Văn hiến việt nam 2009 03

NHÛÔNG DIÏÎN BIÏỊN LÕCH SÛÊMöơt trong nhûông chiïịn sô ýu nûúâc úê triïìu ằnh Húị mađ coâ leô nhiïìu ngûúđi Viïơt Nam biïịt vađ coâ nhiïìu thiïơn caêm ăoâ lađ cuơ Phaơm Khùưc Hoeđ, nguýn

Trong khöng khñ phíịn khúêi ăoân chađo möơt

nùm múâi töịt ăeơp, töi ríịt vui mûđng thay mùơt

Chñnh phuê nûúâc Cöơng hođa xaô höơi chuê nghôa

Viïơt Nam gûêi ăïịn Höơi nghõ Nhađ vùn ba nûúâc

Campuchia - Lađo - Viïơt Nam líìn thûâ hai, töí chûâc

taơi thuê ăö Phnöm - Pïnh tûúi ăeơp, nhûông lúđi chuâc

mûđng nöìng nhiïơt nhíịt Höơi nghõ cuêa caâc baơn lađ

möơt sûơ kiïơn coâ yâ nghôa ăùơc biïơt ăöịi vúâi ăúđi söịng

vùn hoâa cuêa möîi nûúâc chuâng ta

Sau nhûông nùm thaâng líu dađi vađ gian khöí ăíịu

tranh giađnh ăöơc líơp vađ tûơ do, ngađy nay, nhín dín

ba nûúâc chuâng ta hún bao giúđ hïịt coâ ăiïìu kiïơn bùưt

tay vađo nhûông cöng viïơc to lúân trong giai ăoaơn lõch

sûê phaât triïín múâi cuêa mònh Bao khaât voơng ăang

ăaânh thûâc nhûông nùng lûúơng múâi, nhûông tònh caêm

múâi, lađm phong phuâ thïm khöng gian tinh thíìn vađ

ăùơc tñnh vùn hoâa cuêa möîi nûúâc Trûúâc nhûông hy

voơng vađ lo toan, laơi möơt líìn nûôa, do sûơ maâch baêo

bíím sinh, ngûúđi ta tòm ăïịn vùn hoơc, tiïịp nhíơn

nguöìn saâng tinh thíìn vúâi vö vađn gúơi múê Giûôa caâctrang saâch lađ húi íịm cuêa tađi nùng, lađ nhûông kinhnghiïơm söịng cuêa caê möơt dín töơc kïịt tinh laơi trongnhûông hònh tûúơng nghïơ thuíơt lađm rung ăöơng lođngngûúđi

Vađ nïịu nhû ýu thûúng lađ caâi quyâ nhíịt giûôacon ngûúđi vúâi con ngûúđi thò tònh hûôu nghõ lađ giaâ trõthiïng liïng nhíịt giûôa caâc dín töơc Trong tinh thíìnăoâ, töi xin chuâc mûđng nhûông taâc giaê ặúơc trao giaêiSöng Mï Köng líìn nađy, nhûông ngûúđi coâ cöng dûơngnïn nhûông tûúơng ăađi vùn hoơc thïí hiïơn tònh hûôunghõ ăoađn kïịt chiïịn ăíịu truýìn thöịng vađ tinh thíìnhúơp taâc cuđng phaât triïín cuêa nhín dín ba nûúâcchuâng ta

Vúâi sûơ ăöìng caêm síu nùơng, töi xin chuâc Höơinghõ cuêa caâc baơn thađnh cöng, tiïịp tuơc goâp phíìnxûâng ăaâng, lađm cho nhûông haơt giöịng vùn hoơc cuêaquaâ khûâ trúê thađnh nhûông muđa gùơt böơi thu tronghiïơn taơi vađ tûúng lai

BAO KHAÂT VOƠNG ĂANG ĂAÂNH THÛÂC NHÛÔNG

NÙNG LÛÚƠNG MÚÂI

THUÊ TÛÚÂNG NGUÝÎN TÍỊN DUÔNG

Tûđ ngađy 18/2/2009 ăïịn ngađy 24/2/2009 taơi Phnöm Pïnh-Cùmpuchia ăaô diïîn ra Höơi nghõ Nhađ vùn ba nûúâc Campuchia-Viïơt Nam-Lađo vađ trao Giaêi thûúêng Vùn hoơc Söng Mï Köng líìn thûâ hai Cuđng vúâi caâc Thuê tûúâng Lađo, Cùmpuchia, Thuê tûúâng nûúâc

ta Nguýîn Tíịn Duông ăaô coâ thû chađo mûđng Höơi nghõ VHVN xin giúâi thiïơu toađn vùn bûâc thû cuêa Thuê tûúâng Nguýîn Tíịn Duông.

Thuê tûúâng Nguýîn Tíịn Duông thùm Cíìn Thú AÊnh TTXVN

4.Hoơc mađ chúi

NGUÝÎN THÕ MINH CHÍU

6.Míịy yâ kiïịn sau khi ăoơc tûđ triïìuằnh Húị ăïịn chiïịn khu Viïơt Bùưc

NGOƠC ANH

30.Sïnh phaâch gioơng síìu gûêi boângmíy

NGUÝÎN XUÍN DIÏƠN

32.Veô nhû möơt caâch tûơ hiïơn diïơn

NGUÝÎN QUANG LÍƠP

40.Cíy saâo úê võ trñ solo

ĂÖÎ CHU

44.Muđa hoa ban Tíy Bùưc vúâi “chađnglaông tûê” Tríìn Hoađ Bònh

NGUÝÎN ANH TUÍỊN

46 Con cöi hoơ Triïơu - Kiïơt taâc thïịgiúâi trïn sín khíịu caêi lûúng

TRÍÌN TRUNG SAÂNG

60 “Traâi tim Dung Quíịt” - Khöng coâ

Taơp chñ xuíịt baên 02 kyđ/thaâng

Kyđ chñnh ra ngađy 25 hađng thaâng

Kyđ chuýn ăïì Vùn hoâa - Kinh tïị ra ngađy 10 hađng thaâng

Giíịy pheâp hoaơt ăöơng baâo chñ söị 397/GP-BVHTT

Vùn phođng Ban chuýn ăïì

Söị 6 - lö 12 B Trung Yïn - Trung Hođa - Hađ Nöơi

ĂT/Fax: 04.37831962

Cú quan ăaơi diïơn taơi TP.HCM

288B, An Dûúng Vûúng, Quíơn 5, TP.HCM

ĂT: 08.8353878

Cú quan ăaơi diïơn taơi miïìn Trung vađ Tíy Nguýn

Tíìng 5 Khaâch saơn Eiffel, 117 Lï Ăöơ, Ăađ Nùĩng

TS Phaơm Viïơt Long

Phoâ Töíng Biïn tíơp Thûúđng trûơc

NB Nguýîn Hoađng Mai

Giaâm ăöịc cú quan ăaơi diïơn taơi TP.HCM

NB Voô Thađnh Tín

Phoâ Giaâm ăöịc cú quan ăaơi diïơn taơi TP.HCM

NB Tõnh Haêi

Thû kyâ tođa soaơn

NB Tûđ My Sún

NB Töị Hoa

Höơi ăöìng Biïn tíơp

Thûúơng tûúâng Nguýîn Nam Khaânh - GS Vuô

Khiïu - GS.NSND Tríìn Baêng - GSTS Tríìn Vùn

Khï - GS Trûúđng Lûu - GSVS Höì Sô Võnh - NS

Vuô Maôo - GSTS Thaâi Kim Lan - NSND TS

Phaơm Thõ Thađnh - NSND Ăùơng Nhíơt Minh - TS

Ăoađn Thõ Tònh - GSTS Nguýîn Thuýịt Phong

Trònh bađy

Tûđ My Sún - Trõnh Tiïịn Huđng

Bòa 1:

Vuô höơi muđa xuín

AÊnh: Lï Baâ Liïîu

Tađi trúơ phaât hađnh

Doanh nghiïơp saâch Thađnh Nghôa

TP Höì Chñ Minh

Mònh cuông lađm ra ặúơc

nhûông cíu ca dao giöịng

nhû ngûúđi xûa, víơy

ăuâng dín gian cuông “lađ thíìy, lađ tuơi

con” röìi ! Möơt phaât hiïơn bíịt ngúđ tûđ

caâi lyâ leô ríịt treê thú lađm aânh lïn veê

thñch thuâ trong nhûông cùơp mùưt

thöng minh trong saâng Víîn lađ

nhûông em nhoê tuýín choơn úê ăöơ 8

ăïịn 10 tuöíi, mùơt mađy hïịt sûâc trang

nghiïm trong lïî khai maơc chûúng

trònh thïí nghiïơm ặa ím nhaơc cöí

truýìn vađo tiïíu hoơc - khöng

nghiïm trang sao ặúơc, vò ăíy

khöng nhûông lađ líìn ăíìu tiïn caâc

em ặúơc tiïịp xuâc mađ cođn vinh dûơ

ặúơc lađm hoơc trođ cuêa möơt nhín víơt

tíìm cúô quöịc tïị, giaâo sû Tríìn Vùn

Khï ! Víîn lađ nhûông hoơc sinh ngoan

ngoaôn, quen tuín thuê kyê luíơt trong

lúâp tay khoanh trïn bađn chùm chuâ

nghe giaêng, nhûng chó vađi giúđ sau,

vađi buöíi sau caâc em nhû ặúơc

thoaât ra khoêi caâi voê cûâng nhùưc thuơ

ăöơng ăïí trúê laơi lađm ặâa treê höìn

nhiïn ăöịi ăaâp vađ ganh ăua, hađo

hûâng bùưt chûúâc vađ kiïịm tòm trong

cuöơc chúi bao nhiïu ăiïìu múâi laơ

Thûơc ra luâc ăíìu boơn treê víîn

ngöìi im re duđ võ Giaâo sû giađ noâi

ngay “Thíìy ăïịn ăíy khöng phaêi

ăïí daơy mađ ăïí chúi vúâi caâc con”

Öng bađy cho caâc em vöî tay theo

nhõp tûđ dïî ăïịn khoâ, röìi tíơp cho hai

nhoâm cuđng “hođa tíịu” luín phiïn

nhoâm nađy “cíìm chõch” theo nhõp

möơt, nhoâm kia cheê nhõp ăöi Caâc

em vöî tay lïn mùơt bađn, vûđa ngoâ

nhau nghe nhau vûđa cûúđi raơng rúô

Ím thanh röơn raô cuêa dađn nhaơc goôcoâ möơt khöng hai nađy ăaô xoâa hïịtcaâi veê ruơt ređ ban ăíìu vađ lađm bûđnglïn möơt khöng khñ vui chúi tíơp thïí

Cûâ thïị, phođng hoơc biïịn thađnhphođng chúi, nhaơc cuơ cöí truýìn lađnhûông moân ăöì chúi, bađi hoơc vïì ímnhaơc cöí truýìn lađ trođ chúi, thíìygiaâo lađ ngûúđi cuđng chúi Ngûúđihûúâng díîn trođ chúi muöịn ặa caâc

em ăïịn vúâi tiïịt tíịu trûúâc khi tiïịpxuâc vúâi giai ăiïơu, theo ăuâng quyluíơt tûơ nhiïn, con ngûúđi ta coâ thïícaêm nhíơn ặúơc maơch ăíơp traâi timtûđ trong bađo thai vađ muön vađn tiïịttíịu cuöơc söịng ngay khi múâi chađoăúđi: nhõp thúê ra hñt vađo, bađn tay meơvöî vïì, caânh tay meơ ăong ặa, chín

ăi túâi ăi lui

Trođ chúi tiïịt tíịu cađng thïm römraê vúâi chiïịc tröịng trong tay, caâc emlađm quen díìn tûđ nhõp trûúđng canh

ăïịn nhõp ăöi nhõp tû vađ khoâ thïmchuât nûôa lađ nhõp ngoaơi nhõp choêi.Tíơp phín biïơt ím sùưc cao thíịp,saâng töịi, trong ăuơc tûúng ûâng vúâidûúng vađ ím qua caâc löịi goô trïnmùơt tröịng, tang tröịng hay bòatröịng ., tíơp ăaânh tröịng bùìngmiïơng “tong taâng tõch” ăïí luýơn löîtai vađ trñ nhúâ trûúâc khi coâ phaên xaơcuêa bađn tay, caâc em cođn thi nhauăùơt ra hađng loaơt cíu tröịng miïơngăïí ăöị nhau goô laơi trïn tröịng thíơt.Lúâp hoơc biïịn thađnh gaânh haât Böơi,caâc con ặâa nađo ặâa níịy mùơc sûâcsaâng taơo theo caâch cuêa mònh ăïícuđng húơp laơi thađnh dađn tröịng tûngbûđng ăïơm cho thíìy diïîn vai thíìyRuđa Nhûông pha “vui thiïơt vui” ăoâăaô lađm cho haât Böơi cuông nhû haâtCheđo khöng cođn lađ nhûông khaâiniïơm xa vúđi vúơi vúâi caâc em nûôa.Tûđ tiïịt tíịu chuýín díìn túâi caoăöơ, möîi em coâ möơt thanh tre ûângvúâi caâc bíơc hođ xang xï Goô möơtmònh maôi möơt ăöơ cao cuông chaân,hai ặâa cuđng chúi “tađng tang”cuông mau nhađm, ba ặâa húơp laơi

“tađng tang taâng” loaơn xaơ möơt höìinghe coâ xöm hún mađ víîn chûahay Thíìy kïu caê ba túâi nghe thíìyhaât cho nhúâ röìi goô laơi, víîn chó babíơc ăoâ thöi mađ ra bađi ra baên ăađnghoađng vađ ríịt vui Caâc em laơi tûơ ăuâckïịt möơt chín lyâ thíơt giaên dõ nhûdín gian:

Möơt thanh lađm chùỉng nïn ăađn

Ba thanh chuơm laơi nïn

dađn nhaơc tre.

HOƠC MAĐ CHÚI

NGUÝÎN THÕ MINH CHÍU

- Dín gian lađ ai ?

- Daơ thûa thíìy, dín gian lađ mònh.

- Mònh lađ ai víơy ?

- Lađ thíìy, lađ tuơi con.

Ăöi baơn AÊnh: Phûúâc Thaơnh

Khöng ăùơt cíu ca dao coâ sùĩn

lïn miïơng trođ, thíìy luön khúi gúơi

cho trođ chùỉng nhûông tûơ tòm thíịy

cíu ca dao xûa, mađ cođn biïịt “chïị”

ra cíu múâi theo caâch xûa, röìi tûđ

nhûông cíu ca dao ăoâ möîi ặâa tuđy

hûâng ngím nga, tûơ nhiïn thađnh

cíu haât Nhûông thanh tre, nhûông

moân ăöì chúi ríịt giaên ăún giuâp cho

caâc em dïî dađng nhúâ ặúơc caâc chûô

nhaơc cöí truýìn, vađ nhû möơt trođ

chúi chûô nghôa, caâc em ăua nhau

ăùơt lúđi múâi bùìng caâch thay tûđ cuđng

díịu gioơng vúâi hođ xûơ hođ, xang xûơ

xang trïn giai ăiïơu bađi Long höí

höơi

Vöî tay goô tröịng, lađm thú ăùơt veđ,

haât hođ muâa voô ríịt nhiïìu trođ ăïí

vui chúi vađ thi thöị Boơn treê thaê sûâc

thïí hiïơn mònh, chuê ăöơng ăöịi thoaơi

vúâi thíìy, höìn nhiïn bađy toê caêm

nghô cuêa mònh vađ ríịt tûơ tin khi

ặúơc quýìn quýịt ắnh nhiïìu

chuýơn Caâc em tûơ choơn ra bûâc

tranh ăeơp nhíịt lúâp trong cuöơc thi

veô cíy ăađn cöí truýìn vađ ngûúđi

thùưng cuöơc ặúơc quýìn choơn líịy

phíìn thûúêng, hoùơc mûúđi ngađn,

hoùơc goâi keơo Thíìy lùơng ngûúđi khi

em tûđ chöịi caê keơo líîn tiïìn vađ xin:

- Thíìy cho con tíịm aênh cuêa

thíìy, ăùìng sau ghi thíìy tùơng con vò

con ăaô veô cíy ăađn ăeơp nhíịt ăïí con

Giúđ giaêi lao trođ cuông khöngchõu rúđi thíìy, ặâa ăođi thaâo vođng cöítùơng thíìy, ặâa mang cuê khoai lang

“con ùn thíịy ngon quaâ phíìn thíìymöơt cuê”, thíìy boâc ùn mađ thíịy lođngíịm aâp tònh thûúng Chuâng thûúngthíìy lađ chuâng bùưt ăíìu biïịt thûúng

ím nhaơc cöí truýìn, chuâng tûơ hađovïì baên thín cuông biïịt lađm nhû díngian lađ chuâng bùưt ăíìu biïịt töntroơng vađ tûơ hađo vïì vöịn cöí Riïngcaâi viïơc caâc em tûơ ăùơt tïn goơi chonhoâm cuêa mònh lađ “Ăöìng qú” vađ

“Dín ca” cuông ăuê thíịy tíịm lođngdađnh cho thíìy ăaô díîn dùưt túâi yâthûâc vïì nguöìn úê nhûông con ngûúđinhoê beâ nađy:

- Nïịu khöng vò biïịt thíìy thathiïịt vúâi nhaơc cöí truýìn, thò caâccon líịy tïn gò ?

- Coca cola!

Ai nghe cuông bíơt cûúđi, cûúđi röìi

lo trûúâc caâi nguy cú treê thú coâ thïítûđ boê ăöìng qú vađ dín ca, ăaânhăöíi cöơi nguöìn bùìng nïìn vùn minhcoca cola luâc nađo khöng hay

20 tiïịt trong vođng 10 ngađy ặúơc

“chúi” cuđng Giaâo sû Tríìn VùnKhï, boơn treê biïịt nhiïìu hún caê nùmhoơc úê trûúđng Caâc cö giaâo cuôngvíơy, duđ khöng nhanh nhaơy nhûcon nñt (nïn caâc cö cûâ nùn nó “ặđngdaơy tuơi con chung vúâi luô nhoê, mùưc

lađm hoơc trođ cuêa Thíìy Khï vađ ặúơchoơc úê Thíìy caâch lađm Thíìy, caâc Cöhiïíu biïịt vïì ím nhaơc dín töơc ViïơtNam nhiïìu hún böịn nùm ăeđn saâchtaơi Trûúđng Sû phaơm Ăiïìu quantroơng nûôa lađ caâc Cö ặúơc tai nghemùưt thíịy nhûông nguýn tùưc daơyhoơc “ríịt Tríìn Vùn Khï”: hoơc mađchúi, chúi mađ hoơc, hoơc tûđ gíìn ăïịn

xa, tûđ ăún giaên ăïịn phûâc taơp, tûđ cuơthïí ăïịn trûđu tûúơng, coâ saâng taơochûâ khöng veơt, nhíơn biïịt qua taivađ trñ nhúâ trûúâc khi ăoơc bùìng mùưt Tònh cúđ gùơp caâc Cö ăïịn thùmThíìy, töi thíịy caâc Cö giaâo quíịnquyât bïn Giaâo sû chùỉng khaâc gòcon nñt (thò chñnh baên thín caâc Cöcuông cođn quaâ treê, tuöíi ăúđi caâchThíìy trïn dûúâi nûêa thïị kyê) “Chocon öm Thíìy möơt caâi !” - möîi líìnvođng tay öm lađ möơt söị ăo, ba líìn

öm ăuê söị ăo ba vođng vađ höm sauThíìy nhíơn ặúơc moân quađ lađ chiïịcaâo thöí cíím vûđa nhû in

Xem cuöịn bùng ghi laơi toađn böơchûúng trònh thïí nghiïơm cuêa Giaâo

sû Tríìn Vùn Khï múâi hiïíu hïịt ặúơctònh caêm quýịn luýịn mađ caâc emnhoê vađ caâc Cö giaâo treê dađnh choöng Töi tiïịc cho ặâa con gaâi 8 tuöíicuêa töi chûa bao giúđ ặúơc “chúi mađhoơc” nhû víơy Vađ tiïịc cho baonhiïu em beâ, cho caê möơt thïị hïơ treêcon cuêa chuâng ta chùỉng biïịt ăïịn

ím nhaơc dín töơc Viïơt Nam nhiïìu hún böịn nùm ăeđn saâch taơi trûúđng sû phaơm treê biïịt nhiïìu hún caê nùm hoơc úê trûúđng

NHÛÔNG DIÏÎN BIÏỊN LÕCH SÛÊ

Möơt trong nhûông chiïịn sô ýu

nûúâc úê triïìu ằnh Húị mađ coâ leô nhiïìu

ngûúđi Viïơt Nam biïịt vađ coâ nhiïìu thiïơn

caêm ăoâ lađ cuơ Phaơm Khùưc Hoeđ,

nguýn Ăöíng Lyâ ngûơ tiïìn vùn phođng

triïìu ằnh nhađ Nguýîn úê ăíìu thïị kyê

20, möơt con ngûúđi ăaô thuýịt phuơc vua

Baêo Ăaơi trao íịn kiïịm cho chñnh

quýìn caâch maơng thaâng 8 nùm 1945

vađ cuông lađ ngûúđi soaơn thaêo chiïịu

thoaâi võ cho nhađ vua, röìi sau ăoâ ăaô tûđ

triïìu ằnh Húị ăïịn nuâi rûđng Viïơt Bùưc

ăïí ặúơc gùơp Höì Chuê Tõch Vađ, öng

cuông lađ ngûúđi coâ vinh haơnh ăùơc biïơt lađ

ặúơc ùn chung vađ nguê chung phođng

vúâi Baâc Höì úê miïìn sún cûúâc A.T.K Dô

nhiïn ăïí ăaơt ặúơc caâi ăñch ăoâ, öng

thaâch, nhû bõ Phaâp bùưt giam úê nhađ laoHoaê Lođ, bõ ăiïìu ăi giam loêng vađ muachuöơc úê Sađi Gođn, Ăađ Laơt vúâi bao caơmbíîy síu ăöơc cuêa boơn thûơc dín vöcuđng caâo giađ Nhûông ăiïìu ăoâ ăaô ặúơccuơ Phaơm Khùưc Hoeđ phaên aânh trongtíơp höìi kyâ “Tûđ triïìu ằnh Húị ăïịnchiïịn khu Viïơt Bùưc”, do Nhađ xuíịt baênHađ Nöơi íịn hađnh nùm 1983 vúâi söịlûúơng 10 ngađn cuöịn Möơt quýín saâch

in giíịy ăen sò, búêi nhûông nùm 80(TK20) lađ thúđi kyđ khoâ khùn nhíịt cuêaăíịt nûúâc mađ ngûúđi Hađ Nöơi thûúđng goơilađ “thúđi ùn bobo”

Thúđi íịy nhúđ ăoơc ặúơc quýín “Tûđtriïìu ằnh Húị ăïịn chiïịn khu ViïơtBùưc” mađ töi hiïíu ặúơc nhûông diïînbiïịn lõch sûê úê triïìu ằnh Húị, khi Nhíơt

nûúâc ta, röìi Nhíơt ăíìu hađng ăöìng minhvađ nhûông nhín víơt phaên caâch maơngăaô hađnh ăöơng ra sao Nhûông sûơkiïơn, nhûông hoaơt ăöơng chñnh trõ vöcuđng quan troơng, vö cuđng phûâc taơpdiïîn ra úê triïìu ằnh Húị trong nhûôngngađy thaâng baôo taâp caâch maơng buđnglïn khùưp ăíịt nûúâc ăaô ặúơc cuơ PhaơmKhùưc Hoeđ viïịt ra thíơt cuơ thïí vađ sinhăöơng, mađ coâ leô caâc nhađ viïịt sûê khöngthïí lađm thay ặúơc, búêi cuơ Phaơm KhùưcHoeđ lađ ngûúđi trong cuöơc, lađ nhín víơtchñnh trong thúđi ăiïím lõch sûê nađy Öngviïịt ra tûđ nhûông ăiïìu mùưt thíịy tainghe nïn ríịt thíơt, ríịt coâ sûâc thuýịtphuơc ngûúđi ăoơc

Töi coâ may mùưn ặúơc tham dûơcuöơc kïí chuýơn coâ minh hoaơ cuêa nhađ

MÍỊY YÂ KIÏỊN NHOÊ SAU KHI ĂOƠC

TÛĐ TRIÏÌU ẰNH HÚỊ ĂÏỊN CHIÏỊN KHU VIÏơT BÙƯC

GS HOAĐNG CHÛÚNG

Ăoađn Chñnh phuê nûúâc VNDCCH ăi dûơ Höơi nghõ Phöng-ten-nú-blö taơi Phaâp Öng Phaơm Khùưc Hođe - ngûúđi ăi thûâ 2, ngay sau Baâc Höì

Trung tím baêo töìn di tñch cöị ăö Húị

töí chûâc vađo thaâng 8 nùm 2001, ăïí

quay phim tû liïơu, nïn cađng thíịy

nhûông ăiïìu cuơ Phaơm Khùưc Hoeđ viïịt

trong höìi kyâ cuêa öng lađ hoađn toađn

chñnh xaâc Taâc giaê khöng nhûông noâi

vïì con ngûúđi Baêo Ăaơi, möơt öng vua

An Nam nhûng mang baên sùưc Phaâp,

tûâc lađ chõu aênh hûúêng tû tûúêng vađ vùn

hoaâ Phaâp, möơt öng hoađng thñch

hûúêng laơc hún lađ lo viïơc nûúâc Bïn

caơnh Baêo Ăaơi suđng baâi vùn hoaâ Phaâp

lađ caâc nhín víơt hoađng híơu Nam

Phûúng thñch cöng giaâo vađ Thaâi híơu

Tûđ Duô laơi suđng baâi Phíơt giaâo Röìi

hađng loaơt Böơ trûúêng trong nöơi caâc vúâi

nhiïìu quan ăiïím tû tûúêng chñnh trõ

khaâc nhau, nhûông tñnh caâch ăiïín hònh

tûđ Baêo Ăaơi, Tríìn Troơng Kim, Phaơm

Quyđnh, Nguýîn Duy Quang phe

phaên diïơn, ăïịn caâc nhín víơt ýu

nûúâc nhû Huyđnh Thuâc Khaâng, Tön

Quang Phiïơt ặúơc böơc löơ roô neât

trong nhûông hoađn caênh ăiïín hònh,

ặúơc cíy buât Phaơm Khùưc Hoeđ miïu taê

khùưc hoaơ hïịt sûâc sinh ăöơng, nhû

nhûông ăoaơn Tríìn Troơng Kim tranh

luíơn vúâi caâc nhín víơt khaâc trong viïơc

thađnh líơp nöơi caâc Ăûâng vïì nhaôn quan

lõch sûê thò höìi kyâ “Tûđ triïìu ằnh Húị

ăïịn chiïịn khu Viïơt Bùưc” lađ möơt nguöìn

tû liïơu quyâ, böí ñch khöng chó cho

ngûúđi nghiïn cûâu mađ cho caê ngûúđi

saâng taâc nghïơ thuíơt

Vïì phûúng diïơn nghïơ thuíơt sín

khíịu, töi coâ thïí noâi rùìng, tíơp höìi kyâ

“Tûđ triïìu ằnh Húị ăïịn chiïịn khu Viïơt

Bùưc” cuêa cuơ Phaơm Khùưc Hoeđ coâ thïí

dûơng thađnh nhûông vúê kõch, vúê tuöìng

hay, trong ăoâ coâ ăuê caâc ýịu töị hyê, nöơ,

aâi, öị, laơc hoùơc noâi riïng vïì tuöìng (haât

cuông nhû caâc ýịu töị myô thuíơt; hoaâtrang, phuơc trang vađ nghi lïî trongtriïìu ằnh cuêa vua chuâa triïìu Nguýînmađ hiïơn nay víîn cođn nhiïìu ngûúđichûa biïịt, nïn thïí hiïơn sai lïơch trïnsín khíịu

Vñ duơ “baâi maơng” khaâc “baâi ýịt”

nhû thïị nađo Theo öng Pham KhùưcHoeđ thò trûúâc kia khi baâi maơng phaêimùơc triïìu phuơc, tûâc lađ ăöơi muô caânhchuöìn, mang xiïm aâo vađ ăi hia nhûcaâc võ thíịy úê raơp haât tuöìng víơy Cođnkhi baâi ýịt thò chó mùơc aâo röơng lađ ăuê

MÖƠT NHÍN CAÂCH LÚÂN

Xuýn suöịt nhûông sûơ kiïơn lõch sûêcuông nhû hađnh ăöơng cuêa cuơ PhaơmKhùưc Hoeđ tûđ luâc úê triïìu ằnh Húị víơnăöơng vua Baêo Ăaơi thoaâi võ trao quýìncho chñnh phuê caâch maơng Lím thúđiăïịn nhûông ngađy bõ lao lyâ, bõ di chuýínvađ o eâp ăuê moơi hònh thûâc, moơi thuêăoaơn ăaô cho ngûúđi ăoơc thíịy roô PhaơmKhùưc Hoeđ luön vûông vađng trong moơithûê thaâch vađ ăïìu chiïịn thùưng caê “caâitöi” cuêa mònh nûôa Búêi nïịu khöng coâbaên lônh dín töơc vađ tû tûúêng ýu nûúâcnhíịt quaân thò dïî gò ăaô vûúơt qua baokhoâ khùn, thûê thaâch, cam go, phûâc taơpvađ nhûông viïn ăaơn “boơc ặúđng” cuêagiùơc Phaâp Dûúđng nhû cađng loơt vađovođng víy cuêa ắch, cađng söịng trongbíìu trúđi xaâm xõt cuêa chuê nghôa thûơcdín thò hònh boâng cuêa möơt chñ sô ýunûúâc cađng roô neât hún, nhû öng tûơ sûơ:

“Phaêi chùng trong nhuơc coâ vinh Möơt mònh mònh biïịt, möơt mònh

mònh hay”.

Tû tûúêng íịy, nhín caâch íịy ăaôặúơc Höì Chuê tõch nhòn thíịy ngay tûđngađy ăíìu tiïịp xuâc úê Hađ Nöơi vađ choăïịn sau nađy khi Phaơm Khùưc Hoeđ xuíịthiïơn úê A.T.K (An toađn khu), ăaô ặúơcBaâc tiïịp xuâc ín cíìn vađ tin ýu nhû thïịnađo, tûđ caâc ăïm ăíìu úê nuâi rûđng ViïơtBùưc

Baâc Höì hoêi öng Hoeđ:

- Chuâ coâ mùưc ặúơc mađn trïn sađnkhöng?

- Daơ thûa Baâc, mùưc ặúơc

- Nhûng chuâng ta ngöìi ngùưm trùngthu möơt chuât ăaô, Baâc noâi víơy röìi líịythuöịc ra múđi töi huât

- Thûa Baâc, chaâu khöng huât thuöịcbao giúđ

Thïị lađ töịt Víơy thò trong khi mònhhuât thuöịc, chuâ seô ngím thú

Gioâ maât, trùng thanh, trúđi xanh,

thò tûâc caênh ngay möơt bađi Nïịu khöngthò ăoơc möơt vađi bađi cuô cuông ặúơc vađöng ăaô ăoơc cho Baâc nghe bađi:

Cíu caâ göî

“Hoaê lođ Tíy ăïịn rûúâc öng ra Hoêi díîn ăi ăíu chùỉng biïịt mađ! Cíịt caânh Gia lím trúđi ăíịt cuô Ăùơt chín Sún nhíịt nûúâc non nhađ Vađo tuđ muöịn ăöíi ra vai tûúâng Chûúâc quyê khöng thađnh laơi

Coâ leô chûa ai ặúơc caâi diïîm phuâcbùìng cuơ Phaơm Khùưc Hoeđ Ăoâ lađ ăöơnglûơc ăïí cuơ tiïịp tuơc sûơ nghiïơp caâchmaơng vúâi nhiïìu chûâc vuơ vađ traâchnhiïơm khaâc nhau tûđ Ăöíng Lyâ vùnphođng Böơ Nöơi vuơ, ăïịn Vuơ trûúêng vuơphaâp chïị röìi ăïịn Uyê viïn ăoađn chuêtõch MTTQVN ÚÊ ăíu cuơ cuông lađmtrođn traâch nhiïơm cuêa möơt cöng dínýu nûúâc, möơt caân böơ gûúng míîu, cuơluön luön lađ tíịm gûúng saâng cho caâcthïị hïơ treê noi theo, trong ăoâ coâ caâccon cuêa cuơ

Töi coâ may mùưn quen thín vađ húơptaâc vúâi caâc con cuêa cuơ Phaơm KhùưcHoeđ nhû nhađ baâo Phaơm Khùưc Laôm,nguýn Töíng Giaâm ăöịc Ăađi truýìnhònh VN, nay lađ Phoâ Chuê tõch Höơingûúđi VN úê nûúâc ngoađi, möơt conngûúđi tađi hoa nhûng khiïm töịn, nhiïơtthađnh vađ ríịt dïî gíìn

Ăùơc biïơt, ăaơo diïîn Tiïịn sô NSND Phaơm Thõ Thađnh hiïơn lađ phoâTGĂ Trung tím Nghiïn cûâu Baêo töìnvađ Phaât huy vùn hoâa dín töơc Chõkhöng chó thađnh cöng trïn sín khíịukõch noâi vúâi hađng chuơc vúê diïîn haymađ cođn thađnh cöng úê caâc Lïî höơi cíịpquöịc gia vúâi vai trođ töíng ăaơo diïîn lïîhöơi Caê anh Laôm, anh Hùìng, chõThađnh vađ nhûông ngûúđi con khaâc cuêacuơ Phaơm Khùưc Hoeđ ăïìu böơc löơ roô caâigien cuêa nhađ chñ sô ýu nûúâc PhaơmKhùưc Hoeđ vïì ăaơo ặâc vađ tađi nùng, vïìsûơ cöịng hiïịn cho sûơ nghiïơp caâchmaơng cuêa ăíịt nûúâc

-Xin nghiïng mònh trûúâc anh linhcuêa cuơ

SÖỊNG TRONG

BÑ TÑCH

Bñ Tñch lađ khaâi niïơm cuêa Cöng giaâo vïì caâc nghi lïî (hay caâc pheâp) trong möîi giai ăoaơn khaâc nhau cuêa möơt ăúđi ngûúđi do Chuâa Jesu líơp Möîi ngûúđi Cöng giaâo thûúđng nhíơn 6 trong 7 pheâp (bñ tñch) Trong möîi giai ăoaơn ăoâ, möîi ngûúđi Cöng giaâo nhíơn möơt “pheâp” (möơt bñ tñch): Sau khi sinh ra (thöng thûúđng, trong 1 thaâng) nhíơn bñ tñch Thaânh tííy (cođn goơi lađ pheâp Rûêa töơi); giai ăoaơn lúân lïn (kïí tûđ sau pheâp Rûêa töơi ăïịn trûúâc khi líơp gia ằnh); khoaêng 7 - 9 tuöíi nhíơn bñ tñch Hođa giaêi (thöng qua lïî Xûng töơi líìn ăíìu) vađ bñ tñch Thaânh thïí (thöng qua lïî Rûúâc Mònh Thaânh líìn ăíìu); khoaêng 12 - 14 tuöíi nhíơn Bñ tñch Thïm sûâc; ăïịn tuöíi kïịt hön nhíơn bñ tñch Hön phöịi; khi sùưp míịt nhíơn

bñ tñch Xûâc díìu bïơnh nhín Riïng vúâi ngûúđi ăi tu, sau möơt quaâ trònh hoơc tíơp, hoơ ặúơc nhíơn bñ tñch Truýìn chûâc (ăïí lađm linh muơc).

Ăûúơc truýìn vađo Viïơt Nam

tûđ ăíìu thïị kyê 17, Cöng

giaâo coâ möơt chiïìu dađi lõch

sûê ngùưn nguêi so vúâi Phíơt giaâo

Nhûng trong ba thïị kyê töìn taơi úê

möơt ăíịt nûúâc vúâi ăa söị dín chuâng

ñt nhiïìu theo Phíơt giaâo hoùơc chõu

aênh hûúêng síu sùưc tûđ Phíơt giaâo, sûơ

töìn taơi bïìn bó cuêa Cöng giaâo khöng

traânh khoêi taơo ra íịn tûúơng tûúng

tranh tûúng khùưc vúâi möi trûúđng

vùn hoâa baên ắa

Coâ thïí khöng ñt ngûúđi Viïơt,

trong ăoâ coâ caê trñ thûâc, khi nhùưc túâi

Cöng giaâo lađ nghô ăïịn thúđi kyđ

ngûúđi Phaâp truýìn baâ tön giaâo

song song vúâi thön tñnh vađ ăö höơ,

hay thúđi kyđ dín chuâng caâc giaâo xûâmiïìn Bùưc di cû vađo miïìn Nam saukhi hiïơp ắnh Geneve gíy chia cùưthai miïìn ăíịt nûúâc Nhûông íịntûúơng ăoâ coâ leô víîn lađ vïịt thûúngchûa lađnh miïơng Nhûng chûalađnh coâ thïí cuông vò möơt lñ dochung hún Ăoâ lađ sûơ khöng thönghiïíu, díîn túâi khöng thöng caêmgiûôa ngûúđi vúâi ngûúđi Vò thïị dïîmang tím lyâ phaân xeât, quy töơi, tûđăoâ xíy cao thïm caâc rađo caên Trûúâcthûơc traơng Cöng giaâo töìn taơi nhûmöơt böơ phíơn khöng taâch rúđi khoêicöơng ăöìng xaô höơi, nhu cíìu thönghiïíu lađ cíìn thiïịt Trong böịi caênhăoâ, triïín laôm Söịng Trong Bñ Tñch -

Vùn Hoâa Cöng Giaâo Ăûúng ĂaơiViïơt Nam lađ möơt bûúâc ăi ăaâng ghinhíơn cuêa baêo tađng Dín Töơc Hoơccuđng nhoâm nghiïn cûâu (Triïín laômăang diïîn ra taơi Baêo tađng Dín töơchoơc Viïơt Nam vađ seô keâo dađi ăïịnngađy 10/5/2009)

Ăíy lađ líìn ăíìu tiïn cuöơc söịngcuêa ngûúđi Cöng giaâo vuđng ăöìngbùìng Bùưc Böơ ặúơc giúâi thiïơu taơiBaêo tađng Vúâi hún 120 hiïơn víơtgöìm aênh, caâc cíu chuýơn, phimvideo trònh chiïịu vïì caâc lïî Rûêa töơi,lïî Thïm sûâc, lïî Hön phöịi, lïî Giaângsinh, lïî Phuơc sinh , Baêo tađng Díntöơc hoơc Viïơt Nam muöịn giúâi thiïơuröơng raôi túâi cöng chuâng nhûông neât

Hoơc sinh trûúđng THCS Chu Vùn An tòm hiïíu vïì vùn hoâa Cöng giaâo taơi Baêo tađng DT H

vùn hoâa ăöơc ăaâo cuêa ngûúđi cöng

giaâo Viïơt Nam vuđng ăöìng bùìng

Bùưc Böơ Qua ăoâ nhùìm khúi díơy

maơnh meô hún truýìn thöịng “söịng

töịt ăúđi ăeơp ăaơo” trong cöơng ăöìng

giaâo xûâ Bùưc Böơ Viïơt Nam

Cuöơc söịng cuêa ăöìng bađo Cöng

giaâo ặúơc giúâi thiïơu, trûng bađy

thöng qua caâc nghi lïî chñnh trong

chu kyđ ăúđi ngûúđi, nghi lïî cöơng

ăöìng quan troơng, nghïì thuê cöng

truýìn thöịng (lađm tûúơng thaânh,

thïu, lađm keđn ) úê ăöìng bùìng Bùưc

böơ, coâ liïn hïơ vúâi möơt söị núi khaâc

nhû Hađ Tônh, Thanh Hoâa Ăíy lađ

dõp ăïí ăöìng bađo Cöng giaâo chia seê

quan niïơm vađ niïìm tin cuêa mònh,

goâp phíìn giuâp khaâch tham quan

hiïíu thïm vïì cuöơc söịng vađ nhûông

neât vùn hoâa cuêa cöơng ăöìng Cöng

giaâo Viïơt Nam

Bùưt ăíìu coâ yâ tûúêng tûđ caâch ăíy

4 nùm, thöng qua 2 nùm ăi nghiïn

cûâu, sûu tíìm hiïơn víơt chuê ýịu úêcöơng ăöìng cöng giaâo vuđng ăöìngbùìng Bùưc Böơ (Nam Ăõnh, NinhBònh, Haêi Dûúng, Hađ Nöơi), nhoâmnghiïn cûâu ăaô lađm bíơt nhûông neâtvùn hoâa tiïu biïíu cuêa ngûúđi cönggiaâo Viïơt Nam, ăöìng thúđi víîn lûugiûô nhûông neât ăa daơng, phong phuâtrong caâch ûâng xûê cuêa cöơng ăöìngcöng giaâo úê vuđng ăö thõ, vuđng venhay nhûông vuđng nöng thön xa xöi

Bïn caơnh caâc hiïơn víơt trong nûúâc,möơt söị ặúơc gûêi vïì tûđ California,New Orleans (Myô), Paris (Phaâp)

Triïín laôm “Söịng trong Bñ Tñch”

ặúơc thïí hiïơn roô qua caâch trònhbađy nghiïm tuâc, cíín thíơn, hađmchûâa nhiïìu íín yâ Ngûúđi xem ặúơc

ăi qua caâc giai ăoaơn trong chùơngặúđng mađ möîi möơt ngûúđi Cönggiaâo bònh thûúđng phaêi traêi qua

Khöng chó dûđng laơi úê mûâc phöíbiïịn kiïịn thûâc phöí thöng, triïín

laôm cođn giúâi thiïơu cho khaâch thamquan hiïíu síu hún vïì cuöơc söịngcuêa ăöìng bađo cöng giaâo thöng quacaâc cíu chuýơn mang tñnh caâ nhín.Tûđ nhûông ngûúđi thúơ lađm tûúơngThaânh túâi anh laâi xe taxi xa qúngûúđi Nam Ăõnh; tûđ nhûông hiïơnvíơt mađ caâc bíơc cha meơ lûu giûô laơisau buöíi lïî rûêa töơi cho caâc em beâ,chuâng ta thûơc sûơ ặúơc caêm nhíơnvïì ăúđi söịng tinh thíìn cuêa ăöìngloaơi qua nhûông mííu tûơ sûơ heâ löơ vïìmaênh ăúđi caâ nhín Ăíy coâ leô lađthađnh cöng lúân nhíịt cuêa cuöơc triïínlaôm, giuâp cho ngûúđi xem coâ hònhdung cuơ thïí vïì Cöng giaâo qua cíuchuýơn vïì nhûông ăúđi ngûúđi, vïìnhûông thín phíơn coâ thíơt

Taơi triïín laôm, ngûúđi xem ặúơcthíịy nhûông ýịu töị mang tñnh giaothoa giûôa vùn hoâa Cöng giaâo vúâivùn hoâa baên ắa Ăùơc trûng nhíịt coâleô lađ tuơc kñnh nhúâ töí tiïn, neât vùnhoâa mang ăíơm tinh thíìn Viïơt Namnoâi riïng vađ phûúng Ăöng noâichung Tinh thíìn baên ắa cuônghiïín hiïơn roô rađng qua hònh aênhĂûâc Meơ La Vang aâo dađi khùn ăoângbïị Chuâa hađi ăöìng, hay nhûông bûâctrûúâng may cho lïî tiïîn ặa ngûúđivûđa khuíịt ặúơc gùưn theo ăöi cíuăöịi cuđng nhûông biïíu tûúơng trangtrñ mang tñnh phûúng Ăöng Mùơtkhaâc, qua hònh aênh öng giađ Noeldùưt xe ăaơp gùưn vúâi cíy thöng ặúơccaâch ăiïơu hoâa tûđ chiïịc chöíi trechuâng ta thíịy ặúơc sûơ du nhíơp caâcýịu töị vùn hoâa Cöng giaâo vađotrong ăúđi söịng thûơc

Möơt tinh thíìn ăùơc trûng khaâcvïì vùn hoâa Cöng giaâo mađ cuöơctriïín laôm thïí hiïơn ra ặúơc lađ tinhthíìn traâch nhiïơm cuêa caâ nhín.Sinh ăöơng nhíịt lađ tûđ nhûông cíuTûúơng Ăûâc meơ Síìu bi taơi triïín laôm

Khaâch nûúâc ngoađi bïn chín dung cuêa

giaâo sô Alexandre de Rhodes (1591- 1660)

Saâch Pheâp giaêng Taâm ngađy do Giaâo sô

Alexandre de Rhodes biïn soaơn, thïị kyê 17

Bûâc phuđ ăiïu göî Bûôa tiïơc ly, taâi hiïơn caênh bûôa tiïơc cuöịi cuêa Chuâa Jesus vađ 12 mön ăöì trûúâc khi bõ CQ La Maô bùưt, hađnh hònh

chuýơn vïì caâc nghïơ nhín lađm

tûúơng Thaânh, nghïơ nhín thïu

gíịm, túâi caâc saên phíím tûđ chñnh

bađn tay cuêa hoơ mađ ngûúđi xem coâ cú

höơi thûúêng ngoaơn Tònh caêm, sûơ

níng niu, ặúơc thïí hiïơn qua caâi

thíìn cuêa taâc phíím Tònh ýu dađnh

cho con ngûúđi vađ sûơ chuâ troơng

traâch nhiïơm caâ nhín, ăoâ lađ hai giaâ

trõ ríịt ăaâng trín troơng mađ triïín

laôm “Söịng trong Bñ Tñch” thïí hiïơn

ặúơc vïì vùn hoâa Cöng giaâo

Vïì tû tûúêng chuê ăaơo, Cöng

giaâo líịy tònh ýu ăöìng loaơi, tònh

ýu thïị giúâi lađm göịc cho ngûúđi tu

tíơp nûúng theo Cuông nhû Phíơt tûê

líịy tûđ bi lađm göịc, Nho giaâo líịy

Nhín lađm göịc Ăûâc Jesu lađ biïíu

trûng cao nhíịt cho lođng nhín aâi

Ngûúđi Cöng giaâo ùn baânh thaânh,

uöịng rûúơu thaânh, biïíu trûng cho

viïơc hođa nhíơp xaâc thín ặâc Jesu vađ

maâu huýịt ặâc Jesu vađo cuđng vúâi

xaâc thín, maâu huýịt cuêa mònh YÂ

nghôa nhín vùn cuêa nghi thûâc ăoâ

lađ hođa quýơn tònh ýu ăöìng loaơi,

traâch nhiïơm caâ nhín vúâi ăöìng loaơi

taơo nïn tinh hoa cuêa vùn hoâa Cöng

giaâo Coâ thïí noâi, nhiïìu nùm qua,

ngûúđi Cöng giaâo ăaô ăoâng goâp cho

xaô höơi möơt giaâ trõ tinh thíìn vö giaâ,

nhín töị quan troơng cho sûơ phaât

triïín vađ öín ắnh cuêa ăíịt nûúâc

“Thöng qua cuöơc triïín laôm nađy

ngûúđi ta seô tön troơng nhau hún,

khoan dung hún trong moơi ûâng xûê

xaô höơi; ngûúđi ta seô nhíơn chín ặúơcnhûông giaâ trõ vùn hoâa, baên sùưc vùnhoâa cuêa mònh ăïí tûđ ăoâ coâ thaâi ăöơăuâng trong viïơc baêo töìn caâc disaên”, GS.TS Nguýîn Vùn Huy - Cöịvíịn cuöơc Trûng bađy noâi

Cuđng vúâi trûng bađy, Baêo tađngcuông töí chûâc nùm buöíi thuýịttrònh vïì vùn hoâa vađ cuöơc söịng cuêa

ngûúđi Cöng giaâo, cuđng nhûông hoaơtăöơng giaâo duơc cho treê em Múê cûêaăïịn 10/5/2009, triïín laôm “Söịngtrong Bñ Tñch” vúâi nhûông cíuchuýơn kïí trung thûơc vađ khaâchquan ăaô goâp phíìn níng cao hiïíubiïịt cuêa nhûông ngûúđi xem, nhíịt lađthïị hïơ treê vïì nhûông giaâ trõ vùn hoâa

cuêa nhûông ngûúđi Cöng giaâo PV

Möơt ngađy úê xûâ Ăaơo AÊnh: Nguýîn Thùưng

DIÏỴM SÚN

Trong quấ trịnh tưìn tẩi vâ phất triïín, dên tưåc Chùm àậ àïí lẩi cho nhên loẩi nhiïìu di sẫn vùn hoấ cố giấ trõ Trong àố cố mưåt nïìn vùn hổc phong phuá vâ àa dẩng nhû: truyïån cưí, ca dao, tuåc ngûä cấc thïí loẩi trûúâng ca, thú ca (Ariya) ca ngúåi cuưåc sưëng lao àưång, lâng xốm, nhûäng khất vổng bịnh yïn trong xậ hưåi vâ trong àố tịnh yïu luưn lâ chuã àïì xuyïn suưët theo dông vùn hổc Chùm.

TÊM HƯÌN CHÙM

QUA ARIYA

Ăoâ lađ tònh caêm trong saâng höìn nhiïn cuêa caâc

chađng trai, cö gaâi quanh nùm chõu thûúng chõu

khoâ vúâi ruöơng ăöìng Lúđi möơc maơc, chín thíơt

cuêa chađng trai lađm xao ăöơng lođng ngûúđi:

Yïu lùưm anh ăi khöng ặúơc

Ăi khùưp caânh ăöìng theo daơ nhúâ thûúng

Yïu lùưm anh ăi khöng túâi

Cùưt toâc thaê tröi theo dođng nûúâc.

Coâ thïí thíịy phíìn nađo tònh caêm ăöi lûâa qua thú ca

Chùm ặúơc thïí hiïơn trong buöíi gùơp ban ăíìu ”nuơ cûúđi

aânh mùưt” trao nhau, lúđi taân tónh chín chíịt:•

Húôi ngûúđi con gaâi ăang gùơt luâa!

Cho xin möơt nùưm lađm gaơo rang.

Thúđi xûa lađ nhû thïị vađ bíy giúđ víîn thïị! Möịi tònh

ăíìu coâ sûâc cuöịn kò laơ trong aânh mùưt giao duýn líìn

gùơp gúô nhû chñnh lúđi noâi tím tònh cuêa ngûúđi con gaâi:

Chađng coâ cíìu thò ăïịn mađ ăoâ nhíơn

Em chùỉng mang lïn khoêi búđ ruöơng ăíu!

Cíu ăaâp e íịp cuêa con gaâi líìn ăíìu bûúâc ra khoêi cuöơc

söịng kheâp kñn Nhûng cuöơc tònh vûđa chúâm núê ăaô vöơi

chia xa Chađng xa vađ nađng cuông ăaô xa Nöîi nhúâ mong

lúân díìn

Tröng chiïìu múđ khoâi míy/Ngúô boâng em nghiïng

túâi/Nhúâ ngađn nùm khön nguöi/Tûđ bûúâc chín nhúâ

laơi/Nhúâ úi tûđng súơi toâc/Nhúâ ăöi vúâ em mang/Nhúâ nuơ

cûúđi aânh mùưt/Tûđ tíịm aâo nhúâ sang.

Chia li, coâ thïí phaât sinh tûđ cuöơc söịng, sûơ phín chia

ăùơng cíịp, tön giaâo, nhûng lúân hún caê víîn lađ sûơ phín

raô cuêa xaô höơi Chñnh vò ăoâ mađ caâc taâc phíím ra ăúđi

mang chung tím thïị buöìn ăau, möîi trang thú trûô tònh

Chùm nhû coâ nhûông ai oaân trûúâc cuöơc tònh ăíìy nûúâc

mùưt:

Ta ngöìi ăoâ möơt mònh trïn baôi caât

Biïín mïnh möng, soâng nûúâc bao la

Buöìn em ăi khoâi phuê nhaơt múđ

Vađ ta khoâc hai bađn tay ăíîm lïơ

Nùưng chiïìu ïm sau rûđng, xuöịng nheơ

Soi boâng ta khö heâo, raơc gíìy

Chim rûđng kïu thao thiïịt ăíu ăíy

Röìi bay hïịt Caê ăíịt trúđi im lùưng!

Coâ phaêi thïị chùng mađ caâc thú ca cöí kim noâi vïì tònh

ýu ăúân ăau tuýơt voơng coâ thïí chíịt thađnh nuâi chaêy

thađnh söng?

Mùơc duđ cuđng chung möơt hoađn caênh xaô höơi nhû thïị,

nhûng úê möîi con ngûúđi Chùm víîn tòm cho mònh

nguöìn hy voơng múâi, trong cuöơc söịng hađng ngađy:

Ăoâng xe, dûơng chuöìng, nuöi tríu

Cho beâo míơp, to cao, chúê coơc, chuýn rađo

Ăùưp ăíơp, khai mûúng cho thíơt síu

Bùng rûđng ríơm, ăöìi cao, chung lođng chung sûâc

Ăúơi khi mûa nguöìn kõp xuöịng

Cađy ruöơng tröìng luâa, cađy ríîy tröìng ngö

Röìi tröìng bñ ăoê, khöí qua

Ùn qua vuơ Ăöng, ăúơi muđa luâa chñn.

Tuy nhiïn, do ăiïìu kiïơn thiïn nhiïn khùưc nghiïơt, sûơ

bíịt trùưc luön coâ mùơt, ăe doơa sinh mïơnh ngûúđi nöngdín miïìn Trung Do ăoâ trong tím thûâc, hoơ luön nuöidûúông tinh thíìn ăuđm boơc thûúng ýu nhau, taơo tiïìn ăïìnhùìm hûúâng vïì chín, thiïơn, mô chung cuêa nguöìn cöơi.Ăiïìu ăoâ thïí hiïơn trong böịi caênh sinh hoaơt ríịt ăúđithûúđng ríịt con ngûúđi qua tûđng neât hoa vùn thöí cíím,nhûông hònh khöịi tûúơng ăaâ ăiïu khùưc, löịi trang trñ hoavùn trïn caâc ăïìn thaâp, hay ăöơng taâc muâa Ăïịn ngađynay höìn thiïng giöịng nođi ăaô thíịm síu vađo tím höìn conngûúđi, ăïí röìi “líìn nûôa” ra ăúđi nhûông cíu thú hađi hođaặa ta trúê vïì möơt khung caênh cuöơc lïî mang nghi thûâctím linh:

Lïî tííy tríìn thaâng Tû ăang khúêi ăöơng

Khöng coâ tûđ ăïí goơi Öng theât lïn Caâc tûđ xïịp caânh

vađ luêi míịt chó coâ tiïịng theât öng trađn vađo khoaêng tröịng

tríìn gian A U M

Öng theât lïn tiïịng theât döơi ăïịn bíìy tríu gùơm coê ăöìi xa doêng

tai nghe oan höìn bõ laông quýn ngađn nùm ăöơi tro than

ngöìi díơy caânh chim giíơt mònh bay ra vöơi vaô quay laơi AUM AUM AUM

(Inrasara, Lïî tííy tríìn thaâng Tû)Ăoâ lađ tiïịng reo vui cuêa niïìm hy voơng Cuöơc lïî linhthiïng hoađnh traâng trong khung caênh huýìn aêo tuýơtvúđi Nhûng phaêi lađ tím höìn Chùm múâi ăoân nhíơn noâ,ăoân nhíơn nhûông tiïịng tröịng, ăiïơu vuô, lúđi tuơng ca goơingûúđi vađo lïî höơi, goơi caê cöơng ăöìng cuđng ăïịn bïn nhauvúâi lođng thađnh, trúê vïì baên thïí cuđng töí tiïn taơ ún ăíịttrúđi

Sinh hoaơt cöơng ăöìng, tònh caêm cuêa ngûúđi Chùmphaên aânh khaâ roô neât qua Ariya Chuâng ta nhíơn thíịynöîi ăau-niïìm tin, nûúâc mùưt-nuơ cûúđi ăan xen vađo nhau,vađ duđ nhûông biïịn cöị thùng tríìm cuêa lõch sûê, con ngûúđiluön ûúâc voơng ăi tòm caâi ăeơp mađ saâng taơo Ăoâ chñnh lađýịu töị cú baên mađ dođng vùn hoơc Chùm ăaô gíy sûơ chuâ yâăïịn moơi ngûúđi, ăoâng goâp vađo kho tađng vùn hoơc chungvúâi tíịt caê dín töơc anh em Vò möơt töí quöịc Viïơt Namcađng thïm giađu ăeơp nhûông sùưc mađu vùn hoâa

Caâc cíu thú trñch díîn trong bađi viïịt ặúơc ruât tûđ ca dao, hay caâc thi phíím cöí Chùm, do Inrasara dõch.

DOĐNG TRANH ĂÖƠC ĂAÂO

Tranh lađng Sònh gùưn liïìn vúâi

ắa danh lađng Sònh, hay cođn goơi lađ

Laơi Ín, coâ lõch sûê hún 400 nùm,

thuöơc xaô Phuâ Míơu, huýơn Phuâ

Vang, tónh Thûđa Thiïn - Húị

Tranh lađng Sònh - chuê ýịu lađ tranh

thúđ cuâng, gùưn liïìn vúâi nïìn vùn

minh luâa nûúâc, göìm 6 böơ, 43 hònh

vúâi caâc nöơi dung chuê ýịu göìm:

Tranh thïị maơng vúâi caâc tranh ăađn

öng, ăađn bađ, treê em nhiïìu bíơc

tuöíi; tranh caâc con giaâp; tranh vïì

víơt nuöi (tríu, bođ, heo ); tranh bađ,tranh öng, tranh bïịp Trong caâcloaơi tranh trïn, ngoađi tranh bađ daânlïn tûúđng cuöịi nùm múâi ăöịt, cođnlaơi caâc loaơi tranh khaâc ăïìu ăöịt vúâivađng maô khi cuâng xong

Theo öng Phan Thanh Bònh Giaêng viïn Trûúđng Ăaơi hoơc Myôthuíơt Húị, thò tranh lađng Sònh nöíibíơt úê cíịu truâc ặúđng neât Neât duđkhöng trau chuöịt, tinh tïị nhûtranh Hađng Tröịng, Ăöng Höì,nhûng laơi lay ăöơng úê sûơ bònh dõ,

-chín chíịt Ăùơc biïơt mađu sùưc cuêatranh khöng thíơt giûô võ trñ quantroơng, ýịu töị nguô sùưc khöng giûô võtrñ chuê ăaơo vò tûơ thín taơo hònh cuêacaâc baên khùưc göî vađ caâc baên in ăentrùưng ăaô höơi ăuê caâc giaâ trõ taơo hònhcuêa víơt ăeơp mang tñnh ăöì hoaơ.Suöịt möơt thúđi gian dađi, ăùơc biïơtlađ thúđi kyđ bao cíịp, tranh lađng Sònhgíìn nhû "tuýơt chuêng", caâc baênkhùưc göî bõ tõch thu vađ cheê thađnhcuêi, búêi ngûúđi ta cho rùìng ăíy lađhònh thûâc mï tñn dõ ăoan Míịy

TRANH DÍN GIAN LAĐNG SÒNH

NEÂT ĂEƠP TÍM LINH

Múâi ăíy, taơi New Space Art Foundtion úê

xaô Phuâ Thûúơng, huýơn Phuâ Vang, tónh

Thûđa Thiïn - Húị, cùơp hoaơ sô song sinh

Thanh - Haêi ăaô töí chûâc cho nghïơ nhín Kyđ

Hûôu Phûúâc vađ gia ằnh möơt cuöơc giúâi

thiïơu vïì tranh dín gian lađng Sònh Möơt

líìn nûôa, vai trođ "bađ ăúô" cho dođng tranh

thúđ cuâng ăöơc ăaâo nađy ặúơc baêo töìn,

phaât triïín laơi ặúơc gioâng lïn.

nùm gíìn ăíy, cuđng vúâi trađo lûu

quay vïì vúâi caâc giaâ trõ vùn hoaâ

truýìn thöịng, tranh lađng Sònh

ặúơc nhòn nhíơn nhû möơt nhu cíìu

tíịt ýịu vađ lađ neât ăeơp tím linh, nïn

caâc gia ằnh úê lađng Laơi Ín bùưt ăíìu

lađm tranh trúê laơi Ăíìu tiïn lađ gia

ằnh öng Kyđ Hûôu Phûúâc, vađ ăïịn

thúđi ăiïím nađy lađ khoaêng 32 höơ

Tuy nhiïn, thu nhíơp tûđ tranh cuông

chó taơm söịng lay lùưt qua ngađy búêi

möîi nùm chó lađm möîi muđa Tïịt

Khúêi ăiïím, tranh lađng Sònh

ặúơc lađm trïn nïìn giíịy gioâ, vađ

mađu lađ mađu tûơ nhiïn ặúơc pha chïị

ríịt kyđ cöng bùìng caâc chíịt liïơu trïn

rûđng, dûúâi biïín Vñ duơ nhû muöịn

coâ mađu ăoê höìng thò phaêi míịt hai

ngađy ba ăïm ăïí pha chïị! Tuy

nhiïn bíy giúđ, do ýịu töị giaâ thađnhnïn ngûúđi ta chó duđng giíịy in baâovađ mađu cöng nghiïơp ăïí lađm tranh

CÍÌN “BAĐ ĂÚÔ ”

Cođn nhúâ caâch ăíy hún chuơcnùm, bađ Phaơm Lan Hûúng (Viïơtkiïìu Thuyơ Sô), cuđng nhoâm nghiïncûâu Nguýîn Hûôu Thöng, TríìnĂûâc Anh Sún úê Húị ăaô líơp möơtdûơ aân nghiïn cûâu ăïí phuơc dûơng,baêo töìn vađ "biïịn" tranh lađng Sònhthađnh saên phíím du lõch Nghïơnhín Nguýîn Hûôu Kyđ ăaô ặúơcmúđi lađm tranh lađng Sònh bùìngnguýn míîu giíịy gioâ vađ mađu tûơnhiïn Saên phíím sau ăoâ ặúơc bađybaân trong caâc khaâch saơn lúân cuêaHúị, nhûng khöng thađnh cöng búêithiïịu sûơ quan tím vïì mùơt quaêng

baâ, khñch lïơ cuêa chñnh quýìn ắaphûúng

Gíìn ăíy úê caâc kyđ festival Húị,vúâi sûơ tađi trúơ cuêa ban töí chûâc lïîhöơi, möơt nhoâm nghiïn cûâu myôthuíơt trong, ngoađi nûúâc, kïịt húơpvúâi nghïơ nhín Nguýîn Hûôu Kyđ ăaôphuơc dûơng vađ giúâi thiïơu möơt phíìncuêa nghïì in tranh dín gian lađngSònh Taơi Festival Lađng nghïìtruýìn thöịng Húị 2007, ban töíchûâc ăaô dađnh cho lađng Sònh möơtgian ăïí caâc nghïơ nhín phuơc dûơng,trònh diïîn, giúâi thiïơu vïì tranh lađngSònh Ăùơc biïơt trong nùm 2008, Baêotađng Myô thuíơt Viïơt Nam ăaô töíchûâc nghiïn cûâu, sûu tíơp möơtlûúơng lúân caâc baên khùưc vađ tranh ăïíặa vađo böơ sûu tíơp tranh dín giancuêa Baêo tađng

Tuy nhiïn caâc hoaơt ăöơng vûđakïí trong thúđi gian qua chó lađ nöî lûơcăún leê cuêa möơt vađi töí chûâc vađ caânhín trong nhûông thúđi ăiïím cuơthïí Caâc hoaơt ăöơng trïn chó mangtñnh khúêi ăíìu, ăaânh ăöơng, nhùìmtaơo cú höơi cho caâc nghïơ nhín lađngSònh ặúơc tiïịp xuâc, giao lûu vúâibïn ngoađi, quaêng baâ saên phíím Hay nhû múâi ăíy, cuöơc giúâi thiïơuvađ phuơc dûơng tranh dín gian lađngSònh cuêa nghïơ nhín Kyđ HûôuPhûúâc, do anh em hoaơ sô Thanh -Haêi töí chûâc taơi New Space ArtFoundtion cuông chó lađ möơt "cuöơcchúi" ăún thuíìn

Theo TS, nhađ nghiïn cûâu vùnhoaâ Tríìn Ăûâc Anh Sún, thò cíìnphaêi coâ nhiïìu thïm caâc "bađ ăúô" coâlûơc, tiïìn, tím, nhíịt lađ chñnh quýìnắa phûúng caâc cíịp, nïịu muöịn baêotöìn vađ phaât triïín ặúơc tranh lađngSònh

Öng nïu vñ duơ: "Ăïí tranh ĂöngHöì úê Bùưc Ninh ặúơc baêo töìn vađphaât triïín töịt nhû hiïơn nay, saulûng noâ lađ caê möơt hïơ thöịng "bađ ăúô"tûđ ắa phûúng ăïịn Trung ûúng.Cuơ thïí lađ Bùưc Ninh ăaô xem tranhĂöng Höì nhû möơt baâu víơt vùnhoaâ; Baêo tađng Dín töơc hoơc ăaô ặavađo trûng bađy vađ baân cho dukhaâch; Cuơc Di saên (Böơ VHTT&DL)ăaô baêo trúơ ăïí ặa qua triïín laôm taơiNhíơt Baên nùm 2005 "

Tranh lađng Sònh - cíìn coâ nhiïìu “bađ ăúô” AÊnh trong bađi: Hûôu Baêo, Vônh Hûng

Tûđ nùm 1975, töi ăaô tûơ nguýơn cöng taâc úê huýơn

Hiïn (nay taâch thađnh 2 huýơn Ăöng Giang vađ

Tíy Giang) Vöịn ýu thñch vùn hoơc dín gian, töi

ăaô hoơc ngön ngûô cuêa töơc ngûúđi nađy ăïí tiïơn viïơc liïn

hïơ, sûu tíìm

Nhúâ ngađy múâi ăi daơy hoơc úê xaô Tr'hy (bíy giúđ thuöơc

xaô Axan), töi bõ ăau rùng, khöng ùn sùưn luöơc ặúơc, töi

ăaô naơo sùưn ăïí khuíịy lïn ùn Nghe tin, caâc mïị, caâc chõ,

caâc em hoơc trođ líìn lûúơt ăïịn thùm töi Ai cuông mang

cho töi quađ Nađo lađ mña, chuöịi, míơt ong, vađ míịy lon

gaơo (ặúơc giaô tûđ luâa giöịng) Töi xuâc ăöơng ngheơn ngađo

nhûng chùỉng noâi ặúơc gò Töi ăíu coâ noâi ặúơc tiïịng

Cútu! Khi lïn lúâp laơi cađng víịt vaê Töi cöị ăem hïịt kiïịn

thûâc vađ nhiïơt tònh ra giaêng Caâc em lùơng leô nhòn töi, cöị

hiïíu mađ chõu thua Töi laơi hò huơc lađm caâc giaâo cuơ trûơc

quan Nhûng ăíu phaêi mön nađo, bađi nađo cuông duđng

giaâo cuơ trûơc quan ặúơc! Caê tuíìn líịn quíịn nhû rûâa,

ăïm chùỉng nguê ýn Ngađy nađo caâc mïị cuông ín cíìn

mang thûâc ùn ngon nhíịt cuêa mònh ăïịn nuöi cö giaâo,

ăùơt ăíìy caê kïơ, nađo chaâo bùưp, sùưn luöơc, chaâo kï Töi

cađng aây naây quaâ Cuöịi cuđng töi quýịt ắnh: Töi seô hoơc

tiïịng ăöìng bađo: Tiïịng Cútu

Cađng söịng líu vúâi ăöìng bađo töi cađng bõ con ngûúđi

Cútu, vùn hoaâ Cútu, ngön ngûô Cútu mï hoùơc Ngûúđi

Cútu chín chíịt, tíịm lođng thúm thaêo, thöng minh Vùn

hoaâ Cútu ăöơc ăaâo, giađu tñnh hiïìn minh Vïì mùơt loaơi

hònh, tiïịng Cútu ặúơc xïịp vađo loaơi ăún líơp nhû tiïịng

Viïơt, Thaâi, Vïì phûúng diïơn hònh thaâi hoơc, tûđ cùn tiïịng

Cútu vûđa coâ tû caâch hònh võ vûđa coâ khaê nùng ăöơc líơp

trúê thađnh tûđ Tiïịng Cútu coâ möơt söị lúân caâc phuơ töị (tiïìn

töị vađ trung töị) Ăíy lađ ăùơc ăiïím hiïịm coâ trong caâc

ngön ngûô úê Viïơt Nam

Mùơc duđ lađ möơt dín töơc coâ ngön ngûô tûúng ăöịithöịng nhíịt nhûng víîn coâ neât khaâc nhau vïì phûúngdiïơn ngûô ím giûôa caâc vuđng Ngûúđi Cútu vuđng cao vađvuđng trung noâi rung lûúôi nhiïìu hún ngûúđi Cútu vuđngthíịp, nhíịt lađ caâc phuơ ím r úê cuöịi vađ giûôa ím tiïịt Vïìphûúng diïơn tûđ vûơng cuông coâ sûơ khaâc biïơt giûôa caâcvuđng Tuy nhiïn nhûông sûơ khaâc biïơt nhoê trïn khönglađm aênh hûúêng ăïịn quaâ trònh giao tiïịp giûôa caâc thađnhviïn cuêa cöơng ăöìng ngûúđi Cútu úê caâc vuđng khaâc nhau.Möơt thuíơn lúơi khaâc cuêa tiïịng Cútu lađ viïịt sao ăoơc víơy,ghi ím theo míîu tûơ Latin

Thuâ võ nhíịt lađ khi phaât hiïơn ra caâc phuơ töị trongtiïịng Cútu (thûơc ra ăíy lađ ăùơc ăiïím chung cuêa möơt söịtöơc ngûúđi úê Ăöng Nam AÂ) Tiïìn töị tr (ăoơc túrú) taơo neâtnghôa höí tûúng cho tûđ göịc Vñ duơ: Kiïng trong tiïịngCútu nghôa lađ ýu, trkiïng: ýu nhau, hay: nhúâ, trhay :nhúâ nhau

Caâc tiïìn töị tú, ta, pú, pa, taơo neât nghôa khiïín ăöơng

Vñ duơ: liïm : ăeơp; paliïm: lađm ăeơp, doơn deơp, trangăiïím; kiïng : ýu, pakiïng: lađm cho ýu

Trung töị an, rn, úrn , r, hay danh tûđ hoíị ăöơng tûđlađ khi ta ăùơt möơt trung töị vađo giûôa möơt söị ăöơng tûđ, tûđmúâi lađ danh tûđ chó víơt liïơu phuơc vuơ cho ăöơng tûđ íịy Vñduơ: cha: ùn, chana: lûúng thûơc, pih: queât, púrnih: chöíi,taach: quíịt, tanaach: caâi roi,

Nùưm ặúơc caâc quy luíơt nađy, viïơc hoơc tiïịng Cútucuêa töi trúê nïn thuâ võ vađ suöng seê hún Tûđ caâi bïơ phoângnađy töi dïî dađng giao tiïịp, truýìn thuơ kiïịn thûâc, sûutíìm vùn hoaâ dín gian, nghiïn cûâu dín töơc hoơc, vađ trúêthađnh ngûúđi baơn thín thiïịt cuêa ăöìng bađo Caâc mïị thñchgoơi töi lađ mamai (con díu), möơt söị cö gaâi, anh traithuýịt phuơc töi lađm aăhúê (chõ díu), trleep (em díu) hoơ

PHAN THÕ XUÍN BÖỊN

BAÊO TÖÌN CÍU HAÂT GIAO DUÝN CUÊA NGÛÚĐI CÚTU

Cuöịi nùm 2008, Dûơ aân daơy haât giao duýn Cútu cuêa Thaơc sô Phan

Thõ Xuín Böịn, giaêng viïn Ăaơi hoơc Quaêng Nam ăaô ặúơc Quyô höî trúơ

baêo töìn vùn hoaâ dín gian Viïơt Nam thuöơc Trung tím Trao ăöíi

Giaâo duơc vúâi Viïơt Nam ăöìng yâ tađi trúơ múê taơi huýơn miïìn nuâi Ăöng

Giang, tónh Quaêng Nam, qú hûúng cuêa ngûúđi Cútu Nhín dõp nađy,

VHVN xin giúâi thiïơu bađi viïịt cuêa chõ vïì dûơ aân tím huýịt nađy.

Ăiïơu haât Búboâch

Tûđ ăoâ ăïịn nay cöng taâc cuêa töi úê vuđng ăöìng bađo ríịt

tröi chaêy, ăöìng bađo Cútu, kïí caê úê Nam Giang (töi vöịn

cöng taâc úê Hiïn, nay lađ Ăöng Giang vađ Tíy Giang) ăïìu

ríịt vui khi noâi chuýơn vúâi töi vađ hoơ luön giuâp ăúô ríịt

nhiïơt tònh nhûông ăúơt töi ăi ăiïìn daô Töi thûúđng noâi vui:

"Acu chö ooi hï cúnh axiu clöng ooi ăac" (Töi vïì núi

boơn mònh nhû caâ lao vađo nûúâc) Töi noâi lao vađo chûâ

khöng phaêi lađ söịng (ùt), vađo (mít) hay búi (bhalua)

trong nûúâc vađ ooi hï (chöî boơn mònh) chûâ khöng phaêi

ooi apï (chöî caâc baơn) ÚÊ ăíy chuê thïí vađ khaâch thïí lađ

möơt, lao vađo möơt caâch sùĩn lođng, hùm húê Nhađ vùn

Nguýn Ngoơc thûúđng noâi: Haôy hiïíu ăïí ýu nhûng ăïịn

vúâi caâc ăöìng bađo thò haôy ýu ăïí hiïíu Vađ cađng hiïíu töi

cađng ýu

Tûđ síu trong tím thûâc mònh töi luön gùưn boâ vúâi

ngûúđi Cútu nhû lađ nhûông ngûúđi thín cuêa mònh, vađ ăùơt

cho mònh nhiïơm vuơ sûu tíìm vùn hoaâ dín gian cuêa

ngûúđi Cútu, khöng chó úê Hiïn mađ caê Nam Giang vađ úê

caâc huýơn Nam Ăöng, Alûúâi, Thûđa Thiïn - Húị Cađng

ăi síu sûu tíìm, töi cađng bõ mï hoùơc

Nhûông nùm gíìn ăíy, viïơc ăö thõ hoaâ caâc huýơn

miïìn nuâi vúâi ăiïơn, ặúđng, trûúđng traơm ăaô ặúơc trang

bõ, taơo ăiïìu kiïơn cho ngûúđi Kinh vađ ngûúđi Cútu cađng

gùưn boâ, gíìn guôi nhau Ăûúơc tíơn mùưt chûâng kiïịn caâch

söịng tiïịn böơ, saơch seô cuêa ngûúđi anh em, ăöìng bađo

Cútu, nhíịt lađ lúâp treê, trñ thûâc, coâ cuêa, tñch cûơc Kinh hoaâ

vïì tiïịng noâi, löịi söịng, kiïịn truâc nhađ úê, .Khi caâc thiïịt

chïị xaô höơi cuô bõ phaâ vúô, keâo theo sûơ sao cheâp öì aơt caê caâitöịt líîn khöng ñt caâi tiïu cûơc cuêa ngûúđi laâng giïìng nađy,tiïịng noâi Cútu, vùn hoaâ Cútu, nhíịt lađ caâc thïí loaơi vùnhoaâ vö cuđng quyâ hiïịm nhû haât lñ, haât giao duýn, kïíchuýơn dín gian, taơc tûúơng nhađ möì ăang díìn bõ laôngqún

BÚBOÂCH - CÍU HAÂT GIAO DUÝN

Lyâ thuâ vađ dïî nhúâ nhíịt trong caâc thïí loaơi diïîn xûúângcuêa ngûúđi Cútu lađ búboch (haât ca ngúơi baơn tònh, ca ngúơiqú hûúng, than thín traâch phíơn, ) Ăoâ lađ caâc cùơp cíuhaât mađ tiïịng cuöịi cuêa cíu ăíìu víìn vúâi tiïịng thûâ nhíịt,thûâ 2 hoùơc thûâ 3 cuêa cíu sau

Chtur litúr acu hay aăhi Nho Chiro lironh acu hay aăhi Pùng (Ngöi sao höm gúơi töi nhúâ em Nho Ngöi sao mai gúơi töi nhúâ em Pùng)

Liïm chaluung aăhi liïm ăhiïp mú bhalûa Liïm ăhûaăhûa aăhi liïm ăhiïp mú cúxï (Bùưp chín em ăeơp nhû ngađ voi

Ngûơc em ăeơp saânh vúâi víìng trùng) Húu apï nhùn acu ooâ apï nhùn acoon púdûa Húu apï lûa acu ooâ apï lûa acoon púnga (Sao caâc ngûúđi xin töi mađ khöng xin con thuöìng luöìng

Sao caâc ngûúđi choơn töi mađ khöng choơn con caâ síịu)

Ăíy lađ lúđi cö gaâi phaên ăöịi cuöơc hön nhín ăaô ặúơc

Baên lađng Cútu

ắnh ăoaơt trûúâc, ngoađi yâ muöịn cuêa cö

Taâc giaê cuêa búboch lađ bíịt cûâ ai coâ thïí noâi ặúơc

tiïịng Cú-tu Möi trûúđng saâng taâc ngíîu nhiïn vađ tuđy

hûâng, coâ thïí trïn nûúng, dûúâi suöịi vađ cuông lùưm khi

giûôa ăïm höơi hay luâc möơt mònh giûôa lûng ăeđo, dûúâi

boâng cíy, Haôy nghe bađi búboch da diïịt nhúâ ngûúđi

ýu cuêa möơt cö gaâi Cú-tu:

Cha booâc hi pong vau, amíy vïy iïm loom

Adö hi loom cu búr blù tapûn aăoo

Dïy Lùng anoo míy búr bai ùưt ktang Jiïịh anoo

Cha booâc hi crao crúng ipïï vïy iïm loom zúrhiïu

Adö hi loom cu búrblùưl cu tapûn aăoo

Dïy Nhiaâh anoo míy ùưt ktang pïï Nal búr bai

chooâh i anoo!

(Con chim trô vui hoât vúâi ăúđi,

Ăaâng thûúng cho em moêi mođn mong nhúâ

Chuâ cuêa cu Lùng! Anh ăang vui say núi ăíịt Jiïịh,

coâ biïịt em tröng em chúđ ?

Húôi böì chao rûđng mađy vui hoât nhúên nhú !

khöí tím em heâo mođn nöîi mong

Chuâ cuêa cu Nhña! Anh giúđ úê ăíu, phaêi chùng lađ núi

ăíịt Nal nhiïìu cö gaâi xinh tûúi húôi anh!)

Coâ luâc nhúđ möơt cíu búboch mađ hoađ giaêi cöng viïơc

rùưc röịi nhû trong trûúđng húơp möơt vuơ bõ cûúâp vúơ, míu

thuíîn tûúêng nhû khöng thïí giaêi quýịt Bïn míịt vúơ ăođi

“ăíìu traê ăíìu” (giïịt ngûúđi ăaô cûúâp vúơ) möơt caâch quýịt

liïơt Möơt phuơ nûô cođn ríịt treê thíịy thïị liïìn duđng búboch,

vûđa ăi vûđa vöî vađo ăuđi non mònh vûđa haât lïn:

Ta huung li hooâp tooâp l lïïp,

Tuơc ăhanu, tu ni níu apïï trtùưc

Ta huung li hooâp trïïh l lïïp,

Tuơc ăhanuc ăhanu tu ni níu apïï tr lïïơng

(Caâi hang nhoê mađ loaâ lïn lúôi maâc,

Vò caâi nađy mađ nhiïìu keê boê xaâc

Caâi hang nhû löî kiïịn,

Vò mađy mađ nhiïìu phen tan taâc giïịt nhau)

Líơp tûâc phe bõ míịt vúơ hiïíu ra víịn ăïì vađ chíịp nhíơn

ăïí ăöịi phûúng ặúơc ăïìn buđ theo luíơt tuơc vađ hođa giaêi

Nhín loaơi ngađy cađng nhíơn ra rùìng diïîn xûúâng

trong möi trûúđng cuêa noâ lađ phûúng thûâc saâng taơo, töìn

taơi, duy trò vađ taâi taơo cuêa vùn hoaâ dín gian Chuâng ta

khöng thïí chó ăoơc caâc cíu haât giao duýn Cútu ăaô

ặúơc dõch ra vùn Kinh, theo caâch cuêa caâc taâc giaê ngûúđi

Kinh mađ hiïíu ặúơc cöơi nguöìn vađ caâc thöng ăiïơp ặúơc

gûêi gùưm trong ăoâ

Taâc giaê cuêa caâc cíuhaât giao duýn caâcchađng trai, cö gaâi

cuông coâ khi lađ caâc cöcíơu beâ con, caâc cuơöng, cuơ bađ toâc baơc, damöìi Muöịn hiïíungûúđi Cútu, vùn hoaâCútu haôy hoơc ngön

ngûô Cútu vađ cuđng lïn nûúng, xuöịng suöịi vúâi hoơ ăïínghe caâc cíu haât giao duýn veâo von bïn lûng ăeđo, núisuöịi vùưng, dûúâi maâi nhađ sađn hay trong goâc rûđng xa.Ăiïìu ăoâ cođn giuâp nhađ nghiïn cûâu xaâc ắnh chñnh xaâcvađ ăíìy ăuê giaâ trõ to lúân cuêa vùn hoaâ dín gian, nghiïncûâu noâ dûúâi moơi chiïìu caơnh, ăùơt noâ vađo ăuâng võ trñphuđ húơp vađ tñch cûơc sûu tíìm ăïí khöng möơt hiïơn tûúơngvùn hoaâ ăeơp ăeô nađo bõ boê qún, thíịt truýìn

Ăïí baêo töìn, duy trò vùn hoaâ cuêa nhín dín, ngoađicaâch vùn baên hoaâ, thu bùng, ghi ím cođn möơt caâch töịthún lađ baêo vïơ noâ trong baêo tađng söịng Viïơc traê taâcphíím vùn hoaâ dín gian vïì chiïịc nöi cöơng ăöìng ăaô saênsinh ra noâ, trao truýìn vađ trau chuöịt cho noâ ngađy cađngsaâng ăeơp hún lïn múâi chñnh lađ muơc tiïu thiïng liïngmađ caâc nhađ nghiïn cûâu vùn hoaâ dín gian hûúâng ăïịn Thûơc tïị ăang chûâng minh rùìng khi caâc phûúng tiïơnthöng tin vađ giao thöng cađng thuíơn lúơi, cuöơc söịngngûúđi dín caâc töơc ngûúđi ặúơc caêi thiïơn Giao lûu, aênhhûúêng goâp phíìn thuâc ăííy caâc dín töơc xñch laơi gíìnnhau vađ hiïíu biïịt nhau, giuâp cho hiïơn tûúơng vađ giaâ trõvùn hoaâ múâi thím nhíơp vađ phaât huy taâc duơng trongăúđi söịng nhû vïì ngön ngûô, chûô viïịt, giaâo duơc, khoahoơc, vïì ùn úê, ăi laơi, sinh hoaơt vùn hoaâ vađ vui chúi giaêitrñ Nhûng ăöìng thúđi cûúđng ăöơ giao lûu quaâ lúân ăaô taơo

ra sûơ nhiïîu loaơn giûôa caâi múâi vađ caâi cuô, caâi hiïơn ăaơi vađcaâi cöí truýìn khiïịn chuê thïí khöng ăuê ăiïìu kiïơn vađthúđi gian ăïí choơn lûơa, tiïịp thu vađ taâi taơo, liïn kïịt hoaâ.Híơu quaê tíịt ýịu lađ caâi cuô, caâi truýìn thöịng, caâi nöơi lûơc

bõ aâp ăaêo, thíơm chñ chuê nhín vùn hoaâ ngöơ nhíơn, quaylûng laơi vúâi truýìn thöịng Caâi múâi thò xö böì chûa ặúơclûơa choơn, öì aơt chiïịm lônh ăúđi söịng vùn hoaâ Ngön ngûôCútu bõ nhûúđng chöî cho ngön ngûô Kinh Lúâp treê duđngtiïịng Kinh ăïí giao tiïịp, hoơc tíơp, haât Karaokï, baâo caâo,biïíu diïîn vùn nghïơ, Caâc cíu haât giao duýn cuêangûúđi Cútu ăang chïịt mođn, ăang kïu cûâu

Cíìn khöi phuơc, giûô gòn, truýìn daơy nghïơ thuíơt kïíchuýơn cöí dín gian Cútu trong phaơm vi lađng baên, núiloaơi hònh chuýơn kïí nađy ăaô ặúơc saên sinh, lûu hađnhtrûúâc ăíy Taơo cho ngûúđi Cútu coâ yâ thûâc tûơ hađo chñnhăaâng vïì nhûông cíu haât ăùơc sùưc cuêa hoơ Xa hún nûôa,baêo töìn löịi haât giao duýn cuông ăöìng thúđi lađ baêo töìnmöơt ngön ngûô giađu hònh tûúơng, phong phuâ vađ ăeơp ăeôcuêa töơc ngûúđi Cútu; baêo töìn caê ca dao, thađnh ngûô, tuơcngûô ặúơc sûê duơng khi haât giao duýn Ăûúơc höî trúơ töịt,bùìng nhûông ngûúđi phuơ traâch nhiïơt tònh, coâ uy tñn vúâiăöìng bađo, kïịt quaê cuêa dûơ aân seô taơo ặúơc niïìm laơc quantrong thön baên, giaâo duơc ăöìng bađo, nhíịt lađ lúâp treê lođngýu qú hûúng, baên lađng, vađ ýu nhau hún cuông nhûcoâ löịi söịng lađnh maơnh phuđ húơp vúâi truýìn thöịng cöơngăöìng Nghïơ thuíơt haât giao duýn (búboch) lađ möơttrong nhûông giaâ trõ vùn hoaâ mang baên sùưc vùn hoaâ cíìnặúơc giûô gòn ăïí baêo vïơ vađ phaât huy tñnh ăa daơng cuêavùn hoaâ Viïơt Nam noâi riïng vađ cuêa nhín loaơi noâichung, biïịn di saên vùn hoaâ höm qua thađnh tađi saên hûôuduơng cuêa ngađy nay

Chuâ rïí, cö díu trong ngađy lïî Praăùh túrñ

Möîi nùm möơt líìn, lađng Triïìu khuâc (thuöơc xaô Tín

Triïìu, huýơn Thanh Trò ngoaơi thađnh Hađ Nöơi) laơi töí

chûâc lïî höơi vađ cûâ ba nùm laơi ăïịn möơt kò lïî ăaơi

Trong möîi kò lïî lađng thûúđng töí chûâc rûúâc thaânh, töí chûâc lïî

chaơy cúđ, lïî díng hûúng, muâa röìng Muâa böìng lađ ăiïơu

muâa ặúơc thïí hiïơn trong lïî rûúâc Thaânh tûđ ằnh thúđ Sùưc

ăïịn Ăaơi ằnh, trong lïî díng hûúng lïî tïị, trong lïî rûúâc

Thaânh vïì ằnh Sùưc vađ lïî tïị Thaânh hoađn cung Tûúng

truýìn rùìng sau khi thùưng tríơn vïì lađng Triïìu Khuâc, ặâc

thaânh Phuđng Hûng ăaô cho trai traâng ăoâng giaê gaâi ăïí muâa

mua vui cho quín sô Sau nađy, ăiïơu muâa ặúơc duđng trong

lïî höơi cuêa lađng cho ăïịn ngađy nay

ÚÊ lađng Triïìu Khuâc muâa böìng ặúơc muâa theo tûđng cùơp

vađ thûúđng ặúơc muâa trong caâc tû thïị ăöịi: lûng ăöịi lûng,

mùơt ăöịi mùơt, chín tay ăöịi xûâng nhau Caâc ăöơng taâc tay khi

thò uöịn theo hònh hoa, khi thò lûúơn xuöịng vuöịt tröịng, khi

vung lïn cao khoaâng ăaơt Nhûông bûúâc ăi ăaânh ngang,

xoay vođng, nhûông bûúâc chín nhuân nhaêy khi khum göịi khi

saêi chín trong tiïịng nhaơc Nhûông aânh mùưt khi ăong ặa,

khi thoaât tuơc Ăiïìu híịp díîn nhíịt lađ nhûông ăiïơu muâa uýín

chuýín kheâo leâo nađy laơi do chñnh nhûông chađng trai lađng

Triïìu Khuâc thïí hiïơn Ăïí baêo vïơ ăiïơu muâa cöí cuêa lađng, caâc

nghïơ nhín muâa lađng Triïìu Khuâc tûđ líu khöng truýìn cho

con gaâi cuông khöng truýìn cho bíịt cûâ ngûúđi laơ nađo Theo

luíơt lïơ, ngûúđi ặúơc choơn vađo cùơp muâa böìng phaêi lađ con

nhađ ngoan ngoaôn lïî giaâo trong lađng, hún nûôa laơi phaêi lađ

nhûông ngûúđi coâ ăöơ deêo cú bùưp, ýu thñch vađ say mï vúâi

ăiïơu muâa Ăïí choơn ặúơc möơt ngûúđi muâa húơp trong möơt

cùơp, caâc cuơ trong lađng ăaô phaêi nhùưm tûđ líu sau ăoâ múâi

truýìn nghïì Khi hoơc muâa, khöng chó ngûúđi hoơc cíìn thuöơc

caâc ăöơng taâc muâa mađ cíìn phaêi nhíơp tím, thïí hiïơn ặúơc

thíìn thaâi cuêa ăiïơu muâa Ngay caê nhûông ăöơng taâc muâa vađ

thíìn thaâi khi muâa böìng cuông phaêi ặúơc ređn tûđ ríịt líu

Nhûông ngûúđi khöng ặúơc choơn chó coâ thïí tham gia ăaânh

tröịng, goô thanh la phuơc vuơ cho cùơp muâa

Trang phuơc cuêa ngûúđi muâa böìng göìm aâo the trùưng,

ýịm laâ sen ăoê thïu kim sa ăñnh caâc tua nguô sùưc, khùn moê

quaơ bõt ăíìu mađu ăoê thùưt lûng nhiïîu höìng, vaây lônh ăen,

quíìn trùưng tíịt trùưng Ngoađi ra, nghïơ sô muâa böìng cođn

trang ăiïím maâ phíịn möi höìng, ăaânh mùưt laâ dùm cho

giöịng hïơt con gaâi

Trong lïî tïị úê ằnh chñnh khi díng rûúơu ăiïơu muâa böìng

bùưt ăíìu Khi íịy thûúđng coâ möơt ăïịn hai cùơp muâa thïí hiïơn

Trong tiïịng tröịng khííu, tiïịng thanh la, tiïịng tröịng baên röơn

raô vađ naâo nhiïơt, nhûông nghïơ nhín nhû hoâa thín vađo ăiïơu

muâa, hoơ xoay ngûúđi ăaânh möng, lûúât ngang, hoơ vung tay,

vuöịt tröịng thíơt ăiïơu nghïơ, hoơ laê lúi cuđng tröịng böìng hay

nhûông thùưt lûng nhiïîu höìng nhûông tua nguô sùưc quíịn quyâtcuđng nhûông bûúâc xoay ăiïơu nghïơ Ngûúđi xem cuông nhû bõcuöịn vađo ăiïơu muâa trong muđi hûúng tríìm ngađo ngaơt, trongkhöng khñ vûđa trang nghiïm röơn raô cuêa buöíi tïị

Khi rûúâc sùưc, muâa böìng ặúơc töí chûâc ngoađi trúđi Khi íịycaâc ăöơng taâc muâa phoâng khoaâng hún, bay böíng hún.Nhûông nghïơ nhín muâa cuông khöng chó phaêi thûơc hiïơn caâcăöơng taâc mïìm deêo kheâo leâo, khöng chó thûơc hiïơn nhûôngăöơng taâc xoay chñnh xaâc víîn vúâi thïị ăöịi xûâng mađ cođn vûđamuâa vûđa phaêi di chuýín theo kiïơu rûúâc Ngûúđi nghïơ nhínkhi íịy döìn hïịt tím trñ cho viïơc muâa, hoơ nhû qún ăi conặúđng gaơch dûúâi chín, qún ăi nhûông aânh mùưt say mïcuêa ngûúđi xem höơi Trong mađu sùưc rûơc rúô cuêa cúđ höơi, cuêatrang phuơc, víîn trong tiïịng tröịng, tiïịng thanh la, nhûôngbûúâc chín cuêa hoơ nhuân nhaêy nhõp nhađng vađ ăùơc biïơtnhûông aânh mùưt hoơ víîn ăong ặa luâng liïịng Hoơ víîn quaytheo tûđng cùơp, víîn xoay trong vuô ăiïơu Caê ăaâm rûúâc vađnghïơ nhín muâa nhû cuđng tröi ăi trong gioâ xuín, trongkhöng khñ lïî höơi muđa xuín röơn raô

Líîn vađo ăaâm rûúâc, töi nghe thíịy nhûông lúđi khen cuêacaâc bađ caâc chõ xem höơi Töi nhòn thíịy khöng chó aânh mùưtvui veê cuêa caâc cuơ giađ, aânh mùưt thñch thuâ cuêa du khaâch, töicođn thíịy caê aânh mùưt ngûúông möơ cuêa nhûông em beâ TriïìuKhuâc khi xem caâc ăađn anh mònh ăang muâa Töi nhòn thíịyneât cûúđi cuêa caâc cuơ giađ khi maây aênh cuêa du khaâch hûúângtúâi, nhòn thíịy caâc chõ vûđa ngöìi tïm tríìu vûđa móm cûúđi chađokhaâch tham quan, nhòn thíịy chaâu nhoê say mï ặâng bïntröịng ăaânh ríịt ăuâng nhõp ăïí phuơ hoơa Töi hiïíu niïìm tûơ hađocuêa ngûúđi dín Triïìu Khuâc vïì truýìn thöịng cuêa lađng mònh.Töi hiïíu muâa böìng ăaô vađ seô maôi lađ ăiïơu muâa ăeơp töìn taơi

Hađ Töng Quýìn (1789-1839)

qú taơi lađng Caât Ðöơng,

huýơn Thanh Oai, phuê

ÛÂng Hoađ, Sún Nam; nay thuöơc xaô

Kim An, huýơn Thanh Oai, Hađ

Nöơi Luâc 4 tuöíi vùn chûúng diïîm

lïơ, ặúơc ca tuơng lađ thíìn ăöìng

Quöịc Sûê Di Biïn cheâp vïì thuúê hoơc

trođ cuêa öng nhû sau:

“Duđng Hađ Töng Quýìn lađm

quan Nöơi Caâc Quýìn ngûúđi Caât

Ðöơng, Thanh Oai, ăíơu Tiïịn sô nùm

Nhím Ngoơ [1822]; cha ăíơu Hûúng

tiïịn thúđi cûơu Lï, meơ lađ vúơ thûâ

Quýìn ngûúđi thíịp luđn, tuơc truýìn

do thíìn ïịch giaâng sinh; múâi 4 tuöíi

chùm hoơc, vùn chûúng diïîm lïơ,

thiïn haơ cho lađ thíìn ăöìng; röìi ặúơckeân choơn vađo ăaơi khoa vađ suênghaơnh”

Öng ăíơu Tiïịn sô kyđ thi Höơidûúâi thúđi nhađ Nguýîn, vađo nùmMinh Mïơnh thûâ 3 [1822] Khoa thiríịt gay, coâ 174 thñ sinh, nhûngquan trûúđng chó choơn ặúơc 3quýín, trong ăoâ coâ tïn öng Chaânhchuê khaêo xin duýơt laơi líịy thïmặúơc 2 quýín; vua Minh Mïơnh chï

ñt, ra chó duơ cho caâc quan duýơtthïm ặúơc 3 quýín Töíng cöơng 8,göìm 5 Tiïịn Sô truâng caâch, 3 Tiïịn sôgia ín:

“Ngađy 28 khúêi ăíìu mïơnh thiHöơi Cöịng sô Vađo ngađy 8 thaânggiïng, chiïịu ban tín cûơu Cöịng sôchûa böí nhiïơm, möîi ngûúđi ăïịnquan ắa phûúng laônh bùìng cíịpăïịn kinh ăö ; ăaô böí nhiïơm thòkhöng ặúơc thi Höơi Ðïịn nay thiHöơi taơi cûêa ăiïơn Thaâi Hoađ, göìm

174 thñ sinh (Hûúng cöịng thúđi cûơu

Lï 1 ngûúđi, Hađnh tííu 16 ngûúđi, caâckhoaâ 130 ngûúđi, Cöịng sinh 27ngûúđi) Duđng Lûu Cöng Ðaơo, PhanHuy Diïơu, Lûu Baêo Tam, NguýînMíơu Baâch, Tríìn Baâ, Tríìn CöngTuín lađm Giaâm khaêo ; caâc kyđ tamtrûúđng trúê vïì trûúâc vua ra ăïì, kyđthûâ tû quan ngoađi ra ăïì Nöơitrûúđng duýơt ặúơc 3 quýín sauăíy truâng caâch : Hađ Töng Quýìntaơi Caât Ðöơng, Lï Tríìn Hiïơu taơi PhuêLyâ, Nguýîn YÂ taơi Vín Baôi; Chaânhkhaêo quan xin duýơt laơi ặúơc haiquýín: Lï Töng Nguýn taơi BònhVoơng, Phan Hûôu Tñnh taơi HoađnHíơu Líơp danh saâch xïịp loaơi dínglïn, Thiïn tûê cho lađ quaâ ñt, duơ caâcquan nöơi ngoaơi trûúđng duýơt thïmặúơc 3 quýín: Ðinh Vùn Phaâc taơi

Kim Haân, Vuô Baâ Khú taơi HoaÐûúđng, Phan Baâ Ðaơt taơi Viïơt An.Chiïịu chó chíịp nhíơn, líịy truângcaâch 5 quýín, gia ín thïm 3 quýín,cöơng 8 quýín Söị cođn laơi hûâa chovađo Quöịc Tûê Giaâm tu nghiïơp, hoùơclađm hađnh tííu; hoùơc tònh nguýơntrúê vïì qú hoơc cuông ặúơc chíịpthuíơn”

Töng Quýìn khöng phaêi lađ loaơikeê sô chó ăïí laơi vùn chûúng suöngtrïn ăúđi, oâc thöng minh vađ tađiphaân ăoaân cuêa öng ăaô cûâu vuaMinh Mïơnh hai líìn Luâc bíịy giúđ

do chñnh saâch cûâng rùưn cuêa nhađvua, khiïịn caâc nûúâc Tíy phûúnggiíơn dûô Lúơi duơng kyô thuíơt cao, hoơăaô chïị hoaê phaâo bñ míơt cađi vađo aâovađ ăeđn cíìy ăïí lađm quađ, möơt líìnvađo nùm Minh Mïơnh thûâ 11 [1830]nhín gheâ tađu vađo bïịn caêng, chogûêi quađ díng hiïịn vua Nhíịt cûêlûúông tiïơn, chùưc muơc ăñch hoơ vûđamuöịn caênh caâo laơi ím mûu aâm saâtnhađ vua, nhûông ăaô ặúơc Hađ TöngQuýìn phaât giaâc trûúâc Cöng cuêaHađ Töng Quýìn ríịt lúân, khiïịn nhađvua khöng chó ban ún riïng, mađ laơicođn cho vúđi meơ Quýìn vađo kinh

ăö, ăïí tòm caâch ûu ăaôi:

“Luâc bíịy giúđ thûúng gia TíyDûúng tiïịn aâo cíím bađo, giaâ ngađnvađng; Quýìn díng lúđi:

- Ðöì laơ cuêa nûúâc ngoađi, khöngnïn nheơ daơ tin; xin cho tûê tuđ mùơcthûê

Khi gađi nuât thò lûêa chaây, tuđnhín bõ lûêa ăöịt chïịt Nhađ vua kinhhaôi than phiïìn Sau ăoâ nûúâc HoaLang (?) tiïịn möơt cùơp 4 cíy saâplinh cúô lúân (tûâ linh cûơ laơp nhíịtsong); Quýìn xin beê 1 cíy lađm hai,thò úê trong chûâa hoaê phaâo vađ thuöịc

khoâi muđ, nhađ vua líịy lađm kyđ dõ vïì

tađi nùng cuêa Quýìn, thûúđng noâi

Myô vïì vùn hoơc, Nguýîn Cöng Trûâ

vïì thao lûúơc; thíơt khöng theơn vúâi

danh tiïịng khoa baêng”

Vua ngöìi trïn thuýìn, cho

Quýìn thaâp tuđng, Cíím Y vïơ cíìm

tay ặa lïn thuýìn; meơ Quýìn vađ

Thaâi híơu cuđng tuöíi, nhađ vua

thûúđng hoêi thùm Nhín triïơu meơ

vađ em gaâi ăïịn kinh ăö, ban tiïìn

gaơo cíịp dûúông Ngûúđi meơ tuöíi 70,

sai lñnh cíơn vïơ ặa vïì qú thûúơng

thoơ; sau ăoâ ban chiïịu phuê huýơn

möîi thaâng ăïịn víịn an möơt líìn,

ăaâng vinh hiïín trïn ăúđi!

ÚÊ ăúđi coâ tađi thûúđng coâ tíơt, Hađ

Töng Quýìn vûúâng caênh ăam mï

nûô sùưc, líịy möơt ngûúđi con gaâi

thûúng gia giađu taơi kinh ăö lađm

thiïịp Thúđi xûa “trai nùm thï baêy

thiïịp” lađ thûúđng, nhûng chùỉng

may bađ vúơ caê cuêa öng quaâ ghen,

nïn tai hoaơ múâi xaêy ăïịn Trong

möơt tríơn ăaânh ghen, bađ khöng dùìn

ặúơc cún tam bađnh, ăöí cúm cuêa

meơ chöìng vađ noâi nhûông lúđi xím

phaơm ăïịn triïìu ằnh Nhín möơt

quan trong triïìu thíịy ặúơc, ăem

sûơ viïơc trònh lïn, bađ vúơ bõ giaêi ăïịn

quan, chõu sûơ tra xeât nhû möơt

phaơm nhín, röìi bõ xûê lûu ăađy,

riïng Quýìn phaêi ăi hiïơu lûơc Tíy

Dûúng

Cuông cíìn noâi thïm, súê dô nhađ

vua xûê nùơng tay nhû víơy, cuông cođn

do Töng Quýìn mang tñnh tûơ cao

Möơt höm nhađ vua hoêi chûô “Quaêng

Xuýn”, Quýìn ăaâp do chûô

“Quaêng Chíu” viïịt sai, röìi tûơ yâ

thïm 3 neât chíịm vađo, nïn bõ quan

Khúêi cû truâ ăađn haơch Tuy nhiïn

sau 3 thaâng trûđng phaơt, nhađ vua

thíịy khöng thïí thiïịu Hađ Töng

Quýìn bïn caơnh ăïí hoêi han, nïn

laơi ặúơc triïơu vađo nöơi caâc

Nùm Minh Mïơnh thûâ 13 (1832)

laơi ban chiïịu ặa Hađ Töng Quýìn

vađo Nöơi Caâc líìn nûôa Luâc bíịy giúđ

viïơc phaêi lo; ăïí khuýịn khñch vua,öng díng taâc phíím Tiïìu Phu Tûđ,trong ăoâ coâ cíu:

Löơ hiïím löơ di tím tûơ bònh.

(Ðûúđng gian hiïím hoùơc bùìngphùỉng thò tím víîn bònh thaên) Cíu vùn nađy ríịt ặúơc nhađ vuathñch

Röìi möơt tai hoaơ xaêy ra cho ăúđiöng Luâc bíịy giúđ vua Minh Mïơnhắnh choơn ngûúđi kïị võ, nïn hoơp caâcquan troơng thíìn vađ hoađng thínquöịc thñch ăïịn bađn Vò ặúơc tñnnhiïơm, nïn trong buöíi hoơp nhađvua ăñch thín hoêi yâ kiïịn Hađ TöngQuýìn Öng bùưt buöơc phaêi traê lúđi:

- Xin Bïơ haơ choơn Hoađng híơutrûúâc; möơt khi Hoađng híơu ặúơcăùơt, tûâc ngûúđi kïị võ ăaô coâ

Tûúêng cíìn noâi thïm, triïìu nhađNguýîn theo chñnh saâch triïơt ăïíăöơc tađi: trong triïìu khöng ăùơt Tïítûúâng, kyđ thi Ðònh khöng líịyTraơng Nguýn, trong cung chûalíơp Hoađng híơu Vò nhûông chûâc võTïí tûúâng, Traơng Nguýn, Hoađnghíơu quaâ cao, coâ khaê nùng líịn aâtvua Nïn khi ăaô choơn möơt bađ philađm Hoađng híơu, thò con bađ ặúngnhiïn ặúơc lađm vua

Cíu noâi chung chung cuêa HađTöng Quýìn tûúêng ăaô thoaât ặúơcsûơ híơn thuđ cuêa caâc Hoađng tûê ăangcoâ yâ giađnh ngöi baâu; nhûng khöngngúđ laơi gíy sûơ giíơn dûô búêi möơt öng

Hoađng híơu, thò em vua hïịt ặúđng

hy voơng Öng Hoađng nađy lađ Kiïịn

An Cöng Ðađi, con uât cuêa HoađngThaâi híơu, meơ ăeê vua Minh Mïơnh,nïn ríịt ặúơc cûng chiïìu Ðang ömniïìm hy voơng ặúơc anh ruöơtnhûúđng ngöi, thò trong buöíi hoơpnghe Hađ Tön Quýìn noâi nhû víơy,chùỉng khaâc gò bõ döơi gaâo nûúâc laơnhvađo mùơt Tan hoơp, võ Hoađng thínnađy múđi Hađ Töng Quýìn ăïịn nhađ,múđi uöịng rûúơu, röìi líịy chuyđ ăaânhvúô ăíìu, vûât xaâc tröi söng Khi vuabiïịt thò moơi sûơ ăaô röìi, vò nïí meơăađnh phaêi khoan thûâ cho em, vađthu xïịp ặa quan tađi Hađ TöngQuýìn vïì qú an taâng troơng thïí.Nhûng sûơ viïơc 7 nùm sau, khi gianhín lađm lïî caêi taâng cho Hađ TöngQuýìn, phaât giaâc trong hođmkhöng coâ xaâc ngûúđi Con chaâu HađTöng Quýìn, beđn ăïịn kinh ăö tíu;coâ chiïịu chó rùìng: “Tûê thi bõ tiïuhuêy mau, nïn nhû víơy”

Öng tuy míịt luâc 40 tuöíi, nhûngăaô ăïí laơi möơt cöng trònh saâng taâckhaâ ăöì söơ:

Chûô Haân:

1 Töịn Phuê thi tíơp

2 Töịn Phuê vùn tíơp

3 Möng dûúng tíơp Chûô Nöm coâ 3 tíơp võnh TruýơnKiïìu:

1 15 bađi thíịt ngön tûâ tuýơt,

2 30 bađi (möîi bađi 4 cíu luơc baât)AÊnh chó mang tñnh chíịt minh hoơa AÊnh TL

HÖÌN QÚ

Nhađ úê Nam böơ xûa chuê ýịuặúơc cíịt theo kiïíu nhađ rûúđng, möơtsöị cíịt theo kiïíu nhađ roơi Thûúđng úêcaâc huýơn phña Ăöng nhađ thíịp, cöơtnhoê göî töịt Tûđ huýơn Chíu Thađnhtrúê lïn, caâc võ ăiïìn chuê múâi nöíimuöịn thïí hiïơn sûơ giađu coâ cuêa mònhnïn nhađ thûúđng cao vađ cöơt lúân Coânhûông ngöi nhađ cöí ngoađi caâch xíydûơng truýìn thöịng, ặúơc ặa vađolađm thïìm bùìng gaơch vûôa theo kiïíuTíy ăang thõnh luâc bíịy giúđ

Nhùưc ăïịn nhađ cöí úê Tiïìn Giangphaêi kïí ăïịn ngöi nhađ cuêa anh TríìnAnh Kiïơt úê Ăöng Hođa Hiïơp, huýơnCaâi Beđ, Tiïìn Giang - ặúơc töí chûâcJiCa Nhíơt Baên tađi trúơ truđng tu vađonùm 2003 Thíơt ra ăíy chûa phaêi lađngöi nhađ ăöơc ăaâo nhíịt úê TiïìnGiang Möîi ngöi nhađ cöí trïn maênhăíịt taê ngaơn söng Tiïìn mang phongcaâch, sûơ ăöơc ăaâo riïng cuêa noâ

Chùỉng haơn nhû nhađ cuêa öng Höơi

ăöìng Phan Vùn Cûơ úê íịp Phuâ Hûng,xaô Long Khaânh, huýơn Cai Líơy tónhTiïìn Giang ặúơc Ban Quaên lyâ ditñch Súê VH- TT- DL Tiïìn Giangăaânh giaâ lađ ngöi nhađ coâ kiïịn truâcchaơm ăöơc ăaâo nhíịt tónh hiïơn nay.Ngöi nhađ nađy röơng trïn 1.000m2 ,nïìn loât gaơch da qui, maâi lúơp ngoâimoâc, bïn trong coâ 140 cíy cöơt lúânbùìng göî ặúơc kï trïn taân göî Cuơöng Phan Ngoơc Bónh, 90 tuöíi, contrai öng Höơi ăöìng cho biïịt: “Nhađặúơc cíịt lađm nhiïìu líìn Phíìn nhađchñnh ặúơc öng nöơi töi cíịt vađokhoaêng nùm 1880 Nghe kïí laơi, öngtöi cho ngûúđi ra miïìn Trung muagöî chúê vïì vađ thú 40 thúơ tûđ miïìnBùưc, miïìn Trung vađo lađm rođng raôtrong 4 nùm múâi xong Sau ăoâ chatöi cíịt thïm phíìn Thaêo baơt (nhađ ăïíkhaâch chúđ vađo lïî) Ăïí tön troơng öngnöơi nïn cha töi cíịt phíìn thaêo baơtdûúâi nïìn thíịp hún nhađ chñnh Docöơt ăaô cùưt sùĩn tûđ trûúâc nïn cha töi

NHAĐ CÖÍ MIÏƠT VÛÚĐN

THUÊY HAĐ

Nhûông ngöi nhađ rûúđng Nam

böơ trïn 100 tuöíi hiïơn nay

khöng cođn nhiïìu Riïng miïơt

vûúđn Tiïìn Giang cođn ặúơc

trïn 30 ngöi nhađ cöí Coâ dõp

bûúâc vađo nhûông ngöi nhađ cöí

kñnh röơng thïnh thang, nöơi

thíịt löơng líîy khiïịn ngûúđi ăúđi

nay phaêi choaâng ngúơp Möîi

ngöi nhađ cöí lađ möơt taâc phíím

nghïơ thuíơt ăöơc ăaâo, phaêng

phíịt höìn qú tûđ thuúê öng cha

mang gûúm ăi múê coôi

cho lađm phíìn taân cöí böìng bùìng göî.

Trong nhađ duđng toađn böơ taân vađ

chöịt göî chûâ khöng duđng ăinh

Nùm 1915 phíìn thïìm ặúơc xíy

thïm bùìng gaơch theê vađ höì ö dûúâc,

coâ trang trñ hoa vùn kiïíu Phaâp”

Theo ăaơi diïơn töí chûâc JiCa,

Thaêo baơt nhađ Höơi ăöìng Cûơ lađ thaêo

baơt lúân nhíịt Viïơt Nam Phíìn taân cöí

böìng lađ neât ăöơc ăaâo cuêa ngöi nhađ

nađy nhûng ăöơc ăaâo nhíịt víîn lađ

kiïịn truâc chaơm Ăíy lađ ngöi nhađ

duy nhíịt toađn böơ xiïng, trñnh ăïìu

ặúơc chaơm tröí 3 mùơt Hiïơn ngöi

nhađ cođn giûô ặúơc 2 böơ tranh thúđ vađ

8 bûâc thuê uýín sún son thïịp vađng,

20 ăöịi liïîn, 20 khuön biïín vađ nhiïìu

bao lam chaơm 3 mùơt Ăiïìu ríịt ăùơc

biïơt lađ möîi moân ăöì ặúơc chaơm tûđ

möơt thín cíy to Theo chuê nhín

ngöi nhađ hiïơn nay, ăïí lađm möơt bûâc

thuê uýín, phaêi töịn hún 3 thaâng

cöng thúơ vađ daât lïn ăoâ 2 lûúơng

vađng rođng

ÚÊ íịp Tín Phuâ, xaô Tín Lyâ Tíy,

huýơn Chíu Thađnh, Tiïìn Giang coâ

ngöi nhađ cuêa chuâ Buđi Ngoơc Hûúêng

lađ ngöi nhađ duy nhíịt úê Tiïìn Giang

lûu giûô nguýn veơn kiïịn truâc nhađ

truýìn thöịng cuêa ngûúđi Viïơt sau

hún 100 nùm xíy dûơng “Ngûúđi

Bònh Xuýn” lađ möơt trong nhiïìu

böơ phim sûê duơng nhiïìu caênh quay

úê ngöi nhađ nađy Theo chuâ Hûúêng:

“Öng cöị cuêa töi cíịt nhađ nađy hïịt

gíìn 3.000 ăöìng Ăöng Dûúng”,

trong khi thúđi kyđ ăoâ möơt míîu

ruöơng töịt chó coâ giaâ 30 ăöìng

Taơi xûâ Gođ Cöng cođn coâ ngöinhađ Ăöịc Phuê Haêi ríịt ăöơc ăaâo Nhađtûơa nhû möơt tiïíu cung ăiïơn búêi sûơnguy nga vađ sûơ cíìu kyđ, xa hoa cuêanöơi thíịt Bûúâc vađo nhađ, nhòn ăíuăíu cuông thíịy nhûông taâc phíímnghïơ thuíơt chaơm khaêm tuýơt myôvađ caâc cöî víơt quñ giaâ Phíìn bïnngoađi cuêa ngöi nhađ ặúơc xíy dûơngbúêi vöi vûôa, cöíng sùưt theo kiïíukiïịn truâc Phaâp Nhađ Ăöịc Phuê Haêithïí hiïơn möơt giai ăoaơn lõch sûêvuđng ăíịt Gođ Cöng thúđi kyđ du nhíơp

öì aơt cuêa vùn hoâa phûúng Tíy

Thúđi gian tröi qua vúâi baothùng tríìm thïị sûơ Ngûúđi xûa ăaômíịt, nhûng dûúđng nhû trongnhûông ngöi nhađ cöí cođn phaêng phíịtcaâi tinh anh Öng Trûúng HuđngDuông, Trûúêng ban Quaên lyâ di tñchtónh trùn trúê: “Toađn tónh hiïơn coâtrïn 350 ngöi nhađ ặúơc xíy dûơngtûđ nùm 1940 trúê vïì trûúâc Trong söịăoâ coâ khoaêng 35 cùn nhađ cöí coâ giaâtrõ vïì mùơt kiïịn truâc vađ nghïơ thuíơtríịt cao Nhađ cöí lađ núi lûu giûônhûông giaâ trõ vùn hoâa, nghïơ thuíơtvađ lõch sûê cuêa dín töơc Tuy nhiïncaâc ngöi nhađ cöí ăang bõ mai möơtdíìn búêi thúđi gian vađ thúđi tiïịt mađthiïịu viïơc baêo töìn gòn giûô ”

NHÛÔNG “LÍÌU BAĐ”

ÚÊ xaô Ăöìng Thaơnh, huýơn GođCöng Tíy, tónh Tiïìn Giang hiïơncođn 3 ngöi nhađ líìu ặúơc xíy dûơngcaâch nay khoaêng 90 nùm Ăiïìu ríịtăùơc biïơt lađ chuê nhín cuêa nhûông cöí

líu trïn ăïìu lađ phuơ nûô Maênh ăíịtnađy cuông chñnh lađ qú hûúng sinh

ra võ Hoađng híơu cuöịi cuđng cuêa ViïơtNam - Nam Phûúng Hoađng Híơu.Vuđng Ăöìng Thaơnh, Ăöìng Súnhuýơn Gođ Cöng Tíy, tónh TiïìnGiang xûa kia lađ trung tím cuêahuýơn lyơ Hođa Laơc Thûúơng, tónh GođCöng - lađ núi tíơp trung sinh söịngcuêa nhûông gia ằnh giađu coâ, nhûôngdanh gia thïị töơc Ba ngöi líìu cöí úêxaô Ăöìng Thaơnh lađ víơt chûâng cođnlaơi cuêa vuđng ăíịt möơt thúđi hoađngkim cuêa ắa phûúng Ăoâ lađ Líìu bađNùm nùìm trong khuön viïn cuêaTrûúđng THCS Ăöìng Thaơnh; Líìubađ Chñn Ăađo hiïơn lađ Bïơnh viïơn Ăakhoa Khu vûơc Ăöìng Thaơnh; Líìubađ Taâm Hú ăang ặúơc cú quanquín sûơ quaên lyâ Caâc ngöi nhađ trïndûúâi 90 tuöíi nađy ăïìu ặúơc xíydûơng theo löịi kiïịn truâc Phaâp Nöíi tiïịng nhíịt trong nhûôngngöi líìu cuêa caâc bađ úê xaô ĂöìngThaơnh, huýơn Gođ Cöng Tíy, tónhTiïìn Giang lađ líìu bađ Taâm Hú - lađngöi nhađ coâ kiïịn truâc ăöơc ăaâo, kïịthúơp neât Ăöng Tíy Töíng diïơn tñchsûê duơng cuêa ngöi nhađ nađy khoaêng2.000m2 Ngoađi nhûông víơt liïơu múâiặúơc nhíơp tûđ Phaâp thúđi ăoâ, ngöinhađ cođn sûê duơng nhûông víơt liïơutruýìn thöịng nhû höì ö dûúâc vađ soêitrûâng ăïí xíy dûơng Nïìn nhađ lađmöơt höì nûúâc lúân Ngûúđi dín ắaphûúng kïí laơi, ngađy xûa chûa coânûúâc ngoơt, gùơp nhûông nùm haơnhaân, mûa muöơn, híìm nûúâc mûanhađ bađ Taâm Hú cung cíịp ăuê nûúâcuöịng cho dín caê vuđng

Ăûúơc biïịt, chuê nhín xûa kiacuêa nhûông ngöi cöí líu nađy lađ ba chõ

em, con gaâi cuêa öng phuê HuyđnhĂònh Khiïm - ngûúđi Viïơt Nam ăíìutiïn múê ngín hađng Vöịn lađ ngûúđigiađu coâ nhûng khöng coâ con trai,gia saên kïịch suđ cuêa öng ặúơc chiacho nhûông ngûúđi con gaâi Bađ Nùm,bađ Taâm Hú, bađ Chñn Ăađo ăïìu lađnhûông phuơ nûô nhín híơu

Laơi möơt muđa Xuín ăaô ăïịn.Nhûông ngöi líìu cöí nhû nhûông víơtchûâng cho bao nhiïu thùng tríìmthïị sûơ nhûng seô töìn taơi ăïịn bao giúđkhöng ai traê lúđi ặúơc

Ngöi nhađ cöí cuêa anh Tríìn Anh Kiïơt

Baơc Liïu lađ möơt vuđng ăíịt sinh ra nhiïìu nhín víơt lõch

sûê vùn hoâa kiïơt xuíịt, trong söị ăoâ coâ Taơ Quöịc Bûêu

- möơt nhađ thú löîi laơc, tûđng lađ Höơi chuê cuêa Thi ăađn

Giaâ Rai trong nhûông nùm ăíìu thïị kyê XX

Öng hoơ Taơ tïn Anh tûơ Quöịc Bûêu, hiïơu lađ Tinh Anh,

sinh vađo nùm Kyê Maôo (1879) taơi thön Laâng Giađi, lađng Hođa

Bònh töíng Thaơnh Hođa, Baơc Liïu, thúđi ăiïím ăoâ thuöơc haơt

Soâc Trùng, nhûng sau khi trûúêng thađnh cuöơc ăúđi vađ sûơ

nghiïơp cuêa öng ăaô gùưn liïìn vúâi vuđng ăíịt Giaâ Rai Öng míịt

ngađy 16 thaâng 11 nùm ÍỊt Díơu (1945) taơi núi sinh quaân

Öng ăaô ăïí laơi cho ăúđi möơt taâc phíím nghïơ thuíơt ríịt coâ giaâ

trõ: Tinh Anh thi tíơp vúâi trïn 600 bađi thú ặúơc chia thađnh 7

quýín, trong ăoâ coâ caê caâc baên dõch thú Ăûúđng vađ möơt söị

bađi vùn tïị, cíu ăöịi do öng saâng taâc

Taơ Quöịc Bûêu khöng nhûông lađm thú hay mađ dõch thú

Ăûúđng cuông ríịt gioêi, gíìn xa ăïìu biïịt tiïịng Trong söị

nhûông ngûúđi hím möơ vađ coâ liïn hïơ vúâi öng coâ nhûông

ngûúđi nöíi tiïịng nhû Ăöì Nam, Nguýîn Trung Hođa, Vuô

Thûúơng Chi, Tríìn Thïị Hanh, Dûúng Minh Chñ, Nhiïu Tín,

Taên Ăađ, Cao Haêi Ăïí vađ nhiïìu nhađ baâo lúân luâc ăoâ ăaô ăïịn

gùơp öng ăïí múđi húơp taâc nhû: Nguýîn Chaânh Sùưt (chuê buât

Nöng Cöí Mñm Ăađm), Nguýîn Tûê Thûâc (chuê buât Luơc Tónh

Tín Vùn), Nguýîn Kim Ăñnh (chuê buât Ăöng Phaâp thúđi

baâo) Nhûng öng ăïìu tûđ chöịi moơi sûơ húơp taâc - khöng gúêi

möơt bađi thú nađo ăùng baâo Thú cuêa öng chuê ýịu chó ăïí

ngím võnh vúâi nhûông ngûúđi tri ím tri kyê mađ thöi Ăiïìu nađy

nhađ nghiïn cûâu Nguýîn Vùn Híìu ăaô xaâc ắnh trïn Ăöìng

Nai vùn tíơp söị 6 -1966: “Saâng taâc cuêa cuơ ríịt phong phuâ,

nhûng cuơ chó trao qua cho beđ baơn ngím bònh ăöịi hoơa chúâ

khöng míịy khi chõu ặa cho ăùng” Coâ leô vò víơy nïn taâc

phíím cuêa öng mùơc duđ coâ nhiïìu neât ăöơc ăaâo nhûng ríịt

súâm bõ mai möơt Nùm 1909 öng thađnh líơp Thi ăađn Giaâ Rai

quy tuơ ríịt nhiïìu thi nhín cuêa xûâ Baơc Liïu luâc bíịy giúđ,

nhûng nhoâm cuêa öng cuông chó sinh hoaơt trao ăöíi taâc phíím

vúâi nhau, khöng phöí biïịn röơng ra bïn ngoađi

Sau khi öng qua ăúđi, baâc sô Höì Vùn Nhûơt - möơt trong

nhûông thín nhín cuêa öng ăaô maơnh daơn giúâi thiïơu Tinh

Anh thi tíơp vúâi nhoâm Ăöìng Nai vùn tíơp vađo nùm 1966;

tiïịp theo nhađ nghiïn cûâu Nguýîn Vùn Híìu viïịt möơt bađi vïì

Taơ Quöịc Bûêu ăùng trïn taơp chñ nađy; kïí tûđ ăoâ ngûúđi ta múâi

biïịt úê tíơn vuđng ăíịt “nhiïìu laâng nhiïìu lung” úê phûúng Nam

coâ möơt thi nhín tiïìn böịi mang hoađi baôo lúân, nhûng khöng

tòm ặúơc hûúâng ăi thñch húơp, ăađnh chön chùơt ăúđi mònh

trong caâi xûâ cö liïu tõch mõch nađy

Tûđ ăoâ ăïịn nay böơ Tinh Anh thi tíơp cuông chûa ặúơc

nghiïn cûâu vađ caâi tïn Taơ Quöịc Bûêu cuông díìn díìn bõ laông

qún, hún 600 bađi thú do öng saâng taâc qua míịy mûúi nùm

chiïịn tranh ăaô bõ thíịt laơc; töi may mùưn sûu tíơp ặúơc möơt

hoơa Taơ Quöịc Bûêu lađ möơt con ngûúđi coâ chñ khñ thíơt cao khiöng tûơ vñ mònh nhû chiïịc göịi “Ăúô ăíìu thiïn haơ khoêi co tay”,öng cuông giúâi thiïơu mònh lađ con ngûúđi hûôu duơng vađ coâ thûơctađi “Möơt lođng chíịt chûâa lûúơc thao ăíìy” vađ öng noâi seô sûêduơng caâi tađi nùng íịy ăïí “Giuâp an giađ treê höìi nghiïng ngûêa”hoùơc “Ru khoêe tinh thíìn luâc tónh say”, nhûng röìi caâi tađithao lûúơc kia laơi chùỉng ặúơc ăem ra thi thöị Mùơc duđ “Núơlođng böịn biïín cûâ kïu ăođi”, öng cûâ maôi phín vín, choơn lûơavíîn khöng tòm ặúơc hûúâng ăi; trong nhûông thíơp niïn cuöịithïị kyê XIX ăíìu thïị kyê XX nhûông ngûúđi ýu nûúâc nöíi lïnchöịng Phaâp ăaô coâ thíơt nhiïìu úê khùưp nûúâc ta, nhûng ăöịivúâi öng chùưc coâ leô chûa tòm ặúơc minh chuê nïn öng ăaôtím sûơ “Trñ mûu ăađnh thiïịu ngûúđi khua moô Tađi ặâc chûa

ra mùơt tröíi cođi” ; vò víơy öng ăađnh im húi lùơng tiïịng ăïí mađ

“Ngay thaêo xuöi cho trúđi ăíịt biïịt Ruöơt gan nađy coâ quêy híìnsoi” Hoađn caênh cuêa öng luâc bíịy giúđ thíơt ăuâng lađ “Lúô sanhcaâi lúâp thùìng cung kiïịm Xûê sûơ dûúđng nhû phaâo ngheơtngođi”

Cuöơc söịng íín díơt cuêa öng bïì ngoađi xem nhû möơtngûúđi ăaô truât hïịt buơi tríìn ai, nhûng thíơt ra tím tû cuêa öngkhöng luâc nađo ặúơc thoaêi maâi vò cûâ nhòn ra ngoađi thò laơithíịy naơn dín aâch nûúâc, öng luön tûơ traâch mònh vađ vñ mònhnhû loađi öịc bûúu “Voê cûâng boơc quanh hònh vùơn ngûúơc.Voâc trođn uöịn khuâc ruöơt nùìm co” Tûđ trong síu thùỉm tímhöìn cuêa öng luön coâ nhûông lúđi nhùưc nhúê “Tíịm thín hûôuduơng öng trúđi phoâ Caâi tiïịng phi thûúđng miïơng thïị cho.Giuâp keê muđ múđ con mùưt saâng Liïìu mònh chi tiïịc nhuâm tađntro”

Öng ăaô nuâp mònh trong voê öịc nhûng luön theo doôi thúđicuöơc, nhíịt lađ trong thúđi gian xaêy ra thïị chiïịn thûâ I (1914 -1918), nhiïìu thanh niïn Viïơt Nam bõ thûơc dín Phaâp bùưt ăilađm “lñnh Tíy Dûúng” úê caâc chiïịn trûúđng chíu Íu, phaêi boêlaơi con thú vúơ ýịu núi qú nhađ - trûúâc caâi nöîi ăau vúđi vúơinađy öng chó biïịt thay lúđi nhûông ngûúđi úê laơi mađ nhùưn nhuê

“Kiïịm cung mang túâi non söng laơ Gan ruöơt ặđng qún ăíịtnûúâc mònh”

Nhòn caênh víơt ăiïu tađn trûúâc mùưt öng laơi liïn tûúêng caâicaênh nûúâc non ăöíi chuê - ăang rúi vađo tay thûơc dín Phaâp

“Caâi caênh nađy sao caênh xaâc xú Caênh mađ vùưng chuê caênh

bú phúđ”; thíịy caênh mađ khöng thíịy ngûúđi - trûúâc mùưt öngchó coâ “Ăíìu tûúđng rïu phuê tröng múđ mõt Cuöịi daơo tre ngùnveê laơt lú” vađ núi nađo coâ boâng giùơc ăïịn thò ngûúđi ngûúđi phaêirúđi boê xoâm lađng nhađ cûêa, chó cođn laơi “Thíịp thoaâng ăeđntrùng soi aêm ăaơm Líơp lođe lûêa ăoâm roơi ú húđ” Röìi trongphuât giíy bïị tùưc öng laơi tuýơt voơng kïu lïn “Vinh khuy ăaôthïị thöi thúđi thïị”

Öng khöng phaêi lađ ngûúđi khinh thïị ngaơo víơt, cuôngkhöng phaêi lađ ngûúđi tíìm ăaơo tu tiïn, nhûng vò khöng lađm

TRÍÌN PHÛÚÂC THUÍƠN

phña nhïơn ru con” vađ duđ cho coâ thiïịu thöịn ăuê ăiïìu öng cuông luön tûơ

an uêi líịy mònh “Quanh nùm sùĩn coâ ăeđn trùng ăöịt Chùỉng thaâng nađo

khöng quaơt gioâ lođn” vađ “Thïm caâi phong lûu trúđi sùĩn chûâa Ăíìy mím

ngoơc löơ bûôa ngon ngon”

Möơt trong nhûông ăùơc ăiïím cuêa Taơ Quöịc Bûêu lađ öng ríịt quây troơng

baơn beđ nhíịt lađ nhûông ngûúđi baơn tri ím tri kyê, öng nhúâ baơn vñ nhû möơt

ngûúđi nađo ăoâ nhúâ ngûúđi ýu, cuông mong ăúơi cuông xöịn xang, cuông

noâng lođng ăïí ặúơc tao phuđng “Chúđ ngûúđi anh voô ly lïn möịc Ngoâng

baơn kyđ lín buât ăoâng meo”, cođn nïịu khöng gùơp ặúơc baơn tri ím thò

lođng ăau quùơn thùưt “Nam bùưc phanh phui gan ruöơt thöịn” hoùơc

“Thaâng ngađy rûúơt ăuöíi ruöơt gan teo” vađ öng luön mong ngađy tao ngöơ

vúâi baơn hiïìn “Sao cho möơt cûêa ăađo liïn ly” ăïí mađ “Thúđi giùơc caêm

hoađi múâi deơp tiïu” Öng luön giûô chûô tñn vúâi baơn beđ nïịu ăaô heơn thò

duđ ặúđng xa bao nhiïu öng cuông ăïịn “Nûúâc non caâch míịy dùơm trúđi

Liïu Quííy niïịp treo ýn thùỉng möơt chiïìu” ăïí röìi lođng síìu man maâc

khi giaê biïơt “Bíơn bõu nhúâ khi cíu giuơc gioâ Keê vïì ngûúđi úê caênh buöìn

teo”

Taơ Quöịc Bûêu lađ möơt nhađ nho nhûng coâ ăíìu oâc tiïịn böơ, coâ tinh

thíìn khoa hoơc ríịt cao, khöng gođ boâ thuê cûơu nhû nhûông nhađ nho

ặúng thúđi Mùơc duđ öng khöng ûa gò thûơc dín Phaâp nhûng víîn

khöng phuê nhíơn nhûông phaât minh khoa hoơc cuêa hoơ, coâ líìn ăi xe lûêa

trïn ăoaơn ặúđng Sađi Gođn - Myô Tho trong khoaêng cuöịi thïị kyê XIX,

öng cuông ăaô cöng nhíơn “Túâi lui thíịm thoaât mau nhû nhaây Cú khñ ăúđi

nay thíơt phaât minh”

Ngoađi nhûông saâng taâc thú Nöm, Taơ Quöịc Bûêu cođn coâ nhûông dõch

phíím thú Ăûúđng ríịt ăùơc sùưc Söị lûúơng thú Ăûúđng ặúơc cuơ dõch ra

ríịt nhiïìu, coâ möơt söị ặúơc dõch theo thïí Ăûúđng luíơt, coâ möơt söị theo

thïí luơc baât; tiïịc rùìng hiïơn nay chûa sûu tíơp ặúơc toađn böơ, chó múâi

sûu tíơp ặúơc caâc bađi : Líìu Hoađng Haơc (Hoađng Haơc Líu cuêa Thöi

Haơo), Nûêa ăïm úê bïịn Phong Kiïìu (Phong Kiïìu daơ baơc cuêa Trûúng

Kïị), Tiïîn Nguýn Nhõ ăi sûâ An Tíy (Töịng Nguýn Nhõ sûâ An Tíy cuêa

Dûúng Duy), Caênh Xuín trïn nuâi (Sún phođng xuín sûơ cuêa Síìm

Tham) Tuy nhiïn qua nöơi dung caâc baên dõch nađy cuông ăuê thíịy rùìng

öng dõch ríịt mïìm maơi uýín chuýín nhûng ríịt saât nghôa, lúđi thú thíơt

bònh dõ dïî nghe, khöng cíìu kyđ khiïn cûúông; löịi dõch cuêa öng ăaô ặúơc

Nguýîn Vùn Híìu giúâi thiïơu “Trong söị caâc nhađ thú Miïìn Nam luâc

trûúâc mađ töi ặúơc biïịt tiïịng, töi chûa tûđng nghe thíịy coâ võ nađo mï

thñch Ăûúđng thi hún cuơ Tinh Anh, tûđ Sú Ăûúđng, Thõnh Ăûúđng túâi Vaôn

Ăûúđng, cuơ ăïìu thuöơc nùìm lođng ríịt nhiïìu bađi thú vađ do sûơ mï thñch

ăoâ cuơ cuông ăaô dõch ặúơc thú Ăûúđng nhiïìu lùưm Nhûng muơc ăñch dõch

thú cuêa cuơ thò coâ chöî khaâc hún thiïn haơ, nïịu caâc cuơ Nguýîn Ăön

Phuơc, Tríìn Troơng Kim, Nguýîn Khùưc Hiïịu dõch ăïí cho ặúơc saêng

khoaâi tinh thíìn, ăïí lađm chöí tiïu khiïín hay ăïí kiïịm ùn thò cuơ dõch ăïí

coâ dõp tòm chûô xïịp cíu, ăïí thöng caêm cöí nhín chúâ khöng hïì coâ yâ

ắnh dõch ăïí ặa lïn mùơt baâo” (1)

Taơ Quöịc Bûêu quaê thíơt lađ möơt nhađ thú coâ nhiïìu ăiïím ăùơc biïơt, möơt

ngûúđi “sinh bíịt phuđng thúđi” bõ bïị tùưc trûúâc thúđi cuöơc, coâ löịi söịng gíìn

nhû möơt íín sô, mùơc duđ coâ tađi nhûng khöng biïịt sûê duơng vađo ăíu, laơi

khöng muöịn dûúng danh vúâi ăúđi, caê caâc sinh hoaơt cuêa thi ăađn Giaâ

Rai vađo nhûông thíơp niïn ăíìu thïị kyê cuông mang daâng veê sinh hoaơt

cuêa Truâc Lím thíịt hiïìn thúđi trûúâc, coâ leô vò thïị nïn biïịt bao taâc phíím

hay, nhiïìu bađi thú hiïịm coâ ăaô bõ vuđi chön vađo dô vaông Riïng vïì Tinh

Anh thi tíơp cuêa Taơ Quöịc Bûêu, nïịu khöng ặúơc thín nhín cuêa öng

kheâo giûô gòn baên thaêo vađ Baâc sô Höì Vùn Nhûơt ăem cöng böị möơt söị

bađi thú cuêa öng vúâi nhoâm Ăöìng Nai vùn tíơp thò höm nay coâ leô taâc

TAƠ QUÖỊC BÛÊU

Hoađi hûôu

Trong thïị tri ím chùỉng phaêi nhiïìu Vùưng anh Tûê Thûâc daơ buöìn thiu Chúđ ngûúđi anh voô ly lïn möịc Ngoâng baơn kyđ lín buât ăoâng meo Nam bùưc phanh phui gan ruöơt thöịn Thaâng ngađy rûúơt ăuöíi ruöơt gan teo Sao cho möơt cûêa ăađo liïn lyâ Thúđi giùơc caêm hoađi múâi deơp tiïu

Ăöịi caênh vö nhín

Caâi caênh nađy sao caênh xaâc xú Caênh mađ vùưng chuê caênh bú thúđ Ăíìu tûúđng rïu phuê tröng muđ mõt Cuöịi daơo tre ngùn veê laơt lúđ Thíịp thoaâng ăeđn trùng soi aêm ăaơm Líơp lođe lûêa ăöịm roơi ú húđ

Vinh khuy ăaô hïịt thöi thúđi thïị Thïị tíịt lođng mònh bíịt nghó vú !

Thu hûâng

Mûúđi lùm tuöíi ăuâng mùơt trođn vo Beơo khaâch say thu ngoâng cöí cođ Giûôa tiïơc möơt vađi bíìu rûúơu cuâc Trïn söng ba baêy chiïịc thuýìn tö Nhùơt khoan cheđo qúị quanh dođng bñch Lúđ toê gûúng Hùìng roơi giïịng ngö Ûúâc gùơp La Cöng nhúđ bûêu böịi Cung Thiïìm lïn ăoâ múâi vui cho

Tûơ thuíơt

Ngađy thaâng rûúơt mònh nhùơt quaâ thöi Núơ lođng böịn biïín cûâ kïu ăođi Trñ mûu ăađnh thiïịu ngûúđi khua moê Tađi ặâc chûa ra mùơt tröíi cođi Ngay thaêo xuöi cho trúđi ăíịt biïịt Ruöơt gan nađy coâ quyê thíìn soi Lúô sanh caâi lúâp thùỉng cung kiïịm Xûê sûơ dûúđng nhû phaâo ngheơt ngođi.

Caênh xuín úê nhađ trïn nuâi

Vûúđn Lûúng ngađy töịi quaơ bay ăíìy Nhađ cûêa trong cođn ñt noâc ăíy Cíy coê chûa hay ngûúđi boê vùưng Xuín vïì böng traâi cuông vung say.

(Dõch bađi thú Sún phođng xuín sûơ cuêa Síìm Tham)

Toơa trïn ẳnh ăöìi Puâ Poêm cao

186,4m vúâi mûơc nûúâc biïín, Ăïìn

Chñn Gian thuöơc ắa phíơn

Mûúđng Tön xûa (nay lađ 2 xaô Chíu

Kim, Mûúđng Nooơc huýơn Qúị Phong)

Lađm múâi hoađn toađn bùìng cöịt theâp bï

töng theo kiïíu nhađ sađn thín thuöơc,

ngöi Ăïìn khiïm nhûúđng vïì sùưc nhûng

duýn daâng ngađo ngaơt hûúng rûđng, lađ

ăiïím höơi tuơ baên sùưc vùn hoaâ tím linh

cuêa cöơng ăöìng ngûúđi Thaâi xûâ Nghïơ,

vađ díìn lan toaê túâi cöơng ăöìng ngûúđi

Thaâi úê Tíy Bùưc Viïơt Nam vađ vuđng lín

cíơn

Mûúđng Tön nghôa lađ mûúđng cöơi

mûúđng göịc, mûúđng göịc íịy sau míịy

thïị kyê ăím chöìi nííy núê ra nhiïìu

mûúđng cađnh mûúđng laâ, mûúđng quaê

mûúđng hoa cuêa 0,9 triïơu ăöìng bađo

dín töơc Thaâi trïn ăaơi ngađn xûâ Nghïơ

Chûa gùơp vùn baên chñnh thöịng nađo

ghi roô niïn ăaơi líơp dûơng Ăïìn, nhûng

qua kyâ ûâc cuêa nhûông giađ lađng ngûúđi

Thaâi ăaô heâ múê vúâi chuâng töi möơt söị tñn

hiïơu ban ăíìu Cuöịi TK 14 ăíìu TK 15

lađ giai ăoaơn sung tuâc phaât ăaơt cuêa

ngûúđi Thaâi vuđng Chíu Quyâ, thiïn

thúđi-ắa lúơi-nhín hoađ íịy múâi höơi ăuê ăiïìu

kiïơn ăïí cöơng ăöìng ngûúđi Thaâi khùưp

“chñn baên mûúđi mûúđng” dûơng líơp ngöi

Ăïìn Chñn Gian taơi Puđ Chođ Nhađng

(thuöơc ắa phíơn xaô Chíu Kim ngađy

nay) Ban ăíìu ngöi Ăïìn kiïíu nhađ sađn

lúơp tranh, cöơt göî chön síu khoaêng

0,5m, vïì sau (chûa roô nùm nađo) dõch

chuýín Ăïìn vïì ẳnh ăöìi Puâ Poêm baên

Kim Khï xaô Chíu Kim

Nhû víơy, tûđ khi líơp dûơng ăïịn khi

dõch chuýín, ngöi Ăïìn víîn nùìm trong

ắa phíơn Mûúđng Tön, vïì sau múâi taâch

Mûúđng Tön thađnh nhiïìu xaô trong ăoâ

coâ Chíu Kim Duđ thay tïn ăöíi chuê vïì

ắa bađn hađnh chñnh, trong tím thûâc

ngûúđi Thaâi xûa nay Mûúđng Tön víîn lađ

mûúđng göịc mûúđng cöơi, xaô Chíu Kim

hiïơn nay maôi lađ maênh ăíịt tûđng in díịu

ăïịn líơp baên dûơng mûúđng giûôa mïnhmöng ăaơi ngađn xûâ nađy

Ngöi Ăïìn Chñn Gian ban ăíìu nhađsađn cöơt göî lúơp tranh íịy, qua nhiïìu thïịkyê daôi nùưng díìm mûa víîn 3 nùm möơtlíìn (tûđ 13-15/ 2 íl giûôa tiïịt Xuín),ăïíchñn baên mûúđi mûúđng tûng bûđng Lïîhöơi Nùm Ăinh Maôo (1927) niïn hiïơuBaêo Ăaơi thûâ 2, Tri phuê Quyđ Chíu lađöng Síìu Vùn Hiïn ngûúđi Thaâi vuđngMûúđng Tön, lïơnh cho dín trong vuđngvađo rûđng khai thaâc göî lim keâo ra bïịnbaôi Piïìng Píìn (nay thuöơc xaô ChíuThùưng huýơn Quyđ Chíu), kïịt thađnhbeđ maêng theo söng Níơm Giaêi chuýínlïn tíơp kïịt taơi bïịn Tađ Taơo ăïí níngcíịp ngöi Ăïìn Nhiïìu giađ lađng trûúâcăíy víîn nhúâ, sau khi ặúơc tön taơo,ngöi Ăïìn coâ 4 daôy cöơt lim cao to kïtrïn ăaâ taêng, maâi lúơp tön, cíìu thanglïn xuöịng xíy bùìng gaơch, nùm 1929bađ con múê Lïî höơi vađ maôi ăïịn nùm

1947 múê laơi 1 líìn röìi thöi Trongkhoaêng lùơng 59 nùm (1947- 2006)gíìn möơt ăúđi ngûúđi, Lïî höơi Ăïìn ChñnGian hoađn toađn bõ giaân ăoaơn Nùm

1972 tön maâi cuêa Ăïìn bõ thaâo dúô vïìlúơp Cûêa hađng míơu dõch Quöịc doanh,toađn böơ cöơt keđo bùìng göî lim díìn thađnhcûêa thađnh nhađ cuêa keê xíịu

Lïî höơi Ăïìn Chñn Gian chó cođntrong kyâ ûâc ngûúđi giađ Nùm 2004UBND huýơn Qúị Phong tiïịn hađnhphuơc dûơng lađm múâi bùìng chíịt liïơu sùưttheâp bï töng, nùm 2006 Ăïìn ặúơckhaânh thađnh vađ chñn baên mûúđi mûúđnglaơi tûng bûđng taâi múê Lïî höơi Chñn giancuêa Ăïìn tûúơng trûng cho 9 mûúđngkhúêi ăíìu cuêa ăöìng bađo Thaâi göìmmûúđng Tön, Pùưn, Chûđn, Hin, Puöơc,Quaâng, Miïíng, Choân, Pha Queđn;Trong ăoâ gian chñnh giûôa lađ cuêaMûúđng Tön ăùơt 3 pho Tûúơng uynghiïm thúđ 3 võ: Then Pađ (Vua Trúđinhû lađ Ngoơc Hoađng), Naâng Xó Ăađ congaâi cuêa Ngoơc Hoađng (nhû Míîu LiïîuHaơnh) vađ Taơo Loâ YĐ lađ ngûúđi ăíìu tiïnkhai múê cai quaên mûúđng Tön, nhûThađnh hoađng lađng cuêa ngûúđi Viïơt Bapho Tûúơng lađm bùìng göî mñt sún sontiïịp vađng do nghïơ nhín Hađ Nöơi chïịtaâc, vûđa múâi ặúơc mang vïì Taơi gian

chñnh (gian giûôa) treo 2 ăöi cíu ăöịi

chûô Nho vađ chûô Thaâi, ăöi cíu ăöịi chûô

Thaâi ăoơc tûđ phaêi qua traâi lađ:

Ăíy kyâ bođ luâng thuơ Ăíy duđ bođ

luâng cuêng

(Ăûúơc ùn khöng qún ún Ăûúơc úê

khöng qún cöng)

Taâm gian cođn laơi thúđ 8 võ Taơo cuêa

8 mûúđng Taơo lađ ngûúđi ăíìu tiïn ăïịn

khai khíín líơp dûơng cai quaên möîi

mûúđng

Ăïịn heơn laơi lïn, tûđ 13-15/2 íl nùm

Kyê Sûêu (10/3/2009) cöơng ăöìng ngûúđi

Thaâi xûâ Nghïơ laơi tûng bûđng vađo Lïî höơi

Ăïìn Chñn Gian Lïî höơi tuíìn tûơ qua 6

Lïî cú baên göìm Lïî khai quang (Xoâ Phñ

puđ-pñ pađ), Lïî ýịt caâo (Khííy quan), Lïî

rûúâc (Ton ăùm ton Theên), Lïî cheâm

tríu (Phùưn quaâi), Lïî ăaơi Tïị (Xúâ theên

xúâ ăùơm), Lïî taơ (Thađo quan) Chuê Tïị

trong 6 Lïî lađ caâc võ chûâc sùưc sau ăíy

(xuíịt hiïơn theo tñnh chíịt tûđng Lïî): 1

öng Mo (thíìy cuâng), 2 öng Chađ (chíịp

sûơ giuâp viïơc), 9 võ ăaơi diïơn cuêa 9 baên,

2 ăaơi diïơn cuêa xaô Chíu Kim, 2 ăaơi diïơn

cuêa huýơn Qúị Phong Lïî khai quang

buöíi saâng, Lïî ýịt caâo buöíi chiïìu 13/2

íl, Lïî taơ tiïịn hađnh ngađy 15/2 íl, nghi

tiïịt vađ nöơi dung cuêa ba Lïî nađy tûúng

tûơ nghi tiïịt caâc ăaơi Lïî cuêa ngûúđi Viïơt

tûđ Húị trúê ra; chó khaâc vïì tñnh chíịt, söị

lûúơng, caâch bađi trñ caâc loaơi Lïî víơt trïn

ban thúđ Theo caêm nhíơn cuêa chuâng

töi, neât ăöơc ăaâo taơo nïn baên sùưc

khöng thïí hoađ tan cuêa Lïî höơi Ăïìn

Chñn Gian mađ caâc thïị hïơ ngûúđi Thaâi

xûâ Nghïơ tön ăùưp giûô gòn, ặúơc thïí

hiïơn trong nghi tiïịt cuêa Lïî rûúâc, Lïî

cheâm tríu , Lïî ăaơi Tïị Nhûông ngûúđi

hađnh Lïî cuêa 3 Lïî nađy ngoađi Mo, Chađ,

caâc võ chûâc sùưc nïu trïn, cođn coâ míịy

chuơc nam thanh nûô tuâ chûa vúơ chûa

chöìng, tíịt caê trang phuơc tïị lïî truýìn

bùìng nghi tiïịt tùưm tríu taơi bïịn Tađ Taơocaâch phña trûúâc Ăïìn khoaêng 100m

Mo vađ 2 chíịp sûơ dùưt tríu xuöịng bïịn,laât sau Mo trúê vïì cuđng caâc chuê Tïịặâng trûúâc chiïịc chiïịu nöíi bíơt hoavùn dín töơc Thaâi, trïn chiïịu ăùơt 1 ẵatríìu cau, 3 öịng ặơng nûúâc Mo khíịnxin Thíìn söng Thíìn nûúâc cho pheâpặa tríu xuöịng tùưm, vađ trao 3 öịngnûúâc cho 3 võ ăöìng chuê Tïị, 3 võ nađydöơi nûúâc lïn lûng tríu giûôa ím thanhcöìng chiïng vađ tiïịng hođ reo cuêa ăoađnngûúđi tham gia Lïî rûúâc Laât sau Mo hö

“Poâ nú” (chuâng ta lïn ặúđng), ăaâmrûúâc tríơt tûơ khúêi hađnh theo nhõp cöìngchiïng Trïn chùơng 100m tûđ bïịn TađTaơo lïn ăïịn sín Ăïìn, ăaâm rûúâc líìnlûúơt dûđng laơi taơi caâc am:

Puđ xûa (am Thöí ắa), taơi ăíy chuêTïị díng 3 neân hûúng Thiïịu nûô ăíìutiïn (ăaô ặâng chúđ sùĩn) mùơc “xûa löịm”

(aâo dađi mađu ăoê) ăíìu ăöơi khùn Piïu,hai tay níng khay bađy 5 miïịng tríìucau, cuđng moơi ngûúđi nghe Mo baâo caâoThíìn thöí ắa, Thíìn söng, Thíìn nuâi:

Höm nay dín chñn baên mûúđi mûúđngcoâ Lïî víơt lïn díng hiïịn Vua Trúđi, kñnhmong caâc võ phuđ höơ cho dín maơnhkhoeê bònh an ăi ăïịn núi vïì ăïịn chöịn,khöng gùơp trùưc trúê trïn ặúđng túâi “nhađTrúđi” Ăi túâi am Pùơc phùưng, thiïịu nûôthûâ hai ăùơt ẵa bađy 9 miïịng tríìu cauvađo am, Mo xin “nhađ Trúđi” múê cöíngcho dín caâc mûúđng tûđ haơ giúâi lïn hiïịnLïî víơt cho Vua Trúđi Ăi ăïịn cíy ăa “coê

ba taơc, haơc ba chûúân” (tiïịng Thaâi cöí),thiïịu nûô thûâ ba trao hûúng ăïí chuê Tïịcùưm vađo baât hûúng, Mo khíịn xin trúđiăíịt giao hoađ ăïí ăaâm rûúâc maơnh khoeêlïn hiïịn tríu cho “mûúđng Trúđi” Ăi ăïịn

“Huöìi coê phaơt” (suöịi Tiïn), thiïịu nûôthûâ tû níng khay ặơng 3 boâ laâ tûđ bi,

Mo vûđa khíịn vûđa lađm ăöơng taâc tùưmcho chuê Tïị vađ nhûông ngûúđi ăi cuđng Ăiăïịn “Taơt cođ xaên” (thaâc gaơo), Mo lađmăöơng taâc göơi ăíìu cho nhûông ngûúđitrong ăoađn Ăi ăïịn “Huöịng cađy chò”

(baôi gađ tröịng) Mo khíịn xin gađ chóặúđng ăïí ăoađn ngûúđi ặa Lïî víơt lïn

“nhađ Trúđi, tûđ ăíy möơt nam thanh vûđa

ăi vûđa raêi gaơo lïn mùơt ăíịt trïn chùơngặúđng cođn laơi Ăi ăïịn cöíng lúân cuêangöi Ăïìn, ăaâm rûúâc dûđng laơi trûúâc tíịmchiïịu hoa traêi sùĩn Giûôa chiïịu ăùơt ẵabađy 9 miïịng tríìu cau, ăoađn ngûúđinghiïm cíín nghe Mo khíịn xin “nhađTrúđi” múê cöíng cho dín ặa Lïî víơt vađo

chiïịc chiïịu, bíịy giúđ moơi ngûúđi múâiặúơc bûúâc vađo “sín nhađ Trúđi”

Taơi sín Ăïìn, 2 hađng quín uynghiïm vaâc 60 cíy cúđ höơi chia lađm 2daôy ăöịi xûâng, 30 nam thanh ặâng phñangoađi 30 nûô tuâ ặâng phña trong sínĂïìn Chuê Tïị thùưp hûúng, 2 Chađ dùưtcon tríu buöơc vađo cöơt göî chön giûôasín Ăïìn, chuê Tïị cuđng Mo lïn ặângtrûúâc gian thúđ chñnh thùưp hûúng, khíịnxin caâc Thíìn cho pheâp lađm Lïî Phùưnquaâi (cheâm tríu) Trûúâc thúđi khùưc tiïịnhađnh Lïî hiïịn sinh, Mo vûđa ăoơc bađikhíịn xin cheâm tríu, vûđa cuđng chuê Tïị,öng Chađ (ngûúđi ăađn öng do dín baêncûê lađm nhiïơm vuơ cheâm tríu, mùơc trangphuơc riïng), vađ ăoađn nam thanh nûô tuâphuơ Lïî ăi 3 vođng quanh cöơt göî ăaôbuöơc tríu

Theo tuơc truýìn, öng Chađ cheâmtríu chó 1 nhaât, nïịu phaêi cheâm nhaâtthûâ 2 hoùơc thûâ 3 bõ coi lađ míịt thiïng,nùm ăoâ coâ chuýơn khöng may Saukhi cheâm, nïịu hai chín trûúâc cuêa tríuquyơ xuöịng phña trûúâc, ăíìu hûúângthùỉng vađo ăïìn lađ töịt Nïịu tríu ngaô vïìbïn phaêi phña coâ söng lađ ûâng vúâi nùmăoâ bõ míịt muđa caâ Nïịu tríu ngaô vïìbïn traâi phña coâ ruöơng luâa ûâng vúâi nùmăoâ bõ míịt muđa luâa do thiïn tai dõchbïơnh

Lïî ăaơi Tïị tiïịn hađnh ngay sau Lïîcheâm tríu Lïî víơt göìm 1 mím nguôquaê, 1 mím bađy thõt tríu, gađ, lúơn, caânûúâng; 1 cöî xöi vađ miïịng thõt tríuluöơc, 1 chai rûúơu, 1 ẵa 9 miïịng tríìucau, 1 chum rûúơu tríịu cùưm 9 cíìn, 1ăöi nïịn ăaơi, 1 hûúng vođng, 50 buâphûúng cíy Mo quíìn aâo tú trùưng ngoađiaâo dađi ăen, ăíìu chñt khùn ăoê 2 chíịpsûơ vađ 1 “Lađm mûúđng” (ngûúđi ặúơc caâcbaên cûê cíìm chõch) ăïìu mùơc aâo dađi tútùìm ăíìu ăöơi khùn ăen Ăùơc biïơt 9 nûôtuâ chûa chöìng trang phuơc bïn trongvaây aâo Thaâi, bïn ngoađi aâo dađi mađu ăoêăíìu ăöơi khùn Piïu Khi öng “Lađmmûúđng” ăaânh 9 tiïịng cöìng tiïịp theo,

Mo kñnh múđi Vua Trúđi cuđng caâc võThíìn linh, töí tiïn, dođng hoơ vïì dûơ Lïîhöơi, thuơ hûúêng Lïî víơt, phuđ höơ cho baênmûúđng lađm ùn phaât ăaơt, luâa ăíìy ăöìngcaâ ăíìy söng, no íịm ýn vui Khíịnxong Mo vađ nhûông ngûúđi hađnh Lïî vaâi

9 vaâi Ngoađi sín ăïìn tiïịn hađnh khaiHöơi ăïí ăaâm ăöng tham gia khùưcluöịng, cöìng chiïng, vùn nghïơ, keâo co,boâng chuýìn… Ăíy lađ lïî höơi líu ăúđinhíịt, quy mö nhíịt, ăíơm ăađ baên sùưc

Ăïìn Chñn Gian

Nhađ vùn Dûúng Thõ Xuín Quyâ sinh ngađy

19-4-1941 taơi Hađ Nöơi, qú quaân thön Phuâ Thõ, xaô

Mïî Súê, huýơn Vùn Giang, tónh Hûng Yïn

trong möơt dođng töơc trñ thûâc, nghïơ sô ýu nûúâc chöịng

thûơc dín Phaâp Öng nöơi Xuín Quyâ, cuơ Dûúng Troơng

Phöí, tûđ ríịt súâm ăaô víơn ăöơng cho Ăöng Kinh Nghôa

Thuơc, bõ thûơc dín Phaâp ăađy ra Cön Lön Phuơ thín

Xuín Quyâ, öng Dûúng Tuơ Quaân lađ möơt nhađ giaâo sau

chuýín sang lađm baâo, chuê trûúng túđ Vùn Hoơc taơp chñ,

röìi taơp chñ Tri Tín Baâc ruöơt Xuín Quyâ, öng cûê Dûúng

Baâ Traơc vûđa tham gia tñch cûơc trong Ăöng Kinh Nghôa

Thuơc vûđa viïịt baâo, viïịt vùn Möơt ngûúđi baâc ruöơt nûôa

cuêa Dûúng Thõ Xuín Quyâ lađ nhađ nghiïn cûâu nöíi tiïịng

Dûúng Quaêng Hađm Hai ngûúđi anh con baâc ruöơt cuêa

Xuín Quyâ lađ caâc hoaơ sô Dûúng Bñch Liïn, Dûúng Cíím

Chûúng Caâi nöi vùn hoâa íịy chñnh lađ maơch nguöìn nuöi

dûúông tím höìn nhaơy caêm vöịn coâ cuêa Xuín Quyâ, vađ

ăïịn lûúơt mònh, möơt caâch tûơ nhiïn, chõ cuông theo

nghiïơp cíìm buât

Coâ nùng khiïịu vađ say mï vùn chûúng, Dûúng Thõ

Xuín Quyâ ăaô thñch ghi nhíơt kyâ tûđ 7 tuöíi, khi ăang söịngvúâi gia ằnh taơi Thaâi Nguýn thuöơc chiïịn khu Viïơt Bùưc.Sau ngađy giaêi phoâng thuê ăö, Dûúng Thõ Xuín Quyâ vïìHađ Nöơi hoơc trûúđng phöí thöng cíịp 2 Trûng Vûúng, röìi

ra Quaêng Ninh hoơc trûúđng trung cíịp moê, sau ăoâ vïìhoơc khoaâ baâo chñ do Ban Tuýn huíịn Trung ûong múê.Töịt nghiïơp khoaâ hoơc, Xuín Quyâ vïì lađm phoâng viïnbaâo Phuơ Nûô Viïơt Nam tûđ nùm 1961 ăïịn nùm 1968 Lađmöơt phoâng viïn nùng nöí vađ xöng xaâo, Dûúng Thõ XuínQuyâ ăaô coâ mùơt úê nhiïìu vuđng nöng thön trïn miïìn Bùưc.Mang thai con ăïịn thaâng thûâ saâu, Xuín Quyâ víîn vïìQuaêng Naơp (Thaâi Bònh), ăi cíịy ăi gùơt vúâi bađ con xaôviïn ăïí vûđa viïịt baâo vûđa viïịt vùn Tûđ giûôa nhûông nùm

60, Dûúng Thõ Xuín Quyâ ăaô nöíi lïn nhû möơt nhađ vùntreê tađi nùng trïn vùn ăađn miïìn Bùưc xaô höơi chuê nghôavúâi nhûông truýơn kyâ thíơt tûúi múâi xuâc ăöơng vïì nhûôngngûúđi nöng dín bònh thûúđng ăang cíơt lûơc phíịn ăíịuqua ăoâi ngheđo laơc híơu, vûún lïn lađm chuê söị phíơn mònhvađ sùĩn sađng cíìm suâng baêo vïơ qú hûúng ăíịt nûúâc nhû

“Ăíịt cùìn”, “Sa maơc cuêa tuöíi thú”, “Vïì lađng”, “Chuýơn

cö Duýn”, “Chöî ặâng”, “Ăaêm ăang”

DÛÚNG THÕ XUÍN QUYÂ

NGHÕ LÛƠC SÖỊNG VAĐ KHAÂT VOƠNG SAÂNG TAƠO

NGOƠC ANH

Saâng ngađy 6/3/2009, taơi Hađ Nöơi, Höơi Nhađ vùn Viïơt Nam,

Taơp chñ Vùn Hiïịn Viïơt Nam vađ Ăađi Phaât thanh - Truýìn hònh Hađ

Nöơi ăaô töí chûâc lïî tûúêng niïơm 40 nùm Ngađy nhađ vùn, nhađ baâo,

Dûúng Thõ Xuín Quyâ hi sinh (8/3/1969 - 8/3/2009).

Lïî tûúêng niïơm nhađ vùn - liïơt sô Dûúng Thõ Xuín Quyâ diïîn ra

trang troơng vađ xuâc ăöơng, vúâi sûơ coâ mùơt cuêa öng Vuô Ngoơc

Hoađng - Uyê viïn Trung ûúng Ăaêng, Phoâ Trûúêng ban Tuýn giaâo

TÛ; bađ Hoađng Thõ AÂi Nhiïn - Phoâ Chuê tõch Höơi Liïn hiïơp Phuơ nûô

Viïơt Nam; öng Ăöî Kim Cuöng - Vuơ trûúêng Vuơ Vùn hoaâ - Vùn

nghïơ; GS Hoađng Chûúng, Töíng Giaâm ăöịc Trung tím

NCBT&PHVHDT cuđng gia ằnh, baơn hûôu vađ caâc nhađ vùn, nhađ

thú, nhađ baâo, ăöơc giaê ýu quyâ nhađ vùn Dûúng Thõ Xuín Quyâ

Nhađ vùn Dûúng Thõ Xuín Quyâ (phaêi) vađ nhađ thú Phan Thõ Thanh Nhađn

Khi giùơc Myô neâm bom miïìn Bùưc, Dûúng Thõ Xuín

Quyâ ăaô coâ mùơt ngay taơi caâc vuđng troơng ăiïím tuýịn lûêa

Nghïơ An, Hađ Tônh nùm 1965 Cuđng nùm íịy, Dûúng

Thõ Xuín Quyâ viïịt ăún tònh nguýơn xin ặúơc vađo

chiïịn trûúđng miïìn Nam chiïịn ăíịu Thaâng 12 nùm

1966, Dûúng Thõ Xuín Quyâ sinh con gaâi ăíìu lođng vađ

cuông lađ duy nhíịt Buđi Dûúng Hûúng Ly Thaâng 4 nùm

1968, Xuín Quyâ gûêi beâ Ly múâi 16 thaâng tuöíi cho thín

míîu tröng nom, lïn ặúđng ăi chiïịn trûúđng Sau 3

thaâng hađnh quín vûúơt Trûúđng Sún, thaâng 7 nùm 1968,

Dûúng Thõ Xuín Quyâ coâ mùơt taơi chiïịn trûúđng, nhíơn

nhiïơm vuơ phoâng viïn taơp chñ Vùn Nghïơ Giaêi Phoâng

Trung Trung böơ (Khu 5) Vađ giûôa nhûông ăúơt guđi coông

phaât ríîy kiïơt sûâc, giûôa nhûông ăúơt bom B52, trong sûơ

hađnh haơ khuêng khiïịp cuêa caâi ăoâi vađ nhûông cún söịt reât,

bïn ngoơn ăeđn díìu dûúâi híìm bñ míơt vuđng ắch híơu, chõ

ăaô hoađn thađnh nhûông taâc phíím vïì cuöơc chiïịn ăíịu cuêa

nhín dín Khu 5 anh huđng: truýơn ngùưn “Hoa rûđng”,

caâc buât kyâ “Tiïịng haât trong hang ăaâ”, “Niïìm vui thíìm

lùơng”, “Gûúng mùơt thaâch thûâc” Khaât voơng vùn

chûúng vađ nöîi ăau ngûúđi meơ canh caânh bïn lođng, bíịt

ngúđ ngađy 8/3/1969, trïn ặúđng ăi cöng taâc, chõ ăaô bõ

möơt loaơt ăaơn thuđ quíơt ngaô khi vûđa cuđng ăöìng ăöơi thoaât

khoêi vođng víy cađn taơi Duy Xuýn, Quaêng Nam giûôa

tuöíi 28 phúi phúâi thanh xuín trađn ăíìy sûâc viïịt Ăíìu

nùm 2007, nhađ vùn - liïơt sô Dûúng Thõ Xuín Quyâ ặúơc

truy tùơng giaêi thûúêng Nhađ nûúâc vïì vùn hoơc nghïơ thuíơt

Lïî tûúêng niïơm 40 nùm ngađy míịt cuêa nhađ vùn - liïơt

sô Dûúng Thõ Xuín Quyâ ặúơc múê ăíìuvúâi nhûông thûúâc

phim caêm ăöơng vïì cuöơc ăúđi chõ - möơt trong nhûông

nhín caâch nghïơ sô lúân nhíịt, möơt trong nhûông ngûúđi

phuơ nûô Viïơt Nam ăeơp nhíịt trong cuöơc khaâng chiïịn

chöịng Myô vô ăaơi cuêa dín töơc do Ăađi Phaât thanh

-Truýìn hònh Hađ Nöơi thûơc hiïơn Sau phuât mùơc niïơm

tûúêng nhúâ nhađ vùn, liïơt sô Dûúng Thõ Xuín Quyâ, nhađ

thú Hûôu Thónh - Chuê tõch Höơi Nhađ vùn Viïơt Nam, Phoâ

Chuê tõch Höơi ăöìng LLPB VHNT TÛ - xuâc ăöơng höìi

tûúêng vïì chõ vađ nhíơn ắnh: “Dûúng Thõ Xuín Quyâ ăaô

gaânh möơt luâc hai cuöơc chiïịn tranh - möơt cuöơc chiïịn

ngoađi mùơt tríơn vađ nöîi day dûât cuêa ngûúđi meơ phaêi ăïí laơi

ặâa con thú ăïí lïn ặúđng Nghõ lûơc söịng vađ nghõ lûơc

viïịt cuêa chõ ăaô khiïịn 40 nùm qua, Dûúng Thõ Xuín

Quyâ víîn luön luön coâ mùơt trong ăúđi söịng vùn hoơc

nghïơ thuíơt cuêa chuâng ta" Cuông taơi buöíi lïî, nhûông

ngûúđi thín, baơn beđ vùn chûúng, ăöìng ăöơi cuêa chõ ăaô kïí

laơi ríịt nhiïìu nhûông kó niïơm, tím sûơ, caêm nghô chín

thađnh vađ xuâc ăöơng Duđ vađo chiïịn trûúđng Khu 5 muöơn

hún Dûúng Thõ Xuín Quyâ, nhûng vúâi niïìm xoât xa, caêm

phuơc nghõ lûơc cuêa chõ, Nhađ baâo Nguýîn Thïị Khoa, Phoâ

Töíng Biïn tíơp thûúđng trûơc Taơp chñ Vùn Hiïịn Viïơt Nam

(ngûúđi chuê biïn cuöịn saâch “Dûúng Thõ Xuín Quyâ

-Nhíơt kyâ taâc phíím”) ăaô thao thûâc suöịt míịy ăïm chuíín

bõ bađi phaât biïíu trong buöíi lïî Nhûng sùưp ăïịn giúđ khai

maơc lïî tûúêng niïơm, ặúơc tin nhađ thú Buđi Minh Quöịc

-Quyâ khöng thïí ăïịn dûơ vò coâ viïơc ăöơt xuíịt cuêa giaằnh, nhađ baâo Nguýîn Thïị Khoa ăaô giûô laơi nhûôngdođng tím buât cuêa mònh, ăoơc bađi phaât biïíu mađ nhađ thúBuđi Minh Quöịc gûêi gùưm ăïí lađm troơn veơn yâ nghôathiïng liïng, síu sùưc, vađ íịm aâp nghôa tònh cuêa buöíi lïî.Caê höơi trûúđng Höơi Nhađ vùn Viïơt Nam dûúđng nhû lùưnglaơi khi nghe gioơng ăoơc ngheơn ngađo xuâc ăöơng cuêa nhađbaâo Nguýîn Thïị Khoa vïì caâi thaâng 3 ăau ăúân nùm 69,Xuín Quyâ vûđa hi sinh taơi chiïịn trûúđng, úê híơu phûúngthín phuơ chõ cuông qua ăúđi vò baơo bïơnh, giíịu nöîi ăaukhön nguöi, gia ằnh khöng daâm baâo tin buöìn cuêaXuín Quyâ cho thín míîu chõ biïịt ngay luâc ăoâ, maôi míịynùm sau cuơ múâi ặúơc baâo tin Xuín Quyâ míịt, nhûngthûơc ra trûúâc ăoâ bađ ăaô ăoaân biïịt sûơ viïơc röìi Nhûôngngûúđi coâ mùơt taơi buöíi lïî ăïìu rûng rûng, thûúng caêm,nhíịt lađ khi nhùưc ăïịn kó niïơm ngađy sinh nhíơt beâ Lytrođn 24 thaâng tuöíi, Xuín Quyâ ăaô lùơng leô möơt mònh rasuöịi mođ ặúơc möơt hùng gö öịc ăaâ vïì níịu cho caê cúquan vùn nghïơ khu ùn ăïí cuđng kyê niïơm ngađy sinhnhíơt con Doơc daêi Trûúđng Sún ăùìng ăùĩng, ăau ăaâu nöîinhúâ con, Xuín Quyâ luön nghô vïì con vađ xem ăoâ lađăiïím tûơa tinh thíìn, lađ nguöìn sûâc maơnh lúân lao giuâpchõ vûúơt qua nhûông víịt vaê, nöîi gian khöí, khoâ khùn ăïíthïí hiïơn nhûông khaât voơng saâng taơo Vađ khi nghe kïí laơinhûông giíy phuât cuöịi cuđng Xuín Quyâ chia tay ngûúđibaơn ăúđi ýu thûúng lïn ặúđng vađo chiïịn trûúđng

Quaêng Ăađ: “Trïn ẳnh nuâi cao vuđng tíy Qúị Sún, bađn

tay gíìy guöơc cuêa Quyâ rúđi tay töi, ăöi mùưt ăen trođn líịp laânh saâng chúâp chúâp trïn gûúng mùơt xanh xao thoaâng lûúât trïn nïìn cíy rûđng, röìi biïịn míịt, Quyâ luâc thuâc chaơy theo cho kõp míịy baơn ăöìng hađnh, víîn caâi daâng chuâi chuâi tíịt tûúêi quen thuöơc - caâi daâng cuêa möơt söị phíơn long ăong” khöng ñt ngûúđi taơi buöíi lïî ăaô ngín

ngíịn nûúâc mùưt Trođn 40 nùm ngađy chõ ra ăi, nhûng hađicöịt cuêa Xuín Quyâ cuông chó múâi ặúơc tòm thíịy caâchăíy 3 nùm cuđng vúâi kó víơt lađ chiïịc cùơp toâc bùìng ăuy-

ra coâ khùưc dođng chûô: TÙƠNG CHÕ X QUYÂ - E1 Tûúêngnhúâ Xuín Quyâ thín ýu, nhađ thú Buđi Minh Quöịc ăaô

gûêi gùưm nöîi niïìm riïng vađo “Bađi thú vïì haơnh phuâc”

vađ bađi thú nađy ặúơc NSÛT Vûúng Hađ ngím hoađ ăiïơucuđng tiïịng ăađn tranh, tiïịng saâo reâo rùưt trong buöíi lïîăaô taơo ặúơc nhiïìu xuâc caêm, rung ăöơng lođng ngûúđi.Tiïịp ăoâ lađ nhûông tím sûơ cuêa nhađ thú Thanh Thaêo, nhađvùn Vuô Thõ Höìng, nhađ vùn Nguýîn Khùưc Phuơc,nhûông kó niïơm cuêa ngûúđi thín, baơn beđ nhûông bađithú, bađi haât do NSÛT Thanh Nga, ca sô Hiïìn Anh thïíhiïơn ăaô taơo nïn sûơ nöìng íịm vađ trang troơng cuêa buöíi lïîtûúêng niïơm

Dûúng Thõ Xuín Quyâ ăaô nùìm xuöịng núi ăíịt lađnhDuy Xuýn, nhûng chõ vađ thïị hïơ nghïơ sô - chiïịn sô anhhuđng trong hai cuöơc khaâng chiïịn vò ăöơc líơp tûơ do,thöịng nhíịt ăíịt nûúâc vô ăaơi cuêa dín töơc maôi lađ tíịmgûúng luön ngúđi saâng, lađ aânh sao bùng khöng bao giúđtùưt vò hoơ ăaô söịng möơt cuöơc ăúđi thíơt ăeơp theo tiïịng goơi

Coâ möơt thúđi gian ríịt dađi ca

truđ khöng ặúơc quan tím

Coâ leô tûđ sau Caâch maơng

thaâng Taâm nùm 1945, cuđng vúâi

nhûông tađn dû xíịu xa cuêa chïị ăöơ

phong kiïịn, sinh hoaơt cö ăíìu, hay

haât aê ăađo, vöịn ăaô coâ tiïịng ríịt xíịu

tûđ ăíìu thïị kyê, cuông bõ queât ăi,

khöng thûúng tiïịc Caâc cö ăađo, duđ

haât cođn hay, duđ cođn thanh sùưc

cuông giíịu kyô phaâch, caâc keâp haât

thò gaâc ăađn lïn xađ nhađ, giíịu ăi caâi

hađnh traơng möơt thúđi lađm nghïì haât

xûúâng cuêa mònh ăïí nhíơp vađo

cuöơc söịng múâi Khöng ai daâm haât,

khöng ai daâm ăađn, khöng ai daâm

nhíơn mònh lađ cö ăíìu nûôa Con caâi

caâc ăađo keâp möơt thúđi lûông líîy

böîng ăím ra xa laânh, súơ sïơt cha

meơ mònh Tiïịng xíịu sinh hoaơt aê

ăađo truđm lïn caê xaô höơi Nhùưc ăïịn

cö ăíìu ngûúđi ta súơ Nhùưc ăïịn haât

aê ăađo, ngûúđi ta nghô ăïịn möơt thuâ

ùn chúi lađm cho ngûúđi ta khuynh

gia baơi saên, coâ haơi cho phong hoaâ

vađ luín lyâ Ngûúđi ta cho cö ăíìu lađ

caâi ngûúđi: “Líịy khaâch - khaâch boê

vïì Tađu, líịy nhađ giađu - nhađ giađu

hïịt cuêa” Mađ cuông coâ chöî khöng

oan Vúâi veê thanh thoaât, voâc daâng

cuêa nhûông ngûúđi khöng phaêi chõu

caênh chín líịm tay buđn, caâc cö laơi

kheâo ùn noâi, do ặúơc tiïịp xuâc

toađn vúâi vùn nhín nho sô, nïn

nhiïìu ngûúđi ăaô bõ caâc cö lađm cho

mï míín Coâ ngûúđi phaêi baân

ruöơng, baân nhađ; coâ keê phaêi giíịu

lûúng thaâng, lûđa döịi vúơ con ăïí líịytiïìn ăi haât Nhađ haât laơi lađ núi híịpdíîn nhíịt tríìn ăúđi: nađo caâc cö haâthay, nađo caâc cö tiïịp rûúơu kheâo,nađo caâc cö ăíịm boâp íịm ïm Biïịtbao caênh ăaânh ghen tíìy trúđi núicaâc ca quaân Biïịt bao ăöi vúơ chöìngphaêi ly biïơt, tan cûêa naât nhađ vò cöăíìu Tiïịng xíịu íịy, trùm nùm cođn

in vïịt

Caâc ngûúđi ca thûúê trûúâc ăïìutòm möơt nghïì khaâc kiïịm söịng,giíịu biïơt caâi nghïì ca haât cuêa mònh

ăi Coâ ăađo nûúng phaêi kiïịm möơtgaânh nûúâc cheđ ăöơ nhíơt cho ăïịntíơn luâc cuöịi ăúđi Nhiïìu ăađonûúng líìn höìi kiïịm caâc cöng viïơcăïí ăöơ nhíơt, vađ giíịu biïơt ăi caâinghïì ca haât cuêa mònh, cho duđ noâăaô tûđng ăem laơi ñt nhiïìu vinhquang cho bađ trong thúđi treê trung

Coâ ăađo nûúng trúê vïì vúâi cöngviïơc ăöìng aâng, cöị che líịp ăi caâinghïì ca haât cuêa mònh Gùơp laơi caâcbađ ăïí hoêi vïì ca truđ, caâc bađ cođn runsúơ, caâc bađ khöng daâm noâi Mùơc duđthuúê trûúâc Töí ăaô cho caâc bađ ùnlöơc, cho caâc bađ nhûông hađo quang,nhûng nay thò caâc bađ dûât khoaâtdûât ra khoêi caâi liïn hïơ nađy Tòmgùơp caâc bađ, coâ caêm giaâc nhû hoơăang öm trong mònh möơt khöịi ulúân Coâ bađ traê lúđi giùìn döîi, nhû hùưtnûúâc laơnh vađo ngûúđi ăang hoêichuýơn Líu díìn trong söị hoơ trúênïn kiïu ngaơo, cao ăaơo, nađo traânhgùơp baâo chñ, nađo traânh gùơp truýìn

hònh, nađo traânh caâc cuöơc giao lûu.Khöng ai daâm ăïịn gíìn khiïịn chongûúđi ăađo nûúng giađ nua laơi trúênïn cö ăöơc, thuđ gheât xung quanh,khinh ngaơo moơi ngûúđi trong vađngoađi nghïì

Trong hoađn caênh íịy, chó coâmöơt ngûúđi phuơ nûô, ngûúđi mađ neâttađi hoa vađ ăa tònh cođn in trïnkhuön mùơt ăaô nhùn nheo, mađ neâtkiïu sa lûđng líîy chöịn ca trûúđngcođn trong tûđng ím thanh gioơngnoâi - víng chó coâ ngûúđi íịy lađ daâmnhíơn mònh lađ möơt aê ăađo, nhû bađăaô tûđng noâi lađ bađ daâm ăeo caâibiïín trûúâc ngûơc “Töi lađ aê ăađo” Bađkïí rùìng: Höìi trûúâc coâ míịy önglaônh ăaơo vùn hoâa noâi thùỉng vađomùơt töi rùìng: "Caâi nghïì ca truđ cuêabađ chó phuơc vuơ boơn thûơc dínphong kiïịn, caâi cíy ăaô chïịt, chonoâ chïịt, líịy ăíu hoa mađ núê" Luâcăoâ töi cûúđi: "Röìi xem, hoa coâ núêkhöng?".(Baâo Lao Ăöơng cuöịituíìn, söị 40, ngađy 20.10.1991, tr.5).Ăíịy, thaâi ăöơ cuêa bađ roô rađng vađ tûơtin nhû víơy! Víng, caê cuöơc ăúđicuêa bađ luâc nađo cuông möơt niïìmthuyê chung vúâi nghïì töí Bađ ặúơcTöí cho ùn löơc, ăem cho bađ vinhquang vađ caê ăùưng cay nûôa Bađdaâm söịng cho nghïì töí, chõu vinh,chõu nhuơc vò nghïì Khi bađ bamûúi tuöíi, ăang lûđng líîy chöịn catrûúđng, thi sô Tríìn Huýìn Trínviïịt tùơng bađ bađi thú Síìu chung.Möơt bađi thú mađ tûđng chûô, tûđng lúđi

QUAÂCH THÕ HÖÌ

SÏNH PHAÂCH GIOƠNG SÍÌU GÛÊI BOÂNG MÍY

NGUÝÎN XUÍN DIÏƠN

Tiïịng haât cuêa Quaâch Thõ Höì ăeơp vađ traâng lïơ nhû möơt tođa líu ăađi nguy nga, löơng líîy, mađ möîi möơt tiïịng luýịn laây cao siïu tinh tïị cuêa bađ lađ möơt maêng chaơm kyđ khu cuêa möơt bûâc cûêa voông trong caâi tođa líu ăađi íịy Tiïịng haât íịy vûđa cao sang baâc hoơc, vûđa

mï hoùơc aâm aênh, diïîn taê úê mûâc tuýơt ẳnh nhíịt caâc yâ tûâ cuêa vùn nhín thi sô Nhûông cíu thú tûúêng chûđng ăaô nguê ýn trïn mùơt giíịy böîng ặúơc taâi sinh vađ trúê nïn hađo hoa, sang troơng vađ söịng ăöơng.

hiïíu bađ tûđ gan ruöơt Bađ lađ Quaâch

Thõ Höì nghïơ sô lúân nhíịt cuêa ngađnh

ca truđ trong thïị kyê XX

Cho ăïịn möơt höm, GS Tríìn

Vùn Khï, tûđ Phaâp trúê vïì Öng ghi

ím tiïịng haât cuêa bađ ăïí ăem ăi giúâi

thiïơu vúâi thïị giúâi

Nùm 1978, Höơi ăöìng Ím nhaơc

quöịc tïị cuêa UNESCO vađ Viïơn

Nghiïn cûâu quöịc tïị vïì ím nhaơc so

saânh ăaô trao bùìng danh dûơ cho bađ

vò bađ coâ cöng lao ăùơc biïơt trong

viïơc baêo töìn möơt böơ mön nghïơ

thuíơt truýìn thöịng coâ giaâ trõ vùn

tïn tuöíi cuêa bađ cuđng tiïịng haât catruđ ăöơc ăaâo cuêa Viïơt Nam trúê nïnvang lûđng trong böịn biïín Nùm

1988, taơi Liïn hoan quöịc tïị Ímnhaơc truýìn thöịng taơi BònhNhûúông, coâ sûơ tham gia cuêa 29quöịc gia, bùng ghi ím tiïịng haâtcuêa Quaâch Thõ Höì, ăaơi diïơn choViïơt Nam ặúơc xïịp haơng cao nhíịt

Bađ ặúơc nhađ nûúâc phong tùơngdanh hiïơu Nghïơ sô nhín dín Vađcho ăïịn höm nay, bađ lađ ngûúđi ăíìutiïn vađ duy nhíịt ặúơc phong tùơngdanh hiïơu Nghïơ sô nhín dín

ặúơc phong Nghïơ sô Nhín Dín vïì

ca truđ nûôa Vađ bađ thíơt xûâng ăaângvúâi danh hiïơu nađy Tiïịng haât ca truđăöơc ăaâo, laơ luđng vađ ăíìy sûâc híịpdíîn cuêa Quaâch Thõ Höì ăaô vanglïn, ăaơi diïơn cho Viïơt Nam, lađmraơng rúô cho ím nhaơc vađ vùn hoaâViïơt Nam

Sau ăoâ, Ăađi Tiïịng noâi ViïơtNam múâi ghi ím tiïịng haât cuêa bađ,phaât trong caâc chûúng trònh canhaơc cöí truýìn Nùm 1984, Trungtím Nghe Nhòn (nay lađ Haông PhimTruýìn hònh) töí chûâc lađm phim

“Nghïơ thuíơt ca truđ” (Kõch baên vađăaơo diïîn Ngö Ăùơng Tuíịt) taơi LöîKhï Ăíy cuông lađ dõp tíơp trungnhiïìu nhíịt caâc danh ca, danh cíìmnöíi tiïịng trong giúâi ca truđ nhû:Quaâch Thõ Höì, Nguýîn Thõ Phuâc,Nguýîn Thõ Hađo, Chu Vùn Du,Nguýîn Thïị Tuíịt, Phoâ Ăònh Kyđ,Ăinh Khùưc Ban, Phoâ Thõ Kim Ăûâc,Nguýîn Thõ Muđi Nhađ nghiïn cûâuNgö Linh Ngoơc díîn chûúng trònhvađ ăoơc lúđi bònh cho toađn phim.Nùm 1980, Súê Vùn hoâa Thöng tinHađ Nöơi töí chûâc biïn soaơn cuöịnsaâch Haât Cûêa ằnh Löî Khï, ặúơc

dû luíơn ăaânh giaâ töịt

Nghïơ sô Quaâch Thõ Höì taơ thïịluâc 3h 45 phuât, ngađy 4 thaâng Giïngnùm 2001, tûâc ngađy 10 thaâng Chaơpnùm Canh Thòn Thoơ 92 tuöíi.Trong söí tang ăoơc thíịy dođng chûôcuêa möơt nhađ nghiïn cûâu: “Nghïơ sôQuaâch Thõ Höì ra ăi coâ mang theotíịt caê nhûông gò lađ cao quyâ, sangtroơng vađ baâc hoơc cuêa nghïơ thuíơt catruđ trong thïị kyê XX”

Nghô ăïịn höm bađ míịt, cađngthíịy thûúng bađ, khi míịt, khöng coâăíịt chön Con chaâu phaêi mua möơtmaênh ăíịt míịy meât vuöng bïn GiaThuyơ ăïí lađm núi ýn nghó cho bađ

Ba thûúâc ăíịt ăaô vuđi síu möơt nghïơ

sô tađi hoa, söịng ăaô lađm veê vang cho

ca truđ, danh thúm böịn bïí, cuđng vúâicaê trùm cay nghòn ăùưng, mađ víînsaâng ngúđi lođng thuyê chung vúâi Töívúâi nghïì Nay bađ khuíịt neêo suöịivađng, nhûng tiïịng haât cuêa bađ cođnvang maôi, vúâi non söng nađy, vúâiNSND Quaâch Thõ Höì

Nhađ thú Hoađng Cíìm, möơt

trong nhûông saâng líơp viïn

cuêa baâo Nhín vùn kïí laơi

rùìng, ăuâng lađ ban ăíìu caâc öng ăaô

nghô ăïịn möơt söị ngûúđi khaâc Trûúâc

hïịt lađ Vùn Cao, nhaơc sô nöíi tiïịng,

ăöìng thúđi lađ nhađ thú vađ hoơa sô tađi

hoa Nhûng Vùn Cao lađ ăaêng viïn,

mađ theo quy ắnh luâc bíịy giúđ, ăaêng

viïn khöng ặúơc ặâng ra lađm baâo

ngoađi Muöịn múđi Tríìn Díìn, cíy buât

vùn, thú múâi nöíi trong quín ăöơi

Nhûng Tríìn Díìn vûđa phaêi chõu möơt

viïơc oan ûâc, khiïịn öng phaêi tûơ cûâa cöí

kïu oan, nïn moơi ngûúđi chuýín

hûúâng sang Lï Ăaơt, nhađ thú treê cuôngcoâ viïịt caê vùn xuöi Song cuông nhûVùn Cao, Lï Ăaơt lađ ăaêng viïn, nghôalađ cuông thuöơc trûúđng húơp “bíịt khaêkhaâng” Tònh cúđ sau ăoâ Hoađng Cíìmcoâ gùơp hoơa sô Tríìn Duy ăang ngöìiuöịng cađ phï úê nhađ xuíịt baên MinhĂûâc cuêa Tríìn Thiïịu Baêo Trûúâc ăíịy

ñt líu hoơ vûđa qua möơt lúâp hoơc tíơpchñnh trõ keâo dađi 18 ngađy, vúâi chuê ăïì

“Nhûông tađi liïơu cuêa Maâc, Lïnin,Staline noâi vïì víịn ăïì vùn nghïơ”

Trong ăúơt hoơc tíơp, anh em naêy sinhríịt nhiïìu yâ kiïịn thùưc mùưc vïì vùn hoơcnghïơ thuíơt mađ khöng ặúơc giaêi ăaâp

(Chñnh vò thïị mađ nhûông ngûúđi chuêtrûúng múâi quýịt ắnh ra túđ baâoNhín vùn ăïí nïu nhûông víịn ăïì nađy).Taơi lúâp hoơc, Hoađng Cíìm ăaô biïịt TríìnDuy lađ hoơa sô tíơp kïịt tûđ trong Nam ra,vađ lađ ngûúđi coâ hoơc, thöng minh,nhanh nheơn Nhûông yâ kiïịn thùưc mùưccuêa ngûúđi hoơa sô nađy cho thíịy öng lađngûúđi coâ oâc phï phaân vađ coâ tû tûúêngthoaâng ăaơt Nhađ thú Hoađng Cíìm naêy

ra yâ ắnh múđi Tríìn Duy lađm Thû kyâtođa soaơn baâo Nhín vùn vađ ríịt mûđngặúơc öng nhíơn lúđi Lađ ngûúđi tímhuýịt, coâ traâch nhiïơm vúâi cöng viïơcăaô nhíơn, trong thúđi gian míịy thaâng

VEÔ NHÛ MÖƠT CAÂCH TÛƠ HIÏơN DIÏơN

NGUÝÎN HUY THÙƯNG

Baơn ăoơc quan tím ăïịn ăúđi söịng vùn nghïơ

ăíìu nhûông nùm sau hođa bònh líơp laơi úê

miïìn Bùưc (1954), hùỉn coâ nghe noâi ăïịn

hoơa sô Tríìn Duy Trong phong trađo Nhín

vùn Giai phíím, öng lađ Thû kyâ tođa soaơn

baâo Nhín vùn Vúâi caâc baâo, taơp chñ khöng

thuöơc chuýn ngađnh nghïơ thuíơt, vai trođ

“thû kyâ tođa soaơn” thûúđng do möơt nhađ

vùn, nhađ baâo ăaêm nhiïơm Baâo Nhín vùn

lađ möơt baân nguýơt san chuýn vïì vùn

hoâa, xaô höơi, leô ra cuông theo thöng lïơ nađy

múâi phaêi Sao laơi ăïí möơt hoơa sô lađm Thû

kyâ tođa soaơn? Trong khi trong giúâi vùn

nghïơ luâc bíịy giúđ coâ nhiïìu cíy buât coâ tïn

tuöíi, laơi coâ khaê nùng lađm baâo, leô ra dïî

trúê thađnh “ûâng viïn” hún cho võ trñ nađy

Chín dung Baâc Höì Tranh: Tríìn Duy

cöơng 5 söị, tûđ söị 1, 20-9 ăïịn söị 5,

thaâng 11-1956), hoơa sô Tríìn Duy híìu

nhû chó veô cho baâo, ăöìng thúđi cuông

viïịt ñt nhíịt möơt bađi trïn söị 4, goâp möơt

tiïịng noâi vïì víịn ăïì tûơ do dín chuê

Sau khi ra söị 5, túđ baâo bõ UÊy ban

hađnh chñnh Hađ Nöơi ra thöng baâo

ăoâng cûêa, khöng cho ra tiïịp duđ söị 6

ăaô chuíín bõ xong Sûơ viïơc nađy múê

ăíìu cho möơt chuöîi sûơ kiïơn mađ ta víîn

quen goơi lađ “vuơ Nhín vùn Giai

phíím” Caâc vùn nghïơ sô vađ nhûông

ngûúđi coâ liïn quan ăïìu phaêi chõu

nhûông aâp lûơc ríịt lúân tûđ nhûông ngûúđi

coâ thíím quýìn vađ caê cuêa quíìn

chuâng ăaô ặúơc “hûúâng díîn dû luíơn”

Hoơa sô Tríìn Duy cuông khöng lađ ngoaơi

lïơ Chùỉng haơn, ngađy 13-12-1956 öng

bõ möơt võ laônh ăaơo vùn nghïơ phï lađ

“khuynh hûúâng ắch”, trong möơt liïn

danh vúâi Nguýîn Hûôu Ăang, ngûúđi

ặúơc coi lađ nhín víơt chuê chöịt Möơt

ngađy sau, tïn öng bõ dñnh trong möơt

vuơ xò cùng ăan, khi coâ möơt nhoâm

ngûúđi quaâ khñch ăöơng vïì chuýơn

Nhín vùn, xöng vađo ắnh ăaânh nhađ

quay phim Tríìn Thõnh ăang taâc

nghiïơp úê Höì Tíy Ra lađ hoơ nhíìm

ngûúđi ăoâ lađ Tríìn Duy (do truđng hoơ?)

Anh em ăiïơn aênh phaêi ra ngùn,

Huy Tûúêng, tíơp 3, trang 177-180)

Ăaô hún nùm mûúi nùm kïí tûđnhûông ngađy ăoâ Cuöịi nùm 2008, khiăaô úê tuöíi 88, hoơa sô Tríìn Duy coâ cuöơctraê lúđi phoêng víịn trïn baâo Lao ăöơngvïì nhiïìu sûơ viïơc, trong ăoâ coâ chuýơnNhín vùn Giai phíím Song vïì baênthín mònh, öng chó noâi, “sau Nhínvùn, töi bõ híîng möơt thúđi gian” Cuôngmay, öng ặúơc Xunhasaba ăùơt veôbûu thiïịp trïn luơa Ăöìng thúđi cuông ăïíöng kyâ gûêi tranh úê ăoâ; öng veô khaâ

“nùng suíịt”, chûđng 2, 3 tranh möơttuíìn, nhûng khöng kyâ tïn trïn caâcbûâc tranh gûêi baân Trúê laơi kyê niïơmnhûông ngađy lađm baâo Nhín vùn, öngcho biïịt chó veô cho baâo, nhûngkhöng vùưng mùơt trong caâc ăúơt triïínlaôm nhû "Triïín laôm ăíịu tranh thöịngnhíịt ăíịt nûúâc", "UÊng höơ ăöơc líơpAlgeârie" Hoơa sô khùỉng ắnh: “Töi veôchñnh trõ, minh hoơa ăïì tađi ăíịu tranhchñnh trõ, ăïí coâ sûơ hiïơn diïơn cuêa mònhtrong cuöơc ăíịu tranh cuđng ăíịt nûúâc,dín töơc” (Lao ăöơng Cuöịi tuíìn, 28-122008; Nhaô Thuýn thûơc hiïơn)

Hoơa sô Tríìn Duy sinh nùm 1920trong möơt gia ằnh Hoađng phaâi úê ăíịtăïị ăö Húị Nùm 1940, úê tuöíi haimûúi, öng ra Hađ Nöơi hoơc trûúđng Myôthuíơt Ăöng Dûúng röìi tham gia caâchmaơng Nhûông nùm khaâng chiïịn giankhöí, khöng coâ buât veô, caâc öng phaêilíịy cíy giang ăíơp giíơp ăïí lađm buât

(Cíy giang dai, mïìm, ăíơp giíơp coâthïí duđng ăïí veô ặúơc.) Coâ möơt bûâcöng veô bùìng buât cíy giang ăaô ặúơcgiaêi thûúêng vùn hoâa 1957-1958

Trong phong trađo Nhín vùn Giaiphíím, öng lađ ngûúđi coâ nhiïìu bûâcxuâc, hay coâ nhûông thùưc mùưc, vađ nhûtrïn ăaô noâi, ăaô phaêi chõu khöng ñt hïơluơy Nhûng öng víîn cöị gùưng töìn taơivađ töìn taơi ặúơc bùìng nghïơ thuíơt

Thúđi kyđ ăíìu, öng hay veô luơa, ăúngiaên vò ăoâ lađ chíịt liïơu “kiïịm cúm” cuêaöng (bûu thiïịp Xunhasaba ăùơt veô lađloaơi bûu thiïịp luơa) Nhûng luơa coâ haơnchïị lađ líu ngađy bõ möịc, khöng ăïívônh viïîn ặúơc Öng ăaô nghô ra ặúơccaâch chöịng möịc cho nhûông bûâctranh luơa cuêa mònh Theo öng, kyôthuíơt cuông nhû chíịt liïơu khöng phaêilađ quan troơng, sún mađi hay luơa chó lađphûúng tiïơn ăïí veô thöi , nhû öng ăaô

möơt phong caâch höơi hoơa ăùơc biïơtnađo Coâ chùng chó lađ tòm löịi veô cuêariïng mònh, vúâi caâi göịc ăađo taơo chíu

Íu kïịt húơp vúâi con mùưt nghïơ thuíơthûúâng vïì Nhíơt Baên

Sau ăöíi múâi, hoơa sô coâ cuöơc söịngdïî chõu hún, gùơt haâi ặúơc nhiïìuthađnh quaê hún Öng ăaô coâ hai cuöơctriïín laôm höơi hoơa caâ nhín (1994 vađ2005) cuđng böịn cuöịn saâch ặúơc xuíịtbaên, tíịt nhiïn ăïìu vïì nghïơ thuíơt Trong gia ằnh töi - töi lađ con nhađvùn Nguýîn Huy Tûúêng - coâ lûu giûôhai tíơp saâch thúđi bíịy giúđ: Phíịn ăíìucho thöịng nhíịt, tíơp 1 vađ 2, Nhađ xuíịtbaên Vùn nghïơ, 1956 Hai tíơp saâchtíơp húơp nhûông cíy buât coâ tïn tuöíi vúâinhûông saâng taâc vùn, thú, nhaơc, hoơanoâi lïn khaât voơng thöịng nhíịt ăíịtnûúâc cuêa mònh, tûđ Töị Hûôu, NguýînTuín, Hoađi Thanh, Nguýn Höìng, TuâMúô, Nguýîn Ăònh Thi, Nguýîn XuínKhoaât, Phan Huyđnh Ăiïíu ăïịn TríìnVùn Cíín, Nguýîn Saâng, Tríìn ĂònhThoơ Nïịu nhû úê tíơp 1, chûa coâ sûơhiïơn diïơn cuêa hoơa sô Tríìn Duy, thòăïịn tíơp 2, öng lađ ngûúđi thûơc hiïơntoađn böơ phíìn myô thuíơt cuêa cuöịnsaâch, tûđ veô bòa, minh hoơa, ăïịn phuơbaên chín dung Höì Chuê tõch ặúơc inríịt trang troơng úê ăíìu saâch Bûâc tranhbòa thïí hiïơn möơt cöng trûúđng xíydûơng cíìu trïn miïìn Bùưc xaô höơi chuênghôa, coâ thïí phíìn nađo cođn mang húihûúâng nhûông bûâc tranh hûđng hûơc khñthïị cuêa Liïn Xö thúđi kyđ cöng nghiïơphoâa ăíịt nûúâc nhûông nùm 30 cuêa thïịkyê trûúâc Nhûng úê bûâc chín dung HöìChuê tõch, ta coâ thïí thíịy roô chíịt díntöơc, ăùơc biïơt lađ tíịm lođng thiïịt tha cuêangûúđi veô ăöịi vúâi võ laônh tuơ Coâ thïí,bûâc kyâ hoơa bùìng mûơc Tađu nađy ăaôặúơc hoơa sô cöng böị trong caâc cuöịnsaâch vïì di saên höơi hoơa cuêa mònh, bïncaơnh nhûông bûâc veô khaâc vïì Chuê tõchHöì Chñ Minh mađ öng víîn luön noâiăïịn vúâi lođng thađnh kñnh Trongkhuön khöí bađi viïịt nađy, chuâng töi xinặúơc giúâi thiïơu bûâc chín dung HöìChuê tõch cuđng trang bòa cuöịn saâch

do hoơa sô Tríìn Duy thûơc hiïơn caâchăíy hún nûêa thïị kyê, nhû möơt caâchbađy toê sûơ trín troơng cuêa keê híơu sinhăöịi vúâi möơt hoơa sô lúâp trûúâc mangtrong mònh khöng ñt chûâng tñch cuêa

Trang Thïị Hy tïn thíơt Voô

Troơng Caênh, sinh ngađy9.10.1924, ăaô tham gia troơnveơn hai cuöơc khaâng chiïịn chöịngPhaâp vađ chöịng Myô Hiïơn söịng taơiqú nhađ, huýơn Chíu Thađnh, thõ xaôBïịn Tre

Vïì nhađ vùn Trang Thïị Hy, Tûđăiïín vùn hoơc (böơ múâi) viïịt:

"Trang Thïị Hy chuýn viïịt truýơn ngùưn vađ kyâ Nhûông tíơp truýơn kyâ ăaô xuíịt baên: Nùưng ăeơp miïìn qú ngoaơi (1964), Mûa íịm (1981), Ngûúđi ýu vađ muđa thu (1981), Vïịt thûúng thûâ mûúđi ba (1989), Tiïịng khoâc vađ tiïịng haât (1993) Taâc phíím múâi nhíịt, coâ thïí coi nhû möơt tuýín tíơp cuêa öng: Núơ nûúâc mùưt vađ nhûông truýơn ngùưn khaâc (2001)" Vađ tûđ ăiïín trñch möơt cíu trong möơt truýơn ngùưn cuêa Trang Thïị Hy ăïí noâi vïì quan niïơm nghïơ thuíơt cuêa chñnh taâc giaê: "Töi nghe ăoâ (tûđ cíu chuýơn cuêa chõ baân thuöịc laâ) lađ lúđi rùn daơy ríịt nghiïm coâ giaâ trõ thûâc tónh cao cuêa möơt hiïơn thûơc ăau buöìn nhùưc nhúê ngûúđi cíìm buât ặđng bao giúđ ăaânh míịt caâi ăiïím tûơa ăaâng tin cíơy cuêa mònh lađ nöîi ăau khöí lúân cuêa söị ăöng thíìm lùơng".

Ngađy ăoâ, töi úê bïn binh víơn cuđngLûu Kiïíng Xuín - möơt nhađ vùn ăùơcNam böơ qú Cíìn Giuöơc, Long An TûXuín vöịn lađ trung uyâ laâi trûơc thùngcuêa quín ăöơi Sađi Gođn, nhûng lađ cú súêcaâch maơng úê nöơi thađnh, cöơng taâc viïn

cuêa nhoâm Tin Vùn - tïn möơt túđ taơpchñ vùn nghïơ thiïn taê coâ liïn hïơ vúâicaâch maơng Tû Xuín sau ăoâ ăaô lïnchiïịn khu, viïịt truýơn vađ buât kyâ coânhín víơt lađ lñnh Sađi Gođn, nïn ặúơcặa vïì ban tuýn truýìn binh víơn.Cođn töi chó lađ anh sinh viïn múâi töịtnghiïơp úê Hađ Nöơi, vađo böơ ăöơi chûalíu, cuông lađm tuýn truýìn binh víơncho ăađi phaât thanh, röìi ăi B2, röìi vïìban binh víơn, röìi Chuâng töi chúivúâi nhau do coâ chuât maâu vùnchûúng, vađ möîi líìn, khi chuýơn trođvïì vùn hoơc, bao giúđ Tû Xuín cuôngleâo vađo caâi tïn Trang Thïị Hy dûúâibiïơt danh thín míơt lađ Tû Sím: "Tuikhoaâi cha Tû Sím nađy, vùn chaê kyômađ síu, laơi ăuâng gioơng Nam böơ!" Duđ chûa gùơp Trang Thïị Hy, cuôngchûa coâ may mùưn ăoơc vùn öng -trong rûđng míịy thûâ vùn chûúng cođnhiïịm hún caê chuöơt hay rùưn möịi -nhûng töi tûơ nhiïn coâ caêm tònh vúâiTrang Thïị Hy tûđ ăoâ Qua Tû Xuín,töi cođn biïịt Tû Sím lađ ngûúđi coâ "hoađncaênh" coâ tím traơng vađ nhiïìu luâc ríịtbuöìn, cö ăún nûôa Nhû thïị laơi giöịng

Tû Xuín vađ töi Coâ líìn Tû Xuín ruêtöi ăi sang cûâ cuêa ban vùn nghïơ Rchúi, thùm Tû Sím Chuâng töi míịtnûêa ngađy trúđi bùng qua nhûông traêngcoê voi vađ rûđng díìu ăïịn vúâi Tû Sím,tiïịc thay öng laơi ăi cöng taâc chiïịntrûúđng, khöng coâ úê cûâ Hai chuâng töiặúơc Anh Ăûâc tiïịp taơi nhađ, ăaôi möơtbûôa cúm coâ thõt hùỉn möơt con gađ -

TRANG THÏỊ HY

“GIOÂ ẶA

GIOÂ ĂÍÍY ”

THANH THAÊO

Coâ thïí noâi caê ăúđi Trang Thïị Hy

thuíơn theo nhûông con "gioâ ặa

gioâ ăííy" Goơi nhûông con gioâ íịy lađ

söị phíơn cuông ặúơc, mađ goơi lađ sûơ

tònh cúđ vö thûúđng cuông xong!

Nghe noâi, höìi úê chiïịn khu miïìn

Ăöng Nam böơ, Trang Thïị Hy luön

thuê sùĩn vađi trùm lûúôi cíu ăïí

giùng cíu kiïịm caâ, hay öng coâ

biïơt tađi bùưt nhaâi bùm chaê, cíu

rùưn möịi, biïịn nhûông ăiïìu khöng

thïí thađnh coâ thïí, viïịt chíìm chíơm

nhûông cíu vùn trong khi chúđ míịy

gaô chuöơt sa bíîy trong nhûông ăïm

rûđng laơnh

Trang Thïị Hy ăaô 83 tuöíi, cíìu

Raơch Miïîu múâi lađm xong, nhûng

ăoaơn ặúđng vö nhađ öng víîn sònh

líìy Bao giúđ? Víng, bao giúđ

chuâng töi gùơp laơi nhau?

"gioâ ặa gioâ ăííy vïì ríîy ùn cođng vïì söng ùn caâ vïì ăöìng ùn cua"

ăiïìu quaâ hiïịm úê rûđng höìi íịy Thöi

thò öng anh Tû Sím cuông xaâ cho,

töi vúâi Tû Xuín chùỉng qua cuông

"gioâ ặa gioâ ăííy vïì cûâ ùn gađ" chûâ

chuâng töi khöng cöị yâ Höm ăoâ, trúê

vïì qua traêng coê voi, vađ töi viïịt

ặúơc bađi thú "Nhûông díịu chín qua

traêng coê" Íu cuông lađ caâi duýn

vúâi Trang Thïị Hy, díîu chûa gùơp

ặúơc öng, nhûng nhúđ chuýịn

thùm huơt öng mađ líơn lûng ặúơc

bađi thú khöng ăïịn nöîi nađo, víơy lađ

íịm buơng!

Caâch ăíy míịy nùm, khi gûêi

tùơng töi tuýín tíơp truýơn ngùưn

"Núơ nûúâc mùưt vađ nhûông truýơn

ngùưn khaâc" - laôo nhađ vùn Trang

Thïị Hy ăïì tùơng: "Tùơng Thanh

Thaêo, ngûúđi trúê vïì vuđng Thaâp

Chađm cođn ăïí laơi úê rûđng giađ

phûúng Nam nhûông "díịu chín

trïn traêng coê" Möơt lúđi ăïì tùơng vûđa

tònh caêm vûđa "kyô" - ăuâng vùn chíịt

Trang Thïị Hy Hoaâ ra úê ăúđi víîn coâ

nhûông tûúng húơp tònh cúđ nhû thïị,

"gioâ ặa gioâ ăííy" chuâng töi qua

nhûông caânh rûđng miïìn Ăöng

nhûông bûng biïìn Ăöìng Thaâp ăïí

cuöịi cuđng, duđ ngûúđi vïì Bïịn Tre

"ặâng nhû boâng dûđa", keê trúê laơi

qú nhađ miïìn Trung nûúng boâng

thaâp Chađm, ùn don vađ caê ùn ăođn,

chuâng töi laơi gùơp nhau ùn cua

Víng, ùn cua cöịm Ngay taơi thõ xaô

Bïịn Tre, saât meâ söng Hađm Luöng

hùỉn hoi Töi, nhađ thú Chim Trùưng

vúâi nhađ giaâo daơy vùn Nguýîn Tíịn

Huy tûđ Sađi Gođn vïì Bïịn Tre thùm

laôo trûúơng Trang Thïị Hy Chim

Trùưng ăaô ngoât 70 mađ tay laâi cođn

"luơa" lùưm! Nghe noâi úê qú töi coâ

öng chuê tõch ñt tuöíi hún Chim

Trùưng nhûng múâi vïì hûu, nhúâ tiïịc

möơt thúđi vađng son oanh liïơt nïn

"Buöíi saâng öng mùơc aâo ăi giađy ra

ặâng ngoađi ặúđng" chúđ xe, kïịt

luíơn theo thú Tríìn Vađng Sao thò

öng lađ "möơt ngûúđi ýu nûúâc mònh"

Ăûâng chúđ xe, díîu xe khöng ăïịn, lađ

cođn muöịn lađm viïơc, lađ cođn "ýu

nûúâc mònh", chûâ sao! Chim Trùưng

cûúđi ngíịt, noâi lađ anh sùĩn sađng ra

Trung laâi xe híìu "möơt ngûúđi ýu

nûúâc mònh" íịy Anh vöịn hím möơ

ùn cua cöịm, thûâ cua hai da vûđa löơtchûa líu, coâ gaơch beâo vađ mïìm, haơpvúâi rùng coê laôo nhađ vùn

Löî Tíịn coâ biïơt tađi lađ viïịt nhíịn,möîi cíu vùn lađ möơt con soâng, consau cao hún, maơnh hún con trûúâc

Tchekhov thuâ nhíơn lađ mònh khöngthíơt ăam mï trong bíịt cûâ viïơc gò,caê lađm thuöịc vađ viïịt vùn Töi noâivúâi Nguýîn Quang Saâng, anh viïịtvïì töi ăuâng caê, chó coâ caâi nađy lađ sai:

Trang Thïị Hy quýịt söịng chïịt vúâivùn chûúng Khöng coâ ăíu! Töi chódaâm lađ "ngûúđi tònh thoaâng chöịc"

cuêa vùn chûúng thöi Töi khöng ùnthua ăuê vïì bíịt cûâ caâi gò Ăoâ lađ caâidúê nhíịt cuêa töi Kïí caê giaêi thûúêngmađ ngûúđi ta ắnh trao cho öngröìi thöi? ÛĐ, caê giaêi thûúêng

Nhûng töi phaêi thuâ nhíơn lađ töi coâsöịc nheơ, vò khi nghe thöng baâo cûânhû ăaô "ặúơc röìi", töi lúô daơi khoevúâi míịy ngûúđi bađ con ngheđo, lađ TûSím sùưp khaâ, coâ moân tiïìn to, seôbiïịu míịy anh em chuât ẳnh tiïuchúi Nađo ngúđ Coi nhû töi noâi döịihoơ Khöng noâi döịi ăíu, anh Tû,nhûng lađ noâi chûa thađnh sûơ thíơt

Quaân ùn Trûúng Kyâ, laôo nhađ vùnkheô khađng gùưp miïịng caâ cheôm khongoât (kho ngoơt) coâ ăïí chanh, chiïunguơm rûúơu vang trùưng Alsacechaânh hiïơu mađ Chim Trùưng mangtûđ Sađi Gođn xuöịng Löî Tíịn noâi "nhađvùn nhû con bođ ùn coê khö rúm khönhûng phaêi cho ăúđi sûôa tûúi" Töiăïị: caâ cheôm vúâi vang Phaâp cuông lađcoê khö sao anh Tû ? Laôo nhađ vùncûúđi móm móm ÚÊ ăúđi, nhû Gorkiphín loaơi, thò coâ hai kiïíu chïịt: möơtlađ chaây buđng lïn, hai lađ muơc raô Töithuöơc loaơi thûâ 2 Nhûng cöị gùưnglađm sao muơc raô coi cho ặúơc Kïí caêbuđng chaây, cuông ặđng buđng chaâykhoâ coi, phaêi hön anh Tû? Laơi cûúđimóm móm Cua cöịm nađy ùn ăíơm,cua cuông phaêi túâi kyđ, ùn múâi ngon,nûôa lađ vùn chûúng Trang Thïị Hyăeo bïn thùưt lûng möơt ăiïơn thoaơiloaơi xõn nhíịt, dûúđng nhû coâ kïịt nöịitoađn cíìu, mađu baơc saâng loaâng

Thónh thoaêng öng laơi moâc ăiïơnthoaơi, múê nùưp, chiïu möơt nguơm

Möơt nguơm thöng tin toađn cíìu?

nïịp, uöịng thûê coi, ngon hún rûúơuTíy ăoâ! Chuâng töi cûâ trođ chuýơnlai rai khöng ăíu vađo ăíu Boângtöịi len nheơ vađo quaân trïn nhûôngbûúâc chín međo, vađ trong aânh chíơpchúđn, mùưt öng laôo nhađ vùn líịp laây.Ngûúđi nhû thïị coâ khi biïịt mađkhöng noâi, coâ khi noâi nûêa cíunhûông gò mònh nghiïìn ngíîm troơnăúđi Nûêa cíu cođn laơi, ăïí gioâ söngHađm Luöng giaêi quýịt

Höìi trûa, luâc ngöìi vúâi TrangThïị Hy trong vûúđn dûđa nhađ öng,töi ăïí yâ vûúđn dûđa nhađ bïn coânhûông miïịng thiïịc trún bïì röơng ăöơ

3 tíịc bao quanh thín dûđa Ngaơcnhiïn töi hoêi, laôo nhađ vùn cho biïịt,ăoâ lađ caâch ngùn chuöơt ùn dûđa.Chuöơt dûđa úê xûâ cuđ lao nađy rùng sùưcvađ chõu khoâ lao ăöơng Chuâng phaêigùơm xuýn qua voê dûđa, xuýn caêgaâo dûđa múâi ùn ặúơc cúm dûđa Ùncúm dûđa nhûng khöng uöịng nûúâcdûđa, mađ chó uöịng nûúâc mûúng.Nïn chuâng phaêi tređo lïn leo xuöịng.Nhûông miïịng thiïịc kia khaâc nađonhûông "cöơt múô" ăöịi vúâi chuâng.Xuöịng cuông teâ "bõch", mađ lïn cuôngteâ "bõch" Nhûng töi khöng coâ tiïìnbao thiïịc quanh thín dûđa nhađmònh, möîi miïịng thiïịc túâi 30 nghònăöìng líơn Nghôa lađ vò ngheđo mađöng coâ tònh thûê ăaơo? Töi choơc Töibíy giúđ "ăïm nghe dûđa ruơng ngađynhòn chuöơt rúi", kïí caê dûđa vađ chuöơthađng xoâm Nhûông tiïịng rúi íịy,nghe buöìn lùưm Töi nhòn daâng önglaôo líìm luôi ăi con ặúđng ăíịt líìy löơidoơc búđ mûúng vïì nhađ mònh, luâcchuâng töi chia tay nhau Biïịt ăíu

au revoir (taơm biïơt) chùỉng lađ adieu(vônh biïơt) Öng noâi, gioơng nguđinguđi Líìn ăíìu tiïn sau 24 giúđ gùơpnhau, töi nghe möơt thoaâng híîngnhû ăaô tûđng ăoơc "nhûông öí gađkhöng khñ" coâ ríịt nhiïìu trong vùnöng Nhûông cuâ híîng nhûông öí gađnhûông khoaêng lùơng nhû thïị trongvùn Trang Thïị Hy bao giúđ nghe laơiăoơc laơi cuông khiïịn töi nguđi nguđi.Öng ăaô 83 tuöíi, cíìu Raơch Miïîu múâilađm xong, nhûng ăoaơn ặúđng vönhađ öng víîn sònh líìy Bao giúđ?Víng, bao giúđ chuâng töi gùơp laơi

VUÔ TÑN

Míịt möơt chín

chûâ khöng míịt

caâi ăíìu nghïơ sô

Nùm 1948, khi múâi 15 tuöíiöng ăaô lađm buöìng töịi úê An toađnkhu, ặúơc traâng phim cho ngađnhăiïơn aênh, khi hođa bònh líơp laơi öngtrúê vïì Thuê ăö Hađ Nöơi vađ bùưt ăíìusûơ nghiïơp cíìm maây cuêa mònh

Nhúđ sûơ kiïn trò vađ niïìm say mïhoơc hoêi, öng ăaô lađm töịt cöng viïơccuêa mònh Ăïịn nùm 1957, öng

chñnh thûâc trúê thađnh phoâng viïnaênh cuêa TTXVN vađ Vuô Tñn luöntòm cho mònh möơt caâch saâng taâcriïng biïơt nhíịt Duđ cuđng chuơp möơtchuê ăïì nhûng öng laơi coâ goâc ngùưmkhaâc, nhúđ sûơ nhaơy caêm vïì nghïơthuíơt vađ chñnh trõ Coâ leô vò víơy mađöng ăaô ghi laơi ặúơc nhûông khoaênhkhùưc ăùơc biïơt nhíịt cuêa lõch sûê

NGUÝÎN THÕ THU HAĐ

Töi ăïịn ngöi nhađ 16A döịc Thoơ Laôo - Ăöìng Nhín - Hađ Nöơi khi bađ Nguýîn Thõ Tuy vúơ nhiïịp aênh gia Vuô Tñn ăang luơi cuơi níịu bûôa trûa cho öng Ăaô hún 8 nùm nay öng bõ bïơnh nùơng phaêi nùìm möơt chöî Moơi sinh hoaơt cuêa öng ăïìu nhúđ vađo sûơ chùm soâc cuêa ngûúđi vúơ thín thûúng vađ cö giuâp viïơc Nghe bađ Tuy kïí vïì cuöơc ăúđi öng, möơt thûúng binh, cûơu phoâng viïn aênh cuêa TTX Viïơt Nam töi khöng khoêi ngaơc nhiïn vïì nghõ lûơc, yâ chñ vađ niïìm say mï saâng taâc cuêa öng

Vúơ chöìng nghïơ sô nhiïịp aênh Vuô Tñn

“Ngađy muđa trïn sín kho húơp taâc”

“Baâc Höì ăi boê phiïịu líìn cuöịi”

Thaâng 5 nùm 1972 öng lađm Ăöơi

trûúêng ăöơi phoâng viïn chiïịn

trûúđng, tûâc töịc vađo Quaêng Trõ vúâi

nhiïơm vuơ truýìn tin, aênh söịng

ăöơng taơi chiïịn sûơ Ăïí coâ ặúơc

nhûông bûâc aênh phaên aânh tinh thíìn

anh huđng trong chiïịn ăíịu cuêa dín

quín Thađnh Cöí, Vuô Tñn ăaô bíịt

chíịp bom ăaơn chiïịn tranh nguy

hiïím vađ öng ăaô truâng möơt maênh

bom bi khoan cuêa ắch vađo chín

Do hoađn caênh ăíịt nûúâc thúđi kyđ ăoâ

cođn gùơp nhiïìu khoâ khùn, thiïịu

thöịn thuöịc men, nhín viïn y tïị,

vïịt thûúng cuêa öng khöng ặúơc

chûôa trõ kõp thúđi nïn sau ăoâ caâc baâc

sô ăaô quýịt ắnh thaâo khúâp göịi cuêa

öng

Khöng ăuê ăiïìu kiïơn ăïí ăi chuơp

aênh, öng vïì lađm biïn tíơp aênh úê

TTXVN, hûúâng díîn nghiïơp vuơ cho

caâc phoâng viïn treê nhûng do

lođng ăam mï saâng taơo ăaô ngíịm

vađo maâu, öng laơi vaâc maây lïn

ặúđng Öng ăaô coâ möơt chuýịn ăi

xuýn Viïơt vúâi ngûúđi baơn ăöìng

hađnh chñnh lađ ngûúđi vúơ ýu quyâ

cuêa öng, bađ Nguýîn Thõ Tuy, vòtheo öng: “Öng chó míịt möơt chínchûâ khöng míịt caâi ăíìu nghïơ sô”

Lođng ýu nghïì vađ sûơ say mï ăaôgiuâp öng chiïịn thùưng ặúơc tíịt caê

Öng ăaô cho ra ăúđi möơt loaơt nhûôngtaâc phíím nghïơ thuíơt khùưp tûđ Bùưctúâi Nam ặúơc trûng bađy trongcuöơc triïín laôm aênh Vuô Tñn nùm

1994

Trong cuöơc triïín laôm nađy caâctaâc phíím cuêa öng ặúơc chia lađm 3maêng roô rïơt:

Maêng thûâ nhíịt: Thúđi ăiïím Viïơt

Nam khöi phuơc vađ phaât triïín kinhtïị, xíy dûơng chuê nghôa xaô höơi, khiăoâ öng ăang lađ phoâng viïn aênhthûúđng truâ cuêa TTX úê Haêi Phođng

Trong maêng ăïì tađi nađy öng coâ 2bûâc aênh ặúơc nhíơn hai giaêi thûúêngtrong cuöơc thi aênh cuêa töí chûâc Nhađ

baâo quöịc tïị (OIJ): “Ngađy muđa trïn

sín kho húơp taâc” (giaêi nhò, 1960),

“Xoâa naơn muđ chûô” (giaêi ba, 1962)

vađ “Bïn dođng Tam Baơc” (giaêi nhíịt

cuöơc thi aênh nghïơ thuíơt toađn quöịclíìn thûâ nhíịt nùm 1963)

Maêng thûâ hai: Nhûông ngađy úê

chiïịn trûúđng vúâi tû caâch lađ möơtphoâng viïn aênh chiïịn trûúđng cuêaTTXVN, Vuô Tñn ăaô chúâp ặúơcnhûông bûâc aênh thûơc sûơ gíy xuâc

ăöơng ngûúđi xem nhû “Baâc Höì gùơp

chõ Mñ Ăoan ngûúđi Tíy Nguýn”,

hoùơc theo bûúâc chín giao liïn lađm

ta nhúâ laơi möơt thúđi ăíìy gian khöícuêa caâc chiïịn sô vûúơt Trûúđng Sún

Bûâc aênh “Trung ăoađn 56” öng ăaô

ghi laơi phuât lõch sûê cuêa caâch maơnglím thúđi Viïơt Nam tiïịp nhíơnnhûông ngûúđi con líìm ặúđng laơc löịiquay trúê vïì vúâi caâch Maơng Hònhaênh Baâc Höì vađ ăoađn duông sô miïìnNam lađ bûâc aênh ặúơc in vađ phaâthađnh röơng raôi trïn toađn quöịc, bûâc

“Nhađ chaâu úê ăíu” vúâi ăöi mùưt treê

thú trong veo, ngú ngaâc trûúâc sûơtađn khöịc cuêa chiïịn tranh ăaô khiïịnngûúđi xem thûơc sûơ caêm ăöơng,nhiïìu bûâc aênh ăaô ghi laơi caênh böơăöơi ta díìm mònh dûúâi söng hađngùưn ăï vúô cûâu dín

Maêng aênh thûâ ba: lađ thúđi kyđ ăöíi

múâi, öng ăaô ăi doơc cung ặúđng

“Bïơ ăúô hođa bònh”