nöơi dung vađviïơc dađn dûơng cuông chûa thíơt húơp lyâ lùưm nïn vúê diïîn cođnăöơ chïnh

Nhòn toađn böơ 6 vúê diïîn Dín ca kõch, ta thíịy lûơc lûúơngdiïîn viïn treê xuíịt hiïơn khaâ ăöng, khaâ ăïìu vađ nhiïìu triïínvoơng Tuy víơy cuông nghiïm khùưc mađ chó ra rùìng, ăa söị vúêtûđ Tuöìng ăïịn Dín ca kõch coâ quaâ nhiïìu nghïơ sô lúân tuöíiăoâng nhûông vai ñt tuöíi vûđa taơo ra sûơ phaên caêm trong ngûúđixem vûđa gíy sûơ lo lùưng vïì ăöơi nguô cho tûúng lai cuêaTuöìng vađ Dín ca kõch Viïơc ăađo taơo ăöơi nguô kïị thûđaăang ăùơt ra cíịp baâch

Nghïơ thuíơt sín khíịu lađ nghïơ thuíơt töíng húơp nhiïìu ýịutöị, nhiïìu thađnh phíìn, tûđ kõch baên vùn hoơc, ăïịn thuê phaâpăaơo diïîn, tûđ nghïơ thuíơt biïíu diïîn ăïịn ím nhaơc vađ myôthuíơt sín khíịu Vò thïị mađ xin ăïì cíơp thïm hai phíìn quantroơng ăoâ lađ ím nhaơc vađ myô thuíơt sín khíịu

VÏÌ ÍM NHAƠC

Nhaơc sô saâng taâc nhaơc nïìn, ăa söị lađ lûơc lûúơng taơi chöî,ăiïìu ăoâ hïịt sûâc thuíơn lúơi vò caâc nhaơc sô hiïíu biïịt böơ möncuêa mònh khaâ síu sùưc vađ úê taơi chöî thò coâ ăiïìu kiïơn ăïí thûênghiïơm vađ böí khuýịt

quýơn vúâi nhau ăïí phuơc vuơ cho vúê diïîn Nhûng cuông coâ

nhûông vúê diïîn nhaơc nïìn coâ yâ tûúêng riïng, coâ chuê ăïì vađ

phaât triïín chuê ăïì, höî trúơ ăùưc lûơc cho caâc tònh huöịng cuêa

sín khíịu, khùưc hoaơ thïm tím traơng, tñnh caâch cuêa nhín

víơt, cuđng ăi song song vúâi nhaơc truýìn thöịng ăïí phuơc vuơ

cho vúê diïîn Nhòn chung, híìu hïịt caâc dađn nhaơc ăïìu thïí

hiïơn ríịt ăiïu luýơn, ngoơt ngađo, lađm cho vúê diïîn, kïí caê khi

haât líîn khi khöng coâ haât, chó cíìn tiïịng nhaơc cíịt lïn lađ ăaô

thíịy sûơ ngoơt ngađo trong ăoâ Tuy nhiïn cuông coâ vúê nhaơc

nïìn líịy chíịt liïơu dín ca cuêa caâc vuđng miïìn chûa chñnh

xaâc, cođn húi laơm duơng vïì xûê lyâ ím nhaơc vađ ca khuâc

VÏÌ THIÏỊT KÏỊ MYÔ THUÍƠT SÍN KHÍỊU

Noâi möơt caâch töíng quaât thò nhiïơm vuơ cuêa thiïịt kïị myô

thuíơt sín khíịu lađ saâng taơo möơt möi trûúđng víơt chíịt, möơt

khöng gian sín khíịu ăïí ngûúđi ăaơo diïîn vađ ngûúđi diïîn viïn

saâng taơo ra nhûông vai diïîn Nïịu nhòn laơi khíu thiïịt kïị myô

thuíơt sín khíịu cuêa 13 vúê diïîn taơi Höơi diïîn líìn nađy, chuâng

ta coâ thïí thíịy rùìng, nhûông ăoâng goâp saâng taơo cuêa hoaơ sô

sín khíịu lađ hïịt sûâc quan troơng ăïí goâp phíìn lađm nïn hiïơu

quaê chung cuêa vúê diïîn Möîi hoaơ sô ăïìu coâ nhûông cöị gùưng

tòm tođi ăïí taơo ra nhûông khöng gian cho ngûúđi ăaơo diïîn

phaât huy hïịt khaê nùng saâng taơo trong nghïơ thuíơt diïîn

xuíịt cuêa ngûúđi diïîn viïn

Tuy nhiïn, möơt söị vúê diïîn quaâ laơm duơng trang trñ cuêa

phöng nïìn (coâ vúê hoaơ sô ăaô veô ăïịn 4,5 phöng nïìn, keâo

ra keâo vađo chó ăïí minh hoaơ cho möơt ắa ăiïím hađnh ăöơng

Vađ tiïịc thay khi khiïịm khuýịt nađy nghiïng vïì trang trñ

tuöìng Chñnh sûơ lađm duơng nađy, ăaô lađm cho khöng gian sín

khíịu quaâ röịi rùưm, chíơt chöơi Chûa noâi ăïịn viïơc thûơc hiïơn

caâc phöng nïìn chûa ăeơp, cođn duâm doâ, xöơc xïơch

Khöng ñt vúê diïîn ăaô laơm duơng quaâ nhiïìu buơc bïơ, lađm

nùơng nïì sín khíịu, caâc buơc bïơ nađy, thíơm chñ khöng tham

gia vađo diïîn xuíịt cuêa diïîn viïn möơt caâch hiïơu quaê, chó ăïí

taơo ra viïơc taơo hònh caâc ăöơ cao, thíịp khaâc nhau, thu heơp

khöng gian sín khíịu Cuông cíìn nhíịn maơnh thïm möơt

ăaânh giaâ chung nûôa lađ thiïịt kïị myô thuíơt tuöìng líìn nađy, coâ

chíịt lûúơng thua keâm loaơi hònh dín ca kõch

VÏÌ PHUƠC TRANG SÍN KHÍỊU TUÖÌNG

Ngoađi nhûông thađnh cöng nhíịt ắnh thò thiïịu soât lúân

nhíịt cuêa möơt söị vúê tuöìng lõch sûê lađ cođn tuyđ tiïơn trong thiïịt

kïị, khöng tön troơng vïì lõch sûê kiïíu daâng, mađu sùưc, hoaơ

tiïịt (tûđ caê muô maông ăïịn ăaơo cuơ) Ăeơp, löơng líîy, nhûng phi

lõch sûê, nïn gíy phaên caêm cho ngûúđi xem, lađm míịt ăi

hiïơu quaê nghïơ thuíơt vađ lađm sai lïơch caâc tñnh caâch nhín

víơt

VÏÌ THIÏỊT KÏỊ AÂNH SAÂNG SÍN KHÍỊU

Búêi noâ liïn quan míơt thiïịt ăïịn myô thuíơt sín khíịu vađ

taơo hiïơu quaê cho diïîn xuíịt cuêa diïîn viïn Nhòn chung

ngoađi viïơc taơo ra möơt söị maêng ăeơp, hiïơu quaê vïì aânh saâng,

thò möơt söị vúê diïîn cuông laơm duơng nhiïìu aânh saâng mađu, sûê

duơng ăeđn roơi (pñtstore) chûa thíơt hađi hoađ vúâi aânh saâng

chung cuêa sín khíịu Coâ vúê tùưt ăeđn chuýín caênh cođn löơn

xöơn, chíơm chaơp, lađm aênh hûúêng ăïịn tiïịt tíịu cuêa vúê diïîn,

kïí caê sûơ thiïịu ùn khúâp vúâi hiïơu quaê ím nhaơc chuýín

caênh

Vađ cuöịi cuđng xin noâi ăïịn möơt söị ýịu töị, möơt thađnhphíìn vö cuđng quan troơng, ăoâ lađ khaân giaê vò khöng coâ khaângiaê thò khöng coâ sín khíịu, hoùơc noâi khaâc ăi ăoâ lađ sín khíịuchó saâng ăeđn khi coâ khaân giaê

Trong suöịt 8 ngađy ăïm Höơi diïîn Sín khíịu Tuöìng vađDín ca kõch diïîn ra úê Nhađ haât Trûng Vûúng - Nhađ haât lúânnhíịt úê miïìn Trung vúâi 1200 chöî ngöìi, mađ nhiïìu höm gíìnnhû chíơt kñn Khaân giaê xem Tuöìng, xem caâc loaơi hònh cakõch dín töơc bùìng tíịm lođng ngûúông möơ vađ troơng thõ nghïơ

sô, thïí hiïơn bùìng sûơ chùm chuâ vađo sín khíịu, khöng noâichuýơn riïng, khöng gíy tiïịng öìn mađ chó coâ vöî tay taânthûúêng, cöí vuô nhûông diïîn viïn diïîn gioêi, haât hay Ăoâ lađmöơt neât vùn hoâa cuêa ngûúđi Ăađ Nùĩng thíơt ăaâng trín troơng.Xin trñch ra ăíy míịy cíu thú cuêa öng Ăònh Ín möơt khaângiaê Ăađ Nùĩng viïịt tùơng Höơi diïîn:

Tuöìng, Dín ca chuýn nghiïơp, caâc ăoađn ta Biïíu diïîn núi ăíy, Ăađ Nùĩng nhađ

Mûđng ăoân hín hoan, ýu mïịn phuơc Ngađy ăïm thûúêng thûâc caâi tađi ba Diïîn hay xuíịt sùưc, vai nhuíìn nhuýîn Kyô thuíơt chuýn mön, ăeơp thíơt lađ Thađnh tñch ăua chen, ăïìu tíịt thùưng Nhín dín kñnh tùơng, quyâ nhû hoa

13 buöíi biïíu diïîn, 13 cuöơc thi tađi trïn sín khíịu Nhađhaât Trûng Vûúng, Ăađ Nùĩng ăaô kïịt thuâc möơt caâch toađnveơn Ăûúng nhiïn cuöơc ăua tađi nađo cuông coâ ngûúđi thađnhcöng vađ cuông coâ ngûúđi chûa thíơt thađnh cöng Tuy nhiïncoâ ngûúđi thađnh cöng cuông chûa phaêi tíịt caê lađ do tađi nùngmađ cođn coâ ýịu töị may mùưn, coâ ăíịt, coâ vai töịt Cuông nhûngûúđi chûa thađnh cöng, coâ thïí vò chûa coâ cú höơi, chûa coâăíịt duơng voô, nïn phaêi tiïịp tuơc luýơn ređn ăïí chúđ cú höơi múâi.Tûđ buöíi múê ăíìu khai maơc tûng bûđng hoađnh traâng vúâi

vúê diïîn Huýìn Trín Cöng chuâa cuêa Nhađ haât Tuöìng Viïơt

Nam, ăïịn ăïm diïîn kïịt thuâc cuöịi cuđng cuông thíơt huy

hoađng rûơc rúô vúâi vúê Höìn Viïơt cuêa Nhađ haât Tuöìng Ăađo Tíịn

cuđng vúâi nhiïìu vúê diïîn khaâc nhû nhûông böng hoa ăeơp ăuêsùưc mađu lađm nïn möơt chuđm hoa ăeơp ăíơm ăađ baên sùưc díntöơc cuêa muđa xuín ăíịt nûúâc

(Trñch baâo caâo töíng kïịt nghïơ thuíơt Höơi diïîn Sín khíịu Tuöìng vađ Dín ca kõch toađn quöịc 2010 taơi TP Ăađ Nùĩng)

Caênh trong vúê Huýìn Trín cöng chuâa.

Khi bađ míịt, nhín dín Haât Mön, Hađ Tíy ăaô rûúâc

baât hûúng bađ Nguýîn Thõ Ăõnh vïì thúđ trong

khu ăïìn Hai Bađ Trûng vúâi niïìm tûơ hađo,

ngûúông möơ vïì möơt nûô tûúâng thúđi ăaơi Höì Chñ Minh

ÚÊ Cuba, coâ möơt lađng mang tïn Nguýîn Thõ Ăõnh

Tïn cuêa bađ ặúơc nhiïìu phuơ nûô trïn thïị giúâi hím möơ

ăùơt tïn cho con mònh Hònh aênh bađ khi xuíịt hiïơn úê

nûúâc ngoađi lađm nöíi bíơt võ thïị Viïơt Nam

GIAO CON THEO CAÂCH MAƠNG

Ngađy 15-3-1920 lađ ngađy Nguýîn Thõ Ăõnh sinh ra

trong gia ằnh möơt nöng dín coâ 10 ặâa con trïn búđ

söng Lûúng Hođa, huýơn Giöìng Tröm, tónh Bïịn Tre

Lúân lïn, cö UÂt Ăõnh trúê thađnh möơt thiïịu nûô xinh ăeơp,

ặúơc gia ằnh nhùưm gaê cho möơt núi giađu coâ nhûng cö

kiïn quýịt choơn öng Bñch - möơt ăöìng chñ cuđng hoaơt

ăöơng caâch maơng vúâi anh cö

Hoơ söịng bïn nhau nhûông ngađy trùng míơt ngùưn

nguêi Sau nađy, cö múâi biïịt öng lađ Tónh uêy viïn tónh Bïịn

Tre

Röìi giöng töị íơp ăïịn Múâi sinh con 3 ngađy, míơt thaâm

ăïịn nhađ víy bùưt öng Bñch Öng bõ kïịt aân 5 nùm tuđ vađ 5

nùm ăađy biïơt xûâ Ngađy 19-7-1940, UÂt Ăõnh vađ ặâa con

trai 7 thaâng tuöíi cuông bõ bùưt Chuâng ặa hai meơ con cö

vïì Khaâm Laâ Bïịn Tre vađ buöơc cö gûêi con vïì nhađ trûúâckhi ăi ăađy ăïịn Bađ Raâ

Bađ Raâ thúđi ăoâ lađ núi hoang sú khöng chó coâ vùưt, voi,coơp mađ cođn coâ “coơp ngûúđi” Nguýîn Thõ Ăõnh ặúơcxïịp vađo khu nhađ B- núi dađnh riïng cho tuđ chñnh trõ nûô

ÚÊ ăíy, moơi ngûúđi goơi chõ bùìng caâi tïn thín míơt: BaBñch- tïn ngûúđi chöìng ăaô bõ ăađy ra Cön Ăaêo cuêa chõ.Nùm 1943, chõ Ba Bñch (Nguýîn Thõ Ăõnh) ặúơc boơnPhaâp ặa vïì quaên thuâc taơi ắa phûúng

Vïịt thûúng nhûông ngađy bõ ăađy trong nhađ tuđ ăïịquöịc chûa lađnh thò chõ nhíơn ặúơc hung tin: öng Bñchăaô hy sinh ngoađi Cön Ăaêo Ăoâ lađ vïịt thûúng ăau ăúânnhíịt ăúđi chõ

Nùm 1944, phong trađo Viïơt Minh lïn maơnh, chõ bùưtặúơc liïn laơc vúâi töí chûâc Chõ gûêi con cho meơ, lao vađocöng taâc Trong caâch maơng thaâng Taâm, ngûúđi goâa phuơtreê íịy ăaô díîn ăíìu hađng ngađn quíìn chuâng tay dao, taygíơy, cúđ, bùng, biïíu ngûô ríìm röơ chiïịm thõ xaô Bïịn Tre

RA BÙƯC GÙƠP BAÂC HÖÌ

Cuöịi nùm 1946, Nguýîn Thõ Ăõnh ặúơc bíìu lađm uêyviïn Ban chíịp hađnh Höơi LHPN tónh Bïịn Tre Möơt saâng,Tónh uêy goơi chõ vïì vađ giao chõ möơt nhiïơm vuơ mađ chõkhöng bao giúđ nghô túâi: Ra Bùưc, gùơp Baâc Höì vađ Chñnh

huyeăn thoái

KYÊ NIÏƠM 50 NÙM NGAĐY ĂÖÌNG

KHÚÊI BÏỊN TRE

Nùm 1965, Chuê tõch Höì Chñ Minh

noâi: "Phoâ töíng Tû lïơnh Quín giaêi

phoâng lađ cö Nguýîn Thõ Ăõnh Caê

thïị giúâi chó nûúâc ta coâ võ tûúâng

quín gaâi nhû víơy Thíơt lađ veê vang

Nûô tûúâng huýìn thoaơi Nguýîn Thõ Ăõnh.

phuê baâo caâo tònh hònh miïìn Nam sau Hiïơp ắnh Sú böơ

6-3 vađ xin chi viïơn vuô khñ Nùm íịy, Nguýîn Thõ Ăõnh

múâi vûđa 26 tuöíi

Thaâng 3/1946, phaâi ăoađn miïìn Nam ra ăi trïn

chiïịc tađu ăaânh caâ nghi trang, tûđ cûêa biïín Bïịn Tre ra

Phuâ Yïn Röìi tûđ Phuâ Yïn, hoơ ngöìi xe lûêa ra Hađ Nöơi

Ăïịn núi, ăoađn ặúơc böị trñ úê ngöi nhađ cuêa Böơ trûúêng Böơ

Giaâo duơc

Ngay höm sau, Baâc Höì ăïịn thùm ăoađn Baâc ûu tiïn

cho ngûúđi phuơ nûô trong ăoađn noâi trûúâc Chõ ặâng lïn,

quaâ xuâc ăöơng, khöng noâi ặúơc nïn lúđi

Baâc ăúô lúđi: “Thiïịu suâng ăaơn lùưm phaêi khöng? Caâc

cö caâc chuâ muöịn xin bao nhiïu khííu mang vïì?" Chõ

sung sûúâng noâi: “Daơ thûa Baâc, nhiïìu lùưm” Baâc noâi:

“Thïị nađo Trung ûúng vađ Chñnh phuê cuông coâ suâng gûêi

vađo Nam Nhûng nûúâc ta cođn ngheđo, caâc cö caâc chuâ vïì,

phaêi ăaânh Phaâp cho gioêi, cûúâp líịy suâng cuêa noâ duđng

thò caâi vöịn ăoâ múâi nhiïìu”

Kïịt thuâc chuýịn ăi miïìn Bùưc, chõ Ba Ăõnh ăi thùỉng

vađo Quaêng Ngaôi - truơ súê cuêa UÊy ban Khaâng chiïịn miïìn

Nam Viïơt Nam, nhíơn suâng, tiïìn vađ tađi liïơu cuêa Trung

ûúng mang vïì cho Xûâ uêy Nam Böơ

Chõ khöng chó vađo ặúơc tíơn kho ăïí nhíơn phíìn cho

Khu 8 mađ cođn nùn nó xin thïm: “Töi mang möơt cíy mađ

bõ löơ thò cuông chïịt Caâc anh cho töi möơt ngađn cíy, töi ăi

möơt chuýịn cho ăaâng”

Thïị röìi, bùìng lođng quaê caêm, trñ thöng minh, chõ BaĂõnh laơi cuđng caâc ăöìng chñ cuêa mònh kheâo leâo vûúơttruđng dûúng ặa ặúơc 12 tíịn vuô khñ chi viïơn cho miïìnNam möơt caâch an toađn

ĂÖÌNG KHÚÊI BÏỊN TRE VAĐ ĂÖƠI QUÍN TOÂC DAĐI

Hiïơp ắnh Geneđve ặúơc kyâ kïịt, chõ Ba Ăõnh quýịtắnh úê laơi miïìn Nam chiïịn ăíịu, chõ gûêi ặâa con trai raBùưc hoơc tíơp

Hiïơp ắnh Geneđve bõ ắch vi phaơm nghiïm troơng.Caân böơ khaâng chiïịn cuô bõ ăùơt ngoađi vođng phaâp luíơt.Nhiïìu chi böơ bõ xoâa trùưng Baên thín bađ Nguýîn ThõĂõnh nhiïìu líìn thoaât chïịt trong gang tíịc Bađ ăaô tûđngcaêi trang thađnh ngûúđi tu hađnh, ngûúđi chùn võt, ngûúđi ăimua baân, lađm vúơ beâ, ngûúđi úê Caâi ăíìu cuêa bađ ặúơcắch treo giaâ: “Thûúêng 10.000 ăöìng cho ai bùưt ặúơcNguýîn Thõ Ăõnh"

Nhúđ sûơ duông caêm che chúê cuêa caâc ăöìng chñ, cuêangûúđi dín, kïí caê cuêa caâc em beâ, bađ ăaô vûúơt qua tíịt caêhiïím nguy

Luíơt 10-59 cuêa Myô Diïơm gieo bao ăau thûúng tangtoâc cho ngûúđi dín Quíìn chuâng úê Moê Cađy vûđa khoâc,vûđa cùm phíîn noâi vúâi bađ Ăõnh: “Chõ Ba úi, phaêi voôtrang múâi söịng, khöng thò anh em chïịt hïịt Luâc nađo coâvoô trang, chõ goơi möơt tiïịng lađ bađ con ăi ngay ” Giûôa luâc ăoâ, bađ Ăõnh nhíơn ặúơc ăiïơn Khu uêy goơilïn hoơp gíịp ăïí nghe phöí biïịn nghõ quýịt múâi, ríịt quan

Bađ Nguýîn Thõ Ăõnh vađ phuơ nûô, thiïịu nhi Nam böơ.

troơng cuêa Trung ûúng Ăaêng Taơi Khu uêy úê Ăöìng Thaâp

Mûúđi, nghe ăöìng chñ Saâu Ăûúđng - Bñ thû Khu uêy baâo

caâo Nghõ quýịt 15 cuêa Trung ûúng Ăaêng, chuê trûúng

phaât ăöơng nhín dín miïìn Nam ăíịu tranh chñnh trõ coâ

kïịt húơp vuô trang ăïí tûơ vïơ

Trúê vïì Bïịn Tre, do tònh hònh ắch tíơp trung khuêng

böị, viïơc hoơp Tónh uêy gùơp nhiïìu khoâ khùn Chó möơt böơ

phíơn cuêa tónh uêy göìm 7 ăöìng chñ ăaô hoơp mùơt Trong

gian buöìng beâ nhoê, ặúơc soi búêi ngoơn ăeđn khi múđ khi

toê, 7 ăöìng chñ kiïn trung nùm íịy ăaô thùưp lïn ngoơn lûêa

Ăöìng khúêi Bïịn Tre theo Nghõ quýịt 15 cuêa TÛ Ăaêng

Taơi höơi nghõ, trong tíơp thïí 7 ngûúđi, khöng heơn mađ ai

cuông duđng ăïịn tûđ ăöìng khúêi

Trong yâ nghô cuêa bađ Ăõnh, hai chûô ăöìng khúêi ặúơc

liïn tûúêng tûđ cuöơc khúêi nghôa ăöìng loaơt trong Caâch

maơng thaâng Taâm, phaêi nhíịt tïì nöíi díơy múâi thùưng

ặúơc Höơi nghõ choơn quíơn Moê Cađy lađm troơng ăiïím

ăöìng khúêi

Tađi nùng quín sûơ cuđng vúâi sûơ thíịu ăaâo cuêa Ban tham

mûu mađ ngûúđi chó huy trûơc tiïịp lađ Nguýîn Thõ Ăõnh ăaô

líơp nïn kõch baên ăöìng khúêi vö cuđng tó mó, chu ăaâo

Ngađy 17/1/1960, tríơn ăaânh diïơt Töíng ăoađn dín vïơ

úê xaô Ăõnh Thuêy, Moê Cađy ăaô baâo hiïơu giúđ ăöìng loaơt nöíi

díơy cuöơc Ăöìng khúêi

Ngay trong ngađy ăíìu tiïn cuêa Ăöìng Khúêi, quín vađ

dín Bïịn Tre ăaô ăaânh thùưng hai tríơn rođn raô Tûđ ăoâ, bađ

Nguýîn Thõ Ăõnh ăaô saâng taơo nïn phûúng phaâp caâch

maơng tiïịn hađnh ba muôi giaâp cöng, goâp phíìn ặa caâch

maơng miïìn Nam lïn cao trađo múâi

Ngađy 22/2/1960, Myô - Diïơm tíơp trung hún 10.000

quín, coâ thuêy quín luơc chiïịn tûđ Sađi Gođn xuöịng phöịi

húơp vúâi baêo an, dín vïơ hiïơn coâ úê Bïịn Tre, Trađ Vinh múê

cuöơc hađnh quín lúân vađo Bònh Khaânh, Phûúâc Hiïơp,

Ăõnh Thuêy Chuâng tuýn böị “seô lađm coê ba xaô, tiïu diïơt

hïịt Viïơt Cöơng úê Moê Cađy vađ líơp laơi tríơt tûơ cuô”

Trûúâc tònh thïị nađy, möơt mùơt, bađ chó ăaơo lûơc lûúơng

vuô trang chöịng cađn Mùơt khaâc, huy ăöơng lûơc lûúơng

quíìn chuâng lađm cöng taâc binh víơn, ăíịu tranh chñnh trõ

Bađ chuê trûúng huy ăöơng möơt lûơc lûúơng lúân quíìn

chuâng xöng thùỉng vađo Moê Cađy ăíịu tranh chñnh trõ, töịcaâo töơi aâc cuêa giùơc úê Phûúâc Hiïơp - núi giùơc cađn queâtlúân

Ngađy 27/2/1960, ăöìng bađo Bònh Khaânh, PhûúâcHiïơp, Ăõnh Thuêy ngöìi trïn míịy trùm chiïịc xuöìng kñnmùơt söng, chúê quíìn aâo, muđng mađn, gieê raâch, böìng concaâi nöịi ăuöi nhau ra thõ tríịn Caâc xaô khaâc cuông uđn uđnkeâo theo Lûơc lûúơng íịy phíìn lúân lađ phuơ nûô, hoơ töí chûâcthađnh ăöơi nguô hùỉn hoi, tiïịn hađnh cuöơc ăíịu tranh trûơcdiïơn vúâi ắch, ăođi chíịm dûât cađn queât, bùưn giïịt, ăođi böìithûúđng nhín maơng

Giùìng co suöịt 12 ngađy ăïm, ắch ăađnh chíịp nhíơnýu saâch, cuöơc ăíịu tranh chñnh trõ thùưng lúơi rûơc rúô, boơnMyô - Diïơm phaêi gúđm sûâc maơnh lúơi haơi ăöơi quín chuânggoơi lađ “ăöơi quín ăíìu toâc” Sau nađy, Baâc Höì goơi ăöơiquín nađy lađ “ăöơi quín toâc dađi” Tïn tuöíi Nguýîn ThõĂõnh gùưn liïìn vúâi cuöơc Ăöìng khúêi nhû soâng triïìu vangdíơy, lan khùưp miïìn Nam Tïn tuöíi cuêa bađ cuông gùưnliïìn vúâi ăöơi quín toâc dađi Ăöìng khúêi

NHÛÔNG THAÂNG NÙM LAĐM TÛÚÂNG

Ngađy 2/9/1960, sau möơt chuýịn cöng taâc, bađNguýîn Thõ Ăõnh nhíơn ặúơc hung tin vïì ặâa con traiăang hoơc tíơp úê miïìn Bùưc xa xöi Möơt bûâc ăiïơn tûđ miïìnBùưc gûêi vö: “Chaâu On con chõ Ba, bõ bïơnh míịt ngađy 4-5-1960” Bađ lau nûúâc mùưt, neân laơi nöîi ăau tûúêng khöngthïí vûúơt qua, tiïịp tuơc bûúâc vađo cuöơc chiïịn ăíịu quýịtliïơt

Thaâng 5/1961, bađ lađ Khu uêy viïn Khu 8, Bñ thûĂaêng ăoađn Phuơ nûô Khu 8 Nùm 1965, bađ lađ Höơi trûúêngHöơi Liïn hiïơp phuơ nûô Giaêi phoâng miïìn Nam

Nùm 1965, bađ ặúơc Ăaơi tûúâng Nguýîn Chñ Thanhmúđi sang gùơp Böơ Tû lïơnh Miïìn, giao nhiïơm vuơ: “BaâcHöì vađ Böơ Chñnh trõ quýịt ắnh ruât chõ lïn lađm Phoâ Tûlïơnh Caâc lûơc lûúơng vuô trang giaêi phoâng miïìn Nam.Cuöơc chiïịn tranh nhín dín cuêa ta lađ cuöơc chiïịn tranhkhöng coâ tríơn tuýịn, phaêi ăaânh giùơc bùìng quín sûơ vađbùìng chñnh trõ Böơ Tû lïơnh Miïìn phaêi coâ möơt ăöìng chñbiïịt rađnh vïì chó huy lûơc lûúơng ăíịu tranh chñnh trõ trûơcdiïơn”

Sûơ coâ mùơt cuêa Phoâ Tû lïơnh Nguýîn Thõ Ăõnh trongBöơ Tû lïơnh Miïìn ăaô goâp phíìn lađm cho caâi nhòn cuêalaônh ăaơo, chó huy toađn diïơn, thíịu ăaâo hún tûđ cuöơcchiïịn tranh nhín dín

Haôy nghe Thûúơng tûúâng Tríìn Vùn Trađ noâi vïì nûôtûúâng Nguýîn Thõ Ăõnh: “Sûơ thûơc lađ coâ chõ Ba Ăõnh úêBöơ Tû lïơnh, nhiïìu viïơc cuơ thïí úê chiïịn trûúđng ăaô ặúơclađm saâng toê Dûúâi sûơ chó ăaơo cuêa anh Nguýîn ChñThanh úê cûúng võ Chñnh uêy, chuâng töi ặúơc phín cönggiuâp chõ nùưm nhûông víịn ăïì cú baên vïì chó huy vađ cöngtaâc tham mûu quín ăöơi, cuông nhû cöng taâc chñnh trõtrong caâc lûơc lûúơng vuô trang, ăöìng thúđi chuâng töi cuônghoơc tíơp ặúơc úê chõ nhiïìu kinh nghiïơm quyâ baâu tronglaônh ăaơo ăíịu tranh chñnh trõ vađ trong cöng taâc xíydûơng phong trađo quíìn chuâng

Bađ Nguýîn Thõ Ăõnh vađ Chuê tõch Phidel Castro.

Chuâng töi khöng khoêi ngaơc nhiïn vïì sûơ thöng minh

vađ hiïíu biïịt nhanh choâng cuêa chõ vïì caâc víịn ăïì quín

sûơ Chó sau möơt thúđi gian khöng dađi, chõ ăaô coâ nhiïìu yâ

kiïịn ăoâng goâp coâ giaâ trõ trong viïơc chó huy lûơc lûúơng

töíng húơp trïn chiïịn trûúđng

Trong cöng taâc, chõ böơc löơ khaâ roô sûơ nùng ăöơng vađ

tinh thíìn tñch cûơc, hïịt mònh trong moơi viïơc Chõ híìu

nhû coâ mùơt trong tíịt caê caâc cuöơc höơi nghõ töíng kïịt vïì

chiïịn tranh du kñch, trong Ăaơi höơi Anh huđng chiïịn sô

thi ăua cuêa Miïìn Chõ ăi thùm caâc sû ăoađn, trung ăoađn

chuê lûơc, caâc ăún võ binh chuêng khöng chó úê núi ăoâng

quín mađ cođn úê mùơt tríơn Chõ quan tím cuơ thïí ăïịn viïơc

töí chûâc, huíịn luýơn, taâc chiïịn vađ caê viïơc ùn úê, giaêi trñ

cuêa chiïịn sô

Anh em tiïịp ăoân chõ vúâi cûúng võ ngûúđi chó huy,

ăöìng thúđi nhû ngûúđi chõ caê thín thûúng, hoơ thûúđng goơi

chõ bùìng caâi tïn “Chõ Ba” tròu mïịn Anh Nguýîn Chñ

Thanh coâ líìn noâi vui vúâi chõ lađ “Chuâng töi ghen vúâi chõ

vïì lođng thûúng ýu, quyâ mïịn cuêa caân böơ, chiïịn sô ăöịi

vúâi chõ ăíịy ”

Ăoơng laơi trong kyâ ûâc Thiïịu tûúâng Buđi Caât Vuô lađ

chín dung möơt nûô tûúâng thíơt ăeơp: "Bûúâc vađo laân cuêa

chõ Ba, caâi ăíơp vađo mùưt trûúâc tiïn lađ tíịm baên ăöì khöng

aênh toađn miïìn Nam bùìng luơa treo trïn vaâch Kïị ăoâ lađ

chöìng saâch quín sûơ Trïn bađn lađm viïơc cuêa chõ luâc nađo

cuông coâ möơt quýín ăang xem dúê Chõ nghiïn cûâu, chõ

hoơc ngađy, hoơc ăïm chiïịn thuíơt chiïịn tranh hiïơn ăaơi

Nhúâ höm ắch tíịn cöng vađo cùn cûâ, Böơ Tû lïơnh phaêi di

chuýín ăïịn núi an toađn, möîi ngûúđi úê caâch xa nhau

trong cûơ ly möơt quaê bom ằa ăïí haơn chïị bom saât

thûúng möơt luâc hai ngûúđi Bïn búđ suöịi hoang vùưng, chõ

víîn ăoơc saâch ”

Vađ öng ăaô ăaânh giaâ vïì tađi nùng quín sûơ cuêa võ nûô

Phoâ Tû lïơnh: “Töi múđi chõ ăi xem ăún võ diïîn tíơp, chõ

vui veê nhíơn lúđi, vađ töi ăaô töí chûâc baêo vïơ chõ ăi chu ăaâo

Chõ tham quan diïîn tíơp vúâi cùơp mùưt vađ böơ oâc cuêa

ngûúđi chó huy binh chuêng húơp thađnh Chõ chó ra nhûông

chöî cíìn phaêi suy nghô thïm, khi chiïịn ăíịu úê ăöìng

bùìng vúâi ăiïìu kiïơn ắch chiïịm ûu thïị tuýơt ăöịi vïì

khöng quín, phaâo binh, xe thiïịt giaâp, ăöí böơ trûơc thùng

Phaêi cöng nhíơn rùìng, vúâi bïì dađy kinh nghiïơm lùn löơn

ăíịu tranh nhiïìu nùm qua, chõ biïịt ắch biïịt ta, am hiïíu

thúđi tiïịt, ắa hònh, chõ tiïịp thu nghïơ thuíơt taâc chiïịn

hiïơn ăaơi khaâ nhanh vúâi nhiïìu hûâa heơn saâng taơo ”

Bađ Nguýîn Thõ Ăõnh thûúđng khöng mùơc quín

phuơc, khöng mang quín hađm Trang phuơc mađ nûô

tûúâng thûúđng mùơc víîn lađ böơ quíìn aâo bađ ba ăen, ăöi khi

mađu coê uâa, mađu kem nhaơt; khùn rùìn quíịn cöí, noân laâ,

ăi deâp ríu, vai ăeo tuâi ăïí sùĩn sađng líịy ra cíy kim, súơi

chó vaâ aâo cho böơ ăöơi, líịy ra miïịng sûđng tï giaâc khi coâ

ai ăoâ bõ rùưn cùưn; líịy viïn thuöịc, miïịng ặúđng cho

chiïịn sô nađo ăoâ lïn cún söịt

Núi nađo coâ “chõ Ba”, núi ăoâ cuöơc söịng cuêa caân böơ,

chiïịn sô ặúơc caêi thiïơn Trong rûđng síu, bađ biïịt caâch

chïị biïịn böơt mò thađnh moân baânh bao tuýơt haêo Bađ

ăöìng cam cöơng khöí vúâi chiïịn sô, tíơp ăi xe ăaơp bùngqua ặúđng rûđng dađi hun huât ăïí ra mùơt tríơn Ríịt nhiïìuchiïịn sô cuêa “chõ Ba” sau nađy nhúâ laơi, bõ víy buêa giûôaböơn bïì cöng viïơc, phaêi cùng ăíìu oâc ra ăöịi phoâ trûúâc keêthuđ ăöng vađ maơnh gíịp nhiïìu líìn nhûng bađ ăaô thíịuăaâo ăïịn tûđng chiïịn sô úê nhûông ngoâc ngaâch ăúđi söịngtûúêng nhû beâ nhoê nhíịt

Nùm 1970, khi Lonnon líơt ăöí Xihanuâc, caâc cùn cûâcuêa ta úê biïn giúâi Campuchia gùơp nhiïìu khoâ khùn Öng Huyđnh Tíịn Phaât - Chuê tõch Chñnh phuê Caâchmaơng lím thúđi ăïịn gùơp bađ Ăõnh, trao ăöíi: “YÂ kiïịn cuêatrïn muöịn ặa hai cú quan Chñnh phuê caâch maơng límthúđi vađ phuơ nûô vïì phña Nam, chõ nghô sao?” Bađ noâi:

“Nïịu ặa cú quan vïì phña Nam, ta seô mùưc mûu ắch.Noâ ăang chúđ ta ăïí tiïu diïơt Theo töi, anh cûâ tòm chöîkhaâc cho cú quan di chuýín Töi seô chõu traâch nhiïơm töíchûâc phöịi húơp chiïịn ăíịu baêo vïơ cú quan ăíìu naôo cuêata” Öng Huyđnh Tíịn Phaât ăöìng yâ

Quín Myô cho quín ăöí xuöịng Xoâm Giûôa, gíìntrûúđng Lï Thõ Riïng, maây bay B.52 liïn tuơc thaê bom.Dûúâi ăíịt, chuâng cho tûđng ăoađn xe bao quanh cùn cûâdađy ăùơc, quýịt tím tiïu diïơt cú quan ăíìu naôo cuêakhaâng chiïịn

Bađ Ăõnh cuđng Chuê tõch Huyđnh Tíịn Phaât nhíơn traâchnhiïơm díîn hai cú quan göìm gíìn 1.000 ngûúđi lùơng leôbùng trong rûđng, trong mûa Trong luâc cú quan dichuýín, caâc lûơc lûúơng vuô trang ăaô anh duông chiïịn ăíịu,beê gaôy ặúơc cuöơc cađn Caâc muôi quín cuêa ắch suơc vađokhu cùn cûâ caâch maơng bõ ăaânh mòn, bõ du kñch ăaânhgíy nhiïìu töín thíịt, khiïịn chuâng khöng daâm suơc saơo.Kho tađng cuêa ta ặúơc baêo vïơ; caâc bïơnh viïơn kõp thúđi sútaân, an toađn Ăùơc biïơt, trûúđng H 12 trong tay chó coâ möơttrung ăöơi nhûng trong 3 ngađy tiïu diïơt ặúơc 3 xe tùng,

Bađ Nguýîn Thõ Ăõnh vađ caâc ăöìng chñ Trung ûúng Cuơc miïìn Nam.

Chñnh phuê caâch maơng lím thúđi seô

ra sao?!

BAO CÖNG THÚĐI NAY

Sau chiïịn tranh, bađ Nguýîn

Thõ Ăõnh nhíơn nhiïìu troơng traâch:

Chuê tõch Höơi Liïn hiïơp Phuơ nûô

Viïơt Nam, UÊy viïn Ban chíịp hađnh

Trung ûúng Ăaêng, Phoâ Chuê tõch

Höơi ăöìng Nhađ nûúâc Nhûng vúâi

nhín dín, bađ gíìn guôi hún vúâi danh

hiïơu “Bao Cöng thúđi nay” mađ nhín

dín phong tùơng

Nùm 1995, möơt líìn theo ăoađn

lađm phim tađi liïơu “Nûô tûúâng

Nguýîn Thõ Ăõnh” ra tíơn Haêi

Phođng, tòm laơi díịu chín “Bao

Cöng thúđi nay” cuêa bađ, töi thíơt sûơ

ngúô ngađng khi gùơp laơi nhûông nhín

víơt ăaô tûđng ặúơc bađ minh oan,

phuơc höìi danh dûơ Möơt trong

nhûông con ngûúđi ăoâ lađ Thiïịu

tûúâng Trûúđng Xuín

Luâc ăoâ, öng Trûúđng Xuín ăaô

ngoađi 70, cao lúân, toâc baơc trùưng

Khi hoêi chuýơn cuô, mùưt öng ặúơm

buöìn, tríìm ngím noâi: " Nhûông

nùm cuöịi thíơp niïn 80, chuýơn ăöíi

múâi cođn ăang ríịt múâi meê Nhûông

viïơc lađm cuêa töi thúđi íịy cuông quaâ

múâi Ăoâ lađ viïơc ăùưp ặúđng tûđ ăíịt

liïìn ra ăaêo Caât Bađ, xíy dûơng laơi

sín bay Caât Bi, xíy dûơng caâc tuýịn

biïn giúâi, xíy dûơng nhađ tònh nghôa;

lo nhađ cûêa, ăađo taơo nghïì nghiïơp

cho caâc gia ằnh cuêa ăöìng chñ

mònh Tíịt caê, tûđ cöng sûâc, vöịn

liïịng cuêa nhûông ngûúđi lñnh cuđngvúâi sûơ húơp taâc cuêa ngûúđi dín ắaphûúng

Trong quaâ trònh thûơc hiïơnnhûông cöng trònh lúân nhû thïịkhöng traânh ặúơc nhûông sai soât

Nhûng thay vò chuâng töi cíìn coâ sûơchia seê, höî trúơ thò töi nhíơn ặúơcbaên aân tuýn ngađy 7/9/1987 vúâi 6töơi danh vađ mûâc aân 20 nùm tuđgiam: Töơi buön líơu qua biïn giúâi,töơi ăíìu cú, töơi buön baân hađng cíịm,töơi ặa höịi löơ, töơi cöị yâ lađm traâiphaâp luíơt, töơi tham ö

Nghe tin, caêm thíịy coâ ăiïìukhöng öín, chõ Ba (vúâi tû caâch PhoâChuê tõch Höơi ăöìng Nhađ nûúâc) líơptûâc nghiïn cûâu höì sú, ăi thõ saât traơigiam Nùm 1988, chõ Ba lïn tíơn Ba

Vò thùm töi Chõ lùưng nghe möơtcaâch khaâch quan Röìi chõ Bakhuýn töi bònh tônh, búêi sûơ thíơt seôặúơc traê vïì vúâi sûơ thíơt Röìi chõlùơng leô ăi gùơp tíịt caê nhûông nhínchûâng, thu thíơp thöng tin, dû luíơnquíìn chuâng vïì töi Chõ hiïíu ặúơctím huýịt, hiïíu nöîi gian nan, víịtvaê cuêa ngûúđi lñnh thúđi bònh

Coâ ăíìy ăuê nhûông chûâng cûâ vïìtrûúđng húơp bõ hađm oan cuêa töi, chõ

Ba baâo caâo vúâi Höơi ăöìng Nhađnûúâc Sau ăoâ thò töi ặúơc ra khoêituđ, ặúơc phuơc höìi danh dûơ"

Ăíìu muđa thu nùm 1995, chuângtöi tòm ăïịn ngöi nhađ söị 37 phöịHađng Chuöịi, truơ súê cuêa Höơi Liïnhiïơp Phuơ nûô Viïơt Nam Núi ăíy,

bađ Nguýîn Thõ Ăõnh ăaô söịng vađlađm viïơc tûđ nhûông nùm sau ngađyhođa bònh, thöịng nhíịt ăíịt nûúâc Bïn phaêi phođng khaâch, úê tíìngdûúâi tođa nhađ lađ goâc trang troơngdađnh lađm núi tûúêng niïơm bađNguýîn Thõ Ăõnh Bûâc di aênh cuêabađ chòm khuíịt trong lađn khoâimoêng nheơ, quíịn quñt

Chõ Trûúng Myô Hoa luâc íịy lađChuê tõch Höơi Liïn hiïơp Phuơ nûôViïơt Nam ngheơn ngađo nhùưc ăïịnnhûông kyê niïơm vïì bađ Nguýîn ThõĂõnh: “Phaêi, cùn phođng khaâch nađytrađn ăíìy nhûông kyê niïơm, húi íịmcuêa dò Ba Nhûông nùm thaâng ặúơclađm viïơc bïn caơnh dò Ba lađ nhûôngnùm thaâng cho töi nhiïìu bađi hoơcquyâ giaâ vïì cuöơc ăúđi ”

Chõ Trûúng Myô Hoa kïí laơi:

“Töi khöng sao qún ặúơc hònhaênh dò Ba trong möơt líìn vađo Nam.Höm íịy töi tiïîn dò Ba ăi Dò Bathûâc díơy ríịt súâm Dò Ba bûúâc ra xe,trïn vai, möơt bïn lađ boơc hađi cöịt cuêaặâa con trai ýu, möơt bïn vai lađ goâihađi cöịt cuêa ặâa con trai cuêa möơtăöìng chñ mònh Hađnh lyâ cuêa dò Bavađo Nam khi nghó hûu chó coâ víơy

Dò Ba lùơng leô bûúâc ra xe trongtiïịt trúđi buöịt giaâ Nûúâc mùưt töi trađo

ra Boâng dò Ba múđ díìn Cûâ nhúâ ăïịnhònh aênh ăoâ cuêa dò Ba lađ lođng töilaơi quùơn lïn möơt nöîi ăau ”.Vađo 22 giúđ 50 phuât ngađy26/8/1992, bađ Nguýîn Thõ Ăõnhvônh viïîn ra ăi Tiïîn bađ ăi khöngchó lađ nhûông bíơc laônh ăaơo cao cíịpcuêa Ăaêng vađ Nhađ nûúâc mađ cođn coâcaê quíìn chuâng nhín dín tûđ nhûôngmiïìn ăíịt xa xöi nùm nađo ăaô tûđngcûu mang, che chúê bađ; nhûôngngûúđi nöng dín tûđ ngoơn triïìuĂöìng Khúêi, nhûông cö cíịp dûúôngtrong rûđng síu, anh böơ ăöơi miïìnBùưc coâ mùơt úê caânh rûđng miïìnĂöng, tûđng ặúơc bađ vaâ aâo, ặúơc bađchia seê viïn thuöịc söịt reât, miïịngsûđng tï giaâc chöịng söịt; nhûông cùơpvúơ chöìng caân böơ ặa con chaâu ăïịnviïịng “Bađ Ba” vò cuöơc söịng haơnhphuâc cuêa hoơ ngađy höm nay lađ dobađ taâc húơp, coâ caê nhûông ngûúđiặúơc bađ minh oan, cûâu söịng sinhmïơnh chñnh trõ

Tûúơng ăađi Ăöìng Khúêi.

TA VAĐ TRÙNG

Ta uâp mùơt vađo trùng Trùng thöín thûâc Míy nûúâc nhaơt nhođa Baơn ặđng noâi vúâi ta aânh vađng kia khöng tinh khiïịt Nhûông buơi bùơm cuêa ngađn ngađn aânh mùưt

Víîn saơch hún aâo maôo trao tay !

Ta uâp mùơt vađo trùng Trùng say

Thiïn hađ chïịnh choaâng

Baơn ặđng noâi vúâi ta nöîi ăau lađ tím höìn laông maơn Nuâi ăöìi nađo ăeơp hún ngûơc em ?

Ta uâp mùơt vađo trùng Lùơng im

Trùng khoâc Baơn ặđng noâi vúâi ta vûúng triïìu nađo cođn míịt Nhûông aêo aênh ăaânh lûđa sûơ thíơt

Lađm sao úê maôi nhín gian?

Ta uâp mùơt vađo trùng Trùng tan

Ta tan Ăíịt trúđi biïịn míịt Hònh nhû cođn laơi lađn hûúng

VÙN

TROƠNG

HUĐNG

HÍÌU RÛÚƠU VÚÂI CUƠ ĂAĐO

Nghïơ sô nhín dín, nghïơ sô ûu tuâ ăaô ra vïì

Chó cođn laơi aâo maôo vua quan lađnh laơnh

Sín khíịu tröịng khöng

Con kñnh cuơ chung nađy.

Ăađo Tíịn chau mađy: ngûúi tónh hay say

Sao laơi mï haât böơi

Biïịt chùng “Soâng vöî ngoơn tuđng”?

Gian thíìn, tiïịt nghôa, hiïịu trung

Thúđi nađo chùỉng coâ!

Cíu haât khaâch ngađn nùm víîn toê

Ăiïơu nam ai úê maôi lođng ngûúđi.

Ta nhòn lïn hònh nhû cuơ móm cûúđi

Níng ly nheđ nheơ

Cheân laơi cheân qua

Khi em xoaô maâi toâc xanh

chaêy tûđ höì Gûúm vïì thađnh Hoađng Ăïị

lađ luâc ăöìi Thi Nhín thûâc díơy khoâm truâc vađng.

Ta bûúâc qua thúđi gian

bûúâc qua khöng gian

ăoân em trong thûơc hû nöîi nhúâ.

Chiïìu tiïn sa Ghïình Raâng hoaâ muđa xuín.

Ăaâm cûúâi chuâng mònh

khöng ăađi caâc nhû ăaâm cûúâi Huýìn Trín, míịy chuơc thúât voi, hađng hađng binh lñnh, quađ sñnh lïî Chíu Ö, Chíu Lyâ,

thíìn dín múê höơi tûng bûđng.

Ta cûúâi em bùìng tònh ýu cuêa nùm mûúi böịn muđa xuín, ngađn nùm thaâp cöí, bùìng tònh ýu cíu luơc baât,

ăiïơu haât tuöìng, voô sô, thi nhín ngíịt ngûúêng.

Ta múê tiïơc bùìng khoai luđi, bùưp nûúâng, bùìng nem Chúơ Huýơn, rûúơu Bađu Ăaâ, buân Song Thùìn, vađ caê nûúâc söng Cön, söng Laơi.

Chùưc em khöng cođn e ngaơi ăíịt voô ngađn truđng laơ nûúâc laơ non.

Ăíịt nûúâc mònh ăíu chùỉng qú hûúng, ăíu chùỉng phíịn son, tay buđn chín ăíịt

Men tònh chíịt ngíịt Vađ, bíy giúđ ta chaêi toâc cho em!

Tïët Nguyïn àấn lâ nhûäng ngây vui vễ nhêët trong nùm cuãa ngûúâi Viïåt Nam Joseph Tissanier, ngûúâi Phấp, sưëng úã Thùng Long tûâ 1658 -

1663 àậ dûå nùm cấi Tïët úã àêy, tẫ rộ rùçng, vâo dõp nây ngûúâi Viïåt sûãa soẩn mổi cấi cho long trổng, tûâ nhâ cûãa àïën àưì ùn, ấo mùåc Tuáng cûåc àïën àêu cuäng phẫi kiïëm cho àuã tiïìn bẩc tiïu duâng

ba ngây Tïët Cố nhûäng kễ nghêo khưí,

Bấn àâo Tïët.

Dûång nïu.

Du xuên.

Cuöịi nùm, caâc chúơ Tïịt hïịt

sûâc nhöơn nhõp, vò moơi

ngûúđi giađu sang, ngheđo

heđn ăïìu ăi mua sùưm Quan cuông

nhû dín ăïìu lo may quíìn aâo múâi,

doơn deơp nhađ cûêa cho khang trang,

sûêa sang voông caâng, tađn loơng, ăùưp

laơi möì maê, cöơt nhađ tûúđng vaâch treo

ăíìy cíu ăöịi, tranh veô, vua chuâa

cuông cho queât doơn lùng tíím

Theo Bento Thiïơn viïịt nùm

1659: “Ăïịn gíìn ngađy tïịt vua chuâa

ban lõch cho thiïn haơ xem ngađy”,

trong ăoâ nhûông ngađy nghó Tïịt

ặúơc íịn ắnh roô rađng Thûúđng bùưt

ăíìu nghó tûđ ngađy 25, 26 thaâng

chaơp, vađ coâ thïí keâo dađi túâi ngađy 10

hay 15 thaâng giïng Nhûông ngađy

ăoâ, nïịu coâ chiïịn tranh, cuông taơmngûng ăïí ùn Tïịt Tûđ ngađy 25 thaângchaơp, íịn díịu cuêa vua chuâa, quanquýìn ăïìu ặúơc lau chuđi saơch seô,cíịt vađo höơp, khöng duđng túâi; khñgiúâi quín ăöơi cuông lau loơt saângnhoaâng ăïí möơt núi

Chuâng ta thûê coi, nùm 1659thíìy giaêng Bento Thiïơn ăaô viïịt vïìTïịt Nguýn ăaân thïị nađo: “Thoâinûúâc Annam, ăíìu nùm muđng möơtthaâng giïng goơi lađ ngađy Tïịt Thiïnhaơ ăi laơy vua, ăoaơn laơy chuâa, múâilaơy öng bađ öng vaêi, cha meơ cuđng keêcaê bïì trïn Quan quýìn thò laơy vuachuâa, thûâ dín thò laơy Buơt trûúâc Ùntïịt ba ngađy, mađ möơt ngađy trûúâcxem ngađy muđng hai, muđng ba,

ngađy nađo töịt, thò vua chuâa ăi ăïìngiao, goơi lađ nhađ thúđ Trúđi, hiïơuThiïn Thûúơng Ăïị Hoađng ắa kò.Vua chuâa ăi laơy mađ xin cho thiïnhaơ ặúơc muđa cuđng dín an Ăïịnmuđng baêy muđng taâm múâi hïịt,cuđng lađm cöî cho thiïn haơ ùn mûúđingađy Laơi xem ngađy nađo töịt, múâimúê ra cho thiïn haơ ăi chíìu cuđnglađm viïơc quan, cuđng hoêi kiïơn moơiviïơc; laơi lađm nhû trûúâc múâi khaiquöịc, thiïn haơ vađo chíìu vua Tûđ íịymúâi coâ phiïn ăi chíìu Nöơi ăađi,ngoaơi hiïịn, phuê huýơn, quan ăùngnha mön, múâi coâ kiïơn caâo” Míịy ngađy cuöịi nùm, möơt söịngûúđi giađ caê khöng daâm úê nhađmònh, nhûng phaêi ăi truâ trong ăïìn

Teât Thaíng Long

giöõa theâ kyû 17

ĂÖÎ QUANG CHÑNH

chuđa, ặúơc coi lađ chöịn nûúng thín

an toađn nhíịt Vò hoơ tin rùìng, dõp

nađy coâ möơt thûâ “quyê” tïn lađ

Thûang (Thûúng) hay Voutuan

(Vuô tuíìn) chuýn ăi boâp cöí saât haơi

nhûông ngûúđi giađ nua, nam cuông

nhû nûô Do ăoâ nhiïìu ngûúđi giađ

phaêi líín traânh trong ăïìn, chuđa caê

ngađy ăïm khöng daâm bûúâc ra

ngoađi Maôi ăïịn luâc giao thûđa hoơ

múâi daâm vïì nhađ, vò nghô “quyê” aâc

íịy ăaô ăi khoêi Búêi ăíịy dín chuâng

goơi ba ngađy cuöịi nùm lađ ba ngađy

chïịt Cuöịi nùm nhiïìu ngûúđi cođn

duđng vöi veô trûúâc cöíng ngoô,

nhûông hònh vuöng, trođn, hay tam

giaâc, nhíịt lađ hònh con međo, trong

söị caâc hònh, thò hònh tam giaâc vađ

con međo lađm cho ma quyê súơ nhíịt

Töịi ba mûúi Tïịt moơi nhađ ăïìu

dûơng cíy Nïu trûúâc cûêa Ăoâ lađ möơt

“cöơt” thûúđng lađm bùìng tre, cao hún

noâc nhađ möơt chuât (nïn biïịt, úê thuê

ăö Thùng Long thïị kyê XVII, chó coâ

nhađ trïơt, kïí caê ăïìn ăađi vua chuâa)

Gíìn ngoơn cíy Nïu ngûúđi ta cöơt

möơt caâi gioê hay chiïịc höơp thöng

nhiïìu löî, bïn trong ặơng vađng maô

Vò theo Alexandre de Rhodes, dín

chuâng tin rùìng, díîu öng bađ cha meơăaô chïịt, nhûng caâc ngađi cuông cíìntiïu xađi, vađ nhíịt lađ ăïí traê nhûôngmoân núơ chûa xong khi cođn söịng

Theo phong tuơc Viïơt Nam thúđi ăoâ,cûâ cuöịi nùm maôn chaơp, liïơu saotñnh söí saâch cho xong: ai cođn núơ, cöịgùưng traê cho saơch; nïịu coâ tiïìn chovay cuông phaêi ăođi laơi hïịt Khöng aimuöịn ăïí díy dûa sang nùm múâi

Moơi thûâ núơ cuô phaêi thanh toaânhoađn toađn, trûđ trûúđng húơp bíịt khaêkhaâng Búêi leô, cođn núơ súơ rùìng, nïịuăïịn ngađy ba mûúi Tïịt mađ chûa traê,lúô ra chñnh ngađy möìng Möơt chuê núơăïịn nhađ ăođi, thò thíơt lađ xui xeêosuöịt caê nùm

Theo tađi liïơu viïịt tay cuêa Thíìygiaêng Bentö Thiïơn nùm 1659, mađchuâng töi ăaô nhùưc ăïịn úê trïn, thòdín chuâng laơi dûơng cíy Nïu vađosaâng ngađy möìng Möơt; ăiïím nađy coâleô öng Thiïơn ghi khöng ăuâng Cođnvïì yâ nghôa cíy Nïu, öng Thiïơn laơitrònh bađy khaâc Theo öng, thò tuơctruýìn rùìng Ăûâc Phíơt vađ quyê tranhgiađnh ăíịt nhau Ăûâc Phíơt noâi choquyê hay, hïî ngađi traêi aâo cađ sa túâiăíu thò ăíịt ăoâ thuöơc vïì ngađi, cođnlaơi lađ phíìn quyê Víơy Ăûâc Phíơt traêiaâo ngađi ra khùưp mùơt ăíịt, lađm choquyê khöng coâ ăíịt úê, ăađnh phaêixuöịng biïín Nhûng cûâ hïịt nùm cuô,

ma quyê laơi tranh ăíịt vúâi Ăûâc Phíơt

Búêi ăíịy, moơi ngûúđi phaêi dûơng cíyNïu tûđ saâng súâm ngađy möìng Möơt,ăïí quyê biïịt rùìng ăoâ lađ ăíịt cuêa ĂûâcPhíơt ăaô traêi aâo cađ sa túâi; cođn aikhöng dûơng cíy Nïu lađ ăíịt cuêaquyê

Ăïịn nûêa ăïm giao thûđa, trongvûúng phuê (phuê chuâa Trõnh) basuâng ăaơi baâc nöí vang baâo hiïơubûúâc sang nùm múâi Theo Marini,ngûúđi YÂ, söịng úê Ăađng Ngoađi tûđ1647-1658, thò chñnh luâc giao thûđamoơi ngûúđi ăïìu höơi hoơp trong nhađvađ boâ buöơc phaêi múê cûêa híìu ăoântiïịp töí tiïn vïì ùn Tïịt vúâi con chaâu

Giûúđng chiïịu cuông ăaô doơn saơch seô,ăïí töí tiïn nghó ngúi sau nhiïìungađy ăađng mïơt nhoơc múâi vïì túâinhađ con chaâu Ngoađi ra cuông ăùơtngoađi hiïn nhađ möơt chíơu nûúâcsaơch, möơt ăöi gieâp hay guöịc, vađ coâ

khi hai cíy mña nûôa Lađm thïị ăïíhöìn töí tiïn trûúâc khi vađo nhađ cuôngrûêa chín, ăi guöịc cho saơch, trûúâckhi lïn giûúđng; cođn hai cíy mñaặúơc coi nhû hai chiïịc gíơy giuâp töítiïn chöịng bûúâc vađo nhađ Moơingûúđi sau giúđ giao thûđa, ăïìu tûúêngtûúơng lađ töí tiïn ăaô vađo nhađ caâch vöhònh Luâc ăoâ gia trûúêng noâi míịylúđi chuâc mûđng töí tiïn Trïn bađn thúđtöí, khoâi hûúng nghi nguât Giatrûúêng cuđng moơi ngûúđi trong nhađlađm lïî cuâng vaâi, taơ ún töí tiïn, múđitöí tiïn cuđng chung vui vúâi hoơ, vađxin phuđ höơ cho con chaâu nùm múâiặúơc bùìng an, khoêe maơnh, lađm ùnphaât ăaơt Liïìn ăoâ trong gia ằnhmûđng tuöíi nhau: con caâi laơy chameơ, töi túâ laơy chuê nhađ, röìi cha meơban quađ mûđng tuöíi cho con chaâu,töi túâ

Trong ba ngađy tïịt, nhíịt lađ ngađymuđng Möơt, ngûúđi ta ăi chuâc tuöíinhau; vađo nhađ nađo cuông ặúơc múđi

ùn, nïịu tûđ chöịi lađ bíịt lõch sûơ Ngađymöìng Möơt Tïịt, khi vûđa ra ặúđngmađ trûúâc tiïn laơi gùơp phaêi ngûúđiăađn bađ, thò hoơ liïìn vïì nhađ, chúđ hai,

ba giúđ sau múâi daâm ra ặúđng; traâilaơi hoơ seô gùơp xui Nhûng nïịu bûúâcchín ra ặúđng, trûúâc tiïn laơi gùơpặúơc möơt ngûúđi ăađn öng, thò thíơthïn

Ăi Tïịt ai, thûúđng cuông tïịt thïmmíịy baânh phaâo to nhoê tuyđ theocíịp bíơc, ắa võ; vûđa xûúâng Tïịtxong, ngûúđi ta liïìn ăöịt phaâo choran nhađ, cho tađ ma boê chaơy, ăïíhaơnh phuâc trađn túâi Ngûúđi dûúâiphaêi ăem ăöì, hoùơc cho ngûúđi ăaơidiïơn ăi tïịt ngûúđi trïn Con chaâuphaêi tïịt öng bađ, cha meơ, chuâ baâc;trođ phaêi tïịt thíìy Caâc quan cíịpdûúâi cuông phaêi gûêi ăöì tïịt quantrïn Vò víơy nhađ caâc ăaơi quan trađnngíơp ăöì tïịt Thûúđng thûúđng caâc võăoâ laơi ăem tùơng baơn beđ, hoùơc choquín lñnh, keê híìu haơ, ăïí moơi ngûúđiặúơc hûúêng löơc Tíịt caê caâc quan laơikhöng buöơc díng ăöì Tïịt vua chuâa Ăöì tïịt cuêa ngûúđi dûúâi ăöịi vúâingûúđi trïn híìu hïịt lađ thûơc phíím:gaơo, heo, gađ, võt, cau, ặúđng, traâicíy, baânh, mûât Nïịu lađ quín lñnh,seô hoơp nhau cuđng tïịt viïn quan chóChúơ hoa Tïịt xûa úê Hađ Nöơi.

huy trûơc tiïịp Hoơ mang ăöì Tïịt ăïịn

nhađ quan bùìng möơt nghi thûâc

trang troơng: ăi ăíìu lađ cai ăöơi (chó

huy tûđ 2 ăïịn 6 thuýìn, möîi thuýìn

tûđ 30 ăïịn 60 lñnh) röìi ăïịn lñnh

bûng möơt quaê (höơp) gaơo), vađ

khïnh con heo múâi giïịt ăùơt trïn

bađn, ăïí trûúâc mùơt quan Viïn quan

ngöìi giûôa nhađ thíơt oai nghiïm

Quín lñnh laơy quan saât ăíịt ba líìn

Quan nhíơn ăöì Tïịt, röìi baêo ngûúđi

híìu ăem cíịt ăi; sau ăoâ ban quađ

mûđng tuöíi cho lñnh tûúng xûâng vúâi

ăöì Tïịt Cođn quađ mûđng tuöíi cuêa

vua chuâa cho caâc quan lađ möơt böơ

phíím phuơc, ăùơt trong quaê (höơp) aâo

sún son veô röìng, cuđng möơt míîu

Vua chuâa sai ngûúđi bûng quaê aâo

ăïịn nhađ viïn quan, ăi theo coâ lñnh

che loơng quađ mûđng tuöíi Viïơc che

loơng trïn khöng coâ yâ traânh mûa

nùưng, nhûng chó lađ toê sûơ cung kñnh

moân quađ vua chuâa ban

Ba ngađy cuöịi nùm, böịn mûúi

ăaơi quan thuöơc triïìu ằnh vađ

vûúng phuê, ăi nhíơn lúđi tuýn thïơ

trung tñn cuêa caâc quan vùn voô, vađ

coâ khi caê gia ằnh hoơ nûôa Ăoâ lađ lúđi

thïì trung thađnh vúâi vua chuâa; nïịu

nhíơn thíịy ăiïìu gò coâ thïí nguy haơi

cho vua chuâa hoùơc cho quöịc gia,

hoơ phaêi ăi töị caâo Ăíịy lađ lïî tuýn

thïơ taơi thuê ăö Thùng Long Cođn taơi

caâc Xûâ, thò quan Tríịn thuê, Ăöịc tríịn

vađ Lûu thuê ăaơi diïơn cho vua chuâa,

nhíơn lúđi thïì caâc quan trûơc thuöơc

Trong dõp nađy bíịt kïí ai töị caâo ra

möơt cuöơc mûu phaên, thïị nađo cuông

ặúơc thûúêng Phíìn thûúêng khöng

nhûông tuyđ theo tñnh caâch quan

troơng vuơ ím mûu, mađ cođn theo

chûâc tûúâc ngûúđi töị caâo Nïịu keê töị

caâo lađ möơt viïn quan, thò hoơ chó

ặúơc hûúêng tuyđ theo yâ muöịn vua

chuâa, vò nhiïơm vuơ cuêa hoơ lađ phaêi

giûô tríơt tûơ an ninh quöịc gia; nïịu lađ

ngûúđi dín thò ặúơc thuúêng cho

möơt phíím hađm hoùơc ặúơc thùng

quan chûâc; hún nûôa khi töị caâo

ặúơc vuơ phaên loaơn lúân, chuâa Trõnh

cođn ban thïm cho hoơ túâi 500 lûúơng

vađng hoùơc 5.000 lûúơng baơc Tuy

nhiïn dín chuâng khöng chuöơc tiïìn

thûúêng bùìng ặúơc thùng quan

Ngađy ba mûúi Tïịt, Tíy ắnh

vûúng Trõnh Taơc cuđng quan quíntheo híìu, ra khoêi vûúng phuê ăïí ăitùưm úê söng hoùơc taơi möơt chiïịc nhađgíìn ăoâ, híìu thanh tííy cuöơc söịng dôvaông, ăoân nhíơn ăúđi söịng múâitrong nùm túâi

Saâng ngađy möìng möơt Tïịt, cuôngnhû ngađy möơt vađ rùìm möîi thaângchuâa Trõnh cuđng caâc quan ăïịnchíìu vua Lï; dô nhiïn ngađy möìngMöơt Tïịt buöíi chíìu ặúơc töí chûâclong troơng hún caê Nhûng khiTrõnh Taơc thïị võ cha lïn cíìm quýìn(1657), öng líịn ăoaơt quýìn hađnhvua Lï nhiïìu hún, öng cuông khöng

ăi chíìu vua vađo caâc ngađy möìngmöơt vađ rùìm möîi thaâng Hún nûôa,dûúđng nhû tûđ nùm 1658 trúê ăi,Trõnh Taơc cuông khöng ăñch thín ăitïịt vua, mađ chó ăoân vua ăi tïị Namgiao Tuy nhiïn, öng cûê möơt quanăaơi diïơn ăïịn tïịt vua vađ chíìu vuamöîi thaâng hai líìn

Sau khi tïịt vua, caâc quan trúê laơitïịt chuâa Theo Tissanier vađTavernier thò khung caênh tïịt chuâalong troơng hún tïịt vua nhiïìu Khicaâc quan ăi chíìu hoùơc tïịt vuachuâa, phaêi mùơc aâo tñm, ăöơi muô luơclùng vađ phaêi laơy saât ăíịt 4 líìn

Riïng nûô giúâi chó buöơc laơy möơt líìntheo kiïíu laơy cuêa hoơ (ngöìi mađ laơy)

Dõp nađy cuông nhû caâc dõp khaâc aimuöịn xin ín húơ gò, thò ăöơi cuêa lïîlïn ăíìu, hoùơc bûng cao ngang traân,tiïịn gíìn túâi chuâa ăïí noâi Nïịu chuâanhíơn lúđi, ngađi seô baêo ngûúđi híìu cíịtcuêa lïî ăi; bùìng khöng, thò chuâacuông khöng nhíơn cuêa lïî

Ăuâng möìng ba Tïịt chuâa Trõnhmúâi tiïịp ngûúđi ngoaơi quöịc ăïịndíng tuöíi Dõp tïịt Canh Tyâ, Vônhthoơ nùm thûâ 3 (1660), phaâi ăoađnTrung Hoa chuâc tuöíi chuâa TrõnhTaơc trûúâc hïịt theo nghi lïî TrungHoa, röìi laơi laơy chuâa theo nghi lïîViïơt Nam, phaâi ăoađn Hođa Lan chóchađo chuâc chuâa theo nghi thûâcHođa Lan Cođn hai linh muơc dođngTïn Onuphre Borgeđs (Thuyơ Sô) vađJoseph Tissanier (Phaâp) laơi laơyhoađn toađn theo kiïíu Viïơt Nam

Tissanier thuíơt rùìng, ngađy ăoâtrûúâc vûúng phuê ăöng ngheơtngûúđi khöng dïî gò chen chín ặúơc

Cuông may hai öng vađo ặúơc túâimöơt sín lúân ăïí laơy chuâa Caâc öngcuông mùơc aâo thuơng tñm, ăöơi muô luơclùng, laơy chuâa Trõnh Taơc böịn laơysaât ăíịt trûúâc mùơt 4.000 ngûúđi KhiTíy ắnh vûúng Trõnh Taơc thíịy hailinh muơc, öng lađm hiïơu cho hai võlaơy vûúng thaâi híơu (meơ chuâa) ăangngöìi caơnh öng Tûâc thò Borgeđs vađTissanier cuông laơy vûúng thaâi híơuböịn líìn

Chñnh ba ngađy Tïịt, nhiïìungûúđi ăïìu kiïng giûô khöng queâtnhađ, coâ núi kiïng caê níịu ùn Tïịt lađdõp nghó ngúi, xem ca haât tuöìngkõch, ăaânh bađi baơc; cuông vò thïị mađnhiïìu ngûúđi saơt nghiïơp vò Tïịt Nhòn laơi möơt söị khña caơnh lõchsûê tïịt nguýn ăaân thïị kyê XVII,chuâng ta thíịy ngay ặúơc nhûông gòăaô biïịn míịt, nhûông gò cođn laơi ngađynay Thíơt ra, tinh thíìn Tïịt nguýnăaân xûa vađ nay cuông khöng khaâcnhau, noâ lađ dõp long troơng nhíịt ăïícíịp dûúâi toê lođng biïịt ún ăùơc biïơtăöịi vúâi cíịp trïn: vua ăaơi diïơn toađndín “ăi ăïìn giao, goơi lađ nhađ thúđTrúđi, hiïơu Thiïn Thûúơng ĂïịHoađng ắa kyđ”, caâc quan laơi tïịt vuachuâa, con chaâu tïịt cha meơ öng bađ,gia ằnh xum hoơp luâc giao thûđaăoân töí tiïn, trođ tïịt thíìy Möịi liïnhïơ chiïìu ngang trong dõp nađy bõxeơp xuöịng, ăïí lađm nöíi möịi liïn hïơchiïìu doơc trong xaô höơi gia ằnh,quöịc gia, vađ caê caâi “xaô höơi” nhínthíìn, hay noâi röơng hún lađ sûơ giaohođa giûôa ngûúđi vúâi Trúđi Ăíịt, tûâctam tađi Thiïn Ăõa Nhín

Vïì hònh thûâc, Tïịt víîn lađ nhûôngngađy lïî nghó líu dađi, long troơng vađvui veê nhíịt trong nùm; vò thúđi ăoâ,ngoađi dõp ăíìu Xuín, thûúđngthûúđng chó coâ lïơ nghó ngađy möơt vađrùìm möîi thaâng chûâ khöng nghóngađy thûâ baêy, chuê nhíơt nhû hiïơnnay Chuâng töi xin taơm ngûđng úêăíy mađ khöng muöịn ăi síu vađovíịn ăïì yâ nghôa caâc phong tuơcrûúđm rađ Tïịt nguýn ăaân, hoùơcnhûông nguýn nhín xaô höơi ăaô thayăöíi nhiïìu hònh thûâc vađ cú cíịu Tïịtnguýn ăaân ngađy nay so vúâi giûôathïị kyê XVII

Ăaô hađng míịy nghòn nùm, tûđ Cöí Loa ăïịn Thùng

Long- Ăöng Ăö - Hađ Nöơi, Thuê ăö cuêa Viïơt

Nam ăaô trúê thađnh khöịi oâc, traâi tim, biïíu tûúơng

cho sûơ trûúđng töìn cuêa ăíịt nûúâc Theo quan niïơm thíìn

linh xûa, Thuê ăö Thùng Long göìm böịn tríịn, möîi tríịn

nhû víơy coâ nhûông võ thíìn tríịn giûô, baêo vïơ cûêa ngoô Thuê

ăö: Phña ăöng coâ thíìn Long Ăöî (Hađ Khííu - Hađng

Buöìm), phña Tíy coâ thíìn Linh Lang (Thuê Lïơ), phña

nam coâ thíìn Cao Sún (Kim Liïn), phña bùưc coâ thíìn

Tríịn Vuô (Quaân Thaânh)

Nhûông võ thíìn íịy lađ ai? Theo truýìn thuýịt hoơ coânhûông hađnh tñch nhû ăi míy vïì gioâ, biïịn hoaâ thíìnthöng hïịt sûâc huýìn bñ, nhûng sau nhûông hađnh tñch ăaôặúơc thíìn thaânh hoaâ, göịc tñch cuêa hoơ bao giúđ cuôngchñnh lađ nhûông chađng trai Thùng Long quaê caêm, tađihoa, hiïịu thuíơn, nhûông ngûúđi anh huđng ăaânh giùơc giûônûúâc, trûđ diïơt ma quaâi, "ắch hoaơ, thiïn tai" giûô gòncuöơc söịng ýn bònh cho muön dín

"Ăaơi vûúng nûâc tiïịng vöịn uy linh Nay biïịt quyê thíìn ăïìu khiïịp kinh

cö gaâi" Thùng Long lađ búêi nhûông kyđ tñch cuêa tuöíi treê thúđi íịy Trong lõch sûê

Ăïìn Baơch Maô.

Lûêa böịc ba bïì khöng beân túâi

Baôo díng nghòn tríơn chùỉng rung rinh

Toâm thíu luô quyê ba nghòn ặâa

Tríịn aâp ýu ma trùm vaơn binh

Muöịn cíơy khñ thiïng trûđ giùơc dûô

Ăïí cho non nûúâc maôi thanh bònh".

Bađi thú bùìng chûô Haân ặúơc dõch úê ăíy lađ tûđ tíịm

biïín sún son thiïịp vađng truýìn laơi qua nhiïìu ăúđi úê ăïìn

thíìn Long Ăöî (Hađng Buöìm) ăaô chó cho ta thíịy khñ

phaâch, cöng nghiïơp cuêa nhûông võ thíìn tríịn giûô Thuê ăö

ăíịt nûúâc Hoơ chñnh lađ nhûông chađng trai Thùng Long

Thíìn Long Ăöî khöng chó lađ duông sô ăaânh giùơc, trûđ tađ,

thíìn cođn lađ biïíu tûúơng cuêa nhûông chađng trai ăíìy trñ túơ

trong hoaơch ắnh, kiïịn truâc xíy dûơng kinh thađnh

Thùng Long khi chađng biïịn thađnh con ngûơa trùưng

(Baơch Maô thíìn) hûúâng díîn Lyâ Thaâi Töí xíy thađnh theo

vïịt chín ngûơa khi nhađ vua xíy maôi chùỉng nïn thađnh

Vađo nhûông luâc ăïm khuya thanh vùưng, tha thíín ăi doơc

caâc tûúđng thađnh, hay trïn nhûông con ăï nhû ăï La

Thađnh, ta ngúô nhû nghe ăíu ăíy tiïịng loa, tiïịng voâ

ngûơa xa xùm voơng laơi: "Lođng ta lađ nhûông thađnh quaâch

cuô/Tûơ nghòn nùm böîng vùỉng tiïịng loa xûa" Vuô Ăònh

Liïn thíơt coâ lyâ khi öng viïịt nhûông cíu thú nhiïìu

nhûông gúơi múê huýìn diïơu íịy

Ăíịy lađ nhûông ngûúđi con trai tûơ nghòn xûa cuêa

Thùng Long Cođn nhûông ngûúđi con gaâi ăíịt kinh kyđ lađ

ai? Lađ nûô tûúâng Baêo Hoa ăaô xíy cùn cûâ úê vuđng ăíịt Xaô

Ăađn cuđng Hai Bađ Trûng chöịng Maô Viïơn Lađ Nađng Hoa

möơt tađi nùng tònh baâo giuâp vua Lyâ ăaânh giùơc Ma Na

nay cođn ăïìn thúđ nađng úê Ăaơi Yïn (Ngoơc Hađ) Lađ Nađng

Quöịc ăaô chiïu möơ 2.000 nghôa binh Gia Lím chöịng

giùơc Haân nay cođn ặúơc tön thúđ úê ằnh Hoađng Xaâ (Gia

Lím) Lađ Nađng Tña ngûúđi con gaâi Thanh Trò xinh ăeơp,

duông caêm chó huy chùơn giùơc Nam Haân úê cûêa Thuíơn

Phuâ (Ninh Bònh) nay cođn ăïìn thúđ úê Vônh Ninh (Thanh

Trò)

Lađ danh tûúâng, nhûông ngûúđi con gaâi Thùng Long

cođn lađ nhûông "Bađ Chuâa" cuêa nhiïìu nghïì nghiïơp tađi hoa

tinh xaêo nguöìn söịng cuêa ăíịt nûúâc nhû: "Bađ chuâa nghïì

tùìm" úê Nghi Tađm cođn coâ ăïìn thúđ Bađ chuâa dïơt vaêi ặúơc

phong lađ Thuơ La cöng chuâa

Nhûông ngûúđi con gaâi Thùng Long tađi hoa, nûô danh

tûúâng, nûô danh thíìn íịy thíơt kyđ diïơu, qua truýìn

thuýịt vađ thi ca, chuâng ta biïịt hoơ ăaô ặúơc kïịt tinh tûđ

möơt biïíu tûúơng kñn ăaâo, dõu dađng nhíịt cuêa trúđi ăíịt, lađ

hûúng cuêa hoa Quyđnh Chñnh ngûúđi trai treê tađi hoa löîi

laơc, Traơng Buđng Phuđng Khùưc Khoan ăaô möơt líìn ặúơc

chiïm ngûúông Nađng Hoa vađ ặúơc nađng viïịt tùơng vađo

quaơt giíịy möơt bađi thú ûâng taâc vïì veê ăeơp cuêa ngûúđi con

gaâi Thùng Long:

Vín taâc y thûúđng, phong taâc xa

Triïu du ăíu xuíịt, möơ ýn hađ

Súâm chúi thanh tõnh, töịi ýn hađ

Ngûúđi tríìn muöịn biïịt ta tïn hoơ

Möơt ăúđi non thùưm Ngoơc Quyđnh Hoa!".

Ta chñnh lađ hûúng hoa quyđnh núi non thùưm TaênViïn bay vïì Kinh Ăö cuđng míy gioâ Cođn biïíu tûúơngnađo thanh saơch vađ cao khiïịt hún?

Phuê thúđ cöng chuâa Liïîu Haơnh (Quyđnh Hoa) taơiQuaêng An, Tíy Höì phaêi chùng cuông lađ núi phaât tñchbađi thú mang möơt biïíu tûúơng tuýơt diïơu íịy?

Cuöơc kyđ ngöơ cuêa chađng Traơng nguýn treê tuöíiPhuđng Khùưc Khoan vúâi nađng thi sô Ngoơc Quyđnh Hoatrong laông ăaông sûúng thu Tíy Höì, hùỉn coâ liïn quantúâi sûơ ra ăúđi cuêa hai nađng thú Thùng Long kiïơt xuíịt thïịkyê XVIII sau nađy: Höì Xuín Hûúng vađ Nguýîn ThõHinh - tïn huyâ cuêa Bađ Huýơn Thanh Quan

Giûôa nhûông cay ăùưng töơt cuđng cuêa "phíơn ăađn bađ"ngay khi cođn ríịt treê, nûô sô Höì Xuín Hûúng ăaô cíịt lïnnhûông víìn thú, ngúô nhû ăuđa cúơt, ăanh ăaâ nhûng chñnh

lađ möơt tònh ýu nöìng thùưm vađ nhiïìu khaât khao: "Quaê cau nho nhoê, miïịng tríìu höi/Nađy cuêa Xuín Hûúng ăaô qúơt röìi/Coâ phaêi duýn nhau thò thùưm laơi/Ăûđng xanh nhû laâ baơc nhû vöi".

Vađ Nguýîn Thõ Hinh (Bađ Huýơn Thanh Quan) ăaôăïí laơi möơt kiïơt taâc vïì Thanh Long sau nhûông ngađy biïịnloaơn, phïị hûng:

"Taơo hoaâ gíy chi cuöơc hñ trûúđng Ăïịn nay thíịm thoùưt míịy tinh sûúng.

Löịi xûa xe ngûơa höìn thu thaêo Nïìn cuô líu ăađi boâng tõch dûúng Ăaâ víîn trú gan cuđng túị nguýơt Nûúâc cođn cau mùơt vúâi tang thûúng Ngađn nùm gûúng cuô soi kim cöí Caênh ăíịy ngûúđi ăíy luöịng ăoaơn trûúđng".

(Thùng Long thađnh hoađi cöí)Caê bađi thú lađ möơt khöịi ngoơc trong suöịt nhû mùơtnûúâc, víìng trùng, aânh tađ dûúng, höìn coê thu, mađ hađmchûâa biïịt bao biïịn caêi, nöîi niïìm? Bađi thú buöìn, möơt nöîibuöìn cao quyâ trûúâc möơt thúđi tang thûúng trïn maênhăíịt mađ mònh nùơng lođng ýu quyâ Vúâi thúđi gian, bađi thúăaô trúê thađnh biïíu tûúơng trang nhaô, sang troơng bíơc nhíịtcuêa tím höìn ngûúđi Thùng Long

Phuê Tíy Höì.

Sau nùm 2001, ngúô nhû xñch lö khöng cođn trïn

ặúđng phöị Hađ Nöơi nûôa Nhiïìu lùưm chó ăöi ba chiïịc

trong sín ga, bïịn xe Tuýơt nhiïn vùưng boâng thò

khöng hùỉn, nhûng sau khi coâ lïơnh cuêa thađnh phöị, xñch lö

quaê thûa thúât ăi nhiïìu lùưm, thaêng hoùơc möơt ăöi baâc vöơi vaô

gođ mònh trïn vađi con heêm Tûơ dûng nhúâ xñch lö Khöng

phaêi töi quaâ giađu lođng hoađi cöí, nhûng xñch lö thûơc sûơ ăaô

gùưn boâ ín nghôa vúâi gia ằnh töi tûđ míịy chuơc nùm vïì trûúâc

Töi cođn nhúâ ặúng ăïm, vađo khoaêng ba böịn giúđ saâng

thaâng mûúđi möơt se se laơnh nùm 1957 Ăûúng ăïm baâc Böịi

giađ trong ngoô Traơi Khaâch ăaô ặa meơ töi cíịp cûâu vađo bïơnh

viïơn 108 tíơn dûúâi Ăöìn Thuyê Ăûúđng ăi dïî túâi baêy taâm cíy

söị Khöng coâ chiïịc xñch lö cađ khöí íịy, dïî meơ töi sinh em

beâ giûôa ặúđng Víîn chûa hïịt, hai nùm sau, laơi cuông trong

ăïm khuya vùưng, baâc Böịi laơi ặa meơ töi vađo viïơn, sinh em

gaâi thûâ ba Líìn nađy coâ leô lađ con gaâi nïn meơ töi trúê daơ

nhanh, ăeê em ngay trïn chiïịc xe cuô kyô íịy ÍỊy lađ khöng

muöịn kïí dong dađi nhûông ăïm höm cíịp cûâu íu lo, nhoơc

nhùìn Tònh nghôa ăïịn thïị, sao coâ thïí nguöi qún

Xñch lö, xuíịt xûâ tûđ tiïịng Phaâp lađ cyclo, do möơt kyô sûngûúđi Phaâp saâng chïị vađo cuöịi thïị kyê XIX, ăíìu thïị kyê XXvađ ặúơc du nhíơp vađo Hađ Nöơi vađo khoaêng 1939 Ngay khixuíịt hiïơn, xñch lö líơp tûâc thoaân ngöi võ ăöơc tön xe keâo tay,möơt phûúng tiïơn chúê ngûúđi ăi laơi trong thađnh phöị, ặúơc coilađ sang troơng thúđi bíịy giúđ Cuông chó öng Thöng, bađ Phaânthò múâi ặúơc chïîm chïơ trïn chiïịc xñch lö“sang troơng” dunhíơp ñt oêi tûđ “ Míîu quöịc” vađo Nhûng vađi nùm sau, xñch lökhöng cođn lađ cuêa hiïịm nûôa Ăïịn thúđi kyđ nađy, xñch lö khöngchó chúê ngûúđi quíìn lônh aâo the mađ bònh dín hoaâ, íịy lađ xñch

lö chúê hađng Tiïơn lúơi thò xñch lö hún ặât moơi thûâ xe Xñch löcoâ thïí luöìn laâch vađo ngoô nhoê, chúê ngûúđi, chúê hađng ăïịntíơn cöíng nhađ

Nhûông ngûúđi ngoaơi tónh xuöịng bïịn xe, bïịn tađu lađ bùưtăíìu ăoâng vai anh lúâ ngúâ Ngay líơp tûâc xñch lö coâ mùơt vađlïî pheâp lïn tiïịng: “Quyâ öng ăi vïì ăíu, phöị nađo ” Chó möơtvađi hađo lađ öng khaâch coâ thïí ăïịn nhađ ngûúđi baơn, díîu coâ úêsíu tíơn trong ngoô ngaâch Böị meơ töi thûúđng dùơn: Khi nađolaơc ặúđng cûâ tòm ăïịn míịy baâc xñch lö mađ hoêi Quaê coâ thïị

TAÊN MAƠN XÑCH LÖ

KÑNH HIÏÌN

gùơp trïn ặúđng Khi tñnh chuýơn vïì nhađ thò khöng cođn nhúâ

ặúđng nûôa Cađng ăi cađng böịi röịi May sao coâ baâc xñch lö

ăi qua, böịc töi lïn xe vađ ặa töi vïì ăïịn tíơn cöíng nhađ Khi

quay xe ăi, baâc giađ chó noâi kheô, “vïì nguê ăi, khuya lùưm röìi

ăíịy” Chùưc baâc biïịt thûđa trong tuâi töi chùỉng coâ líịy möơt

ăöìng tiïìn dñnh tuâi nïn chùỉng hoêi tiïìn nong gò

Nhûng gíìn ăíy töi múâi nhíơn ra möơt ăiïìu thíơt thuâ võ:

Xñch lö khöng hïì míịt ăi, thíơm chñ cođn thùng hoa hïịt cúô

Ngađy nay xñch lö khöng ăoâng vai chúê hađng heđn moơn nhû

xûa, khöng thûâc ăïm thûâc höm úê nhûông bïịn xe bïịn tađu

Viïơc ăoâ xñch lö ăaô bađn giao cho míịy anh xe öm tûđ líu röìi

Xñch lö bûúâc lïn con ặúđng sang troơng, phuơc vuơ nhûông keê

sađnh ăiïơu Ăaâm cûúâi hoêi Tour du lõch cho öng Tíy bađ

ăíìm ăi daơo phöị phûúđng, thùm phöị cöí Nghe ăíu tour xñch

lö ặúơc du khaâch bíơc nhíịt hím möơ vađ coi ăíy lađ möơt löơ

trònh ăöơc ăaâo

Hònh hađi, xûúng cöịt xñch lö thò víîn víơy: Ba baânh cao

su, coâ baơt che nùưng che mûa, coâ ngûúđi ngöìi sau gođ lûng

ăaơp Nhûng diïơn maơo bïn ngoađi thò saâng loaâng, sang

troơng lïn ríịt nhiïìu Tay cíìm bùìng nhöm hoùơc inox saâng

loaâng Baơt che lađ nhung ăoê, tua vađng tröng cûâ nhû loơng

vađng loơng ăoê cuêa ăaâm rûúâc höơi heđ Ăùơc biïơt lađ xñch lö ăaâm

hoêi, ăaâm cûúđi Anh ăaơp xñch lö khoaâc vađo mònh böơ lïî phuơc

trùưng tinh hoùơc com lï, caravat chónh tïì Möơt ăoađn xñch lö

ăaâm cûúâi ăoê vađng loaâ mùưt ăi doơc con phöị cûâ nhû röìng

phûúơng nöịi ăuöi nhau lïn míy Giúđ ăíy xñch lö gùưn liïìn vúâisađnh ăiïơu, ăöơc ăaâo giöịng nhû trong íím thûơc , con cua conteâp ăöìng ặúơc tön vinh lïn bíơc ăùơc saên Phaêi thûơc sûơsađnh ăiïơu thò múâi cíơy nhúđ ăïịn xñch lö Ăûúng nhiïn, giaâcaê cuông trong top “ăùơc saên”

Víơy lađ phaêi thöi, xñch lö ngađy nay khöng ăún thuíìnboâng loaâng veê ngoađi mađ thûơc sûơ ặúơc thùng haơng Míịyanh ăaơp xñch lö khöng cođn veê hom hem gođ lûng trong ăïmmûa, ngađy nùưng mađ lađ möơt dađn treê trung, ăeơp trai Múêmiïơng lađ tiïịng Anh, tiïịng Phaâp ăíìy mònh Thûê cuđng xñch

lö lađm möơt tour du lõch phöị cöí, xuíịt phaât tûđ khaâch saơn VIPSofitel Metropole qua Lyâ Thaâi Töí, xuöi Hađng Chiïịu, HađngMaô, Chaê Caâ, Laôn Öng, Hađng Thiïịc seô toê tûúđng sûơ lõchlaôm cuêa míịy anh Xñch lö ăúđi múâi nhû thïị nađo Coâ thïí noâilađ sađnh ăiïơu Laơi coâ nhûông anh khi raênh rang cođn thaê höìnlïn míy mađ ngím võnh cuđng trùng sao, míy gioâ nûôa kia

Khi gùơp khaâch ta chúê Khi vùưng khaâch ta nùìm Coâ tiïìn ta uöịng rûúơu Khöng tiïìn ta haât ngöng

Nhûng ăïịn míịy cíu sau ăíy thò khöng ñt bíơc thi nhínthûâ thiïơt phaêi ngaê muô chađo thua baâc xñch lö coâ tïn goơi lađPhûúng Xñch Lö

Ta ăi tòm thûơc trong mú Tòm thanh trong ăuơc, tòm thú trong ăúđi

Ai ngúđ caâi xe cuô kyô lam luô íịy laơi coâ thïí taơo caêm hûângcho caê nhûông nhađ lađm phim, yâ töi muöịn nhùưc ăïịn böơphim” Xñch Lö’ cuêa nhađ ăaơo diïîn tïn tuöíi Tríìn Anh Huđng.Xñch lö vađo caê trong yâ tûâ cuêa nhaơc sô Nguýîn Thiïơn Thanhăïí ra ăúđi ca khuâc “Xñch Lö” nûôa ăíịy

Xñch lö ai khöng lo ûúâc mú Cûâ lo trúđi nùưng, cûâ lo trúđi mûa Xñch lö thöi cho töi xuöịng ăíy Phöị ăöng ngûúđi qua

Löịi kia chíơt quaâ Khiïịn con tim hao gíìy la la laâ La la lađ

Víng, Myô Tím vađ caê ca sô Thu Minh ăaô tûđng haât nhûthïị

Trïn chiïịc xñch lö cuêa haông xñch lö Sans Souci ăaô tûđngchúê Thuê tûúâng Cöơng hoađ Seâc Milos Zeman daơo qua phöịphûúđng Hađ Nöơi Ăoađn tuyđ tuđng Töíng thöịng Phaâp JacquesChirac höìi nađo cuông ăaô thûê möơt vođng phöị cöí trïn míịy caâixñch lö nađy, vađ quaê thíơt “Sans souci” (vö ûu) Ăïịn caênhûông võ khaâch tham dûơ Höơi nghõ thûúơng ẳnh AÂ-Íu(ASEM 5) cuông ăaô tûđng thûê möơt líìn lïn xñch lö daơo quanhBúđ Höì Hoơ noâi, quaê lađ möơt chuýịn tham quan thuâ võ.Víơy lađ trong khoaênh khùưc chiïịc xñch lö lam luô böîngchöịc bûúâc lïn hađng thûúơng lûu sađnh ăiïơu Bíy giúđ thò hònhaênh Hađ Nöơi hiïín nhiïn khöng thïí thiïịu xñch lö nûôa röìi.AÊnh: Tríìn Ăõnh.

“Khi gùơp khaâch ta chúê Khi vùưng khaâch ta nùìm Coâ tiïìn ta uöịng rûúơu Khöng tiïìn ta haât ngöng ”.

Em úi! Hađ Nöơi - phöị!

Ta cođn em muđi hoađng lan

Cođn em hoa sûôa.

Tiïịng giađy goơi ặúđng khuya

Thang gaâc coơt keơt thúđi gian

Thín göî

Ta cođn em mađu xanh thíơt ăïm

Ngöi sao leê

Xađo xaơc chuđm cíy gioâ

Chiïịc laâ laơc vađo cùn xeâp nhoê

Laâ thû qún ắa chó.

Quay vïì

2

Ta cođn em möơt göịc cíy,

Möơt cöơt ăeđn

Ai ăoâ chúđ ai?

Toâc cùưt ngang xoôa xoôa búđ vai

Ta cođn em möơt ngaô ba vöơi vaô,

Chiïịc khùn quađng tñm ăoê thoaâng qua,

Khuön mùơt chûa quen

Böîng xön xao nöîi khöí

Möîi goâc phöị möơt trang tònh sûê

3

Ta cođn em con ặúđng vùưng

Rò rađo cún mûa nhoê.

Trïn vođm cao Ăöí xuöịng chuöng höìi.

Nhađ thúđ Cûêa Bùưc Tan chiïìu lïî Kinh cíìu cođn maôi ngín nga

5

Em úi! Hađ Nöơi - phöị!

Hađ Nöơi

Phoâ

Thùçng bế thêỵn thúâ.

Tuưíi thú qua cuưåc chúi,

Vưåi vậ

Ta côn em cấnh cûãa sùỉt

Lêu ngây khưng múã.

Nhâ ai?

Qua àố bêng khuêng,

Nhúá tuưíi hổc trô

6.

Ta côn em giân thiïn lyá,

Nùm xûa

Thúm muâi hô hển

Cuưåc tịnh àêìu ngổt lõm.

Nhûäng nuå hưn xanh ngùỉt trïn cânh

Ta côn em chuưỵi cûúâi vûâa dûát.

Nùỉng chiïìu vâng ngổn cỗ

Vûúân hoang

Ngây cuä vui tân theo muâa hẩ

Ta côn em tiïëng ghita

Buưíi chúå chiïìu hổp giûäa kinh àư

8

Ta côn em nhûäng ngổn àên múâ.

Trïn nốc phưë, Muâa trùng khưng tỗ.

Tiïëng rao àïm Lẩc giổng Thúâ ú

Ta côn em bẫy nưët cuâ cûa, Lậo Mozart hâng xốm Tûâng àïm qụn nguã.

Cư gấi mùåc ấo àỗ Venise Tiïëng dûúng cêìm trong cùn nhâ àưí Nhûäng mẫnh vúä trïn thïìm

Beethoven vâ Sonate Ấnh Trùng Nưët nhẩc thiïn tâi bay lẫ tẫ, Mưåt kiïëp ngûúâi,

Mưåt phđm àân long

9

Ta côn em khuya phưë, Mïnh mưng,

Vuđng saâng nhoê.

Bađ quaân ï a chuýơn nađng Kiïìu.

Rûúơu lađng Vín lung linh men ngoơt.

Mùưt cö nađng luâng liïịng,

Ăong ặa,

Nhûông chađng trai say suöịt caê muđa

10

Ta cođn em tiïịng hađng ngađy

Vang ím ặúđng phöị.

Tia höì quang chúâp xanh.

Toa xe ăiïơn cuöịi ngađy,

Ngûúđi soaât veâ

AÂo bađnh tö cuô naât

Lanh canh! Lanh canh!

Tiïịng chuöng reo hay lúđi kïu khöí?

Boâ gaơo, múâ rau

Meơ vïì buöíi chúơ

Lanh canh! Lanh canh!

Laâ baânh, cuê khoai.

Ăađn con trïn bïịn ăúơi

Cuöịi ngađy

11

Em úi! Hađ Nöơi - phöị

Ta cođn em con ăï löơng gioâ.

Dođng söng chaêy mang theo hònh phöị.

Cö gaâi dûơa lûng bïn göịc me giađ,

Ngoơn ăeđn ặúđng lùơng thinh

Soi búđ ăaâ

Ta cođn em möơt con tađu

Ta cođn em raâng ăoê chiïìu höm,

Ăöi chim khuýn goơi nhau trong buơi coê.

Ăöi guöịc boê qún bïn ghïị ăaâ.

Gaô ăíìu tríìn ăi ngûúơc trúđi mûa

Ta cođn em con ặúđng tïn cuô

Cöí Ngû,

Cađnh phûúơng vô lađ ăađ.

Chiïìu phai nùưng,

Böng hoa muöơn in hònh ngoơn lûêa

Ta cođn em chiïịc laâ ruơng

Khúêi ăíìu nguöìn gioâ.

Lao xao con soâng biïịc

Gioâ Tíy Höì.

Hoađng hön xa ăïịn tûơ bao giúđ?

Nhûông bûúâc chín tòm nhau vöơi vöơi.

Cuöơc tònh húđ böîng chöịc nghiïm trang

13

Ta cođn em ngoơn gioâ Nghi Tađm Thoaâng muđi sen núê muöơn Gioâ Nhíơt Tín

Gúơi Muđa hoa nùm íịy Caânh ăađo phai

14

Ta cođn em cún mûa rađo

Ăi nhanh qua phöị.

Chiïịc laâ bađng ăíìu tiïn nhuöơm ăoê.

Cö gaâi bùng qua ặúđng Chúơt höìng ăöi maâ.

Cún mûa nađo ăi nhanh qua phöị Möơt chuât xanh hún,

Trúđi Hađ Nöơi höm qua

Ta cođn em cö hađng hoa Gaânh muđa thu qua cöíng chúơ.

Nhûông chuđm hoa tñm Ngaât muđa thu

15

Em úi! Hađ Nöơi - phöị

Ta cođn em möơt Hađng Ăađo, Khöng baân ăađo.

Möơt Hađng Baơc, Khöng cođn thúơ baơc Ăûúđng Trûúđng Thi Khöng choông, khöng lïìu Khöng öng ngheđ baâi töí vinh quy

Ta cođn em tiïịng goơi trong ăïm, Ngûúđi ăi xa trúê vïì.

Cùn nhađ khöng biïín söị.

Ngađy ăi moêi mođn nöîi nhúâ.

Ngađy vïì phöị cuô qún tïn

16

Ta cođn em chiïịc xe hoa Qua hađng liïîu ruô, Ăiïơp vađng rûơc rúô.

Caânh tay tríìn trïn gaâc cao kheâp cûêa Nhûông goât son díơp dòu ăaơi löơ.

Búđ möi ai ăíơm ăoê bñch ăađo

Ta cođn em tađ aâo nhung huýịt duơ.

Ăíịt nghòn nùm cođn maôi daâng kiïu sa, Phûúđng cuô lûu danh ngûúđi ăeơp luơa Ngoô phöị nađo in díịu hađi hoa ?

17

Ta cođn em ặúđng lûúơn maâi cong Ngöi chuđa cöí.

Nùm thaâng buöìn xö lïơch ngoâi ím dûúng.

Ai ăoâ ngöìi bïn göịc ăaơi, Chúơt qún ai kia bïn ặúđng ặâng ăúơi.