Văn hiến việt nam 2009 12

Hiïơn VUSTA lađ ngađnh coâ nhiïìu baâo chñ nhíịt nûúâc,trong ăoâ coâ túđ nhíơt baâo Ăíịt Viïơt ngađy cađng thïí hiïơn roôneât vai trođ cíơp nhíơt thöng tin trong lađng baâo Viïơt Nam.Nhû

Nhûông ngađy nađy, töi

thûúđng nhúâ síu sùưc

nhûông gò ăaô qua vađ nghô

vïì hiïơn taơi Suy nghô cuêa töi lađ lađm

sao giûô ặúơc ăíịt nûúâc möơt caâch

vûông chùưc Vađ phaêi xíy dûơng ăíịt

nûúâc huđng maơnh

Möơt trong nhûông ăiïìu quan

troơng lađ phaêi lađm thïị nađo ăïí quín

ăöơi ta ngađy cađng maơnh lïn Ăoâ lađ

quín ăöơi caâch maơng, möơt quín ăöơi

cuêa nhín dín, möơt quín ăöơi vò

nhín dín vađ möơt quín ăöơi khöng

cho pheâp bíịt cûâ ai ăaânh baơi

Quín ăöơi Viïơt Nam khöng

phaêi lađ möơt triïơu, hai triïơu quín

mađ lađ toađn thïí dín töơc Viïơt Nam

nađy Trong lõch sûê, chuâng ta ăaô

giađnh chiïịn thùưng vò ăoâ lađ cuöơc

chiïịn tranh nhín dín, toađn dín

ăaânh giùơc vúâi quín ăöơi lađ nođng

cöịt

Bíịt cûâ nûúâc nađo cuông coâ Töí

quöịc cuêa mònh Bíịt cûâ nhín dín

nađo cuông muöịn söịng hođa bònh ăïí

xíy dûơng ăíịt nûúâc Chiïịn tranh

chó lađ chuýơn chùỉng ăùơng ặđng

Nûúâc ta lađ möơt trong nhûông

nûúâc bõ caâc nûúâc lúân, caâc lûơc lûúơng

xím lùng nhiïìu nhíịt, dađi ngađy

nhíịt Coâ cuöơc bõ xím lùng, lïơ thuöơc

hađng nghòn nùm, coâ cuöơc bõ lïơ

thuöơc xím chiïịm hađng trùm nùm

vađ coâ cuöơc hađng chuơc nùm

Dín töơc Viïơt Nam ýu nûúâc

nöìng nađn vađ khaât khao chung

söịng hođa bònh, khöng gíy chuýơn

vúâi bíịt kyđ ai ăïí chùm lo cuöơc söịng

Nhûng mađ nhúâ rùìng bíịt cûâ ai ăïịn

xím lùng nûúâc ta thò coâ thïí noâi lađ

khöng ặúơc quýìn

Töi tin tûúêng chuâng ta hoađn

toađn coâ ăuê khaê nùng xíy dûơng möơt

lađ chuâng ta phaêi khùưc phuơc nhûôngnhûúơc ăiïím vïì vuô khñ, kyô thuíơt

Möơt quín ăöơi caâch maơng, chñnhquy, ăíìy ăuê vuô khñ hiïơn ăaơi vađăiïím tûơa phña sau lađ möơt nhín dínýu nûúâc nöìng nađn, thò bíịt kyđnûúâc nađo, thïị lûơc nađo cuông khöngthïí ăaânh baơi Chuâng ta phaêi phíịnăíịu bùìng ặúơc ăïí dín töơc takhöng bao giúđ phaêi quay trúê laơinhûông cú cûơc khi bõ xím lùng nûôa

Trong xu thïị hođa bònh, húơp taâccuđng phaât triïín thò bíịt kyđ möơthađnh ăöơng ăe doơa, xím lûúơc nađocuông taơo nguy cú ăöịi vúâi hođa bònh,öín ắnh trong khu vûơc, taâc ăöơngtrûơc tiïịp ăïịn lúơi ñch quöịc gia cuêacaâc nûúâc xung quanh Tuy nhiïn,khöng phaêi vò víơy mađ chuâng ta múhöì, aêo tûúêng Nhûông hònh thûâcxím lùng múâi hiïơn nay tinh vi hún,khoâ nhíơn biïịt hún trûúâc ríịt nhiïìunhû xím lùng kinh tïị, xím lùng

vùn hoâa, nûúâc lúân cheđn eâp, bùưt cheơtnûúâc nhoê vïì kinh tïị

Chuâng ta hïịt sûâc giûô gòn hođabònh, tön troơng caâc nûúâc nhûngchuâng ta cuông khöng thïí chíịpnhíơn bõ cheđn eâp líịn lûúât maôi.Biïín Ăöng hiïơn nay lađ thaâchthûâc trûơc tiïịp, hiïơn hûôu vúâi sûơtham gia cuêa nhiïìu nûúâc nhiïìubïn trong khu vûơc Tranh chíịpBiïín Ăöng thò xûa nay víîn thïị vađhiïơn nay cođn gay gùưt khöịc liïơt hún

do tađi nguýn biïín phong phuâ úêkhu vûơc nađy

ÛÂng xûê cuêa chuâng ta lađ hïịt sûâctòm caâch xíy dûơng hođa bònh, tòmcaâch giaêi quýịt víịn ăïì bùìng conặúđng ăađm phaân thûúng lûúơng Nhûng chuâng ta cuông khöng thïínhín nhûúơng nïịu ai ăoâ cûâ ăi maôicon ặúđng ăeđ neân hay phaâ phaâchcöng cuöơc xíy dûơng, phaât triïín ăíịtnûúâc cuêa Viïơt Nam

DÍN VIÏƠT NAM

GIÛÔ ĂÍỊT NÛÚÂC VÛÔNG CHÙƯC

VAĐ XÍY DÛƠNG ĂÍỊT NÛÚÂC HUĐNG MAƠNH

TRUNG TÛÚÂNG ĂÖÌNG SÔ NGUÝN

22 Tïị tûêu Khiïịu Nùng Tônh

ĂINH XUÍN LÍM

24 Chûô hiïịu qua caâc ăiïơu hođ miïìnTrung

NGUÝÎN ẶÂC TÙNG

28 Ăïìn thúđ vua Bađ giûôa ăíịt Thuê ăö

HÖÌ SÔ TAÂ

31 Nhaơc vang lïn trong ằnh

NGUÝÎN XUÍN DIÏƠN

32 Ngûúđi nghïơ sô Quan hoơ

HOAĐNG CHÍU KYÂ

44 Thíìy Taơ Quang Bûêu - nhûông bađihoơc cho höm nay

CHU MAƠNH CÛÚĐNG

64 Esenin - súơi díy ăađn thiïn nhiïnNga

NGUÝÎN TROƠNG TAƠO

68 Ichiyö - thiïn tađi cuêa tuöíi xuínvônh cûêu

PHAN NHÍƠT CHIÏU

70 Núi dûđng chín cuöịi cuđng cuêanhûông chiïịn sô ăíịu tranh vò tûơ do

IOGINDER CHAWLA

VÙN HIÏỊN

VIÏƠT NAM

Taơp chñ xuíịt baên 02 kyđ/thaâng

Kyđ chñnh ra ngađy 25 hađng thaâng

Kyđ chuýn ăïì Vùn hoâa - Kinh tïị ra ngađy 10 hađng thaâng

Giíịy pheâp hoaơt ăöơng baâo chñ söị 397/GP-BVHTT

Vùn phođng Ban chuýn ăïì

Söị 6 - lö 12 B Trung Yïn - Trung Hođa - Hađ Nöơi

ĂT/Fax: 04.37831962

Cú quan ăaơi diïơn taơi TP.HCM

288B, An Dûúng Vûúng, Quíơn 5, TP.HCM

ĂT: 08.8353878

Cú quan ăaơi diïơn taơi miïìn Trung vađ Tíy Nguýn

Tíìng 5 Khaâch saơn Eiffel, 117 Lï Ăöơ, Ăađ Nùĩng

TS Phaơm Viïơt Long

Phoâ Töíng Biïn tíơp Thûúđng trûơc

NB Nguýîn Thïị Khoa

Phoâ Töíng Biïn tíơp

TS Nguýîn Minh San

NB Tríìn Ăûâc Trung

Trûúêng ban Trõ sûơ

NB Nguýîn Hoađng Mai

Giaâm ăöịc cú quan ăaơi diïơn taơi TP.HCM

NB Voô Thađnh Tín

Phoâ Giaâm ăöịc cú quan ăaơi diïơn taơi TP.HCM

Höơi ăöìng Biïn tíơp

Thûúơng tûúâng Nguýîn Nam Khaânh - GS Vuô

Khiïu - GS.NSND Tríìn Baêng - GSTS Tríìn Vùn

Khï - GS Trûúđng Lûu - GSVS Höì Sô Võnh - NS

Vuô Maôo - GSTS Thaâi Kim Lan - NSND TS

Phaơm Thõ Thađnh - NSND Ăùơng Nhíơt Minh - TS

Ăoađn Thõ Tònh - GSTS Nguýîn Thuýịt Phong

Tađi trúơ phaât hađnh

Doanh nghiïơp saâch Thađnh Nghôa

TP Höì Chñ Minh

In taơi

C ontents

DECEMBER/2009

4 Culture and cooperation in the

developed strategy of VUSTA

HOANG CHUONG

6 Need the medals in the public

NGOC ANH

8 To fall in love

NGUYEN TRI TRUNG

12 Discuss more Gongs of Thuong

people

DUONG DINH MINH SON

16 The old bell halt-opens the 1300

last-year history of Vietnam

TRAN VAN MY

18 Recollects of a nephew whose

grandfather is the leader of

Cremmonial music and songs Band in

the South Dynasty

NGUYEN DAC XUAN

22 Offering wine Khieu Nang Tinh

DINH XUAN LAM

24 “Fillal piety” in the ditty of the

Middle

NGUYEN DUC TANG

28 The love duet artist

NGUYEN THE KHOA

31 To resound music in the pagoda

NGUYEN XUAN DIEN

32 Sino-Vietnamese culture exchanges

of the Dinh Dynasty-the previous Le

Dynasty-Ly Dynasty

TRAN NINH HO

38 Legend of The Greattutor Tran Thu

Do liquiding the genie snake

TRAN QUOC THINH

40 How are we aware of traditional artexactly?

NGUYEN VAN HOAN

58 Think of Thai Kim Lan poetry

NGUYEN THI HOANG

60 Lao Cai in my eyes

AN BINH

62 Who do eat “sang” vegetable inHuong Pagoda?

CHU MANH CUONG

64 Esenin-musical string of Moscownature

NGUYEN TRONG TAO

68 Ichiyo-the genius of forever young

PHAN NHAT CHIEU

70 The place last stopping of soldersfighting for freedom

IOGINDER CHAWLA

Trûúác hïët, tưi muưën giúái thiïåu àưi nết vïì Trung

têm Nghiïn cûáu Bẫo tưìn & Phất huy Vùn hoấ

Dên tưåc - mưåt tưí chûác mâ àấng ra theo cưng vùn

àïì nghõ cuãa àưìng chđ Nguyïỵn Khoa Àiïìm - Uyã viïn Bưå

Chđnh trõ, Bđ thû Trung ûúng, Trûúãng ban Tû tûúãng

Vùn hoấ Trung ûúng - (thấng 3/2003) phẫi lâ thânh

viïn cuãa Liïn hiïåp cấc Hưåi Vùn hổc nghïå thuêåt ViïåtNam, nhûng theo hiïåp thûúng giûäa nhẩc sơ Trêìn Hoân,Chuã tõch vâ Giấo sû, hoẩ sơ Vuä Giấng Hûúng - PhốChuã tõch thûúâng trûåc Liïn hiïåp VHNTVN, cuâng Giấo

sû - Viïån sơ Vuä Tuyïn Hoâng - Chuã tõch vâ PGS.TS Hưì

Uy Liïm - Phố Chuã tõch kiïm Tưíng Thû kyá Liïn hiïåp

VÙN HỐA VÂ GIAO LÛU HÚÅP TẤC TRONG CHIÏËN LÛÚÅC PHẤT TRIÏÍN CUÃA VUSTA

GS HOÂNG CHÛÚNG

Ngây 11 thấng 12 nùm 2009 tẩi Hưåi trûúâng KS Hưì Cưn Sún (Hẫi Dûúng) gêìn 100 àẩi biïíu thuưåc Liïn hiïåp cấc Hưåi Khoa hổc - Kyä thuêåt Viïåt Nam (VUSTA) cuâng àẩi diïån cuãa UNDP quưëc tïë vâ Viïåt Nam àậ tham gia Hưåi thẫo àống gốp yá kiïën hoân thiïån Chiïën lûúåc phất triïín Liïn hiïåp cấc Hưåi Khoa hổc Kyä thuêåt Viïåt Nam giai àoẩn 2010 - 2020 Dûúái àêy lâ

GS.TS Hưì Uy Liïm vâ GS Hoâng Chûúng trao àưíi vúái àẩi biïíu nûúác ngoâi tẩi Hưåi thẫo.

caâc Höơi KHKTVN luâc bíịy giúđ ăaô thöịng nhíịt chuýín

Trung tím Nghiïn cûâu Baêo töìn & Phaât huy Vùn hoaâ

Dín töơc vïì Liïn hiïơp caâc Höơi KHKTVN ăïí cho ngađnh

khoa hoơc coâ thïm möơt böng hoa vùn hoaâ dín töơc “lađm

vui tûúi thïm cho ăúđi söịng khoa hoơc kyô thuíơt” (lúđi cuêa

GS.VS Vuô Tuýn Hoađng)

Luâc ăíìu, chuâng töi coâ chuât bùn khoùn vò liïơu vùn

hoaâ nghïơ thuíơt coâ thïí hoađ nhíơp ặúơc vađo thïị giúâi khoa

hoơc kyô thuíơt mađ ngûúđi ăúđi coâ ắnh kiïịn lađ “khö khan”

Nhûng thûơc tïị thò hoađn toađn ngûúơc laơi, suöịt 7 nùm qua,

laônh ăaơo Liïn hiïơp Höơi vúâi tíịm lođng ûu aâi dađnh cho

nhûông ngûúđi hoaơt ăöơng vùn hoaâ dín töơc chuâng töi Cuơ

thïí lađ hađng loaơt cöng trònh cíịp böơ ăaô ặúơc Liïn hiïơp

Höơi ăúô ăíìu vađ ăaô ra ăúđi nhû: “Nghïơ thuíơt muâa röịi

nûúâc dín gian”, “Tòm vïì cöơi nguöìn Quan hoơ”, “Thi

phaâp nghïơ thuíơt Ăađo Tíịn” phuơc vuơ thiïịt thûơc cho

cuöơc söịng vađ cho caê cuöơc víơn ăöơng ăïì cûê di saên thïị

giúâi Hađng loaơt höơi thaêo khoa hoơc quöịc gia vađ quöịc tïị

cuông ặúơc Trung tím chuâng töi töí chûâc thađnh cöng

Ăïm nghïơ thuíơt “GS-VS Vuô Tuýn Hoađng - Trïn caânh

ăöìng mú ûúâc” hoađnh traâng vađ íịn tûúơng cuông do Trung

tím thûơc hiïơn taơi Nhađ haât Lúân Hađ Nöơi ăaô trúê thađnh

möơt sûơ kiïơn múê ăíìu cho caâc hoaơt ăöơng tön vinh caâc

nhađ khoa hoơc lúân cuêa ăíịt nûúâc Caâc nghïơ sô úê Trung

tím cuông ăaô ăi giúâi thiïơu, quaêng baâ nghïơ thuíơt truýìn

thöịng Viïơt Nam trïn nhiïìu nûúâc vađ trong caê nûúâc

Cuông nhúđ coâ sûơ uêng höơ cuêa Liïn hiïơp Höơi mađ túđ taơp

chñ Vùn Hiïịn Viïơt Nam ra möîi thaâng hai kyđ, cuđng

trang vanhien.vn - cú quan ngön luíơn cuêa Trung tím

Nghiïn cûâu baêo töìn & Phaât huy vùn hoaâ Dín töơc ngađy

cađng phöí cíơp trong ăöơc giaê caê nûúâc, kïí caê nûúâc ngoađi

Caâc ăún võ vïơ tinh cuêa Trung tím Nghiïn cûâu Baêo

töìn vađ Phaât huy Vùn hoaâ Dín töơc nhû Cöng ty Vùn hoaâ

Hađ Nöơi, Trung tím Nghiïn cûâu Ím nhaơc Dín töơc,

Ăoađn Muâa röịi nûúâc Hûôu Nghõ, Ăoađn muâa röịi nûúâc thïí

nghiïơm Phan Thanh Liïm thûúđng xuýn biïíu diïîn

trong vađ ngoađi nûúâc, Trung tím Vùn hoaâ quan hoơ Bùưc

Ninh lađm töịt cöng taâc baêo töìn vađ phaât huy Quan hoơ

lađng, Trung tím Bùng ẵa nhaơc Thùng Long cuông phaât

triïín ríịt töịt giûôa lođng Hađ Nöơi

Caâc cú quan ăaơi diïơn cuêa Trung tím úê TP Höì Chñ

Minh, Ăađ Nùĩng, Nghïơ An ăïìu hoaơt ăöơng coâ hiïơu quaê

úê ắa phûúng

Lađ ngûúđi chuýn nghiïn cûâu vađ thûơc hiïơn cöng taâc

baêo töìn vađ phaât huy vùn hoâa dín töơc, ăöìng thúđi cuông

lađ ngûúđi chuýn lađm cöng taâc ăöịi ngoaơi nhín dín (hiïơn

lađ UV Ăoađn Chuê tõch Liïn hiïơp caâc Töí chûâc hûôu nghõ

Viïơt Nam phuơ traâch cöng taâc ăöịi ngoaơi vùn hoaâ nghïơ

thuíơt vađ giaâo duơc) nïn töi ríịt quan tím víịn ăïì tùng

cûúđng múê röơng hoaơt ăöơng húơp taâc trong nûúâc vađ quöịc

tïị (muơc 6 trong chiïịn lûúơc phaât triïín Liïn hiïơp caâc Höơi

KHKTVN giai ăoaơn 2010 - 2020) Ăíy lađ möơt trong

nhûông víịn ăïì quan troơng trong chiïịn lûúơc cuêa

VUSTA, vò khöng giao lûu húơp taâc quöịc tïị trong thúđi

ăaơi toađn cíìu hoaâ, thò khöng thïí phaât triïín töịt ặúơc Töibiïịt VUSTA coâ quan tím túâi víịn ăïì nađy, nhûng lađmchûa thíơt maơnh, chûa thíơt síu Trong nhûông nùm gíìnăíy, töi ăi nhiïìu nûúâc úê Chíu AÂ, Chíu Íu, kïí caê ChíuMyô, khi tûơ giúâi thiïơu mònh lađ ngûúđi cuêa VUSTA thò cođn

ñt ngûúđi biïịt túâi Roô rađng viïơc giao lûu, húơp taâc vađquaêng baâ cuêa VUSTA cođn coâ phíìn haơn chïị Dô nhiïnthïị giúâi lađ biïín caê mađ VUSTA chó lađ möơt con thuýìn thòlađm sao búi khùưp ặúơc, mađ muöịn nhín loaơi hiïíu mònh,liïn kïịt vađ uêng höơ mònh thò phaêi bùưc cíìu vùn hoaâ Vùnhoaâ lađ cöng cuơ giao lûu, tiïịp cíơn coâ hiïơu quaê nhíịt ăöịivúâi con ngûúđi bíịt kyđ dín töơc nađo, quöịc gia nađo, ăöịi taâcnađo Töi ăöìng tònh ắnh hûúâng cuêa VUSTA lađ “Muöịnmúê röơng hoaơt ăöơng liïn kïịt, húơp taâc vúâi caâc töí chûâcquöịc tïị, giúâi thiïơu caâc thađnh tûơu cuêa Viïơt Nam vađ hoaơtăöơng cuêa Liïn hiïơp caâc Höơi KHKTVN vúâi caâc baơn beđquöịc tïị, lađm töịt cöng taâc ăöịi ngoaơi nhín dín, tranh thuêsûơ uêng höơ cuêa quöịc tïị ăöịi vúâi Viïơt Nam, tranh thuê sûơuêng höơ vïì caâc nguöìn lûơc cuêa caâc töí chûâc quöịc tïị, töíchûâc phi chñnh phuê nûúâc ngoađi höî trúơ caâc hoaơt ăöơngcuêa Liïn hiïơp Höơi Viïơt Nam vađ caâc töí chûâc thađnh viïn.Hûúâng díîn caâc höơi thađnh viïn trong hoaơt ăöơng húơp taâcquöịc tïị, töí chûâc nhiïìu hoaơt ăöơng vúâi caâc hònh thûâcphong phuâ ăïí thu huât tíơp húơp vađ khai thaâc tiïìm nùngcuêa trñ thûâc Viïơt kiïìu Lađm töịt nhiïơm vuơ ăaơi diïơn chotrñ thûâc Khoa hoơc vađ Cöng nghïơ phaât ngön trûúâc sûơkiïơn quöịc tïị khi ặúơc ýu cíìu”

Theo töi, muöịn thûơc hiïơn ặúơc muơc tiïu trïn,muöịn lađm töịt hoaơt ăöơng ăöịi ngoaơi nhín dín thò ngoađiviïơc sûê duơng phûúng tiïơn vùn hoaâ, chiïịc cíìu vùn hoaâ,VUSTA cuông nïn liïn kïịt vúâi Liïn hiïơp caâc Töí chûâchûôu nghõ Viïơt Nam (VUFO), möơt ăíìu möịi quan hïơngoaơi giao nhín dín vađ liïn kïịt vúâi caâc töí chûâc phichñnh phuê khùưp thïị giúâi, búêi liïn kïịt bao giúđ cuôngthïm sûâc maơnh ăïí ăaơt túâi muơc tiïu cuêa mònh

Cuöịi cuđng, töi muöịn noâi ăïịn cöng cuơ truýìn thöng,caâi mađ thïị giúâi höm nay ăùơc biïơt quan tím búêi taâcăöơng vađ aênh hûúêng to lúân cuêa noâ trong moơi lônh vûơc,moơi dín töơc, moơi cöơng ăöìng

Hiïơn VUSTA lađ ngađnh coâ nhiïìu baâo chñ nhíịt nûúâc,trong ăoâ coâ túđ nhíơt baâo Ăíịt Viïơt ngađy cađng thïí hiïơn roôneât vai trođ cíơp nhíơt thöng tin trong lađng baâo Viïơt Nam.Nhûng nïịu Ăíịt Viïơt mang nöơi dung gíìn giöịng baâoNhín Dín thò khöng cođn lađ tiïịng noâi cuêa VUSTA nûôamađ noâ phaêi phaên aânh nhûông hoaơt ăöơng KHKT cuêaViïơt Nam, tön vinh hònh aênh cuêa vùn hoaâ Viïơt Nam, trñthûâc Viïơt Nam, ăöìng thúđi lađm chiïịc cíìu nöịi giûôa KHK-TVN vúâi KHKT thïị giúâi

Xíy dûơng chiïịn lûúơc phaât triïín Liïn hiïơp KHKTVNtrong 5, 10 nùm túâi coâ hađng loaơt víịn ăïì quan troơng ăùơt

ra, mađ töi lađ ngûúđi “ngoaơi ăaơo” KHKT, ăang ặâng úêgoâc ăöơ khoa hoơc xaô höơi nhín vùn vađ ngoaơi giao nhíndín mađ phaât biïíu vúâi thiïơn tím, goâp phíìn xíy dûơngngöi nhađ chung lađ Liïn hiïơp Höơi - VUSTA - ngađy cađngăađng hoađng hún to ăeơp hún

NGAĐY HÖƠI CUÊA NGHÏÌ, NIÏÌM

VUI CUÊA NGHIÏƠP

Hûúâng túâi Ăaơi lïî nghòn nùm

Thùng Long, nïn caâc vúê vïì ăïì tađi

lõch sûê ặúơc ăíìu tû khaâ cöng phu,

cíìu kyđ, tûđ trang trñ ăïịn phuơc trang

Nhûông hoa vùn röìng phûúơng trïn

trang phuơc cuêa nhín víơt ặúơc thïu

tay cöng phu, nhûông böịi caênh löơng

líîy cuêa vûúng triïìu ặúơc thûơc hiïơn

khaâ ăeơp, trau chuöịt Sín khíịu caêi

lûúng phña Bùưc nöíi bíơt caâc vúê vïì ăïì

tađi lõch sûê, khaâ hoađnh traâng, cođn sín

khíịu phña Nam, laơi nghiïng vïì caâc

vúê xaô höơi, ăi vađo nhûông söị phíơn con

ngûúđi höm nay möơt caâch tinh tïị

Nhûông vúê diïîn vïì ăïì tađi lõch sûê nhû:

Ăïị ăö soâng caê, Troơn ăúđi trung hiïịu

vúâi Thùng Long (Nhađ haât Caêi lûúng

Viïơt Nam), Ngö Vûúng Quýìn (Ăoađn

Caêi lûúng Haêi Phođng), Phuđ Vín

(Ăoađn Caêi lûúng Quaêng Ninh), Ăaơi

thíìn Thùng Long (Nhađ haât Caêi lûúng

Hađ Nöơi), Tònh sûê Vûúng triïìu (Ăoađn

Caêi lûúng Nam Ăõnh), Díịu íịn giao

thúđi (Nhađ haât Caêi lûúng Tríìn Hûôu

Trang), Dúđi ăö (Ăoađn Caêi lûúng

Ăöìng Nai), Cúđ nghôa giöìng Sún Quy

(Ăoađn Nghïơ thuíơt töíng húơp TiïìnGiang) ăaô ặúơc dađn dûơng vúâi tíịt caêniïìm tön kñnh thiïng liïng hûúâng vïìcha öng nhû trong nhûông giai ăoaơnthûê thaâch soâng gioâ víơn mïơnh cuêadín töơc Nhûông vúê diïîn vïì ăïì tađi

mang mađu sùưc daô sûê nhû: Bïịn nûúâc

Nguô Böì (Nhađ haât Thïị giúâi Treê trûúđng

Ăaơi hoơc Sín khíịu Ăiïơn aênh TP Höì

Chñ Minh), Lïî múê xiïm aâo (Nhađ haât Caêi lûúng Hađ Nöơi), Khaât voơng tònh

ýu (Ăoađn Caêi lûúng Thanh Hoaâ)

cuông taơo ặúơc nhûông díịu íịn töịt ăeơptrong lođng khaân giaê

Nhûông vúê diïîn vïì ăïì tađi chiïịntranh caâch maơng, vïì cuöơc söịng höm

nay nhû: Tiïịng tröịng Sa Dùm (Ăoađn Caêi lûúng AÂnh Höìng - Trađ Vinh), Cöí

tñch thúđi hiïơn ăaơi (Nhađ haât Caêi lûúng

Tríìn Hûôu Trang), Trúê vïì miïìn nhúâ Ăoađn Vùn cöng Ăöìng Thaâp), Sùưc tûâ

Tam baêo tûơ (Ăoađn Caêi lûúng nhín

dín Kiïn Giang), Meơ cuêa chuâng con (Nhađ haât Tíy Ăö - Cíìn Thú), Goâc

khuíịt traâi tim (Ăoađn Caêi lûúng

Hûúng Trađm - Cađ Mau), Nûúâc mùưt

thím tònh (CLB Caêi lûúng thûê nghiïơm

5B), Nöîi ăau cođn ăoơng laơi (Ăoađn Caêi lûúng Thaâi Bònh), Sau luyô tre lađng

Dû luíơn thûúđng cho rùìng giúâi treêkhöng cođn ham mï caêi lûúng, song úêHöơi diïîn Caêi lûúng toađn quöịc 2009ăaô cho thíịy nhiïìu tñn hiïơu mûđng: lûơclûúơng lađm nghïì ăa phíìn lađ ngûúđi treê.Caâc ăún võ nhû: Nhađ haât Caêi lûúngViïơt Nam, Nhađ haât Caêi lûúng Hađ Nöơi,Ăoađn Caêi lûúng Nam Ăõnh, QuaêngNinh, Ăöìng Thaâp, Baơc Liïu, Hûúng

TP Höì Chñ Minh vûđa traêi qua gíìn nûêa thaâng vúâi 28 vúê diïîn cuêa 24 ăún võ nghïơ thuíơt tûđ Quaêng Ninh ăïịn ăíịt muôi Cađ Mau cuđng nhau ăua tađi, höơi ngöơ ăaô taơo nïn nhûông caêm xuâc vađ nhûông dû ím khoâ qún trong lođng

Caênh trong vúê “Troơn ăúđi trung hiïịu vúâi Thùng Long” AÊnh: NTBD

treê mùơn mađ thanh sùưc ÍỊn tûúơng nöíi

bíơt do caâc ăaơo diïîn taơo ra trong höơi

diïîn cuông thuöơc vïì nhûông gûúng

mùơt treê nhû ăaơo diïîn Hoađng Quyđnh

Mai, ăaơo diïîn Triïơu Trung Kiïn vađ

nhûông cíy buât treê nhû Hoađng Song

Viïơt, Lam Tuýìn, Triïơu Trung Kiïn

ăaô coâ nhiïìu saâng taơo ăöíi múâi nhûng

víîn giûô ặúơc caâi höìn caêi lûúng cuêa

öng cha

Höơi diïîn Sín khíịu Caêi lûúng

chuýn nghiïơp toađn quöịc 2009 taơi

TP Höì Chñ Minh ăaô kïịt thuâc vúâi 102

huy chûúng ặúơc trao cho caâc ăún võ

vađ caâ nhín Ba vúê diïîn: Trúê vïì miïìn

nhúâ (Ăoađn Vùn cöng Ăöìng Thaâp),

Troơn ăúđi trung hiïịu vúâi Thùng Long

(Nhađ haât Caêi lûúng Viïơt Nam), Dúđi

ăö (Ăoađn Nghïơ thuíơt caêi lûúng Ăöìng

Nai) ăaơt Huy chûúng vađng; Huy

chûúng baơc thuöơc vïì 6 vúê: Ăïị ăö

soâng caê (Nhađ haât Caêi lûúng Viïơt

Nam), Ăaơi thíìn Thùng Long (Nhađ

haât Caêi lûúng Hađ Nöơi), Bïịn nûúâc Nguô

Böì (Nhađ haât Thïị giúâi treê, Trûúđng ĂH

Sín khíịu Ăiïơn aênh TP.HCM), Cöí

tñch thúđi hiïơn ăaơi (Nhađ haât Caêi lûúng

Tríìn Hûôu Trang), Cúđ nghôa giöìng

Sún Quy (Ăoađn Nghïơ thuíơt töíng húơp

Tiïìn Giang), Meơ cuêa chuâng con

(Ăoađn Caêi lûúng Tíy Ăö, Cíìn Thú)

Vïì caâ nhín, 38 nghïơ sô ăaơt Huy

chûúng vađng trong ăoâ coâ nhûông

nghïơ sô treê ăang ặúơc khaân giaê mïịn

möơ nhû: NSÛT Thanh Ngín, nghïơ sô

Qúị Trín, Tuâ Sûúng, Kim Tiïíu Long,

Ăađo Vuô Thanh vađ 55 nghïơ sô ăaơt

Huy chûúng baơc Giaêi Ăaơo diïîn xuíịt

sùưc thuöơc vïì ăaơo diïîn treê Hoađng

Quyđnh Mai (Nhađ haât Caêi lûúng Viïơt

Nam) vúâi vúê “Troơn ăúđi trung hiïịu vúâi

Thùng Long”; giaêi Nhaơc sô xuíịt sùưc:

nhaơc sô Tríìn Vûúng Thaơch vúâi vúê

“Cöí tñch thúđi hiïơn ăaơi” (Nhađ haât Caêi

lûúng Tríìn Hûôu Trang), giaêi Hoơa sô

xuíịt sùưc: Hoơa sô Hoađng Song Hađo

vúâi vúê “Ăïị ăö soâng caê” (Nhađ haât Caêi

lûúng Viïơt Nam)

DÛ ÍM HÍƠU HÖƠI DIÏÎN

Höơi diïîn nùm nay “líơp kyê luơc” vïì

kyđ höơi diïîn lúân nhíịt vúâi söị vúê diïîn

(28 vúê), söị ăún võ tham gia (24 ăún

võ), söị diïîn viïn (gíìn 1.000 diïîn

viïn, nhaơc cöng) ăöng nhíịt vađ thúđi

gian dađi nhíịt tûđ trûúâc ăïịn nay (14

ngađy) Sûơ phong phuâ cuêa caêi lûúng

hûâng thuâ võ cho caê nghïơ sô líîn khaângiaê Muơc ăñch cuêa Höơi diïîn lađ “nhùìmtöíng kïịt, ăaânh giaâ chíịt lûúơng nghïơthuíơt, hiïơu quaê hoaơt ăöơng trong 5nùm qua vađ xíy dûơng ắnh hûúângphaât triïín cho nhûông nùm tiïịptheo ”, nhûng dûúđng nhû coâ nhûông

“ăún võ” tham gia vui lađ chñnh Sau 14ngađy tranh tađi, Höơi diïîn kïịt thuâccuđng nhûông dû luíơn eo seđo vïì höơidiïîn (nhûông yâ kiïịn traâi chiïìu xungquanh giaêi thûúêng, giaâm khaêo vûđa thivûđa chíịm ăiïím ) Bïn caơnh ăoâ, duđ

5 nùm múâi töí chûâc möơt líìn, nhûngdûúđng nhû cöng taâc quaêng baâ chohöơi diïîn chûa míịy ặúơc quan tím

Viïơc möơt söị ăún võ göìng mònh lïnăíìu tû dûơng vúê caê tó ăöìng ăïí quýịtthùưng taơi höơi diïîn, khöng che khuíịtặúơc ríịt nhiïìu ăoađn ngheđo, vađkhöng khoêa líịp ặúơc thûơc tïị hoơ ăangbíịp bïnh vúâi nghïơ thuíơt, vúâi mûusinh ngoađi nhûông ngađy höơi diïîn tûngbûđng Vađ cuông thíơt khoâ nghô khi höơidiïîn ặúơc töí chûâc ngay taơi maênh ăíịtcuêa nghïơ thuíơt caêi lûúng, núi coânhiïìu ăún võ ăang lađm nghïì, nghïơ sôăöng ăaêo, coâ nhiïìu ăiïìu kiïơn phaâttriïín, nhûng caêi lûúng TP Höì ChñMinh laơi ra vïì trùưng tay Ngay caêcaânh chim ăíìu ăađn lađ Nhađ haât Caêilûúng Tríìn Hûôu Trang cuông chó nhíơn

giaêi baơc cho vúê “Cöí tñch thúđi hiïơn

ăaơi”.

sô ăïìu “lïn tay” vađ thûơc tïị nhiïìu vúêdiïîn ăaô kïịt húơp hađi hođa ặúơc chíịt tûơsûơ trûô tònh síu lùưng cuêa caêi lûúng vúâimöơt hònh thûâc khöng keâm phíìn sangtroơng, ăeơp ăeô vađ ăaô ặúơc khaân giaê,

baâo chñ ăaânh giaâ cao nhû: Troơn ăúđi

trung hiïịu vúâi Thùng Long, Díịu íịn giao thúđi, Lïî múê xiïm aâo, Nghôa sô Cíìn Giuöơc, Ăïị ăö soâng caê Thïị

nhûng roô rađng giûôa huy chûúng cuêaban giaâm khaêo vađ “huy chûúng tronglođng cöng chuâng” víîn cođn caâch nhauquaâ xa Lađm nghïơ thuíơt lađ hûúângăïịn cöng chuâng, nïịu khöng coâ sûơăiïìu chónh kõp thúđi thò nghïơ thuíơt caêilûúng vöịn ăang xa rúđi khaân giaê seôcođn bõ ăííy xa hún nûôa

5 nùm múâi coâ möơt kyđ höơi tuơ ăíìyăuê caâc ăún võ nghïơ thuíơt, nghïơ sô caêilûúng úê khùưp caê nûúâc, lađ dõp ặa caêilûúng ăïịn vúâi ăúđi söịng, vúâi giúâi treê.Thïị nhûng, trong toađn böơ chûúngtrònh cuêa höơi diïîn khöng hïì coâ möơtsuíịt diïîn nađo ăïí caâc ăún võ nghïơthuíơt ăïịn vúâi hoơc sinh, sinh viïn haycöng nhín lao ăöơng Mong moêi múêröơng ăöịi tûúơng khaân giaê cho caêilûúng - ăùơc biïơt lađ giúâi treê - ăang gùơpnhiïìu khoâ khùn phaêi chùng möơt phíìncuông búêi caêi lûúng thiïịu vùưng nhûôngkõch baên hay, trađn ăíìy húi thúê thúđiăaơi hay vò nhûông ngûúđi lađm nghïơthuíơt chûa thûơc sûơ tím huýịt vúâi sûâmïơnh nöịi nhõp cíìu caêi lûúng hoađăiïơu cuđng khaân giaê?

Caênh trong vúê “Trúê vïì miïìn nhúâ” AÊnh: Nguýîn Ăònh Toaân.

Hoơ mûúơn tùìm, vađ ăúđi cuôngmûúơn tùìm ăïí noâi vïì hoơ.

Nhûng coâ thûơc con tùìm ăïịnthaâc víîn cođn vûúng tú khöng?

UÊa, mađ sao con tùìm ăïịn thaâcvíîn cođn vûúng tú?

Töi ăaô míịy líìn vïì DuyXuýn, ăïịn ven söng Thu Böìntraêi dađi nhûông nûúng díu Töicuông coâ vïì lađng Trinh Tiïịt, tïnnöm cuêa lađng ríịt hoâm, lađngríịt hoâm, lađng Sïu, möîi thaânghoơp saâu phiïn, möìng möơt,möìng saâu, mûúđi möơt, mûúđisaâu, hùm möịt, hùm saâu Lađng

nùìm trïn daêi bíơc thïìm phuđ sacöí, nhiïìu truýìn thuýịt lùưm.Töi hoêi möơt cö gaâi chùn tùìmlađng Sïu:

- Coâ thíơt con tùìm ăïịn thaâcvíîn cođn vûúng tú khöng?

Cö cûúđi Cö díîn töi ăi xemnûúng díu Díu ûa nhíịt lađ ăíịtpha caât, möîi nùm taâm lûâa, möîilûâa tùìm lađ 22 ngađy, cuôngthöng thûúđng lađ víơy Nhûngtaâm lûâa díu vađ taâm lûâa tùìm coâliïn quan gò túâi con tùìm ăïịnthaâc víîn cođn vûúng tú? Cö gaâilađng Sïu laơi cûúđi Cö díîn töitheo löịi xoâm, ặúđng lađng ăaôăöí bï töng, vađo xem möơtbuöìng tùìm Buöìng tùìmthoaâng vađ saơch Trûâng tùìmnhoê li ti, núê luô tùìm con cuôngnhoê li ti, nhû ăíìu que tùm.Ngûúđi chùn tùìm haâi díu vïì, laâ

“Möơt ngađn nùm möơt vaơn nùm/Con tùìm víîn kiïịp con tùìm vûúng tú”.

díu phaêi thíơt ngon, thíơt raâo, nghôa

lađ phaêi choơn toađn nhûông laâ xanh,

röìi thaâi thíơt nhoê, raêi lïn thín tùìm

Tùìm con cuông nhû treê nñt, noâ

ngoan, ýịu ăuöịi lùưm, nhûng ham

ùn Cûâ ba giúđ phaêi cho ùn möơt bûôa

Tùìm lúân díìn, qua saâu ngađy ăíìu thò

lïn möơt tuöíi Sau ăoâ, cûâ böịn ngađy

laơi lïn möơt tuöíi nûôa Möơt ăúđi tùìm

thoơ nhíịt lađ böịn tuöíi Cö gaâi lađng

Sïu tuêm tóm - Buöìn cûúđi, tùìm ùn

thíơt no ba ngađy röìi nghó ùn, nùìm

nguê möơt ngađy Noâ coâ böịn mùưt nhoê

xñu, ăoâ lađ böịn chíịm ăen trïn traân

vađ trïn thín tùìm Chùỉng biïịt luâc

nguê tùìm coâ nhùưm mùưt hay khöng,

chó thíịy noâ nùìm ýn, khöng cûơa

quíơy, nhû möơt chuâ beâ nguê say Sau

möơt ngađy nguê ăíîy, noâ löơt xaâc, xaâc

moêng, rúđi khoêi thín tùìm rúi nheơ

trïn laâ díu Tùìm lúân lïn, thín tùìm

tûđ mađu trùưng xanh chuýín qua

mađu höìng ríịt nhaơt Ăïịn ba tuöíi,

tùìm ùn ríịt khoeê Ngûúđi ta thûúđng

baêo: Tùìm ùn röîi Tiïịng tùìm ùn

nghe rađo rađo Tiïịng tùìm ùn nhû

tiïịng mûa rúi, duđ nhoê hún tiïịng

mûa rúi ríịt nhiïìu Buöìng tùìm

böîng röơn rađng, lñu lo, nhû nhađ coâ

tin sinh núê Ăïịn tuöíi hïịt lúân, thín

tùìm nhû möơt caânh ăađo phai, cö gaâi

lađng Sïu baêo rùìng: Tùìm chñn! Luâc

ăoâ, bao nhiïu díu tùìm ăaô ùn vađo

buơng chuýín thađnh tú Tú ăíìy möơt

buơng tùìm Mađu höìng nhaơt íịy lađ

mađu tú íín dûúâi lađn da moêng vađ

mïìm cuêa tùìm Möơt nong tùìm lađ

nùm nong keân Cö gaâi lađng Sïu:

Möơt nong tùìm khöng ặúơc nùm

nong keân ăíu! Muöịn coâ möơt nong

keân thò phaêi chùm nùm nong tùìm ñ

Caê nhađ chùn tùìm xuâm quanh

Míịy ngûúđi chùn tùìm duđng caâcngoân tay mïìm maơi lùơt nheơ caâc chuâtùìm chñn ra möơt nong khaâc Caâcchuâ tùìm chûa chñn, nghôa lađ cođnthiïịu bûôa, thín víîn xanh, ặúơc ăïíriïng vađo möơt nong khaâc röìi phuêlaâ díu, chó möơt ngađy, sau khi ăaô ùndíu cho ăuê bûôa, tùìm laơi chñn muöìi

Sín phña trûúâc nhađ ăaô chuíín bõ sùĩnnúi ăïí tùìm lađm öí Trûúâc kia thòbùìng nhûông loơn rúm thíơt song,nghôa lađ thíơt khö Bíy giúđ thò bùìngcaâc cađnh díu giađ ăaô chùơt, ăaô phúiphong cíín thíơn ăùơt sñt vađo nhautrïn nhûông loaơt giaâ göî dađi, coâ tïnlaâ neâ Ngûúđi chùn tùìm raêi tùìm chñnlïn trïn nhûông tíịm neâ íịy Tùìmngoơ nguíơy nhû treê nñt múâi biïịtnùìm síịp huú chín huú tay trïnchiïịu Tùìm nhöơn nhađng hùỉn lïn,caêm thíịy sung sûúâng, ăaô tòm ặúơcnúi cao raâo Chùỉng coâ gò lađ caosang, miïîn lađ úê giûôa nhûông coơnrúm ăöìng nöơi hay giûôa nhûôngcađnh díu khö sinh ra tûđ qú díu,ăuê cho tùìm möơt khöng gian beâ tñăïí tùìm coâ thïí gaâc thín nheơ vađo ăoâmađ nhaê tú Ban ăíìu, tú tùìm nhaê ragiöịng nhû ặúđng tú cuêa nhïơn, keâongang húi röơng Nhûng röìi, chùỉnghiïíu tùìm ăaô lađm thïị nađo, nhûôngsúơi tú cuêa tùìm cuöơn trođn quíịnquanh thín tùìm ÖÍ keân hònh bíìuduơc tûúơng thađnh, luâc ăíìu ngûúđichùn cođn thíịy múđ múđ thín tùìmvađng nhaơt nùìm trong ăoâ nhû thíịyqua sûúng Möơt ngađy möơt ăïmsau, khöng cođn thíịy thín tùìm nûôa,chó cođn thíịy keân tú vađng oâng, nhûnhûông díy tú höìng trïn caâc hađng

rađo dím buơt úê vûúđn Húị, nhûngmaênh hún nhiïìu, xöịp, nheơ, muöịnngùưm maôi, ngíín ngú, ăùưm ăuöịi, si

mï nhû möơt gaô phaêi lođng, phaêi buđaphaêi ngaêi thïị nađo íịy

Töi hoêi:

- Víơy tùìm chïịt luâc nađo?

Cö gaâi chùn tùìm lađng Sïu, taython thaê mùơt húi raâm nùưng nhû caâc

cö gaâi vuđng díu, laơi cûúđi

Nïịu khöng coâ bađn tay conngûúđi nhuâng vađo, ăïí ýn töí keân thòsaâu ngađy sau, tùìm luâc ăoâ ăaô lađ connhöơng, nhöơng hoaâ thađnh con ngađi,con ngađi cùưn ặât öí keân möơt löî nhoê,chui khoêi öí keân, bay ra ngoađi trúđi.Con ngađi caâi míơp hún ngađi ặơc vòngađi caâi phaêi mang trong buơngmöơt bíìu trûâng caâi Con ngûúđi, chócoâ con ngûúđi thöi, múâi ăuê sûâc sùưmnhiïìu vai lađm lùưm trođ trïn gianthïị, cho ngađi ặơc vađ ngađi caâi phöịivúâi nhau Ngađi caâi ăeê trûâng Ngûúđibaân trûâng nùìm úê tíơn Thaâi Bònh,Nam Ăõnh Trûâng tùìm núê ra tùìmcon Möơt vođng ăúđi múâi cuêa tùìm laơibùưt ăíìu

Töi ngùưt lúđi:

- Víơy tùìm coâ chïịt ăíu

Cö gaâi lađng Sïu:

- Tùìm nhaê tú, lađm keân Tùìm vuđithín trong keân hoaâ thađnh nhöơng.Nhöơng hoaâ thađnh ngađi Ngađi ăeêtrûâng Trûâng núê ra tùìm Ăoâ lađnhûông con tùìm ặúơc ngûúđi nuöilaơi ăïí baêo töìn nođi giöịng tùìm Noâkhöng chïịt, noâ hoaâ kiïịp, hoaâ maôi,kiïịp nađy ăïịn kiïịp khaâc

Töi laơi ngùưt lúđi:

- Víơy sao laơi noâi: con tùìm ăïịnthaâc víîn cođn vûúng tú?

Cö gaâi lađng Sïu:

- Nïịu möơt lûâa tùìm mađ cho söịnghïịt, hoaâ thađnh ngađi caê, gheâp ặơccaâi phöịi vúâi nhau, ăeê trûâng, núê ratùìm con thò lađm gò coâ tú?

Ăïí bay ra khoêi keân, ngađi cùưn öí

keân möơt löî ríịt nhoê, nhoê bùìng ngoân

tay uât cuêa treê con Nhûng ghï gúâm

lùưm, taơo hoaâ ăaô sùưp ăùơt caê röìi, caâi

löî con beâ tyâ íịy cùưt vuơn hïịt moơi

ặúđng tú mađ tùìm ăaô thíìm lùơng

nhaê vođng quanh quíịn líịy thín

tùìm Moơi ặúđng tú bõ ặât tiïơt

Khöng sao coâ thïí keâo ặúơc nhûông

súơi tú dađi ăïí ta giùng ngang doơc,

ăïí ta cuöịn vađo suöịt mađ dïơt

Ngûúđi chùn tùìm phaêi cho keân

vađo nöìi, möơt chiïịc nöìi ăöìng to

tûúâng khöng quai, bùưc lïn bïịp

than chaây hûơc, söi suđng suơc Nûúâc

söi lađm rúô nhûông súơi tú quíịn vađo öí

keân, tûúêng chûđng keân lađ möơt cuơc tú

röịi luđng nhuđng, nhûng thûơc ra caê öí

keân chó coâ möơt ặúđng tú tûđ möơt

miïơng tùìm, möi nhoê xñu, nhaê ra

Ngûúđi chùn tùìm líịy ăuôa vï

tûđng öí keân, khúi ra maơch tú, keâo tú

ặa ra guöìng, röìi quay xa Caâc súơi

tú dađi, vađng oâng cuöịn maôi vađo xa

quay Cuông coâ loaơi tú trùưng, trong

nhû cûúâc, nhûng ríịt nhoê, ăeơp hún

cûúâc nhiïìu, noâ lađ cuêa thiïn nhiïn

Tùìm ùn díu, tiïu hoaâ díu, ai

mađ hiïíu hïịt sûơ víơn ăöơng cuêa cú

thïí tùìm, röìi biïịn díu thađnh tú

ngay trong buơng tùìm Ăïịn tuöíi

chñn, chó ăïịn tuöíi chñn mađ thöi,tùìm nhaê tú cuöơn thađnh keân, keân túăeơp vađ mõn laơ luđng Tuy lađ tú ăíịynhûng chûa thïí goơi lađ tú Tú cuöịnthađnh keân phaêi ặúơc luöơc chñntrong nûúâc söi, söi luơc buơc nhûnhûông vaơc díìu úê ắa nguơc, nhúđmíịy ngoân tay kheâo vï ăuôa vađ caânhtay quay xa mïìm maơi, tú múâi ặúơckeâo ra, cuöơn vađo xa quay, mõn vađchùưc nhû tònh ngûúđi Ăïịn vúâi caâichïịt, tùìm ngím mònh trong caâichïịt íịy, cho túâi khi tú ặúơc ruât hïịt

Tú chûa gúô hïịt, caâi chïịt cuêa tùìmcođn ăoâ Tú gúô hïịt, tùìm tríìn truơi

Töi khöng ăi qua töi Ăïí laơi gò?

Tùìm ăaô ăi qua suöịt möơt ăúđi nghiïơtngaô Cho nïn tùìm ăïí laơi Tú Chókhi íịy tú keân múâi thađnh tú nguýnliïơu

Cö gaâi lađng Sïu laơi cûúđi Hònhnhû nuơ cûúđi chûa luâc nađo tùưt trïnăöi möi hađm tiïịu cuêa cö

- Con tùìm ùn díu xanh mađ laơinhaê tú vađng múâi gioêi chûâ Tùìm ùndíu mađ laơi nhaê ra toađn díu thò chaê

ai boê cöng mađ nuöi tùìm, phaêikhöng baâc? - Cö gaâi lađng Sïu buơmmiïơng cûúđi, mùưt ăen vađ ûúât: ùndíu mađ nhaê ra díu thò kinh quaâ, aimađ goơi lađ tùìm Coâ lađ síu roâm

Ngûúđi nghïơ sô líịy ăúđi tùìm mađtûơ vñ Tùìm ăùưm mònh trong nonglaâ díu, ùn rađo rađo, lađ ăïí nhaê tú

Ngûúđi nghïơ sô khaât nhín dín, ăivađo nhín dín, söịng cuđng nhíndín, ăïí hoơc ăïí hiïíu ăïí nhíơn ra veêăeơp tiïìm íín cuêa nhín dín, lođngduông caêm thíìm lùơng cuêa nhûông

ngûúđi bònh thûúđng, qua ăoâ mađnhíơn ra chñnh mònh trong baôo taâp,chó vò saâng taâc, ăïí mađ saâng taâc,hûúâng túâi möơt sûơ saâng taơo tûúêngchûđng chó mònh nhíơn ra

Nhûông ngûúđi trûúâc ăíy xa laơ,khöng quen khöng biïịt, khöng hoơkhöng hađng, khöng laâng giïìngchođm xoâm, taơi sao víơy, laơi coâ thïísöịng vò nhau vađ chïịt vò nhau?Ngûúđi anh huđng, nađo coâ muöịn ăivađo caâi chïịt, nhûng laơi sùĩn sađnglao vađo caâi chïịt, sùưc laơnh vađ bònhthaên Ngûúđi quay phim khao khaâtquay trûơc diïơn gûúng mùơt cuêangûúđi chiïịn sô ăang xung phong.Taơi sao víơy?

Taơi sao coâ thïí cíìm buât viïịtnhûông lúđi ca ngúơi thuâc giuơc ngûúđilñnh treê nhû mùng lao vïì phñatrûúâc trong luâc mònh laơi lađ möơt keêxoâ roâ nuâp úê phña sau? Mònh thađnhthíơt hay giaê döịi?

Coâ traêi nghiïơm nađo laơi khöngphaêi lađ traêi nghiïơm cuêa chñnhlûúng tím? Tùìm chó ùn díu saơchmađ chñn - möîi vui buöìn, ăau khöícuđng nhín dín chó thöng qua tûơvíịn múâi trúê thađnh maâu thõt Liïơucoâ thïí noâi ặúơc tiïịng voơng tímhöìn ngûúđi cíìm suâng vò sûơ töìnvong cuêa ăíịt nûúâc, nïịu lođng takhö quaânh vađ dûêng dûng trûúâcnhín dín hađng ngađy hi sinh vađlam luô? Liïơu coâ thïí nhaê ra tú mađtrong lođng ta khöng hïì coâ tú? Liïơucoâ thïí sinh thïm cho ăúđi möơt nhínvíơt ăeơp lađm mùơn cuöơc ăúđi mađ ăúđi

ta laơi nhaơt nheôo, chûa tûđng lađ möơtcon ngûúđi thûơc úê ăúđi? Nhín víơttñch cûơc nađo laơi khöng phaêi lađ möơtquaâ trònh hoađn thiïơn, trong luâc baênthín ta laơi khöng ăíịu tranh ăïíhoađn thiïơn chñnh mònh? Con tađu ăiqua ăïí laơi tiïịng Ăoađn ngûúđi ăiqua ăïí laơi boâng Ta ăi qua ăúđi, liïơucoâ ăïí laơi gò trong tím khaêm nhíndín? Khöng coâ nhín dín vađ cuöơcsöịng anh huđng vađ bi traâng cuêanhín dín, liïơu coâ ta ngađy höm naykhöng? Bao nhiïu cíu hoêi, tûơ víịnngađy ngađy Nhín dín lađm tíịmgûúng soi, tûơ phúi bađy tríìn truơichñnh mònh trûúâc trang viïịt, lođngtrung thûơc íịy chó riïng mònh múâi

nhíơn roô, nhûng ăoâ chñnh lađ díịu

hiïơu trûúêng thađnh cuêa nghïơ thuíơt

Con tùìm rûât ruöơt nhaê tú, ngûúđi

nghïơ sô cađy lïn trang viïịt, liïơu coâ

ăau khöí vúâi ăúđi vađ trùn trúê?

Töi hoêi:

- Tùìm chó ùn laâ díu thöi û?

Cö gaâi lađng Sïu:

- Ăuâng, tùìm khöng ùn laâ taơp,

tùìm chó ùn díu Mađ phaêi díu saơch

Dñnh möơt tñ bíín vađo, nhû thuöịc trûđ

síu lađ noâ khöng chõu ặúơc Noâ lađ

ngûúđi cuêa thön daô, cuêa thiïn

nhiïn Möơt thoaâng nûúâc hoa cuông

dõ ûâng

- Dõ ûâng thò noâ thïị nađo?

- Thïị nađo aơ? Noâ ngùưc ngû nhû

möơt gaô say rûúơu, ăíìu nguâc ngùưc

röìi lùơng leô chïịt Tùìm cuông lùưm

bïơnh cú ăíịy Bïơnh trong Thín tùìm

trong suöịt, coâ mađu xanh díu Ùn

míịy cuông khöng chñn Nghôa lađ ùn

díu vađo mađ khöng hoaâ ra ặúơc tú

Bïơnh míịu, cođn goơi lađ luđa khua, do

ngûúđi choơn giöịng khöng kyô

Ngûúđi choơn giöịng cuông nhû öng

lađm töí chûâc caân böơ Bïơnh míịu, tùìm

víîn ùn díu nhûng ùn vađo mađ

khöng nhaê ặúơc tú, ăíìu tùìm to

díìn vađ boâng nhû böi múô Nhûông

con tùìm ăoâ coâ cho lïn neân, núi tùìm

lađm öí thò chó keâo thađnh mađng sang,

ngang pheđ nhû nhïơn, khöng vo

trođn ặúơc keân Tùìm bõ bïơnh míịu

vö duơng lùưm

Cö gaâi lađng Sïu buơm miïơng

cûúđi, mùưt luâng liïịng:

- Baâc vñ ngûúđi nghïơ sô saâng taâc

cuông nhû thín tùìm nhaê tú Víơy

ngûúđi nghïơ sô coâ bïơnh trong, bïơnh

míịu khöng?

Noâi xong, hònh nhû súơ töi phíơt

yâ, cö thïm ngay: thín tùìm töơi

nghiïơp, baâc nhó?

Töi ngûúâc nhòn cö Tùìm muöịn

söịng thò khöng coâ tú Phaêi chïịt thò

múâi coâ tú Maêi mï tòm kiïịm caâi

ăeơp, chín lyâ vađ thaânh thiïơn, cuông

töơi nghiïơp lùưm, möơt ăúđi nghïơ sô

Qua traâi ăíịt, chó coâ thú chûđng

íịy, cö ăún vađ dùìn vùơt, sûơ nghiïơp

ăöì söơ hay moêng tang, cuông chó

chûđng íịy

Möơt ăúđi ùn díu saơch, mûúơn laâ

díu xanh rûât ruöơt nhaê ra tú vađng

Ngúô rùìng coâ keân lađ xong nghôa vúâiăúđi Nhûng lađm sao mađ hïịt ặúơcnghôa, hïịt ặúơc núơ Tùìm laơi qúncaê thín, tûđ boê nhûông mong ûúâcthûúđng tònh, chíịp nhíơn sûơ hy sinhlúân nhíịt, chïịt, cho keân keâo ặúơc

thađnh tú gûêi theo dođng ăúđi Möơt

ngađn nùm möơt vaơn nùm/Con tùìm víîn kiïịp con tùìm vûúng tú.

Töi ngöìi nhòn muêng keân, möơtmađu vađng xao xuýịn Cö gaâi lađngSïu thaê vađo nöìi nûúâc ăang söibuđng tûđng nhuâm keân Möîi öí keân lađmöơt con tùìm Tùìm chïịt, giöịng nhûmoơi sinh víơt beâ nhoê vađ mïìm ýịu

Cö gaâi vï ăöi ăuôa, gúô tûđ öí keân möơtặúđng tú maênh Möơt cö gaâi khaâc,ngöìi luđi vïì phña bïn kia, nheơnhađng quay xa Trûúâc luâc íịy, tú coâăoâ, cuöơn thađnh keân mađ tú chûa chongûúđi Chó ăïịn khi tùìm chïịt, túặúơc gúô ra tûđng súơi dađi, tú múâi ăïịnvúâi ngûúđi Tùìm chïịt, tûđng lûâa möơt,nhûng tú thò cođn, vúâi nhín thïị, vúâitríìn gian nađy, vúâi dín töơc ăeơp ăeô

vò lûúng tím vađ lođng cao thûúơng,

vò luơa mûúơt mađ vađ quýịn ruô

Trong ăúđi biïịt bao nhiïu lađ caâiăeơp Khoaênh khùưc nađo cuông coâ, núikhöng gian gíìn vađ núi khöng gian

xa Coâ luâc nađo mađ ta khöng nghethíịy ngûúđi ăúđi thöịt lïn: Öi, ăeơpquaâ! Búêi thïị, caâi ăeơp lađ trûúđng töìn

Nhûng hoa núê, hoa laơi tađn Mùơt trúđicođn ăoâ, vônh hùìng Song bònh minhchó hiïơn ra trong möơt laât

Caâi ăeơp trûúđng töìn Mađ caâi ăeơpcuông moêng maênh Sûâ mïơnh thiïngliïng cuêa ngûúđi nghïơ sô lađ lađm chocaâi ăeơp moêng maênh íịy, bùìng taâcphíím mađ trúê nïn trûúđng töìn

Ngûúđi xûa tûơ rùn: líịy vùnchûúng líơp thín lađ ăiïìu töịi haơ

Nhûng sao coâ lùưm ngûúđi nhúđ vùnchûúng mađ hiïơn, mađ nöíi Ui, ăoâ lađviïơc cuêa nhín gian vöịn lùưm trođ

Cođn ngûúđi nghïơ sô? Nghïơ sô NgöThõ Liïîu tím sûơ rùìng: Töi theoăuöíi tuöìng nhû möơt cö nađng theoăuöíi möơt möịi tònh vúâi tíịt caê caâi söinöíi, tíịt caê sûâc maơnh baôo töị cuêa traâitim ăang rûơc chaây lûêa ýu ặúng

Vùn chûúng tûơ thín

Vùn chûúng töịi kyơ sûơ giaê döịi

Duđng vùn chûúng mađ líơp thín thò

lađm sao che kñn ặúơc giaê döịi duđ bõtbûng giaê döịi íịy ăïịn cúô nađo Vùnchûúng, víîn víơy, líu dađi vađ thùỉmsíu, khöng ăi cuđng vúâi hoaơn löơ Ăaôchoơn ặúđng vùn chûúng thò chúânuöịi tiïịc hoaơn löơ, díîu thúđi nađocuông trùm bïì caâm döî Duđng vùnchûúng múê ra hoaơn löơ, nhûnghoaơn löơ nađo ăi cuđng vúâi vùnchûúng

Vai hađi trong cheđo thûúđng tïịutaâo: ăaô lađm quan thò chúâ lađm hïì.Ăaô lađm hïì thò chúâ lađm quan Lađmquan mađ diïîn trođ thò ngûúđi ăúđitûúêng diïîn trođ lađ nghïì quan Vûđadiïîn trođ vûđa lađm quan, thò ngûúđiăúđi laơi tûúêng nghïì quan lađ nghïìtrođ Xûa nay víîn víơy, chûâc quýìnăem laơi tiïìn tađi vađ danh voơng,nhûng chûâc quýìn danh voơng líîntiïìn tađi maêy may khöng sinh ralûúng tím vađ ăaơo ặâc Cuông nhûdanh voơng, caê danh nghôa nûôa,khöng sinh ra vùn chûúng ăñchthûơc

Nhûng con ngûúđi, laơi chuýơncon ngûúđi, vûđa khaât khao chínthađnh vađ cao thûúơng vûđa tiïìm íínnhûông duơc voơng böîng chöịc vuơthiïơn tûđ sûơ bûng bñt líu ngađy Míuthuíîn thïị Cho nïn úê caâi xaô höơi víơtchíịt ăíìy möìi nhûê vađ lûúôi cíu moâc,ăaơi thïí lađ víơy, con ngûúđi dïî bõphónh duơ Ngûúđi ăúđi, cuông lađchuýơn thûúđng thöi, thûúđng ăemcaâi cao sang mađ cuöịn döî

Tùìm ùn díu, nhaê ra tú Nhaê túchùỉng phaêi vò díu, vò tùìm Sûâmïơnh cuêa tùìm, nïịu muöịn duđng tûđíịy, lađ ăïí nhaê tú Ăïí nhaê tú ăoâ thöi.Tùìm ùn díu, höìn nhiïn vađ ăùưmăuöịi, nhû cíơu beâ bõ cha meơ boê ăoâi,quùỉng ăíu ăíịy, líu ngađy khöngặúơc ùn Tùìm nhaê tú cuông höìnnhiïn vađ ăùưm ăuöịi Tùìm vuđi thíntrong keân, bõt buđng, khöng cho aithíịy chuýơn nhaê tú, víơt vaô haykhöng, lađm sao biïịt, nhûng chùưc lađăeơp, ăeơp nhû tú Con tùìm ăïịn thaâcvíîn cođn vûúng tú

Coâ thïí vñ: Ăúđi lađ díu Nhûôngtrang vùn - ăñch thûơc - lađ tú cuêaăúđi Ăúđi nghïơ sô ăïịn ngađy cuöịingang qua traâi ăíịt coâ cođn vûúng túkhöng?

Múê ăíìu bađi baâo taâc giaê

trñch díîn: Saâch giaâo

khoa phöí thöng tuy

khöng viïịt roô cöìng coâ nuâm,

chiïng khöng coâ nuâm, nhûng

dûúâi hònh aênh chiïịc coâ nuâm thò

ghi chûô cöìng, chiïịc khöng coâ

nuâm ghi chûô chiïng Tíịt nhiïn,

caâc cö giaâo seô daơy hoơc sinh lađ

cöìng coâ nuâm vađ chiïng khöng coâ

nuâm Trñch díîn tiïịp, PGS Tö Vuô

víîn bùn khoùn “Cöìng chiïng lađ

nhûông thuíơt ngûô ăùỉng líơp hay lađ

loaơi nhaơc khñ ăöìng loaơi, cöìng hay

chiïng loaơi nađo coâ nuâm?” Coâ taâc

giaê duđ ăaô phín biïơt roô rađng cöìng

coâ nuâm, chiïng khöng coâ nuâm

nhûng víîn viïịt: “Böơ cöìng chiïng

Mûúđng göìm 6-12 chiïịc cöìng,

khöng coâ chiïng Trñch díîn tiïịp:

Ngûúđi Kinh, ngûúđi Mûúđng duđngcaê hai tïn cöìng vađ chiïng goơi loaơinhaơc khñ nïu trïn, nhûng phaêi coânuâm, nïịu khöng coâ nuâm, hoơ goơilađ lïơnh hoùơc thanh la (ngûúđiMûúđng cođn goơi lađ pheđng la)

Ngûúđi Mûúđng duđng tïn chiïnglađm caâch goơi phöí biïịn nhíịt, tïncöìng ăöi khi cuông ặúơc duđng

Nhû víơy, úê ngûúđi Mûúđng loaơicoâ nuâm thò goơi lađ chiïng, khöngcoâ nuâm goơi lađ lïơnh hoùơc thanh la,hay pheđng la cođn cöìng híìu nhûkhöng coâ úê ngûúđi Mûúđng

Toâm laơi, bađi baâo cuêa KiïìuTrung Sún múâi ăùơt víịn ăïì, chûâchûa tòm ặúơc cíu traê lúđi Thïị nađolađ cöìng, thïị nađo lađ chiïng! Búêi leô,

úê ngûúđi Mûúđng vađ ngûúđi Thûúơngchó coâ chiïng vađ pheđng la, khöngcoâ cöìng Do ăoâ, khi caâc nhađnghiïn cûâu noâi cöìng chiïng TíyNguýn lađ líîn löơn

Ta biïịt rùìng ngûúđi Thûúơngchûa ăuâc ặúơc chiïng, hoơ phaêimua laơi chiïng cuêa ngûúđi Kinh.Khi vïì ăïịn nhađ hoơ chónh laơi ímthanh vađ goơi lađ “chinh” TheoGS.TSKH Phan Ăùng Nhíơt:Ngûúđi Thûúơng goơi thûâ nhaơc khñbùìng ăöìng cuêa hoơ lađ “chinh”:chinh xe lađ ặơc, chinh ău lađ caâi(trao ăöíi riïng) Nhû víơy, ngûúđiThûúơng ăaô coâ thuíơt ngûô cho böơnhaơc khñ cuêa hoơ lađ chinh xe- chinh

ău, cođn loaơi 8 öịng nûâa treo trïnnoâc nhađ Röng, gioâ thöíi va ăíơp

Taơp chñ Vùn hoaâ Nghïơ thuíơt söị thaâng 3/2009 coâ bađi “Cöìng chiïng coâ nuâm hay khöng coâ nuâm” cuêa Kiïìu Trung Sún Bađi baâo ăùơt cíu hoêi, nhùìm tòm ra chñnh xaâc ăíu lađ cöìng, ăíu lađ chiïng trong sûơ luâng tuâng cuêa caâc nhađ khoa hoơc míịy chuơc nùm nay vïì

BAĐN THÏM VÏÌ

CÖÌNG CHIÏNG CUÊA NGÛÚĐI THÛÚƠNG

DÛÚNG ẰNH MINH SÚN

Lïơnh bùìng ăöìng

vang tiïịng kïu thò goơi lađ “chinh

khan” Nhûng, nhûông ngûúđi sûu

tíìm, nghiïn cûâu ím nhaơc dín

gian, khöng cíín troơng tra tòm, vöơi

ăem thuíơt ngûô cuêa dín töơc Kinh

aâp ăùơt cho ngûúđi Thûúơng, röìi cuông

ặâng úê ngûúđi Kinh ăïí tra tòm möơt

caâch suy diïîn hiïơn víơt cöìng chiïng

cuêa ngûúđi Thûúơng, cho nïn khöng

tòm ặúơc ăíu lađ chiïng, ăíu lađ

cöìng Phaân ăoaân cuêa chuâng töi

khöng phaêi vö cùn cûâ Bađi baâo cuêa

Kiïìu Trung Sún ghi: Trûúâc Höơi

thaêo líìn ăíìu tiïn vïì cöìng chiïng úê

Tíy Nguýn nùm 1985 chûa coâ

caâch goơi chiïng bùìng, tûâc lađ chûa

phín biïơt loaơi coâ nuâm vađ khöng coâ

nuâm Khi íịy, thuíơt ngûô cöìng

chiïng lađ tïn goơi ăïí chó loaơi nhaơc

khñ bùìng ăöìng úê vuđng Tíy

Nguýn

Sûơ luâng tuâng ăoâ cuông ặúơc thïí

hiïơn ngay caê trong saâch Tûđ ăiïín

Baâch khoa Trung tím biïn soaơn Tûđ

ăiïín baâch khoa Viïơt Nam Hađ Nöơi

(1995, Tíơp 1), trong viïơc ắnh

nghôa thuíơt ngûô cöìng chiïng, khi

giaêi thñch chûô cöìng thađnh ra chûô

chiïng (trang 600) nhû sau:

Cöìng (nhaơc cuơ chiïng) nhaơc khñ

thuöơc böơ goô, nguöìn göịc phûúng

Ăöng, lađm bùìng ăöìng, kñch thûúâc

lúân, hònh lođng chaêo, chung quanh

coâ gúđ goơi lađ thađnh Loaơi cöìng coâ

nuâm úê giûôa goơi lađ chiïng coâ nuâm,

loaơi khöng coâ nuâm goơi lađ chiïng

bùìng Cöìng ặúơc treo trïn giaâ göî

hoùơc xaâch tay nhúđ súơi díy xuýn

qua thađnh, duđng duđi boơc vaêi hoùơc

nùưm tay ăïí ăaânh ra tiïịng Caâc böơ

cöìng cuêa dín töơc Tíy Nguýn coâ

tûđ 5- 20 chiïịc, khi hođa tíịu taơo nïn

nhûông ím ăiïơu ăöơc ăaâo, phong

phuâ

Chiïng Khan (nhaơc tiïịng Bana

khan: chiïng gioâ) nhaơc cuơ cuêa

ngûúđi Bana, thuöơc hoơ nhaơc cuơ tûơ

thín vang (Xuín Haơo nhaơc cuơ) chi

va ăíơp, göìm 8 öịng tre coâ kñch

thûúâc quy ắnh Möîi öịng ặúơc

khoeât thuêng möơt löî hònh chûô nhíơt

trúê thađnh möơt thûâ moô tre, coâ díy

moâc úê ăíìu öịng, tïịt chuơm laơi thađnh

möơt súơi treo caê chuđm 8 öịng tre lïn

noâc nhađ röng hoùơc cađnh cíy Khi

coâ gioâ thöíi, caâc öịng truâc vûđa quaytrođn vûđa va ăíơp vađo nhau liïn tuơcphaât ra ím thanh (tr 467)

Nhû víơy, ắnh nghôa vïì thuíơtngûô Cöìng chiïng cuêaTíy Nguýnlađ khöng saâng roô, búêi leô, cöìngchiïng lađ thuíơt ngûô cuêa ngûúđiKinh ăem aâp ăùơt cho ngûúđiThûúơng Vúâi suy nghô nađy, coâ líìnchuâng töi ăaô nïu víịn ăïì ra trao ăöíivúâi GS Dûúng Viïịt AÂ, öng khöngnoâi gò nhûng cho biïịt thïm: Tûđ beâ,

úê qú (Quaêng Bònh), öng ăaô thíịylađng bïn caơnh coâ caâi cöìng úê nhađ lyâtrûúêng vađ GS Vuô Ngoơc Khaânh noâi:

ÚÊ qú öng (Hađ Tônh) cuông coâ caâimoô to nhû caâi cöơt ằnh, nhûngkhöng nhúâ goơi tïn gò

Do ăoâ, möîi líìn vïì thùm qúlađng Bñch La Trung (Quaêng Trõ),chuâng töi ăïìu ăïí yâ dođ tòm vïì chiïịccöìng nađy thò ặúơc caâc cuơ cao niïnkïí cho nghe vïì sûơ tñch chiïịc cöìng.Cođn úê Hađ Nöơi, chuâng töi tòm gùơpcaâc cuơ cao niïn ăïí biïịt thïm vïìchiïịc cöìng úê phña Bùưc coâ cuơ noâi:Ngađy xûa chiïịc cöìng íịy cođn ặúơcdûơng úê ăiïịm canh cuêa lađng; ngoađi

ra, saâch Nghïơ thuíơt tröịng ăöìngThanh Hoâa trang 26 trñch lúđi cuêaV.Gloubew cuông noâi ngûúđi goôcöìng trïn tröịng ăöìng Ăöng Sún Qua ăoâ, cho ta biïịt thïm vïì tûđ

“cöìng” lađ cuêa ngûúđi Kinh

Trûúâc hïịt, úê ngûúđi Kinh, vïì tïnchiïng thò ai cuông biïịt, noâ lađ loaơi coâ

Nghïơ nhín Ăiïìu Luíơn, dín töơc Chíuro, biïíu biïîn taơi Liïn hoan cöìng chiïng quöịc tïị 2009 AÊnh: Baâo aênh Viïơt Nam.

nuâm, treo cuđng vúâi tröịng úê caâc

ằnh lađng vađ nhađ thúđ hoơ, cođn cöìng

thò nùìm trong cíu ca: Lïơnh öng

khöng bùìng cöìng bađ

Víơy, “lïơnh” vađ “cöìng” lađ loaơi

nhaơc khñ, nhûng hònh thuđ vađ chûâc

nùng cuêa noâ nhû thïị nađo ? Xin líìn

lûúơt ăi vađo tòm hiïíu 2 thûâ nhaơc khñ

nađy

1.”Lïơnh” lađ phuđ hiïơu biïíu

trûng quýìn lûơc cuêa quan trïn vađ

ặúơc thiïịt chïị theo hai daơng: möơt

daơng lađ “lïơnh” bađi, lônh höơi trûơc

quan qua ặúđng thõ giaâc vađ möơt

daơng lađ “lïơnh” bùìng ăöìng, lônh höơi

bùìng ím thanh qua ặúđng thñnh

giaâc Möîi biïíu hiïơu nađy ặúơc duđng

trong tûđng trûúđng húơp khaâc nhau

Trûúđng húơp thûâ nhíịt: lïơnh bađi cođn

goơi lađ theê bađi- theê bađi quan ăeo

trûúâc ngûơc; cođn trûúđng húơp thûâ hai

lïơnh bađi uyê quýìn Ngûúđi lñnh lïơ

ặúơc quan trao cho lïơnh bađi phaâi

ăi cöng vuơ: tay anh ta cíìm Lïơnh

bađi lađ ặúơc quýìn hađnh sûơ theo

lïơnh cuêa quan trïn Lïơnh bađi cuêa

ngûúđi Viïơt - Giao Chó, hùỉn ăaô xuíịt

hiïơn trong caâc Tuđ trûúêng úê thúđi kyđ

Böơ laơc- vùn hoaâ ăöì ăaâ múâi Ngađnh

Khaêo cöí hoơc Viïơt Nam ăaô khai

quíơt úê caâc di chó khaêo cöí, tòm thíịy

úê vùn hoaâ Phuđng Nguýn, GS Hađ

Vùn Tíịn goơi lađ nha chûúng(1) chuângtöi nghô ăoâ lađ lïơnh bađi

Cođn caâi lïơnh bùìng ăöìng (tobùìng caâi meơt) lađ thïí hiïơn hiïơu lïơnhbùìng ím thanh duđng trong viïơccöng úê hai cíịp: lađng vađ huýơn trúêlïn ÚÊ cíịp huýơn, khi quan huýơn

ra khoêi cöng ặúđng ăi cöng caân Ăitrûúâc ăoađn tuđy tuđng, ngûúđi lñnh lïơcíìm “lïơnh” ăaânh 2 tiïịng hoùơc 4tiïịng ăïí deơp ặúđng, cođn úê lađng thòtiïịng lïơnh duđng trong hai trûúđnghúơp Möơt lađ tiïịng lïơnh tíơp trungdín lađng trong caâc cöng viïơc: khííncíịp vađ khöng khíín cíịp Trûúđnghúơp khöng khíín cíịp (höm trûúâctiïịng cöìng baâo hoơp caâc chûâc sùưctrong lađng vađ ăíìu höm qua tiïịngmoô rao viïơc lađng cuêa anh moô),saâng nay tiïịng lïơnh vang lïn möơthöìi ba tiïịng thuâc giuơc dín lađngmöơt líìn nûôa; thûâ hai, trûúđng húơpkhíín cíịp nhû höơ ăï, chûôa chaây,viïơc sûu thúị, ăi phu, ăi lñnh

lïơnh ăaânh liïn tuơc theo kiïíu nguô

liïn Dín gian coâ cíu: Kïu nhû

tiïịng lïơnh vúô Cođn caâi lïơnh ặúơc

goơi lađ pheđng la lađ noâ khöng nùìmtrong viïơc cöng Pheđng la úê lađngchó duđng trong ăaâm ma vúâi haitrûúđng húơp: möơt lađ thöng baâotrong lađng coâ ăaâm ma vađ ặa ma

theo cíịp lađng, cođn viïơc ặa matheo cíịp hoơ töơc thò thöng baâo bùìngtröịng, khöng thöng baâo bùìngpheđng la Tuy nhiïn trong khi ặa

ma theo cíịp hoơ töơc thò víîn coâ tiïịngpheđng la ăi ăíìu deơp ặúđng Caâilïơnh bùìng ím thanh nađy cođn ặúơcduđng lađm hiïơu lïơnh cíịp baâo cuêanhađ vua khi coâ giùơc khiïu chiïịnngoađi biïn thuđy, hoùơc trong hiïơulïơnh cuêa quín sûơ úê doanh traơi,hoùơc thuâc quín ngoađi chiïịn tríơn Cođn caâi lïơnh nađy khi gheâp laơithađnh dađn 9 chiïịc goơi lađ löi coê(tröịng löi) cođn loaơi gheâp bùìng 5chiïịc goơi lađ nguô Liïn(2) Xin noâi vađodõp khaâc Phaêi chùng caâi lïơnh nađyăaô coâ tûđ thúđi Tiïìn ăöì ăöìng, bûúâcsang giai ăoaơn vùn hoaâ Gođ Mun.Ngađnh Khaêo cöí hoơc tòm thíịy noâ úêvùn hoaâ Phuđng Nguýn, Gođ Mun,

GS Hađ Vùn Tíịn goơi lađ caâi mímăöìng(3)

2 “Cöìng” loaơi hònh daâng nhûcaâi moô tre, ruöơt röîng, hai ăíìu thonlaơi, bõt kñn, nhûng to nhû cöơt ằnh,möơt ngûúđi öm khöng xúí, caokhoaêng 1,20 m, úê giûôa khoeât möơtặúđng raônh nhoê, caâch möîi ăíìukhoaêng 25 cm Vúâi kiïíu daâng cíịutaơo cuêa chiïịc “cöìng” nhû thïị, chonïn khi ăaânh, tiïịng cöìng tríìmhuđng, vang to, bay xa

Cöìng úê miïìn Trung lađm bùìnggöî mñt- göịc cíy mñt vïì giađ ruöơt bõröîng, ngûúđi ta duđng kyô thuíơt giacöng thïm ăïí baêo ăaêm ím thanhcuêa tiïịng cöìng Cöìng ăùơt taơi nhađLyâ trûúêng (treo ăíìu heđ) Hiïơu lïơnhcuêa tiïịng cöìng do thùìng Nhúô(ngûúđi úê trong nhađ Lyâ trûúêng)ăaânh, ăïí triïơu tíơp caâc chûâc sùưctrong lađng ra ằnh lađng hoơp, cođnmoô tre lađ cöng cuơ cuêa thùìng Moôvang lïn trong khi ăi rao, nhùìmgíy sûơ chuâ yâ cuêa dín lađng, lùưngnghe thöng baâo lïơnh cuêa Lyâtrûúêng vïì viïơc lađng Do ăoâ, ngaơnngûô coâ cíu: Cöìng lađng moô xoâm - yânoâi so saânh giaâ trõ cuêa tiïịng cöìngvađ tiïịng moô - tiïịng cöìng lađ cuêa lyâtrûúêng triïơu tíơp caâc chûâc dõchtrong lađng, cođn tiïịng moô lađ cuêathùìng moô truýìn tin cho dín bahaơng Ăoâ lađ nguöìn göịc cuêa chiïịcChađng trai Ba Na biïíu diïîn tiïịng chiïng

cuêa dín töơc mònh AÊnh: Baâo aênh Viïơt Nam.

“cöìng” trong cíu ca: Lïơnh öng

khöng bùìng cöìng bađ?

Toâm laơi, loaơi cöng cuơ nhû

chiïng nhûng daât moêng mađ khöng

coâ nuâm, úê ngûúđi Kinh coâ 2 tïn lađ

“lïơnh” vađ “pheđng la” Caâi “lïơnh”

ăi ăíìu deơp ặúđng cho quan ăi

cöng caân, caâi “pheđng la” ăi ăíìu

deơp ặúđng trong ăaâm ma Ngađy

nay caâi “pheđng la” cođn duđng trong

ăaâm ma, nhûng caâi “lïơnh” thò thay

vađo ăoâ lađ xe cöng an coâ cođi liïn tuơc,

ngûúđi ăi ặúđng ăïìu phaêi traânh,

cho khaâch quöịc tïị hay laônh ăaơo ăi

Ngûúđi Kinh phín biïơt ríịt roô hònh

daâng vađ cöng duơng cuêa caâc nhaơc

khñ: cöìng, chiïng, lïơnh, pheđng la

vađ úê ngûúđi Mûúđng cuông goơi theo

ngûúđi Kinh Song cöìng vađ lïơnh lađ

cuêa giai cíịp cûúđng hađo thúđi phong

kiïịn, cho nïn khi Caâch maơng

thaâng Taâm thađnh cöng thò hai thûâ

ăoâ bõ deơp boê Ngađy nay, thuíơt ngûô

cöìng vađ lïơnh chó cođn ăoơng laơi úê cíu

cíu ca dao “Lïơnh öng khöng bùìng

cöìng bađ” Cíu ca dao nađy ngûúđi ta

víơn vađo cuöơc khúêi nghôa cuêa Bađ

Triïơu vađ anh trai cuêa bađ lađ Triïơu

Quöịc Ăaơt Hoơ cho rùìng, Bađ Triïơu

khúêi sûơ ra cuöơc khúêi nghôa íịy, cho

nïn coâ quýìn hún anh trai lađ Triïơu

Quöịc Ăaơt, cho nïn: “Lïơnh öng

khöng bùìng cöìng bađ” Qua giai

thoaơi nađy, noâi lïn thuíơt ngûô cöìng

chiïng lađ cuêa ngûúđi Kinh

Cuông cíìn noâi thïm, cíu ca

“Lïơnh öng khöng bùìng cöìng bađ”

cuêa ngûúđi Kinh khöng phaêi chó

hađm yâ theo möơt nghôa: lïơnh lađ

mïơnh lïơnh, cođn cöìng cuông lađ mïơnhlïơnh, nhûng mïơnh lïơnh cuêa öngcíịp thíịp, khöng bùìng mïơnh lïơnhcuêa bađ cíịp cao hún Hiïíu cíu catrïn nhû thïị, cho nïn ngûúđi ăúđivíơn cíu ca íịy vađo cuöơc khúêi nghôacuêa bađ Triïơu Vađ nhû víơy, caâi cöìngnađy phaêi treo úê cöng ặúđng, khi Bađ

ra tríơn thò cöìng cuông ăi theo

Nhûng theo chuâng töi, caâi “lïơnh”

caâi “cöìng” nađy noâ cođn mang hađmnghôa boâng gioâ trong dín gian,

nhû caâc cíu ca “Öng ùn chaê bađ ùn

nem”, “Öng ặa caâi giođ bađ thođ be rûúơu” ÚÊ ăíy, chaê, nem, caâi dođ, be

rûúơu, baânh díìy baânh cuöịn:

Sún Ăöìng coâ höơi muâa mo Baânh díìy baânh cuöịn ăem cho

raônh úê giûôa) Cíu ca “Lïơnh öng

khöng bùìng cöìng bađ” chó nùìm

trong vñ von cuêa dín gian nhû chaênem, caâi giođ, be rûúơu chûâ khöngnùìm trong vùn chûúng baâc hoơc Vòthïị, khöng ai tòm nghôa cuêa chûô

Tuơc cuêa ngûúđi Viïơt xûa, lađm caâi

gò cuông theo hònh daâng vađ hađmnghôa cuêa hai víơt Noô Nûúđng (ímdûúng) Nhû ăöi tröịng, coâ tröịngặơc tröịng caâi, rùưn coâ öng cuơt öngdađi, hoùơc ăöi phaâch trong nhaơc Catruđ: chiïịc bïn tay traâi cheê lađm ăöi,goơi lađ phaâch caâi, chiïịc bïn tay phaêigoơi lađ phaâch quín GS Tríìn VùnKhï cuông goơi ăoâ lađ ăöi phaâch ặơccaâi Linga Yoni (Noô Nûúđng) Ngay

ta thíịy trong dađn nhaơc Ca Húịcuông coâ ăöi sinh tiïìn, chiïịc bïn taytraâi cheê lađm ăöi (göịc dñnh nhaunïn khöng goơi ăoâ lađ ăöi) cođn chiïịcbïn tay phaêi vuöịt lïn, vuöịt xuöịng

úê hai mùơt chiïịc sinh tiïìn kia Toâm laơi, chuâng töi maơo muöơidíîn thuíơt ngûô cöìng chiïng cuêangûúđi Kinh theo dín gian, nïịu quyâăöơc giaê coâ gò trao ăöíi ăïí lađm saângtoê möơt víịn ăïì nhoê, nhûng khöngnhoê búêi chûa tòm ra sûơ thíơt Xinăöơc giaê khöng nïn cho chuâng töi lađngûúđi hay búâi löng tòm vïịt

TAĐI LIÏƠU TRÑCH DÍÎN & THAM KHAÊO

-1 Hađ Vùn Tíịn: “Theo díịu caâc vùn hoaâ cöí”, Nxb Khoa hoơc xaô höơi 1998 tr 458.

2 Nguýîn Vùn Tíìng: “Möơt söị loaơi tröịng ăöìng cuêa dín töơc Viïơt Nam” - Kyê ýịu Höơi thaêo Khoa hoơc “Tröịng ăöìng vúâi vùn hoaâ Viïơt Nam”

- Trung tím vùn hoaâ Ngûúđi cao tuöíi - Hađ Nöơi thaâng 12/ 2008, tr 13-14

3 Hađ Vùn Tíịn: “Theo díịu caâc vùn hoaâ cöí” săd, hònh 2, trang 466.

3 Kiïìu Trung Sún: “Cöìng chiïng coâ nuâm hay khöng coâ nuâm” - Taơp chñ Vùn hoaâ Nghïơ thuíơt, söị thaâng 3 / 2009

4 Tûđ ăiïín baâch khoa toađn thû, Trung tím biïn soaơn Tûđ ăiïín baâch khoa Viïơt Nam Hađ Nöơi, 1995 T 1 tr 467, tr 600.

5 Tû liïơu ghi cheâp ăiïìn daô cuêa chuâng töi

Phiïn baên quaê chuöng Thanh Mai ặúơc trûng bađy taơi Viïơn Baêo tađng Lõch sûê Viïơt Nam.

Chuöng cöí lađng ven söng

Ăaây, thuöơc xaô Thanh Mai,

huýơn Thanh Oai, Hađ Nöơi

do ngûúđi dín ắa phûúng tònh cúđ

phaât hiïơn, ăuâc nùm 798 thúđi thuöơc

Ăûúđng Luâc ặúơc phaât hiïơn,

chuöng cođn nguýn veơn vađ nùìm

trong tû thïị nghiïng úê ăöơ síu

3,5m Theo caâc nhađ nghiïn cûâu,

quaê chuöng nađy ặúơc ăuâc bùìng

khuön hai mang, cao 60 cm

Chuöng nùơng 36 kg, thín dađi 52

cm, quai 8 cm, ặúđng kñnh miïơng

39 cm, ặúđng kñnh ẳnh 28 cm

Trong ăoâ, quai chuöng ặúơc caâch

ăiïơu bùìng möơt ăöi röìng ăíịu lûng

vađo nhau, thín röìng trún nhùĩn

khöng coâ vííy Ăíìu röìng taơo daâng

cöng phu hún, búđm toâc göìm böịn

lúâp, miïơng röìng ngíơm, tyđ xuöịng

ẳnh chuöng Ăónh chuöng trang

trñ nhiïìu hoa vùn Ngoađi cuđng lađ

möơt ặúđng gúđ chó nöíi chaơy meâp

ẳnh chuöng Tiïịp ăïịn lađ möơt

hađng caânh sen göìm 15 caânh nöịi

tiïịp nhau Trïn bïì mùơt ẳnh

chuöng trang trñ hoa vùn míy

xoùưn, xen keô hoa vùn hònh ăöìng

tiïìn (12 ăöìng)

Ngoađi ra, thín chuöng coâ caâc

ặúđng gúđ chó ăuâc nöíi vađ hai nuâm

goô hònh trođn, ặúơc trang trñ nhiïìu

caânh sen nhoê úê xung quanh, ặúơc

ăuâc nöíi trïn thín chuöng, chñnh

giûôa núi nhûông gúđ chó nöíi doơc vađ

ngang giao nhau Trïn thín

chuöng coâ khùưc möơt bađi minh

bùìng chûô Haân Múê ăíìu lađ dođng ghi

niïn ăaơi quaê chuöng, tiïịp theo ghi

tïn 53 ngûúđi goâp tiïìn vađ hoơ tïn

nhûông ngûúđi tham gia ăuâc

chuöng Bađi minh coâ nhiïìu ắa

danh vađ chûâc tûúâc phöí biïịn thúđi

thuöơc Ăûúđng

Ăïịn thúđi ăiïím ăoâ, vùn baên

chuöng Thanh Mai lađ möơt trong

nhûông vùn baên súâm nhíịt ặúơc biïịt

trïn ăíịt nûúâc ta, phaên aânh tûúng

ăöịi roô xaô höơi, con ngûúđi thúđi Bùưc

thuöơc

Tiïịp ăoâ, nùm 1987, öng Phaơm

Vùn Thùưm, caân böơ Viïơn Nghiïn

cûâu Haân Nöm ăaô tòm thíịy quaê

chuöng khaâc taơi Vùn chó thön Nhíơt

Taêo, xaô Ăöng Ngaơc, huýơn Tûđ

Liïm Chuöng cao 32 cm, ặúđngkñnh miïơng chuöng 19 cm, quaiuöịn cong lađm thađnh hai ăíìu thuâ coâsûđng nhû ly thuê Mùơt quanhchuöng chia thađnh 4 ö hònh thang,nùìm giûôa 4 nhoâm göìm 5 ặúđngthùỉng song song ăuâc nöíi Dûúâi caâcnhoâm ặúđng thùỉng nađy lađ caâc nuâmăïí ăaânh chuöng, giöịng hònh hoa,giûôa coâ vođng trođn nöíi, ặúđng kñnhkhoaêng 2,5 cm, xung quanh coâ 12caânh Caâc nuâm nađy nùìm giûôa caâcặúđng chó nöíi song song chaơyngang, cuông coâ 5 ặúđng Dûúâinhûông ặúđng ngang nađy coâ 4 öchûô nhíơt, nùìm giûôa nhûông ặúđngchaơy song song Chuöng coâ troơnglûúơng 5,4 kg

ÚÊ phíìn trïn cuêa mùơt ngoađichuöng lađ coâ khùưc chûô chòm theothïí chûô chín khaâ ăeơp vađ cođn roô

Giaâo sû Hađ Vùn Tíịn ăaô phiïn ímvađ dõch nghôa nhûông chûô nađy lađ:

“Thön Haơ Tûđ Liïm, huýơn GiaoChó, vađo ngađy 29 thaâng 4 nùm MíơuThín (9/6/948) caâc ăïơ tûê Vö phaâpmön ( ) thuöơc hai phaâi Ăaơo giaâovađ Nho giaâo, tûđ trong nùm GiaâpThòn (944) ăaô chung nhau goâp tiïìnveô möơt bûâc tranh Thaâi Thûúơng tamtön Chûa ăïịn nùm, laơi lađm 6phûúân baâu thûâ quan, xong lađm cöîchay hoađn tíịt Nay laơi cuđng ặaviïơc mua möơt quaê chuöng baâu,nùơng 15 cín ăïí cuâng dađng maôimaôi”

Bađi minh viïịt nùm Cađn Hoađthûâ 6 (948, Cađn Hoađ lađ niïn hiïơucuêa Lûu Thaơnh, vua nûúâc NamHaân, ăoâng ăö úê Quaêng Chíu), coâ

thïí coi lađ sûê liïơu chûô viïịt súâm nhíịtcuêa thúđi kyđ tûơ chuê tûđ thïị kyê 10 cuêaViïơt Nam Trong bađi minh coâ nhùưcăïịn nùm Giaâp Thòn (944) - ăoâ cuônglađ nùm Ngö Quýìn míịt Sau ăoâDûúng Tam Kha chiïịm ngöi vua,xûng lađ Bònh Vûúng Nùm 948 lađnùm Dûúng Tam Kha ăaô úê ngöiặúơc böịn nùm Nhû víơy ta coâ thïíbiïịt, tuy Ngö Quýìn ăaô giađnh laơinïìn ăöơc líơp, ăaô xûng vûúng,nhûng víîn chûa coâ niïn hiïơu.Ngoađi ra, bađi minh cođn nhùưcăïịn ắa danh Giao Chó, tïn huýơnTûđ Liïm vađ cho biïịt möơt tïn thönlađ Haơ Tûđ Liïm Tïn huýơn TûđLiïm xuíịt hiïơn nùm 621 thúđi TuyđĂûúđng Giaâo sû Hađ Vùn Tíịn nïugiaê thiïịt, phaêi chùng Nhíơt Taêo,Ăöng Ngaơc lađ thön Haơ Tûđ Liïm coâtûđ ăúđi Ngö? Bađi minh cođn coâ nhiïìu

tû liïơu noâi vïì Phíơt giaâo vađ Ăaơogiaâo vúâi nhûông bûúâc phaât triïín rûơcrúô vađo thïị kyê 10

Viïơc phaât hiïơn hai quaê chuöngcoâ niïn ăaơi caâch nhau 146 nùm cöínhíịt cuêa Viïơt Nam trïn vuđng ăíịtĂaơi La xûa cuđng vúâi tû liïơu tûđ haibađi minh khùưc trïn nhûông quaêchuöng nađy lađ vö cuđng quan troơngvađ quyâ giaâ giuâp chuâng ta tòm hiïíunhiïìu víịn ăïì lõch sûê cuêa ăíịt nûúâccaâch ngađy nay hún 1.300 nùm.Phiïn baên quaê chuöng Thanh Maiặúơc trûng bíìy taơi Viïơn Baêo tađngLõch sûê Viïơt Nam, cođn quaê chuöngNhíơt Taêo ặúơc chñnh quýìn vađnhín dín Ăöng Ngaơc baêo quaên hïịtsûâc chu ăaâo, coi ăoâ lađ víơt baâu cuêaqú hûúng

Ăöìng lađng Thanh Mai.

Öng nöơi töi hoơc vađ phuơc vuơ

Nam triïìu traêi qua böịn

ăúđi vua Thađnh Thaâi, Duy

Tín, Khaêi Ăõnh vađ Baêo Ăaơi vúâi thúđi

gian 45 nùm (1889-1934) Luâc múâi

vađo lađ möơt ăöìng íịu, ngađy vïì hûu

(thaâng 11 nùm Baêo Ăaơi thûâ 9 nhùìm

thaâng 12/ 1934) lađ ăöơi trûúêng ăöơi

Nhaơc chaânh Nam triïìu nïn öng coâ

tïn thûúđng goơi lađ öng Ăöơi Tiïịu

Ngûúđi ăöơi trûúêng trûúâc öng nöơi töi

lađ öng Ăöơi Thûâc

Öng nöơi töi ăaô ăađo taơo ra nhiïìu

nhaơc cöng, trong söị ăoâ coâ hai ngûúđi

“thađnh danh” lađ öng Ăöơi Hoađ (Lï

Vùn Hođa) vađ öng Ăöơi Thõ (Nguýîn

Ăònh Thõ) Luâc nhoê töi coâ nhiïìu cú

höơi úê vúâi öng nöơi, ặúơc tiïịp xuâc vúâi

caâc hoơc trođ cuêa öng, ặúơc nghe öng

“ăaânh thöíi” vađ kïí chuýơn vïì Nhaơc

cung ằnh nhiïìu líìn, nhûng vò töi

khöng coâ khiïịu ím nhaơc, nïn

khöng ăïí yâ Maôi vïì sau, khi hoơcĂaơi hoơc vađ tham gia phong trađoăíịu tranh ýu nûúâc (1963-1966), töigiaâc ngöơ vïì con ặúđng nghiïn cûâudín töơc (1965) thò öng töi ăaô quaăúđi (1962) May sao, töi cođn baâc ĂöơiThõ (Nguýîn Ăònh Thõ - chaâu goơiöng töi bùìng cíơu), töi ăaô nhúđ baâcnoâi roô cho töi biïịt vïì nhûông ăiïìuöng töi kïí mađ töi chó cođn nhúâ lúđ múđ

Bïn caơnh baâc Ăöơi Thõ töi cođn coâ baâcNguô Voơng (Nguýîn Ăùưc Voơng,chaâu goơi öng nöơi töi bùìng chuâ) -möơt ngûúđi ặúơc vua Khaêi Ăõnh tincíín duđng lađm Thõ Vïơ nhûng cuônggioêi Nhaơc cung ằnh ăaô kïí cho töinghe nhûông chuýơn mađ trûúâc ăíyöng töi chûa biïịt Bađi viïịt ngùưn níìyghi laơi möơt söị höìi ûâc coâ liïn quanăïịn nhaơc cung ằnh Húị mađ öngnöơi töi vađ caâc baâc töi ăaô ặa vađo böơnhúâ cuêa töi

ÖNG NÖƠI TÖI - MÖƠT NGÛÚĐI

LÑNH NHAÔ NHAƠC

Öng töi kïí rùìng, vua ThađnhThaâi bõ ngûúđi Phaâp giam loêng, nhađvua ríịt buöìn cho nïn Ngûúđithûúđng líịy ím nhaơc, haât böơi lađmvui Khi coâ dõp ặúơc ngûúđi Phaâpăöìng yâ nhađ vua töí chûâc muâa haâtríịt linh ằnh, coâ khi nhađ vua nhaêylïn sín khíịu cíìm chíìu cho con haâthaât Trong dõp Lïî vaơn thoơ mûđngvua Thađnh Thaâi 17 tuöíi (1898),triïìu ằnh töí chûâc Haât Böơi ba ngađy

ba ăïm taơi Duýơt Thõ Ăûúđng Öngnöơi töi ặúơc tham gia “ăaânh thöíi”cho vua vađ nhiïìu quan khaâch quantroơng nghe Trong söị quan khaâchöng töi nhúâ nhíịt lađ Phuơ chaânhthín thíìn Tuy Lyâ Vûúng, Phuơchaânh Nguýîn Troơng Húơp, Khímsûâ Phaâp Brieđre

Vò muâa haât liïn tuơc nïn nhađ

Nhaô nhaơc cung ằnh.

vua vađ quan khaâch ặúơc bïịp Ngûơ

thiïơn phuơc vuơ taơi chöî Trong

nhûông ngađy lïî íịy, möîi khi Ăöơi

nhaơc chaânh biïíu diïîn gíy ặúơc sûơ

hađo hûâng cho ngûúđi xem thò ặúơc

ban thûúêng quađ baânh vađ coâ khi coâ

caê vaêi luơa nûôa Tuy nhiïn, tñnh tònh

vua Thađnh Thaâi bíịt thûúđng, nïịu coâ

ăiïìu gò khöng vûđa yâ, nhađ vua bùưt

phaơt cuông ríịt nùơng

Thíơm chñ coâ ngûúđi bõ ăuöíi vïì

qú Mûúđi chñn nùm ngöìi trïn ngai

vađng, vua Thađnh Thaâi chó ặúơc

ặâng tïị Nam Giao möơt vađi líìn, cođn

ngoađi ra Phuê Tön Nhún phaêi cûê

möơt võ Hoađng thín thay vua tïị

Trúđi Trong ăúđi “ăaânh thöíi” trong

ăöơi Nhaơc chaânh, öng nöơi töi súơ

nhíịt lađ phaêi ăaânh tröịng tïị Giao

Ăaânh tröịng cho bíơc thiïn tûê tïị trúđi

hïịt sûâc nghiïm Möîi líìn ăaânh phaêi

tíơp trung tû tûúêng, víơn duơng hïịt

nöơi lûơc ăïí ăaânh cho truâng Ăaânh

tröịng mađ löîi möơt nhõp lađm cho vua

ăang laơy phaêi luâng tuâng lađ coâ thïí

bõ ặât ăíìu Do ăoâ trûúâc khi ăaânh

phaêi cuâng töí cíìu xin ặúơc gia höơ

Nhiïìu khi lo quaâ öng nöơi töi phaât

ăau buơng Ăúđi nay khöng ai coâ thïí

hiïíu ặúơc chuýơn khoâ khùn cuêa

ngûúđi lñnh “ăaânh thöíi” ngađy xûa

Nùm 1907 vua Thađnh Thaâi bõ

töịn võ, vua Duy Tín lïn thay Vua

Duy Tín cuông ríịt thñch ím nhaơc

Ngoađi giúđ hoơc chûô Tíy vađ chûô

Nho, Ngađi thûúđng ăïịn Nhađ Duýơt

Thõ xem ăöơi Nhaơc Chaânh tíơp

luýơn Ngađi ngöìi hùìng giúđ ăïí nghe

nhaơc Vađo caâc bûôa trûa vađ töịi, Ngađi

ngûơ thiïơn ăïìu phaêi coâ Nhaơc Chaânhăïịn “ăaânh thöíi” giuâp vui, Ngađivûđa ùn vûđa nghe nhaơc Ngûơ thiïơnxong nhiïìu khi Ngađi leo lïn vaimöơt ngûúđi lñnh nhaơc nađo ăoâ baêo

“ăöìng ăöìng” Ngađi ăi chúi loanhquanh trong sín nhađ Duýơt Thõ

(Khöng ặúơc coông vua, ăaô lađ vuathò phaêi ngöìi trïn vai hoùơc trïnăíìu lñnh nïn goơi lađ ăöìng ăöìng)

TRUÝÌN NGHÏÌ CHO CHAÂU

Höm íịy vua Duy Tín ngöìi trïnvai öng nöơi töi “ăöìng ăöìng” lïnlíìu Ngoơ Mön chúi Hai tay Ngađi

öm ăíìu öng töi, Ngađi ííy ííy ngûúđinhû thuâc ngûơa ăi maơnh túâi Öngnöơi töi súơ quaâ beđn tíu:

- Bíím bíím Ngađi ngöìi ýnkhöng thöi böí!

Vua Duy Tín baêo:

- Tríîm böí thò ngûúđi ta líịy ăíìukhanh - Röìi nhû biïịt mònh lúô lúđi,nhađ vua chûôa ngay - mađ khanh bõlíịy ăíìu thò ai ăaânh thöíi cho tríîmnghe Khöng can chi mö!

Trong luâc öng töi ặâng híìuvua Duy Tín trïn líìu Ngoơ Mön,nhađ vua hoêi chuýơn gia ằnh, concaâi cuêa öng töi Ngađi hoêi coâ ngûúđicon nađo cuêa öng töi ăaô vađo hoơcNhaơc Chaânh chûa, öng töi bíím:

- Kñnh laơy Ngađi, töi chó coâ möơtcíơu con trai nhûng cođn quaâ nhoê [1]

laơi bïơnh tíơt luön nïn khöng ăi xameơ ặúơc, cođn ngoađi ra toađn con gaâikhöng coâ ai nöịi nghiïơp “ăaânhthöíi” ặúơc caê

Vua Duy Tín phaân ngay:

Khöng coâ con thò ăem chaâuvađo!

Thûơc hiïơn chó duơ cuêa vua DuyTín, öng töi vïì lađng Daô Lï tuýínchoơn caâc chaâu Öng töi tuýín ặúơchai ngûúđi con cuêa anh vađ cuêa chõöng lađ Nguýîn Ăùưc Voơng (sinhnùm 1907) vađ Nguýîn Ăònh Thõ(sinh nùm 1905) Hai baâc Voơng vađbaâc Thõ ríịt coâ khiïịu ím nhaơc, laơi coâchuâ vađ cíơu keđm cùơp nïn hoơc hađnhríịt mau tíịn túâi Baâc Voơng thñchăađn Nguýơt, baâc Thõ thñch ăađnNhõ Nghô seô coâ chaâu nöịi nghiïơpnhađ, öng töi ríịt vui Nhûng khöngngúđ sau ăoâ míịy nùm vua Duy Tíncíìm ăíìu cuöơc khúêi nghôa chöịngPhaâp (1916) khöng thađnh röìi bõ bùưt

bõ ăađy sang ăaêo Reâuniuon, vuaKhaêi Ăõnh lïn ngöi, moơi sûơ tñnhtoaân cuêa öng töi ăïìu bõ thay ăöíi caê.Vua Khaêi Ăõnh nghe Nguýîn ĂònhThõ ăađn nhõ ngoơt ngađo chuíín mûơcthñch lùưm Trong thúđi gian íịy, nhađvua ăang hoơc vùn minh vùn hoaâTíy phûúng, uöịng rûúơu Tíy, duđngTruýìn daơy nhaô nhaơc cho thïị hïơ sau.

nûúâc hoa cuêa Tíy, ăi giađy Tíy, vađ

cuông bùưt ăíìu nghe nhaơc Tíy Nhađ

vua nííy ra yâ tûúêng bùưt Nguýîn

Ăònh Thõ ăi hoơc violon ăïí vïì ăađn

nhaơc Tíy cho öng nghe Nhađ vua

gúêi baâc Thõ lïn nhađ thúđ Kim Long

hoơc Violon vúâi caâc Thíìy dođng

Ăöìng thúđi, nhađ vua thíịy Nguýîn

Ăùưc Voơng trođn trônh dïî thûúng,

öng chuýín baâc Voơng qua ngaơch

thõ vïơ, ngađy ăïm úê bïn caơnh vua

Vađ, nhû sûê saâch ăaô ăïì cíơp ăïịn:

Vua Khaêi Ăõnh “bíịt lûơc”, khöng

thñch gíìn ăađn bađ Tûđ ngađy “tuýín”

ặúơc Nguýîn Ăùưc Voơng, ban ăïm

nhađ vua öm thõ vïơ Voơng mađ nguê

Nùm 1922, vua Khaêi Ăõnh sang

Phaâp öng cuông ăem Nguýîn Ăùưc

Voơng theo [2]

Baâc töi khöng ặúơc hoơc hađnh

nhiïìu nhûng dïî thûúng vađ phuơc

vuơ tíơn tuơy, ặúơc lođng vua cho nïn

baâc ăaô ặúơc thùng ăïịn Nguô Ăùỉng

Thõ Vïơ Sau khi vua Khaêi Ăõnh

bùng, baâc Nguô Voơng víîn phuơc vuơ

trong Nöơi (The National

Geographic Magazine, nùm 1931)

Ăïịn ăíìu triïìu Baêo Ăaơi, baâc ặúơc

chuýín vađo cai quaên möơt biïơt ăiïơn

cuêa vua úê Qui Nhún Söịng trong

Nöơi, ngoađi giúđ phuơc vuơ, baâc Nguô

Voơng thûúđng ăïịn ăaânh thöíi vúâi

ăöơi Nhaơc chaânh Tûđ sau ngađy vïì

hûu baâc vïì söịng úê Daô Lï chaânh vađ

tiïịp tuơc thuâ vui ăaânh thöíi vúâi öng

nöơi töi Baâc múâi qua ăúđi nùm 1980

Trong luâc baâc Nguýîn Ăùưc

Voơng, (1907-1980) lađm “göịi öm”

cuêa vua Khaêi Ăõnh thò baâc Nguýîn

Ăònh Thõ miïơt mađi hoơc violon vúâi

caâc thíìy dođng úê Kim Long Baâc

ặúơc daơy lyâ thuýịt khöng bao

nhiïu nhûng phaêi tûơ tíơp luýơn

(exercice) thò nhiïìu Caâc thíìy dođng

ríịt nghiïm khùưc möîi khi nghe baâc

Thõ ăađn “phö” (faute) Do ăoâ baâc

ríịt cíín thíơn trong tíơp luýơn

Khöng ngúđ sûơ khùưt khe cuêa caâc

thíìy dođng ăaô taơo nïn cíy violon

Nguýîn Ăònh Thõ ríịt xuíịt sùưc Tûđ

ăoâ, nhaơc cöí ăiïín phûúng Tíy ặa

ra lađ baâc ăađn ặúơc ngay, khöng

cíìn phaêi tíơp luýơn trûúâc Sau ba

nùm hoơc tíơp baâc Nguýîn Ăònh Thõ

ặúơc vïì phuơc vuơ cho vua Khaêi

Ăõnh Baâc ặúơc biïíu diïîn möơt söịbaên nhaơc cöí ăiïín phûúng Tíy vúâiquan Tíy, quan ta vïì dûơ Tûâ tuíìnăaơi khaânh vua Khaêi Ăõnh (1924)

Baâc Nguýîn Ăònh Thõ gioêi caê Nhaơccung ằnh vađ nhaơc cöí ăiïín phûúngTíy Ăúđi Baêo Ăaơi baâc ặúơc thùnglïn lađm Ăöơi trûúêng ăöơi Nhaơcchaânh Nam Triïìu Tûđ ăoâ ban Nhaơccung ằnh Húị coâ caê nhaơc cuơphûúng Tíy Ăöơi Nhaơc chaânh trònhbađy bađi Ăùng Ăađn Cung bùìng dađnĂaơi nhaơc (cöí) truýìn thöịng cuêaCung ằnh Húị vađ ăađn violon(múâi) Vua Baêo Ăaơi vađ Hoađng híơuNam Phûúng thûúđng sai Ăöơi Thõăađn Violon ăïí chiïu ăaôi caâc quöịckhaâch Ngoađi giúđ phuơc vuơ Namtriïìu, baâc Ăöơi Thõ ặúơc múđi biïíudiïîn nhaơc cöí ăiïín phûúng Tíy úêHöơi Quaêng Tri, khaâch saơn nhađhađng Morin Sau ngađy chïị ăöơ quínchuê Viïơt Nam caâo chung, bađHoađng Thaâi híơu Tûđ Cung ăaô coânhiïìu cöị gùưng duy trò böơ phíơntruýìn thöịng cuêa Ăöơi nhaơc chaânhdûúâi sûơ chó huy cuêa öng Ăöơi Hoađ

Baâc Ăöơi Thõ chuýín qua phuơ traâchBan Ca nhaơc cuêa ăađi Phaât thanhHúị Cuđng úê trong Ban ca nhaơc ăađiPhaât thanh luâc ăoâ coâ nhaơc sô LïQuang Nhaơc, nhaơc sô Vùn Giaêng,nhaơc sô Lï Khú, nhaơc sô NgöGanh, nhaơc sô Chíu Kyđ, nhaơc sôVônh Phan, ca sô Möơc Lan (tûđ saunùm 1957 coâ caê ca sô Hađ Thanh)

Nhiïìu líìn baâc Ăöơi Thõ giaêi thñchvúâi töi:

- “Baâc khöng phaêi lađ möơt nhaơc

sô (musicien), baâc chó lađ möơt ngûúđichúi vô cíìm (violonist)”

Baâc Ăöơi Thõ lađ möơt ngûúđi chúi

vô cíìm ăíìu tiïn úê Kinh ăö Húị vúâitrònh ăöơ cuêa möơt bíơc thíìy Coâ líìntöi hoêi baâc:

- “Vò sao baâc laơi ăi hoơc Violonmađ khöng hoơc möơt thûâ ăađn nađokhaâc?”

Baâc giaêi thñch:

- “Baâc hoơc Violon lađ vò luâc ăoâbaâc ăaô gioêi ăađn Nhõ Caâch luýịn,caâch nhíịn cuêa ăađn Violon giöịngnhû ăađn nhõ cuêa mònh, cođn caâc loaơiăađn phûúng Tíy khaâc thò caâckhoaêng caâch cao thíịp ăaô ặúơc

ắnh sùĩn khaâc vúâi ăađn cuêa mònh”[3]

Nùm 1958, tûđ Ăađi Phaât ThanhHúị baâc Ăöơi Thõ vïì hûu Maôi ăïịnnùm 1990 baâc múâi qua ăúđi Contrai baâc Ăöơi Thõ lađ anh NguýînĂònh Niïm, nöịi nghiïơp ím nhaơccuêa baâc (Anh Niïm daơy nhaơc úêTrung tím Vùn Thïí Myô thuöơc SúêGiaâo duơc TTH, nay ăaô hûu trñ)

ÖNG ĂÖƠI HOAĐ VAĐ ÖNG BAÂT

TIÏỊP

Dûơ ắnh ăađo taơo hai ngûúđichaâu nöịi nghiïơp nhaơc cung ằnhkhöng thađnh, öng nöơi töi tíơp trungăađo taơo hai ngûúđi hoơc trođ lađ öng LïVùn Hoađ vađ öng Lï Nhûô Tiïịp ÖngHoađ gioêi nhiïìu thûâ ăađn nhûng thöíisaâo lađ xuíịt sùưc nhíịt Öng ặúơcthùng Ăöơi trûúêng nïn vïì sau ngûúđi

ta thûúđng goơi öng lađ Ăöơi Hoađ [4].Nùm 1956, öng Hoađ ặúơc múđi sangPhi Luíơt Tín tham dûơ möơt cuöơc thiquöịc tïị, vađ cíy saâo cuêa öng ăaôăoaơt ặúơc Huy chûúng vađng.Ăûúơc giaêi vïì nûúâc, öng Ăöơi Hoađ vïìDaô Lï baâi taơ öng nöơi töi vađ thöíi laơibađi saâo öng ăaô ăoaơt giaêi cho öngnöơi töi nghe [5]

Ngûúđi thûâ hai ặúơc öng nöơi töitíơp trung ăađo taơo lađ öng Lï NhûôTiïịp Öng Tiïịp thöíi keđn Öng Tiïịpăaô ặúơc vua Baêo Ăaơi thùng BaâtPhíím nïn thûúđng goơi lađ Baât Tiïịp.Öng Baât Tiïịp lađ thïị hïơ ăađn anh cuêaNguýîn Kïị, Tríìn Kñch [6] ÖngBaât Tiïịp qua ăúđi caâch ăíy trïnmûúi nùm

MÖƠT VAĐI YÂ TÛÚÊNG VÏÌ NHAÔ NHAƠC CUNG ẰNH HÚỊ

Vađo ăíìu nhûông nùm saâu mûúi,töi ăaô töịt nghiïơp Trung hoơc vađ múâivađo Ăaơi hoơc Húị Luâc ăoâ trađo lûutín nhaơc ăang chiïịm lônh ăíìu oâccuêa lúâp thanh niïn sinh viïn lûâatuöíi töi Chuâng töi xem cöí nhaơc,nhaơc cung ằnh Húị lađ nhûông thûâcöí löî sô chó dađnh cho öng giađ bađlaôo, cuâng tïị ma chay mađ thöi Chonïn chuâng töi khöng bao giúđ ăïí yâtòm hiïíu lađm gò Vađo muđa heđ nùm

1962, töi vûđa ăöî vađo Ăaơi hoơc Sûphaơm thò öng nöơi töi qua ăúđi Ăiïìubíịt ngúđ nhíịt ăöịi vúâi töi lađ ngoađi bađcon nöơi ngoaơi, lađng xoâm cođn coâ

hađng míịy chuơc ngûúđi mïơnh danh

lađ hoơc trođ Nhaơc chaânh cuêa öng nöơi

töi úê khùưp núi mang tröịng keđn ăađn

ắch vïì nhađ “lađm ăaâm” cho öng

nöơi töi Suöịt thúđi gian tang lïî caâc

ban nhaơc ođ ñ e ăaânh thöíi liïn tuơc

Ngađy ặa tang, gia ằnh vađ lađng

xoâm phaêi ûu tiïn ăïí cho hoơc trođ

gaânh quan tađi öng nöơi töi xuöịng

ăođ ăïí ặa lïn chön úê lađng Daô Lï

Thûúơng Luâc öng nöơi töi hûu trñ úê

lađng töi khöng míịy khi thíịy hoơc

trođ cuêa öng töi ăöng thïị Ngûúđi

nađo tñnh tònh cuông dïî thûúng,

riïng chó coâ öng Ăöơi Hoađ thò ríịt

noâng naêy, quaât thaâo nhûông ngûúđi

ăađn ắch khöng vûđa yâ öng Töi húi

bûơc mònh Biïịt thïị, baâc Nguô Voơng

ăaô giaêi thñch vúâi töi:

- Cöí nhaơc cuông nhû Nhaơc cung

ằnh khöng coâ bađi baên nhû tín

nhaơc bíy giúđ Caâc thíìy nùưm ặúơc

möơt söị “nhaơc chûúng” - caâi sûúđn

tûđng lađn ăiïơu cú baên, röìi caâc thíìy

daơy cho hoơc trođ vïì lađn ăiïơu, tiïịt

tíịu, cûúđng ăöơ, mađu ím, söị beđ nhaơc

vađ phöịi ím phöịi khñ theo phong

caâch cuêa riïng möîi thíìy Do ăoâ

hoơc trođ chõu aênh hûúêng vađ chõu ún

caâc thíìy ríịt lúân, ăuâng nhû ngûúđi ta

noâi: “Khöng thíìy ăöị míìy lađm

nïn” Nhúđ öng nöơi daơy döî mađ

nhûông nhaơc cöng níìy ăaô ặúơc

truýìn nghïì vađ söịng ặúơc vúâi

nghïì Khi öng nöơi qua ăúđi hoơ tuơ

tíơp vïì ăïí lo ăaâm tang cho thíìy

chaâu ặđng ngaơc nhiïn chi caê

Sûơ giaêi thñch cuêa baâc Nguô Voơng

töi nghe coâ lyâ nhûng cuông chùỉng

cíìn thiïịt gò cho töi luâc íịy - luâc lûâa

tuöíi chuâng töi ăang bõ híịp díîn búêi

caâc trađo lûu vùn hoơc hiïơn sinh, trađo

lûu nhaơc Rock, nhaơc Twit cuêa

phûúng Tíy Khöng ngúđ chó ba

böịn nùm sau, quín ăöơi Myô ăöí böơ

vađo Húị, tinh thíìn dín töơc trong

lûâa tuöíi töi tröîi díơy, töi ăi nghiïn

cûâu Haât böơi Húị ăïí lađm luíơn vùn

ra trûúđng, töi sûơc nhúâ ăïịn baâc Nguô

Voơng vađ baâc Ăöơi Thõ Qua hai baâc

töi nhíơn biïịt ặúơc caâi “nhaơc

chûúng” lađ caâi göịc, caâi cùn baên,

ngûúđi nghïơ sô duđng tađi nùng riïng

cuêa mònh phaât triïín hoa laâ cho caâi

göịc íịy Ngûúđi nađo gioêi biïịn hoaâ

phaât triïín theo löịi íịy múâi trúê thađnhthíìy Tađi nùng cuêa möîi nghïơ sô böơclöơ ra úê caâi chöî biïịn hoaâ ăïí taơo nïnphong caâch riïng cuêa mònh Caâigöịc phaêi giûô nhûng qua caâc ăúđi sûơdiïîn tíịu biïịn hoaâ khöng ngûđngnïn möîi thúđi nghe cuđng möơt baênnhaơc coâ sûơ khaâc nhau Nhaơctruýìn thöịng Húị noâi chung vađNhaơc cung ằnh Húị noâi riïng sovúâi nhaơc cöí ăiïín phûúng Tíy chothíịy nhûông khaâc biïơt ríịt roô Ăöịivúâi nhaơc cöí ăiïín phûúng Tíy, baênnhaơc lađ möơt thûơc thïí hoađn chónh,bíịt biïịn, bùưt buöơc ngûúđi chúi nhaơcphaêi tuín thuê möơt caâch nghiïmnhùơt moơi chi tiïịt vïì lađn ăiïơu, hoađ

ím, phöịi beđ, cûúđng ăöơ, mađu ím,phöịi khñ ăaô ặúơc nhađ soaơn nhaơcghi trïn baên nhaơc Trong luâc ăoâ,

“nhaơc chûúng” cuêa ím nhaơc cungằnh Húị chó ghi nhûông neât cúbaên, cođn híìu hïịt nhûông phíìn cođnlaơi ăïìu do tađi nùng cuêa ngûúđi ăaânhnhaơc biïịn hoaâ Ngûúđi chúi nhaơc lađăöìng taâc giaê vúâi ngûúđi saâng taâcbaên nhaơc Do ăoâ trïn caâc nhaơc baênNhaơc cung ằnh khöng bao giúđthíịy ghi tïn taâc giaê Möơt baên nhaơccung ằnh Húị hai ngûúđi chúinghe nhû hai bađi khaâc nhau, thíơmchñ möơt baên nhaơc mađ möơt ngûúđichúi buöíi saâng khaâc, buöíi chiïìukhaâc, khi vui khaâc vađ khi buöìnkhaâc Chñnh vò thïị mađ ta nghe ăinghe laơi víîn thíịy thñch Möơt baêncöí nhaơc tíịu lïn, ngûúđi sađnh ăiïơunhùưm mùưt coâ thïí ăoaân biïịt danhcíìm nađo ăang chúi baên nhaơc íịy

Ngûúđi coâ tađi hay bíịt tađi chó daơoqua möơt baên ăađn coâ thïí ăaânh giaâặúơc ngay Búêi thïị thúđi nađo cuôngcoâ nhiïìu ngûúđi chúi nhaơc nhûngăïí trúê thađnh danh cíìm nhû caâcöng Hoađng Nam Saâch, öng ChuêVùn, öng Híìu Biïìu, öng Caê Soaơn,öng Nguýîn Hûôu Ba, öng VônhPhan, öng Bûêu Löơc chó coâ thïíăïịm trïn ăíìu ngoân tay

Nhûông trang ghi cheâp trïn thíơtquaâ sú lûúơc so vúâi cuöơc ăúđi 45 nùmhoaơt ăöơng ím nhaơc cung ằnh cuêaöng nöơi töi vađ hai baâc töi Nhûngduđ sao nhûông ăiïìu töi cođn nhúâ íịycuông ăaô giuâp cho töi coâ ặúơc möơt

khaâi niïơm ăuâng ăùưn vïì ím nhaơccung ằnh Húị Trûúâc tiïn, töithíịy ím nhaơc khöng nhûông lađ möơttrođ tiïu khiïín mađ cođn lađ möơt biïơnphaâp giaâo duơc nuöi dûúông tinhthíìn cho vua chuâa Ím nhaơc coâtrong toađn böơ ăúđi söịng trong cungằnh, ím nhaơc giûô sûơ liïn laơc giûôangûúđi söịng vađ keê khuíịt mùơt, giûôacon trúđi vađ trúđi Nhûng ngûúđi hoaơtăöơng ím nhaơc trong cung ằnh laơiặúơc xem nhû lñnh Mađ “Nûúâcsöng, cöng lñnh”, ngûúđi lñnh nhaơcphuơc vuơ ăöi khi ríịt nghiïơt ngaô.Cung ăiïơn thađnh quaâch lađ caâi xaâc,cođn ím nhaơc lađ caâi höìn cuêa cungằnh Húị Cung ằnh Húị khöngthïí thiïịu ím nhaơc Suy röơng rakhöng giûô ặúơc ím nhaơc dín töơcthò khoâ giûô ặúơc caâi höìn cuêa nûúâc.Trong ím nhaơc cung ằnh Húịcuông nhû ím nhaơc truýìn thöịngViïơt Nam, ngûúđi “ăaânh thöíi” giûôvai trođ quýịt ắnh Vađo thúđi caâcvua cuöịi triïìu Nguýîn, dađn nhaơccung ằnh Húị coâ pha tröơn thïmmöơt söị cíy ăađn phûúng Tíy Sûơpha tröơn níìy coâ choơn loơc giuâp cho

ím nhaơc cung ằnh Húị phongphuâ thïm chûâ khöng lađm thay ăöíinoâ Kinh nghiïơm ăoâ coâ thïí giuâpcho nhađ haât Duýơt Thõ ngađy naytham khaêo ăïí ắnh ra chûúng trònhhoaơt ăöơng cuêa mònh Giûô ặúơc baênsùưc dín töơc mađ khöng bõ chï cûângnhùưc lađ nhû víơy

Húị, thaâng 7 nùm 2002 - 2009

[1] Cíơu con trai ăöơc nhíịt cuêa öng töi tïn lađ Nguýîn Ăùưc Vy, sinh nùm 1913, sau nađy sinh thađnh ra töi

[2] Hoađng Triïìu Khaêi Ăõnh Thíịt Niïn, Ngûơ Giaâ Nhû Tíy Kyâ, Húị 1922, tr.49 ghi roô Nguýîn Ăùưc Voơng ăaô ặúơc vua Khaêi Ăõnh cho

ăi theo sang Phaâp [3] Coâ líìn nhaơc sô Nguýîn Hûôu Ba cuông giaêi thich vúâi töi nhû thïị

[4] Thúđi öng Hoađ lađm Ăöơi trûúêng ăöơi Nhaơc chaânh, öng coâ nhađ úê phña tay phaêi trûúâc mùơt chuđa Baâo Quöịc Nay khöng cođn ai nöịi nghiïơp caê

[5] Theo nghïơ sô Tríìn Kich: öng Ăöơi Hoađ míịt höìi muđa Xuín nùm 1968

[6] Öng Baât Tiïịp ặúơc mua ăíịt lađm nhađ

Tiïịn sô Khiïịu Nùng Tônh sinh

ngađy 19 thaâng 07 nùm Quyâ

Tyơ, niïn hiïơu Minh Maơng 14

(1833) taơi xaô Chín Myô, töíng Tûđ

Vinh, huýơn Ăaơi An, phuê Nghôa

Hûng (nay lađ thön Trûơc Myô, xaô

Yïn Cûúđng, huýơn YÂ Yïn, tónh

Nam Ăõnh)

Ngay tûđ höìi cođn nhoê ăi hoơc,

öng ăaô toê ra thöng minh saâng daơ,

chùm chó hoơc tíơp; khi lúân lïn, hoơc

hađnh tíịn túâi vađ súâm böơc löơ nùng

khiïịu, thñch hoơc cöí vùn, ăoơc suöịt

caâc saâch cöí kim, nhín sô Bùưc Hađ

ăïìu biïịt tiïịng Hoađng giaâp Phaơm

Vùn Nghõ, cuđng qú huýơn YÂ Yïn,

tûđng giûô chûâc Ăöịc hoơc tónh Nam

Ăõnh, khi xem vùn tíơp cuêa Khiïịu

Nùng Tônh, ăaô noâi vúâi Phoâ baêng

Ăöî Huy Uýn, cuđng qú phuê

Nghôa Hûng, tónh Nam Ăõnh rùìng:

“Vùn nađy (tûâc vùn cuêa Khiïịu Nùng

Tônh) phaêi quan trûúđng hoơc röơng

nhû biïín vađ nhíîn naơi múâi chíịm

ăöî”

Ăoâ lađ möơt ăaânh giaâ tinh tïị, cho

thíịy vùn chûúng Khiïịu Nùng Tônh

síu sùưc vađ uýn baâc, ngûúđi ăoơc

phaêi cöng phu múâi ăaânh giaâ ăuâng

chín giaâ trõ Cuông chñnh vò víơy mađ

Khiïịu Nùng Tônh sau nađy ăaô líơn

ăíơn núi trûúđng öịc, bùưt ăíìu lïìu

choông ăi thi tûđ nùm múâi 20 tuöíi mađ

túâi 42 tuöíi chó ăöî tuâ tađi, hïịt öng

Keâp, öng Mïìn, ăïịn öng Ăuơp ,

phaêi túâi khoa thi nùm Míơu Díìn

(1878) múâi ăöî Cûê nhín, ăïí röìi hai

nùm sau, ăïịn khoa thi nùm Canh

Thòn (nùm 1880), niïn hiïơu Tûơ Ăûâc

thûâ 33, öng múâi ăöî Ăïơ tam giaâp

ăöìng Tiïịn sô xuíịt thín

Thi ăöî thò ra lađm quan, ăoâ lađ

con ặúđng duy nhíịt mađ bíịt cûâ sô tûê

nađo cuông phaêi ăi theo, Khiïịu Nùng

Tônh cuông khöng ra ngoađi conặúđng ăoâ Sau khi ăöî Tiïịn sô, öngặúơc goơi vađo triïìu giûô chûâc hađnlím viïơn Biïn tu, hai nùm sau laơiặúơc cûê lađm Ăöịc hoơc tónh NamĂõnh qú nhađ (1882), röìi thùng Hađnlím viïơn Thõ giaêng hoơc sô (1885),tiïịp ăoâ sau hai líìn nhíơm chûâc Ăöịchoơc Hađ Nöơi lađ núi trung tím vùnhoaâ - giaâo duơc caê nûúâc, ăïí röìi ăïịnnùm 1892 laơi ặúơc vïì kinh ăö Húịăaêm nhiïơm chûâc vuơ Tû nghiïơp, sauthùng Tïị tûêu Quöịc tûê giaâm, möơtchûâc vuơ cao quyâ ặâng ăíìu ngađnhgiaâo duơc caê nûúâc mađ chó nhûôngngûúđi vùn tađi löîi laơc, hoơc víịn uýnbaâc, kïịt húơp vúâi ăaơo cao ặâc troơngmúâi ặúơc ăïì cûê phuơ traâch

Vúâi tû caâch lađ Tïị tûêu ặâng ăíìuQuöịc tûê giaâm taơi kinh ăö Húị, öngphaêi tiïịn hađnh viïơc giaâo duơc ăađotaơo caâc vùn thín sô phu theo quyắnh cuô, nhûng tònh hònh bïnngoađi khöng thïí khöng taâc ăöơngăïịn ăöơi nguô caâc thíìy giaâo vađ ăïịncaê caâc hoơc viïn nhađ trûúđng AÊnhhûúêng cuêa Tín thû, Tín baâo cuêaTrung Quöịc khöng thïí khöng xímnhíơp vađo nhađ trûúđng, taâc ăöơngăïịn tû tûúêng vađ tònh caêm cuêa caêthíìy vađ trođ, ăùơc biïơt lađ ăöịi vúâi võhiïơu trûúêng nhađ trûúđng lađ Tiïịn sôKhiïịu Nùng Tônh

Chñnh trong thúđi gian nađy ăaôdiïîn ra möơt sûơ kiïơn ăùơc biïơt quantroơng coâ yâ nghôa lõch sûê to lúân chothíịy tû tûúêng vađ tònh caêm cuêa Tïịtûê Khiïịu Nùng Tônh ăaô ặâng vïìphe ýu nûúâc tiïịn böơ, vađ coâ hađnhăöơng tñch cûơc uêng höơ nhûông ngûúđiýu nûúâc tiïịn böơ Ăoâ lađ sûơ kiïơn nhađýu nûúâc Phan Böơi Chíu trongkhoa thi Hûúng nùm Ăinh Díơu ăúđivua Thađnh Thaâi thûâ 8 (nùm 1897)

taơi trûúđng thi Nghïơ An ăaô bõ cantöơi mang saâch vađo trûúđng thi nïn

bõ aân suöịt ăúđi khöng ặúơc dûơ thi sûơ viïơc nađy trong thûơc tïị diïîn ramađ Phan Böơi Chíu khöng hïì haybiïịt - sau ăoâ ăaô vađo kinh ăö Húịdaơy hoơc, vúâi yâ ắnh múê röơng giao

-du, tòm kiïịm ăöìng chñ Taơi kinh ăöHúị luâc ăoâ ăaô diïîn ra möơt cuöơcgùơp mùơt giûôa möơt söị ngûúđi coâ tađinùng vađ tím huýịt ăang tòm caâchliïn kïịt vúâi nhau ăïí bađn viïơc cûâunûúâc Chñnh nhađ ýu nûúâc PhanBöơi Chíu ăaô kïí vïì sûơ viïơc nađy nhû

sau: “Möîi khi hïịt giúđ daơy hoơc, laơi

duđng vùn tûơ ăïí kïịt giao vúâi caâc bíơc vùn thín; Öng Khiïịu Nùng Tônh hiïơn lađm Tïị tûêu Quöịc tûê giaâm ríịt quyâ troơng töi, luâc nađy töi laơi kïịt baơn ăöìng tím vúâi öng Ăùơng Nguýn Cíín Öng Mai Sún Nguýîn Thûúơng Hiïìn ríịt taân thûúêng bađi phuâ “Baâi thaơch vi huynh” cuêa töi” Sau ăoâ, Phan Böơi

Chíu cođn cho biïịt thïm lađ trongdõp nađy öng ặúơc Nguýîn ThûúơngHiïìn ặa cho xem bađi “Thiïn haơăaơi thïị luíơn” cuêa öng Nguýîn LöơTraơch, nhúđ ăoâ mađ “tû tûúêng thïịgiúâi cuêa töi múâi bùưt ăíìu naêymíìm” Öng laơi cho töi mûúơn caâc

cuöịn saâch nhû “Trung Ăöng chiïịn

kyê”, “Phöí - Phaâp chiïịn kyê”,

“Doanh hoađn chñ lûúơc” Töi xem

nhûông saâch íịy múâi hiïíu sú qua vïìtònh hònh caơnh tranh trïn thïị giúâivađ thaêm traơng míịt nûúâc, nođi giöịngdiïơt vong, lođng töi laơi cađng ặúơckñch thñch thïm Tûđ ăoâ tû tûúêngthaâo cuôi söí löìng cuêa töi bùưt ăíìurung ăöơng

Laơi noâi vïì bađi phuâ “Baâi thaơch vi

huynh” (Laơy ăaâ lađm anh) ăùơc sùưc

cuêa Phan Böơi Chíu höìi ăoâ Hai cíu:

TÏỊ TÛÊU KHIÏỊU NÙNG TÔNH

GS.NGND ĂINH XUÍN LÍM

“Tam sinh ăiïìn haêi chi tû, võ

vong tûúâng baâ,

Nhíịt phiïịn böí thiïn chi lûơc,

hûôu thõ phuđng xuín”.

Taơm dõch:

“Ba sinh líịp biïín coâ lođng, chûa

qún nhúđ baâc,

Möơt miïịng vaâ trúđi ra sûâc, laơi

ặúơc gùơp anh”.

Roô rađng ăoâ lađ nhûông lúđi tím

huýịt tûđ ăaây lođng cuêa möơt con

ngûúđi ûu thúđi míîn thïị, giađu lođng

ýu nûúâc, ăang dođ tòm baơn ăöìng

tím ăöìng chñ ăïí cuđng lo viïơc lúân

Cuông cíìn noâi thïm rùìng trong möơt

xaô höơi phong kiïịn ûa chuöơng khoa

danh nhû nûúâc ta trûúâc kia, möơt

ngûúđi ăaô khöng ăöî ăaơt bùìng cíịp gò

laơi cođn quađng thïm trïn vai aân

suöịt ăúđi khöng ặúơc ăi thi nhû

Phan Böơi Chíu höìi ăoâ thò coâ thïí

noâi lađ con ặúđng tiïịn thuê ăaô hoađn

toađn chíịm dûât Thïị nhûng vúâi tađi

löîi laơc, chuê ýịu bùìng caâi “Tím”

trong saâng, caâi “Tím” trong saâng úê

ăíy lađ möơt lođng ýu nûúâc síu xa,

öng ăaô coâ sûâc caêm hoaâ, chinh phuơc

maơnh ăöịi vúâi nhûông ngûúđi tím

huýịt, kïí caê möơt söị ngûúđi trong

quan trûúđng taơi kinh ăö Húị thúđi

ăoâ Chñnh Tïị tûêu Quöịc tûê giaâm

Khiïịu Nùng Tônh khi ặúơc ăoơc bađi

phuâ “Baâi thaơch vi huynh” cuông ăaô

nhíơn ra ặúơc tađi nùng vađ chñ khñ

cuêa Phan Böơi Chíu Khöng dûđnglaơi úê ăoâ, öng cođn can ăaêm ặâng racuđng caâc quan ăöìng tím ăöìng chñtrong triïìu tiïịn hađnh möơt cuöơc víơnăöơng ăïí baên aân bõ oan cuêa PhanBöơi Chíu ặúơc xoaâ boê

Ăïịn nùm Canh Tyâ (nùm 1900),khi thi Hûúng taơi trûúđng Nghïơ An,Phan Böơi Chíu ăaô bõ söịt trong luâcthi vađ tûúêng phaêi boê dúê kyđ thi

Nhûng chñnh Tïị tûêu Quöịc tûê giaâmlađ Khiïịu Nùng Tônh nùm ăoâ lađmChaânh chuê khaêo trûúđng thi Nghïơ

An ăaô toê roô sûơ quan tím ûu aâi, cûêngûúđi sùn soâc thuöịc men cho PhanBöơi Chíu ăïí kõp líịy laơi sûâc, lađmxong quýín thi trong thúđi gian quyắnh, vađ nùm ăoâ öng ăaô ăöî ăíìu,ăoaơt danh hiïơu Giaêi nguýn Nhúđvíơy, Phan Böơi Chíu coâ thïm uytñn, danh tiïịng röơng lúân, taơo ăiïìukiïơn thuíơn lúơi cho hoaơt ăöơng tuýntruýìn víơn ăöơng cûâu nûúâc

Bùìng viïơc lađm cuêa mònh, KhiïịuNùng Tônh ăaô toê ra lađ ngûúđi tinhtïị, biïịt ăaânh giaâ con ngûúđi ăuângvúâi chín giaâ trõ, ngay khi hoơ cođntrong cún hoaơn naơn, vađ trongtrûúđng húơp Phan Böơi Chíu thò öngăaô taơo ra möơt thúđi cú ăùơc biïơtthuíơn lúơi cho möơt bûúâc phaât triïínmúâi cuêa phong trađo ýu nûúâc caâchmaơng Viïơt Nam höìi ăíìu thïị kyêtrûúâc Viïơc Khiïịu Nùng Tônh ặúơccaâc sô phu ặúng thúđi ca ngúơi lađngûúđi coâ tíịm lođng bao dung nhínaâi, biïịt troơng duơng vađ keân choơnngûúđi tađi lađ vö cuđng xaâc ăaâng, thíơtphuđ húơp vúâi tû caâch lađ nhiïơm vuơặâng ăíìu cú quan giaâo duơc ăađotaơo cao nhíịt cuêa nhađ nûúâc phongkiïịn bíịy giúđ

Sûơ nghiïơp giaâo duơc ăađo taơo lađmöơt cöịng hiïịn lúân gíìn nhû baotruđm suöịt cuöơc ăúđi Tiïịn sô KhiïịuNùng Tônh Khi vïì trñ sô núi qúnhađ nùm Giaâp Thòn, niïn hiïơuThađnh Thaâi thûâ 6 (nùm 1904), öngvíîn döịc lođng múê trûúđng daơy hoơc,ăùơc biïơt cho caâc chaâu nhoê con nhađngheđo Öng tûơ boê tiïìn dûơng nhađmúê lúâp taơi nhađ, coâ hún 200 hoơcsinh, nhiïìu ngûúđi trong söị ăoâ ăaôthađnh ăaơt Phûúng chím öngthûúđng daơy cho hoơc trođ ređn luýơn

noi theo lađ “Keê sô ăi hoơc mong noitheo khuön pheâp cuêa Thaânh hiïìn,lađm gûúng míîu cho ngûúđi ăúđi bùưtchûúâc, chúâ khöng cíìn thi ăöî veêvang vađ haônh diïơn Khi lađm quanluâc nađo cuông phaêi nghô ăïịn dín,ăïịn nûúâc, chúâ khöng cíìn böíng löơcăïí vinh thín phò gia”

Trong nhûông nùm cuöịi thïị kyêXIX - ăíìu thïị kyê XX, öng vûđa giûôchûâc Tïị tûêu Quöịc tûê giaâm, vûđatham gia biïn soaơn nhiïìu böơ saâch

quyâ, nùm 1900 böơ saâch “Minh

Maơng chñnh ýịu”, nùm 1901 dõch

“Luíơn ngûô diïîn ím”, nùm 1902

cuöịn “Nhín thïị tu tri” Qua caâc taâc

phíím Haân Nöm, öng ăïì cao khñ

tiïịt ngûúđi trûúơng phu, trong “Cöị

hûúng thi tíơp” öng ăaô noâi lïn tím

sûơ cuêa mònh, ăöìng thúđi cuông lađchung cho giúâi sô phu ýu nûúâc coâkhñ phaâch, trung thûơc thúđi bíịy giúđ:

“Ăöng lai hađ víơt bíịt ăiïu linh, Ăiïìn xaâ cö tuđng ăöơc tuâ thanh, Vuô ăaê phong chađng tím tûơ taơi, Trûúơng phu bíịt quyâ thïị gian bònh”.

Taơm dõch:

“Muđa ăöng moơi víơt ăïìu xú xaâc, Xoâm ruöơng thöng giađ cûâ töịt xanh,

Mûa döơi gioâ lay lođng víîn thïị, Trûúơng phu khöng theơn vúâi cíu bònh”.

Öng cođn dađy cöng nghiïn cûâuắa lyâ, lõch sûê nûúâc nhađ vađ biïnsoaơn nhiïìu taâc phíím, nhûông cöng

trònh ắa chñ nhû “Hađ Nöơi tónh

chñ”, “Tín biïn Nam Ăõnh tónh ắa

dû chñ lûúơc”, “Ăaơi An baên maơt khaêo”, “Ăaơi An huýơn chñ” ríịt

quyâ vađ ríịt cíìn cho cöng taâc nghiïncûâu ắa chñ, lõch sûê, giaâo duơctruýìn thöịng, tiïịc rùìng trong söị ăoâcoâ taâc phíím ăïịn nay chûa sûu tíìm

ặúơc, nhû “Hađ Nöơi tónh chñ”.

Khiïịu Nùng Tônh míịt taơi qúnhađ ngađy 06 thaâng 04 nùm ÍỊt Maôo(1915), thoơ 83 tuöíi, trong sûơ tiïịcthûúng vađ lođng caêm möơ cuêa nhíndín ắa phûúng, cuêa vùn thín sôphu caê nûúâc Öng vö cuđng xûângăaâng ặúơc vinh danh lađ möơt nhađvùn hoaâ - giaâo duơc lúân, möơt võ “Sûbiïíu” cuêa nûúâc ta

Bia ăaâ soaơn khùưc nùm Duy Tín thûâ 9 (1915) taơi

lùng möơ Tïị tûêu Khiïịu Nùng Tônh.

mịnh vâo sûå phất triïín cuãa ngưn ngûä thú ca trong lậnh

Nhûông cíu hođ thûúđng töìn taơi do sûơ truýìn khííu

trong dín gian vađ thûúđng lûu trûô trong kyâ ûâc

cuêa con ngûúđi, cho nïn khi con ngûúđi tûđ giaô

coôi ăúđi, ăaô mang theo phíìn vöịn liïịng lûu trûô íịy Do ăoâ

khöng traânh khoêi sûơ thíịt thoaât vađ cuông do ăoâ, viïơc sûu

tíìm caâc thïí loaơi hođ cuông phaêi coâ giúâi haơn, khöng thïí

nađo ặúơc hoađn toađn ăíìy ăuê

Ngađy nay, thúđi ăaơi vùn minh khoa hoơc, vùn hoaâ

dín gian cuông khöng traânh ặúơc sûơ ăöíi thay Khi mađ

phong trađo Karaokeâ thõnh hađnh trong dín gian, tûđ

thađnh thõ ăïịn thön qú, liïơu rùìng chuâng ta coâ cođn nghe

tiïịng hođ ru em, tiïịng hođ khoan, tiïịng hođ giaô gaơo, hođ

maâi nhò, maâi ăííy hay haât höị thûúđng vùng vùỉng ăíu

ăíy trïn qú hûúng ýu díịu nhû nhûông ngađy ăùìm

thùưm xa xûa?

Tuy nhiïn, chuâng ta cuông khöng líịy lađm ngaơc

nhiïn khi thíịy vùn hoơc dín gian coâ thïí thíịt thoaât,

nhûng khöng thïí mai möơt ặúơc, vò noâ phaât xuíịt tûđ sûơ

höìn nhiïn cuêa con ngûúđi Duđ úê thúđi ăaơi vùn minh khoa

hoơc, siïu thöng tin, con ngûúđi ăaô lïn cung trùng,

nhûng con ngûúđi víîn lađ con ngûúđi, khöng thïí biïịn

thađnh caâi maây, khöng thïí ăaânh míịt tñnh höìn nhiïn,

khöng thïí ăaânh míịt baên sùưc vùn hoaâ dín töơc

Bađi nađy töi chó xin ăïì cíơp ăïịn chûô hiïịu qua vađi ăiïơu

hođ miïìn Trung vađ khöng ăuê khaê nùng ăïí ăađo síu

nguöìn göịc ăaô coâ hún ba ngađn nùm trûúâc mađ cho ăïịn

nay ngûúđi ta khöng roô nhûông tûđ ngûô nhû “höị rõ”, “höị

huơi” lađ ngön ngûô cuêa dín töơc Viïơt hay Chađm

Trong nhûông hoađn caênh ắa lyâ khùưc nghiïơt, ngûúđi

dín miïìn Trung, nhíịt lađ úê nöng thön, phaêi luön chõu

ặơng ăïí mûu sinh, ăïí vûún lïn, nhûông cíu ca dao, hođ

veđ úê vuđng ăíịt nađy khöng ặúơc trau chuöịt, coâ veê chín

qú, möơc maơc nhûng ăùìm thùưm tònh ngûúđi Nhûông

cíu haât ăiïơu hođ noâi chung thûúđng biïíu hiïơn ngön ngûô,

tñn ngûúông, tònh caêm vađ sùưc thaâi cuêa tûđng vuđng ăíịt

Nhûông ăiïơu hođ miïìn Trung coâ hođ maâi nhò, hođ maâi

ăííy, hođ giaô gaơo, hođ ru em, hođ baê traơo, hođ höị Bađi nađy

töi chó ăïì cíơp ăïịn möơt vađi cíu hođ ru em vađ hođ giaô gaơo

theo sûơ hiïíu biïịt ríịt haơn heơp cuêa mònh, vúâi cöịt yâ noâi

lïn lođng hiïịu kñnh cuêa con caâi ăöịi vúâi cha meơ bađng baơc

trong caâc cíu hođ

Tûđ ngađn xûa, töí tiïn ta ăaô coâ kinh nghiïơm vïì giaâo

duơc bònh dín ăaơi chuâng Ngay tûđ luâc nùìm nöi, con treê

ăaô ặúơc ngûúđi lúân döî dađnh qua tiïịng hođ ađ úi ăïí ru

nguê Tiïịng hođ ngín nga dõu dađng ïm aâi hoađ nhõp vúâi

tiïịng voông keôo keơt ăííy ặa ăïìu ăùơn nhû tiïịng nhaơc

ïm dõu, ặa treê con vađo giíịc nguê say

Híìu hïịt nhûông cíu hođ ăïìu ăún sú giaên dõ, nhûng

chíịt chûâa tònh caêm cuêa cha meơ ăöịi vúâi con caâi vađ

ngûúơc laơi, sûơ biïịt ún cuêa con caâi ăöịi vúâi bíơc sinh thađnh:

Ru húđi ru húôi ru húđi

Cöng cha nhû nuâi ngíịt trúđi

Nghôa meơ nhû nûúâc úê ngoađi biïín Ăöng

Nuâi cao biïín röơng mïnh möng

Cuđ lao chñn chûô ghi lođng con úi!

Cöng cha nghôa meơ thíơt lađ cao dađy, böín phíơn lađmcon phaêi biïịt ăïìn ăaâp:

Ún cha ba nùm lai laâng Nghôa meơ chñn thaâng cûu mang Bïn ûúât meơ nùìm, bïn raâo con lùn Biïịt líịy chi ăïìn nghôa khoâ khùn Thöi thò hai ặâa mònh lïn non gaânh ăaâ xíy lùng

phuơng thúđ.

Khaâc vúâi hođ ru em, hođ giaô gaơo khöng theo bađi baênsùĩn coâ ăaô thuöơc nùìm lođng mađ phaêi coâ tađi ûâng khííu linhăöơng taơi chöî ăïí ăöịi ăaâp tûâc thúđi giûôa bïn nam vađ bïnnûô, thöng thûúđng coâ hai nam vađ hai nûô Goơi lađ hođ giaôgaơo vò úê nöng thön nhûông luâc giaô gaơo ngûúđi ta hay cíịttiïịng hođ cho vui theo nhõp chađy nïơn xuöịng cöịi gaơo ăïíthïm hùng haâi vađ búât thíịy mïơt nhoơc Nhûng trongnhûông buöíi hođ coâ tñnh caâch trònh diïîn trûúâc cöngchuâng thò tiïịng hođ keđm tiïịng goô nhõp trïn chiïịc cöịitûúơng trûng mađ thöi Raơp Ăöìng Xuín Líu úê thađnh phöịHúị lađ raơp haât böơi nöíi tiïịng líu ăúđi mađ ăöi luâc cođn lađnúi töí chûâc hođ giaô gaơo coâ tiïịng tùm Nhûông núi lađngmaơc, hođ giaô gaơo thûúđng töí chûâc ngoađi trúđi, thûúđng lađ úêtrûúâc sín ằnh hay nhûông ắa ăiïím coâ thïí tíơp trungdín chuâng ăöng ăaêo trong nhûông ăïm trùng thanh gioâmaât Caâc cùơp nam nûô luín phiïn hođ ăöịi ăaâp qua laơi tûđtöịi cho ăïịn gíìn saâng múâi chíịm dûât Cađng vïì khuya lúđiăöịi ăaâp cađng gay cíịn, cađng híịp díîn vađ ăöi khi coânhûông cùơp trai gaâi phaêi lođng nhau ăïí röìi sau ăoâ ăi ăïịnchöî: “ăöi ta nïn vúơ thađnh chöìng”

Trong nhûông ăiïơu hođ giaô gaơo, qua lúđi ăöịi ăaâp giûôanam vađ nûô, luön nhùưc nhúê ăïịn ăaơo lyâ cûúng thûúđng,ăïịn böín phíơn thiïng liïng cuêa con ngûúđi Vađ ăíy lađchađng trai cíịt lúđi ûúâm hoêi:

Ăïm khuya trùng doơi thïìm ằnh Hoêi ngûúđi baơn gaâi thûúng mònh hay khöng?

Ngûúđi con gaâi luön deđ dùơt thíơn troơng tòm lúđi ăaâp laơi:

Thûúng em thò nhúđ thíìy meơ tñnh toan Khöng phaêi em vö sođng giaô gaơo haât hođ khoan

- Thíìy meơ sinh em ra ặúơc chuât maâ ăađo.

Biïịt líịy chi ăïìn ún ăaâp nghôa mađ khiïịn thiïịp trao

ín tònh?

Ngûúđi con trai víîn viïơn thïm cúâ ăïí tiïịp tuơc tíịn

cöng:

- Em ra líịy chöìng mađ kiïịm chuât con trai

Keêo möơt mai mùng giađ tre ruơi líịy ai baơn cuđng?

Em ra líịy chöìng chûđ ặúơc chûđ, mai ặúơc mai

Súơ mai tï meơ ýịu cha giađ, baât cúm ai ăúô, cheân trađ

ai bûng?

Duđ khöng ặúơc ăaâp ûâng nhûng chađng trai víîn

duđng ăođn tím lyâ ăïí tíịn cöng túâi tíịp:

Em ra líịy chöìng mađ kiïịm chuât con

Keêo möơt mai ngûúđi ta coâ mònh khöng cuông buöìn!

Nhûng nađng víîn khùng khùng tûđ chöịi vò nađng cođn

cođn böín phíơn phaêi phuơng dûúông meơ giađ:

Em ra líịy chöìng biïịt boê meơ cho ai

Chiïìu höm quaơnh vùưng khuya mai möơt mònh!

Hay lađ:

Em ra líịy chöìng boê meơ cho ai

Thu ăöng tiïịt laơnh meơ ngöìi hoađi tröng con!

Ngûúđi con trai nhùưm vađo chöî ýịu cuêa phaâi nûô,

thûúđng súơ muöơn mađng ïị íím, beđn tiïịp tuơc duơ döî:

Xíịp hađng Tađu ăïí líu cuông ïị

Rùng em khöng kiïịm núi chiïịu cöị thín laơi líơp thín

Thíìy meơ giađ khöng söịng maôi ăïí cíìm cín cho

em hoađi?

Cho duđ ngûúđi con trai coâ tòm ăuê moơi caâch ăïí thuýịt

phuơc, nađng cuông chùỉng mïìm lođng, nghô mònh cođn son

treê, chùỉng lo chi túâi chuýơn muöơn mađng mađ chó nghô

ăïịn hoađn caênh hiïơn taơi cha giađ meơ ýịu khöng ai phuơng

dûúông:

Ún thíìy nghôa meơ nùơng lùưm anh úi

Nghôa phu thï súâm muöơn nhúđ trúđi

Tiïịt thanh xuín em haôy cođn núê,

Chûa muöơn thúđi mađ anh lo!

Ăöịi vúâi nađng, súâm muöơn nhúđ trúđi, díîu coâ ïị íím

cuông cam ăađnh Nađng xem chûô hiïịu lađ troơng:

Chöî mö nghiïm trang bùìng chöịn Bïịn Ngûơ

Chöî mö lõch sûơ bùìng chöịn Ăöng Ba

Möơt lođng kñnh meơ, möơt daơ kñnh cha

Díîu mađ boâng xïị trùng qua cuông ăađnh!

Taân tónh maôi khöng xong chađng beđn ăaânh baơo ngoê

yâ vúâi nađng lađ seô cíơy ngûúđi mang cau tríìu rûúơu ăïịn

daơm hoêi, nhûng nađng víîn möơt mûơc chöịi tûđ; khöng

phaêi lađ nađng coâ yâ chï bai chađng mađ chó vò muöịn giûô

Ăïí cho chađng cođn nuöi chuât hy voơng, nađng khuýn

chađng nïn lo hoơc hađnh vađ hûâa seô möơt lođng chúđ ăúơi:

Thíìy meơ sinh em phíơn gaâi giûô ăaơo cûúng thûúđng

Anh lui vïì hoơc líịy vùn chûúng

Nghòn thu em víîn ăúơi, khöng víịn vûúng núi nađo.

Ăûúơc lúđi nhû cúêi tíịm lođng, chađng cuông muöịn toê ra

mònh vöịn lađ ngûúđi biïịt troơng ăaơo lyâ cûúng thûúđng:

Khuýn em giûô líịy chûô cang thûúđngAnh ăíy con ngûúđi quín tûê khöng boê ruöìng mađ lo!Nhûng cuông coâ trûúđng húơp ngûúđi con trai duơ döîkhöng xong, beđn tòm caâch xuâi daơi ngûúđi con gaâi boê nhađ

ra ăi:

Nuâi sún lím nuöi nhín ăađo taên Biïín Tíy Höì trúơ keê lím nguy Thûúng nhau dùưt líịy nhau ăi Cöng ún thíìy nghôa meơ lo chi traê ăïìn?

Lađ ngûúđi con hiïịu thaêo, nađng khöng thïí nghe lúđichađng xuâi bíơy lađm ăiïìu thíịt hiïịu, traâi vúâi luín thûúđngăaơo lyâ Töịt hún lađ khuýn chađng nïn cíơy ngûúđi maimöịi, mang tríìu rûúơu ăïịn hoêi cho ăeơp mùơt meơ cha:

Anh lui vïì sûêa cíơy möịi dong Tríìu mím rûúơu huô ăeơp lođng meơ cha Kïí tûđ ngađy meơ ăeê con ra

Mem cúm truân sûôa lúân mađ tûđng ni

Em nghe anh mađ boê ra ăi Thíịt hiïịu vúâi phuơ míîu, töơi ni ai ăïìn?

Cuông coâ trûúđng húơp ăöi trai gaâi ýu nhau nhûngcha meơ khöng bùìng lođng:

Anh thûúng em mađ thíìy meơ thoaâi thaâc, chuâ baâc

caên ngùn Thöi dađnh húơ heâo theo lan bíơn nađy!

Khöng muöịn thíịy caênh lan tađn húơ heâo, nađng beđnbađy mûu tñnh kïị cho chađng:

Anh muöịn gíìn, em veô chûúâc cho Cíìm möơt buöìng cau, chai rûúơu, anh giaê ăođ túâi chúi.

Nghe lúđi em, nhûng vò chađng mùơc caêm nhađ ngheđo,

e rùìng seô gùơp trúê ngaơi:

Tay anh cíìm chai rûúơu buöìng cau

Ăi ngaô ăùìng sau thíìy meơ chï khoâ

Ăi ngaô cûêa ngoô chuâ baâc chï ngheđo Nhùưm chûđng duýn núơ cheo leo

Soâng to, thuýìn nùơng, chùỉng biïịt chöịng cheđo coâqua khöng?!

Ăïí tríịn an chađng, nađng khúi niïìm hy voơng lađ chameơ vò thûúng con gaâi, seô khöng núô tûđ chöịi lúđi cíìu höncuêa ngûúđi ýu con mònh:

Thíìy meơ khöng thûúng thò miïơng bíím chín quyđ Thíìy meơ thûúng em chûđng nađo thò thûúng anh chûđng níịy chûâ can gò mađ anh lo!

Nhûng nhiïìu khi thíịy duýn núơ khoâ thađnh, chađngchó cođn caâch tûơ an uêi:

Söng mö síu bùìng söng An Cûơu Hoâi mö quanh queơo bùìng hoâi Chíu E Cöng bíịt thađnh, danh bíịt toaơi, anh xaâch noân ra vïì Míịt thíìy míịt meơ khoâ kiïịm chûâ ăaơo nghôa phu thï

Tím traơng ăau khöí cuêa chađng cuông chùỉng khaâc gò

tím traơng cuêa nađng, thöi thò chó biïịt an uêi nhau lađ

chuâng mònh cođn treê, haôy an tím lo phuơng dûúông meơ

cha cho trođn ăaơo hiïịu, cođn duýn tònh röìi seô haơ höìi

phín giaêi:

Tíịm thín em nhû cíy khö chïịt ặâng

Tíịm thín anh ăíy tûơa laâ ruơng trïn cađnh

Thöi hai ặâa mònh tuöíi haôy cođn xanh

Cûâ an tím trúê vïì nuöi thíìy vúâi meơ ăïí traê núơ dûúông

duơc sinh thađnh ngađy xûa.

Thûúđng thò nhûông ngûúđi trai lađng khi thíịy gaâi lađng

ăi líịy chöìng xa cuông buöng lúđi tiïịc traâch: “Sao em

khöng líịy chöìng gíìn mađ ăi líịy chöìng xa?” Thûơc tònh

thò ăa söị gaâi lađng thûúđng aâi ngaơi caâi caênh phaêi ăi líịy

chöìng xa, boê cha meơ giađ khöng ai cûu mang, “cheân

cúm ai xúâi, cheân trađ ai bûng?” Tuöíi thíìy meơ gíìn ăíịt xa

trúđi khöng lo chùm soâc, phuơng dûúông, ăïịn khi chïịt ăi

duđ coâ lađm heo cuâng giöî cuông chó lađ caênh “lađm vùn tïị

ruöìi”:

Thiïn haơ coâ cíu

“Ăoâi khoâ úê lađng hún giađu sang hađng xûâ”

Baât cúm dôa muöịi cuông trung hiïịu ăaơo ặúđng

Em ăi líịy chöìng xa xaô, ngaâi hûúng

Möơt mai em coâ lađm con heo cuâng giöî coâ ăùơng leô

cûúng thûúđng hay khöng?

Ăöi khi ngûúđi con gaâi cuông coâ nhíơn xeât tinh tïị, thíịy

tònh nhín mònh khöng biïịt troơng lïî nghôa, nïn phaêi toê

thaâi ăöơ bíịt bònh, khöng muöịn phñ cöng chúđ ăúơi:

Ba mûúi anh khöng ăi Tïịt

Möìng möơt anh khöng túâi laơy bađn thúđ

Hiïịu trung chi anh nûôa mađ baêo em chúđ cho

uöíng cöng?

Lïî giaâo ngađy xûa khùưt khe, vúâi quan niïơm “nam nûô

thoơ thoơ bíịt thín”, trai gaâi chó ngöìi kïì nhau cuông bõ ríìy

la huöịng chi lađ chaơm ăïịn xaâc thõt Nhûng röìi caênh “lûêa

gíìn rúm líu ngađy cuông beân”, chuýơn ăöơng trúđi khöngmong mađ laơi ăïịn, chùỉng phaêi löîi riïng ai, nađng chó cođncaâch cíìu mong chađng lo liïơu thïị nađo keêo thíìy meơ thaêbeđ tröi söng thò chïịt míịt:

Vò anh möơt thó, vò em möơt thó cho nïn chi lúô dô ra röìi Thíìy meơ ăaânh mùưng, chuâ baâc ăođi lùn saâo thaê tröi Coâ mûu chi thò cûâu vúât keê khöí em röìi anh úi!

Nghe lúđi kïu cûâu cuêa nađng, chađng chó biïịt tòm caâchtríịn an rùìng chuýơn ăaô lúô dô, nïịu coâ bïì gò thò chađng seôxûê sûơ sao cho troơn nghôa veơn tònh:

Vò anh möơt thó, vò em möơt thó cho nïn chi lúô dô ra ri

Vñ díìu thíìy vúâi meơ coâ lùn saâo thaê tröi Anh cuông liïìu mònh voơt xuöịng tûâc thò May cođn söịng dûúng gian thò troơn nghôa Ruêi coâ thaâc xuöịng ím ti cuông troơn tònh.

Nhûng tònh thûúng con vö búđ bïịn, thíìy meơ nađngnúô nađo lùn saâo thaê söng mađ chó ăaânh nađng trùm roirûúâm maâu ăïí phaơt töơi “gaâi hû thín trùưc nïịt”

Tûúêng thíìy meơ ăaânh thiïịp hai ba roi, Khöng ngúđ thíìy meơ ăaânh thiïịp möơt trùm roi Thiïịp phaêi giú lûng thiïịp chõu, e khöng troơn ăúđi

vúâi anh?

Trûúâc tònh huöịng ăoâ, chađng trai chó biïịt khuýnnađng raâng chõu ăođn, röìi chađng seô tòm caâch an uêi, xoadõu:

Thíìy meơ ăaânh em trùm roi vö möơt chöî, maâu muê

ăöí ra Anh khuýn em ặđng khoâc ặđng la

Ra ngoađi ăöìng quaơnh queô, ta laơi boâp vúâi xoa

líìn höìi.

Nađng bõ ăođn rûúâm maâu ăau ăúân lùưm nhûng ặúơcchađng an uêi bùìng caâch ặa nađng ra chöịn ăöìng khöngmöng quaơnh ăïí líịy díìu cuđ lađ thoa boâp, chùưc rùìng caêhai chùỉng cođn thíịy gò lađ ăau khöí trïn tríìn gian Ngûúđiviïịt xin ặúơc pheâp chíịm dûât

Queât laâ rúi

Cûâ khi mađ thíịy laâ rúi

Lađ ngûúđi ăöí víịy, taơi trúđi muđa thu.

Laâ rúi ăíu phaêi möơt muđa Laâ víîn cûâ ruơng böịn muđa ăíịy thöi.

Khöng baâm cađnh, laâ ăađnh rúi Laâ xanh cuông ruơng, buöìn úi lađ buöìn.

Chó khöí ngûúđi queât, chöíi mođn Suöịt ăúđi, queât nhûông laâ non, laâ giađ.

PHAƠM SÚN THU

Tím sûơ dûúâi trùng

Bïn nhau, dûúâi aânh trùng vađng

Ta ăi anh aơ, roô rađng trùng theo

Anh úi, trùng thíơt ăaâng ýu

Ăuâng lađ, trùng chó coâ chiïìu mònh thöi

Khöng ăíu em cuêa anh úi

Trùng lađ caâi ăeơp cuêa ăúđi soi chung

Duđ ngûúđi Nam Bùưc, Tíy Ăöng

Yïu trùng, trùng seô nhõp cuđng bûúâc ăi

Nađo trùng coâ muöịn ta gò

Yïu mònh, trùng seô cuđng ăi vúâi mònh

Em úi! Trïn mùơt hađnh tinh

Ăïm nay, ăöi lûâa chuâng mònh theo trùng

Ăïìn Yïn Thađnh úê söị nhađ 28

phöị Phan Huy Ñch,

phûúđng Nguýîn Trung

Trûơc, quíơn Ba Ăònh, Hađ Nöơi Lađ

cöng trònh kiïịn truâc truýìn thöịng

ặúơc xíy dûơng ăïí ăaâp ûâng nhu

cíìu vùn hoâa tñn ngûúông cuêa cöơng

ăöìng dín cû núi ăíy

Thúđi Lï, Yïn Thađnh lađ möơt

trong söị 8 lađng coâ tïn goơi bùưt ăíìu

bùìng chûô "Yïn", thuöơc töíng Yïn

Thađnh huýơn Vônh Thuíơn Taâm

lađng ăoâ úê võ trñ giûôa phña Nam lađ

tûúđng thađnh Hađ Nöơi (nay lađ phöị

Phan Ăònh Phuđng) Phña Bùưc lađ höì

Truâc Baơch vađ höì Maô Caênh (Cöí

Ngûơa); phña Ăöng lađ núi giaâp ranh

phûúđng Hođe Nhai vađ phña Tíy lađ

ranh giúâi phûúđng Thuơy Chûúng

Taâm lađng coâ võ trñ tûđ Ăöng sang

Tíy lađ: Yïn Thuíơn, Yïn Ninh, Yïn

Thađnh, Yïn Viïn, Yïn Canh, Yïn

Diïn, Yïn Ăõnh vađ Yïn Quang

Thúđi Phaâp thuöơc, khu lađng YïnThađnh lađ phöị Giaâm muơc Ăíy-ăi-ï(Rue mon Sei gneur Deydier) SauCaâch maơng Thaâng Taâm nùm 1945,ăöíi lađ phöị Lï Hûôu Caênh ThúđiPhaâp taơm chiïịm goơi lađ phöị BuđiViïn Tûđ, thaâng 6/1964 ăïịn nay goơilađ Yïn Thađnh

Yïn Thađnh lađ möơt vuđng ăíịt cöícoâ bïì díìy lõch sûê taơo dûơng vađ phaâttriïín tûđ ríịt líu ăúđi Lađng úê võ trñphña Bùưc thađnh Thùng Long, lađmöơt trong 8 lađng thuöơc töíng YïnThađnh

Thíìn phaê ặúơc lûu giûô trongăïìn kïí rùìng: Ăïìn Yïn Thađnh thúđvua Bađ Lyâ Chiïu Hoađng con gaâivua Lyâ Húơ Töng, phuơ thúđ Taâmăúđi vua Lyâ vađ Tam tođa Thaânhmíîu Saâch Ăaơi Viïơt Sûê Kyâ toađn thû

coâ ghi: "Vò vua Húơ Töng khöng coâ

con trai nïn muđa Ăöng thaâng Mûúđi xuöịng chiïịu líơp Cöng Chuâa Chiïu Thaânh lađm Hoađng Thaâi tûê ăïí truýìn ngöi cho Chiïu Thaânh lïn ngöi ăöíi niïn hiïơu lađ Thiïn Chûúng Hûôu Ăaơo Nùm thûâ nhíịt tön hiïơu lađ Chiïu Hoađng Chiïu Hoađng huây lađ Phíơt Kim, sau ăöíi lađ Thiïn Hinh, con gaâi thûâ cuêa vua Lyâ Húơ Töng, meơ lađ Tríìn Thõ".

Theo cuöịn "Lyâ Thaâi Híơu thûơc

luơc", baên thíìn tñch chûô Haân vađ möơt

söị tađi liïơu khaâc cho biïịt: ChiïuHoađng vöịn lađ nûô chuâa cuêa triïìu Lyâthaâng 10 nùm 1224 lïn ngöi Hoađngăïị luâc Bađ múâi 8 tuöíi Thaâng 12nùm ÍỊt Díơu do sûơ xïịp ăùơt cuêaTríìn Thuê Ăöơ (Ăiïơn tiïìn chó huy sûâ:coi giûô moơi viïơc quín sûơ trongngoađi thađnh thõ) Vua Bađ Lyâ ChiïuHoađng líịy Tríìn Caênh cuông múâi 8tuöíi vađ nhûúđng ngöi cho chöìng,

xuöịng chiïịu rùìng: "Tûđ xûa nûúâc

Nam Viïơt ta ăaô coâ ăïị vûúng trõ vò thiïn haơ, duy triïìu Lyâ ta víng chõu mïơnh trúđi, coâ caê böịn biïín, caâc tiïn thaânh truýìn nöịi hún 200 nùm, chó

vò Thûúơng Hoađng coâ bïơnh, khöng ngûúđi nöịi doôi, thïị nûúâc nghiïng nguy, sai Tríîm nhíơn minh chiïịu, cöị gûúơng lïn ngöi, tûđ xûa túâi giúđ chûa tûđng coâ viïơc íịy Khöịn nöîi Tríîm lađ nûô chuâa, tađi ặâc ăïìu thiïịu, khöng ngûúđi giuâp ăúô, giùơc cûúâp nöíi lïn nhû ong, lađm sao mađ giûô nöíi ngöi baâu nùơng nïì? Tríîm díơy súâm thûâc khuya, chó súơ khöng caâng ăaâng nöíi, víîn nghô tòm ngûúđi hiïìn lûúng quín tûê ăïí cuđng giuâp chñnh trõ, ăïm ngađy khíín khoaên ăïịn thïị lađ cuđng cûơc röìi Nay Tríîm suy ăi tñnh laơi möơt mònh, duy coâ

ĂÏÌN THÚĐ VUA BAĐ GIÛÔA ĂÍỊT THUÊ ĂÖ

Tríìn Caênh lađ ngûúđi vùn chíịt ăuê

veê, thûơc thïí caâch quín tûê uy nghi

ặúđng hoađng, coâ ăuê tû chíịt thaânh

thíìn vùn voô Súâm höm nghô chñn tûđ

líu nghiïơm xem nïn nhûúđng ngöi

baâu, ăïí thoêa lođng trúđi, cho xûâng

lođng Tríîm mong ăöìng lođng hïịt

sûâc, cuđng giuâp víơn nûúâc, hûúêng

phuâc thaâi bònh Víơy böị caâo thiïn

haơ ăïí moơi ngûúđi cuđng biïịt".

Thaâng 12 ngađy 11 Míơu Díìn,

Chiïu Hoađng múê höơi lúân úê ăiïơn

Thiïn An, ngûơ trïn síơp baâu, caâc

quan mùơc triïìu phuơc vađo chíìu, laơy

úê dûúâi sín Chiïu Hoađng beđn truât

boê aâo ngûơ múđi Tríìn Caênh lïn ngöi

Hoađng ăïị Nûô hoađng Chiïu

Hoađng trúê thađnh Hoađng híơu

Chiïu Thaânh cuêa triïìu Tríìn

Söịng vúâi vua Tríìn nhiïìu nùm

mađ ặúđng con caâi muöơn mùìn,

Chiïu Hoađng luön coâ nöîi buöìn

mïnh möng, caêm thíịy nhû coâ ăiïìu

gò ăaô ắnh sùĩn úê trúđi xanh, Bađ

thûúđng than: "Rûđng vađng biïín baơc

coi nheơ nhû khöng, ngûúđi con hiïịu

thaêo vúâi töí töng phaêi biïịt nöịi dođng

giûô nûúâc, viïơc íịy cođn quyâ hún caê

biïín baơc nuâi vađng" Bađ díng biïíu

tíu vađ ặúơc nhađ vua ûng thuíơn

Tûđ ăoâ Bađ dúđi cung cíịm ăi ngao du,

thùm phong caênh vađ giaêng kinh

thuýịt phaâp úê nhiïìu núi

Bíịy giúđ nghe noâi trïn chuđa Vín

Tiïu coâ võ thíìn ríịt linh thiïng

Chiïu Hoađng ăïịn thùm caênh chuđa

vađ vađo ăiïơn cíìu kinh, cíín baơch ăïí

ặúơc úê laơi nûúng cíơy cûêa chuđa

Hoađng Híơu ăaô boê nhiïìu tiïìn cuêa

ăi khùưp núi líơp ăađn cuâng tïị, phaât

chíín giuâp ngûúđi ngheđo Nùm 1258

sau khi deơp xong giùơc Nguýn

xím lûúơc, Bađ ặúơc gaê cho tûúâng coâ

cöng ăíìu trong cuöơc chiïịn lađ Lï

Phuơ Tríìn Hoơ söịng vúâi nhau thuíơn

hođa Chiïu Thaânh sinh ặúơc hai

ngûúđi con möơt trai, möơt gaâi Bađ

qua ăúđi nùm 61 tuöíi Tûúng

truýìn, luâc míịt, maâi toâc bađ víîn

ăen, möi víîn ăoê möơt mađu hoa ăađo

Hoađng Híơu Chiïu Thaânh lađ

ngûúđi nhín híơu, coâ lođng tûđ bi

quaêng ăaơi, Bađ ăaô giuâp lađng Giao

Tûơ xaô Kim Sún, huýơn Gia Lím

múê mang miïịu thúđ, cho tiïìn cuângtïị hađng nùm, khuýn dín söịnghođa thuíơn, chùm lo viïơc cíịy cađy, lïîbaâi Sau khi Bađ qua ăúđi ặúơc dínlađng Giao Tûơ vađ Yïn Thađnh, töíngYïn Thađnh, huýơn Vônh Thuíơn,tön lađm Thađnh Hoađng lađng líơpmiïịu thúđ phuơng Ăïịn thúđi TríìnNhín Töng vađ Tríìn Anh Töng,Quín Nguýn xím lûúơc nûúâc ta

Anh Töng chó huy 5 vaơn quín tiïịnăaânh quín giùơc, qua lađng Giao Tûơdûđng chín, ặúơc Thađnh Hoađnglađng tûơ hiïơu Phíơt Kim ím phuđgiuâp nûúâc líơp cöng, Bađ ặúơc caâctriïìu vua ăúđi sau phong tùơng lađ:

Phíơt Kim Thûúơng Hoađng ThaâiHíơu linh ûâng phuơ quöịc hiïịn hûơukhang nhín chi thíìn Thúđi Lï ThaâiTöí, Bađ ặúơc phong lađ Hoađng NgaUýín myơ phu nhín, Höơ quöịc baêocaênh trinh nhíịt tûđ ặúđng HoađngHíơu phu nhín linh ûâng

Thađnh phöị Hađ Nöơi ăaô ra Quýịtắnh söị 9081/QĂ-UB: Xïịp haơng Ditñch lõch sûê - kiïịn truâc nghïơ thuíơtĂïìn Yïn Thađnh

Ăïìn ặúơc khúêi dûơng khoaêngcuöịi thúđi Lï vađ ăaô ặúơc truđng tusûêa chûôa nhiïìu líìn:

Thúđi Nguýîn, nùm Minh Mïơnhthûâ 6 (1825) tu sûêa lúân toađn böơ ăïìn

Nùm 1996, nhín dín ắa phûúngăaô truđng tu laơi tođa híơu cung cuêaăïìn Nùm 2000, ăïí kyê niïơm ThùngLong 990 nùm tuöíi, UBNDQBĂ ăaôhöî trúơ kinh phñ ắa phûúng truđng

tu tođa tiïìn tïị cuêa ăïìn

Nhûng viïơc sûêa chûôa trûúâc ăíychùưp vaâ nïn sau khi sûêa xong ngöiăïìn víîn döơt naât xuöịng cíịp

Ăûúơc sûơ giuâp ăúô cuêa Súê Vùnhoâa Thöng tin, Thïí thao Du lõch,Súê Xíy dûơng, Ban QLDT Thađnhphöị Hađ Nöơi, UÊy ban nhín dín, caâcBan, Ngađnh chûâc nùng Quíơn BaĂònh, Ăïìn Yïn Thađnh ăaô ặúơc cíịppheâp tu böí, sûêa chûôa bùìng nguöìnkinh phñ xaô höơi hoâa

Sau gíìn 7 thaâng thi cöng ăaôhoađn thađnh Ngöi Ăïìn cao ăeơp húntrûúâc ríịt nhiïìu, phuđ húơp vúâi caênhquan xung quanh Ăïìn toađn nhađ

cao tíìng nhûng víîn giûô ặúơc neâtcöí kñnh nhû khi ặúơc cöng nhíơn:Ngöi Ăïìn ặúơc xíy dûơng trïnthûêa ăíịt röơng 252 m2, quay hûúângĂöng, nhòn ra phöị Phan Huy Ñch,khöng coâ sín, kïịt cíịu kiïíu chûô

"Ăinh" göìm nhađ tiïìn tïị vađ híơucung

Tođa Tiïìn Tïị: Ba gian hai chaâixíy kiïíu tûúđng höìi bñt ăöịc, maâi lúơpngoâi ta, búđ noâc ăùưp kiïíu búđ ăinh,hai ăöịc maâi ăùưp kiïíu hònh röìngmiïơng ngíơm búđ noâc, ăuöi xoùưn,nhađ xíy trïn nïìn cao hún mùơt heđphöị 30cm, xung quanh boâ vóagaơch Mùơt bùìng nöơi thíịt böịn hađngchín cöơt ăúô maâi, cöơt lađm theo kiïíu

"Thûúơng thu - haơ thaâch", caâc cöơt coâchu vi 100cm, cöơt quín chu vi95cm, caâc cöơt göî ăïìu ăùơt trïn chíntaêng ăaâ xanh: trïn hònh trođn, dûúâihònh vuöng chu vi 45 cm Böịn böơ

vò keđo ăúô maâi lađm kiïíu "Giaâ chiïnghaơ keê bííy hiïn", maâi phín

"Thûúơng tam - Haơ tûâ" Nïìn laâtgaơch baât 30cm x 30cm

Tođa Híơu Cung: göìm ba gianxíy chaơy doơc vïì phña sau, möơt ăíìunöịi vúâi nhađ tiïìn tïị taơo thađnh hònhchûô "Ăinh" Nhađ xíy kiïíu tûúđnghöìi bñt ăöịc, maâi lúơp ngoâi ta, búđ noâcăùưp kiïíu búđ ăinh Caâc böơ vò ăúô maâilađm kiïíu "Giaâ chiïng - haơ keê", maâiphín "Thûúơng tam - Haơ tam" TođaHíơu Cung ặúơc chia lađm hai cung:gian ngoađi röơng hún ăùơt ban thúđ 8

võ vua triïìu Lyâ, hai gian cung cíịmăùơt cung thúđ vua Bađ Lyâ ChiïuHoađng ngöìi trong khaâm vađ hai võnûô híìu Tođa cung cíịm coâ tûúđngbao ngùn caâch, múê hai cûêa bûâc bađn

úê giûôa, hai cûêa nhoê hai bïn lađm löịi

ra vađo cung Trang trñ trïn kiïịntruâc cuêa Ăïìn tíơp trung vađo böịnăíìu bííy, hiïn tiïìn tïị ặúơc trang trñchaơm nöíi hònh Röìng Keê, xađ ngang,ăíìu kï chaơm hònh laâ ăïì, vín xoùưn.Diïìm maâi phña trûúâc nhađ tiïìn tïịặúơc trang trñ hònh höí phuđ, hoa laâchûô triïơn Tođa híơu cung chuê ýịutrang trñ trïn cûêa bûâc bađn, Böơkhung göî chó bađo trún keê soi.Traêi qua nhiïìu biïịn ăöơngnhûng Ăïìn cođn baêo lûu ặúơc

nhiïìu ăöì thúđ ăa daơng vïì chuêng loaơi: phíìn lúân thuöơc Thïị

Kyê XIX - XX ăïìu sún son thïịp vađng, göìm:

Ăöì göî: Möơt böơ kiïơu Long ằnh, 21 pho tûúơng trođn,

möơt böơ gûúm göî chaơm röìng, möơt bûâc cûêa voông, 5 khaâm

thúđ chaơm röìng, 11 ngai thúđ, 1 síơp thúđ chín quyđ chaơm

röìng, höí phuđ, 2 hoađnh phi cuöịn thû chaơm röìng, 1 hûúng

aân kñch thûúâc 1,1m x 2,1m, x 1,05m; 4 bûâc hoađnh phi sún

son, 8 ăöi cíu ăöịi Trong ăoâ coâ ăöi cíu ăöịi niïn hiïơu Tûơ

Ăïìn thiïng úê cûêa ngoô thađnh Long Ăöî, viïơc díng lïî

baâo ín böịn muđa khoâi hûúng chùỉng dûât

Thùưng caênh cođn laơi bïn höì Cöí Ngûơa, tiïịng thúm lûu

truýìn ngađn thuúê nûúâc luön trong.

Ăöì ăaâ: möơt khaânh ăaâ chaơm nöíi hònh röìng ăuöi xoùưn,

caê hai mùơt khöng khùưc chûô, möơt bia ăaâ ghi ba chûô Haân

trïn traân bia "Híơu Tûđ Bi Kyâ" niïn hiïơu Baêo Ăaơi Kyê Maôo

(1939)

Ăöì ăöìng: möơt chuöng ăöìng TK XIX cao 67 cm,

ặúđng kñnh miïơng 31cm, thín chuöng trang trñ tûâ linh,

hoa vùn hònh hoơc, hai baât hûúng ăöìng, hai cíy ăeđn ăöìng

thuöơc TK XIX Baât hûúng chaơm hònh röìng

Ăöì Giíịy: Möơt cuöịn thíìn tñch chûô Haân ghi cheâp vïì sûơ

tñch cuêa Thaânh, 5 ăaơo sùưc phong thíìn, trong ăoâ coâ möơt

sùưc phong niïn hiïơu Tûơ Ăûâc thûâ 6 (1853); hai ăaơo sùưc niïn

hiïơu Ăöìng Khaânh 2 (1886), möơt ăaơo sùưc niïn hiïơu Tûơ Ăûâc

33 (1881), möơt ăaơo sùưc niïn hiïơu Khaêi Ăõnh 9 (1924)

Ăöì Sûâ: 3 baât hûúng sûâ men lam TK XIX

Ngoađi ra trong Ăïìn cođn nhiïìu ăöì thúđ tûơ khaâc nhû: cíy

ăeđn, cíy nïịn, mím böìng, loơ hoa cöí

Phaât biïíu taơi Lïî An võ Ăïìn Yïn Thađnh ngađy 15 thaâng

10 Kyê Sûêu tûâc ngađy 1/12/2009 öng Tríìn Ăûâc Uýín PCT

UBMTTQ Phûúđng Nguýîn Trung Trûơc, Trûúêng Ban Di

tñch Ăïìn Yïn Thađnh ăaô nhíịn maơnh:

Ăïìn Yïn Thađnh lađ cöng trònh cuêa nhín dín phûúđng

Nguýîn Trung Trûơc hûúâng túâi Ăaơi lïî 1.000 nùm Thùng

Long Do ăoâng goâp cuêa khaâch thíơp phûúng xa gíìn, ăùơc

biïơt lađ öng Nguýîn Tiïịn Nghôa, ngûúđi ăaô coâ cöng lúân, vúâi

caâi tím vađ ặâc cuêa mònh víơn ăöơng nhín dín khùưp núi

cöng ặâc sûêa chûôa tu böí ăïìn ặúơc cao ăeơp nhû ngađy nay

Dín cû Phan Huy Ñch noâi riïng vađ toađn nhín dín

phûúđng Nguýîn Trung Trûơc noâi chung ríịt tûơ hađo vò Ăïìn

Yïn Thađnh höm nay cao ăeơp xûâng tíìm lađ ngöi ăïìn thúđ

vua Bađ Lyâ Chiïu Hoađng, ăúđi vua thûâ 9 vađ Taâm võ vua

nhađ Lyâ duy nhíịt gíìn Quaêng trûúđng Ba Ăònh giûôa ăíịt

Thuê ăö

Tòm hiïíu lõch sûê nhađ Lyâ qua sûê saâch lađ sûơ cíìn thiïịt,

nhûng viïơc nghiïn cûâu tòm hiïíu di tñch phuơng thúđ võ vua

Bađ triïìu Lyâ ăïí hiïíu roô hún vïì lõch sûê laơi ríịt böí ñch coâ yâ

nghôa khoa hoơc vađ thûơc tiïîn ăöịi vúâi moơi ngûúđi

Hađ Nöơi ngađy 10/12/2009

Theo lúđi múđi cuêa möơt ngûúđi lađng Then - TS

Giaâp Vùn Dûúng (ĂH Liverpool, Anhquöịc) - chuâng töi vïì thùm lađng Then trongmöơt chiïìu ăöng nhaơt nùưng, khi nhûông caânh ăöìngluâa chñn vađng ûúm sùưp ăïịn muđa gùơt, vađ ăaô caêmnhíơn ặúơc khöng gian íịm aâp cuêa möơt lađng qúríịt ăöîi thín gíìn Vïì thùm lađng, hoêi chuýơn caâc cuơgiađ múâi biïịt lađng Then chñnh lađ qú cuêa nhiïìudiïîn viïn, nhaơc cöng nöíi tiïịng nhû hai öng Ăaơodiïîn, NSND Buđi Ăùưc Sûđ vađ Hađ Quöịc Minh(nguýn Giaâm ăöịc vađ ặúng kim Giaâm ăöịc Nhađhaât Cheđo Viïơt Nam), nhaơc sô Tríìn Vinh (Nhađ haâtCheđo Viïơt Nam) Ngûúđi giađ trong lađng kïí rùìngxûa vađo möîi dõp höơi xuín, lađng múđi möơt gaânhtuöìng vïì diïîn míịy ăïm liïìn, laơi cođn múđi caê giaâophûúđng ca truđ vïì haât thúđ trûúâc cûêa ằnh Haât cûêaằnh khöng thïí khöng coâ bađi Theât nhaơc cöí kñnhtrang nghiïm vúâi nhûông lúđi haât: Tiïịng nhaơc Thiïìutíu/ Vùỉng tai nghe tiïịng nhaơc Thiïìu tíu/ Vùỉngnghe chuöng gioâng líu líu laơi dûđng Sau khi haât

úê ằnh, caâc quan viïn chûâc sùưc trong lađng cođn ăoâncaâc cö ăíìu vïì haât chúi trong nhađ, tiïịng “tom,chaât” röơn suöịt nhûông ăïm höơi muđa xuín

Lađng Then, xaô Thaâi Ăađo lađ möơt lađng qú nhoê beâ heo huât thuöơc huýơn Laơng Giang, tónh Bùưc Giang tûđ líu ăaô nöíi tiïịng lađ

“lađng vô cíìm” Tûđ nûêa thïị kyê nay, dûúâi sûơ díîn dùưt cuêa cuơ Nguýîn Vùn Ăûa, lađng Then khöng luâc nađo dûât tiïịng vô cíìm Möơt cíy ăađn phûúng Tíy sang troơng vađ khaâc xa vúâi truýìn thöịng ím nhaơc Viïơt, víơy

Trong ằnh lađng Then.

TRONG ẰNH VANG THUÍỊN NHAƠC

Khi vïì thùm lađng Then, töi cöị gùưng tòm xem ăiïìu gò

khiïịn cho lađng qú nađy trúê thađnh möơt lađng ím nhaơc

nhû thïị Phaêi tòm tûơ nguöìn göịc tòm ăi Hoêi caâc cuơ giađ

nhíịt trong lađng thò chó biïịt lađng coâ ăoân caâc gaânh tuöìng

vađ aê ăađo vïì haât víơy thöi Nhûng khi töi vađo ăïịn ằnh

lađng Then thò múâi thíơt sûông súđ! Ăíy, bûâc hoađnh phi vađ

ăöi cíu ăöịi neât vađng son cođn choâi loơi mađ thöng ăiïơp

trïn ăoâ yâ chûđng lađ ăïí noâi vúâi caê Thíìn vađ ngûúđi, khöng

chó ngûúđi lađng Then mađ caê ngûúđi thiïn haơ nûôa!

Bûâc hoađnh phi cuêa lađng coâ míịy chûô: “Chung hođa

thaê bònh” Ăíy lađ böịn chûô ruât trong bađi thú Phaơt möơc,

phíìn Tiïíu Nhaô cuêa Kinh Thi Nguýn caê ăoaơn thú íịy

lađ “Thíìn chi! Thñnh chi Chung hođa thaê bònh”, nghôa lađ:

Húôi thíìn! haôy lùưng nghe khuâc nhaơc nađy! Röìi cho ặúơc

hođa vui ýn öín Ăöi cíu ăöịi nhû sau: “Ăònh trung nhû

Thuíịn nhaơc Bïơ thûúơng nhûúơc Nghiïu tön”, nghôa lađ:

Nhaơc vang lïn trong ằnh nađy nhû nhaơc Thiïìu cuêa vua

Thuíịn Lođng tön kñnh Thíìn trïn bïơ kia chùỉng khaâc dín

thúđ vua Nghiïu Xem thïị ăuê biïịt thađnh hoađng lađng

Then chuöơng cöí nhaơc nhû thïị nađo!

Thuíịn vađ Nghiïu lađ hai öng vua ăúđi cöí xûa úê

Trung Hoa Vađ thúđi ăaơi cuêa vua Nghiïu vua Thuíịn lađ

thúđi ăaơi cûơc thõnh, muön dín ăïìu ặúơc hođa vui no ăuê,

trúê thađnh niïìm mong ûúâc cuêa tíịt caê caâc ăúđi ăïị vûúng

sau nađy Vua Thuíịn coâ saâng taâc khuâc nhaơc Thiïìu, ặúơc

Ăûâc Khöíng Tûê khen lađ “tíơn thiïơn, tíơn myô” Nhaơc

Thiïìu lađ ăiïơu nhaơc cuêa ăúđi thõnh trõ

Víơy lađ dín lađng Then ăaô díng cuâng lïn thíìn thađnh

hoađng lađng khuâc nhaơc dõu ïm thanh bònh vađ mong

thíìn phuđ trúơ cho ặúơc hođa vui, ýn öín Vađ khuâc nhaơc

ăoâ ặúơc vñ nhû nhaơc Thiïìu cuêa vua Thuíịn Vúâi ăöi cíu

ăöịi thúđ trong ằnh, ngûúđi dín lađng Then xûa vûđa thïíhiïơn niïìm tön kñnh vúâi thađnh hoađng lađng, vûđa ca ngúơicuöơc söịng thanh bònh no ăuê, vûđa tûơ hađo vúâi nhûôngkhuâc nhaơc thađnh kñnh núi ằnh trung

VÏÌ LAĐNG THEN NGHE KHUÂC NHAƠC THIÏÌU

Ăoân chuâng töi taơi ằnh lađ caâc cuơ öng cuơ bađ vađ ăöngăaêo dín lađng, vađ caê möơt dađn nhaơc vô cíìm Sau khi nghegiaêi thñch vïì ăöi cíu ăöịi thúđ cuêa tiïìn nhín ăïí laơi, vađbiïịt rùìng khöng phaêi ngíîu nhiïn mađ lađng Then laơi coâtruýìn thöịng ím nhaơc nhû víơy, dín lađng mûđng lùưm.Sau lúđi phaât biïíu cuêa cuơ Nguýîn Vùn Ăûa (78 tuöíi) vađöng ăöơi trûúêng ăöơi vô cíìm Nguýîn Quang Khoa lađphíìn trònh tíịu cuêa ăöơi vô cíìm lađng Then Trïn buơc cao,nhûông baên töíng phöí ặúơc múê ra, caâc nghïơ sô lađng qúăaô trònh bađy böịn baên nhaơc: Du kñch söng Thao, DođngĂa-nuyâp xanh, Tröịng cúm vađ Boâng cíy Kú-nia Bûôatiïơc ím nhaơc lađng Then ăaôi khaâch laơi cuông khöng chócoâ dađn nhaơc vô cíìm Ngûúđi lađng Then cođn haât quan hoơ,haât cheđo lúđi cöí ríịt lïì löịi vúâi lođng mïịn khaâch hiïịm coâ!Nhaơc sô Phaơm Chónh (PGĂ Trung tím Vùn hoâathöng tin Hađ Nöơi) cho biïịt öng ríịt bíịt ngúđ khi thíịynhûông ngûúđi nöng dín lađng Then ăoơc ặúơc töíng phöí,vađ cho duđ tiïịng ăađn chûa thûơc sûơ chuýn nghiïơpnhûng caâch chúi ăaô ríịt chuýn nghiïơp Nhûông ngûúđidín lađng Then thûơc sûơ lađ nhûông nghïơ syô ríịt coâ phongcaâch vađ ăíìy tñnh ngíîu hûâng GS Lï Vùn Cûúđng (ĂH.Paris 1, Phaâp) tranh thuê dõp vïì dûơ höơi thaêo úê Viïơt Nam,gheâ thùm lađng Then cho biïịt, öng ăaô ăi nhiïìu núi trïnthïị giúâi nhûng chûa thíịy coâ möơt lađng nađo ýu nhaơc vađcoâ möơt dađn nhaơc ăöơc ăaâo nhû lađng Then

Mong sao tiïịng nhaơc Thiïìu íịy ngađn ăúđi úê maôi vúâilađng Then thanh bònh no ăuê!

NHAƠC VANG LÏN TRONG ẰNH

NGUÝÎN XUÍN DIÏƠN

Chuê nhín saâng taơo ca haât

quan hoơ chñnh lađ ăöơi nguô

nhûông liïìn anh, liïìn chõ

quan hoơ, caâc boơn quan hoơ nhiïìu

thïị hïơ trong caâc lađng quan hoơ Ta

coâ thïí goơi hoơ lađ nhûông nghïơ sô

quan hoơ theo yâ nghôa ăíìy ăuê nhíịt

vađ quang vinh nhíịt cuêa tûđ nađy

Möơt söị nhađ nghiïn cûâu ăaô chuâ

yâ nghiïn cûâu vïì ngûúđi nghïơ sô

quan hoơ Trong cöng trònh biïn

khaêo “Vađi neât vïì sinh hoaơt haât

quan hoơ trong truýìn thöịng vùn

hoaâ dín gian” in trïn taơp chñ Ăaơi

hoơc cuêa Viïơn Ăaơi hoơc Húị nùm

1963, Lï Vùn Haêo lađ ngûúđi ăíìu

tiïn noâi ăïịn ngûúđi “tađi tûê quan

hoơ” vađ ríịt chuâ yâ phín tñch “thaâi ăöơ

cuêa caâc tađi tûê quan hoơ ăöịi vúâi lïơ

haât nađy”

Theo Lï Vùn Haêo, haât quan hoơlađ loaơi haât khöng dinh daâng gò ăïịnlao ăöơng, chó duđng trong caâc dõp lïîlaơt, trai gaâi quan hoơ khöng phaêisöịng bùìng nghïì haât, tûâc lađ khönghoaơt ăöơng nghïơ thuíơt chuýnnghiïơp nhûng ăíy lađ möơt hoaơtăöơng ca haât khöng phaêi bíịt cûâ aicuông coâ thïí haât ặúơc Haât quan hoơăođi hoêi úê caâc “tađi tûê quan hoơ”

nhiïìu ăiïìu kiïơn, phaêi coâ gioơng töịt,laơi phaêi kiïn trò hoơc tíơp, khöí luýơn,laơi phaêi thöng minh, coâ tađi ăöịiăaâp, trong ăöịi ca phaêi biïịt ăöịi caêgioơng líîn lúđi, möơt ýu cíìu khoâkhùn ăöơc nhíịt vö nhõ trong dín caViïơt Nam Lï Vùn Haêo ăaô nhíơnthíịy tuy lađ hoaơt ăöơng vùn nghïơdín gian, nhûng quan hoơ ăođi hoêimöơt khaê nùng, möơt trònh ăöơ

chuýn nghiïơp ríịt cao

Tiïịp ăoâ, Lï Vùn Haêo, ăaô phíntñch thaâi ăöơ nghïì nghiïơp cuêa caâc

“tađi tûê quan hoơ” Theo öng, caâc tađitûê quan hoơ duđ khöng mûu sinhbùìng nghïì ca quan hoơ nhûng viïơc

ca quan hoơ ríịt lađ hïơ troơng trongăúđi söịng cuêa hoơ, khöng coâ khöngặúơc Öng cho rùìng lođng ýunghïì, yâ thûâc hy sinh cho nghïìnghiïơp, nghõ lûơc vûúơt khoâ ăïí lađmquan hoơ lađ ăùơc ăiïím nöíi bíơt trongthaâi ăöơ nghïì nghiïơp cuêa caâc “tađi tûêquan hoơ”

Trong thíơp kyê 1970-1980, möơtsöị nhađ nghiïn cûâu cuông ăaô lûutím ăïịn viïơc nghiïn cûâu nhínthín, caâc phíím chíịt vađ ăùơc ăiïímsaâng taơo cuêa ngûúđi nghïơ sô quanhoơ vúâi tû caâch lađ chuê thïí saâng taơo,

diïîn xûúâng, quaêng baâ, lûu truýìn,

phaât triïín cuêa nghïơ thuíơt ca haât

quan hoơ Hai nhađ nghiïn cûâu gùưn

boâ líu nùm vúâi maênh ăíịt vađ con

ngûúđi quan hoơ, Höìng Thao, Tríìn

Linh Quyâ, ăaô coâ nhûông phaât hiïơn

ăaâng quyâ trong ăïì tađi nghiïn cûâu

nađy Ăùơc biïơt, Tríìn Linh Quyâ vúâi

phíìn “Ngûúđi nghïơ sô quan hoơ”

trong cuöịn saâch in chung cuđng

Ăùơng Vùn Lung, Höìng Thao

“Quan hoơ - Nguöìn göịc vađ quaâ

trònh phaât triïín”, ăaô cung cíịp cho

chuâng ta nhiïìu tađi liïơu söịng ăöơng

vïì möi trûúđng saâng taơo, lyâ tûúêng

saâng taơo, tađi nùng saâng taơo vađ nhín

caâch cao ăeơp cuêa ngûúđi nghïơ sô

quan hoơ, “möơt trong nhûông hònh

míîu vïì ngûúđi nghïơ sô Viïơt Nam

chín chñnh trong möơt thúđi kyđ lõch

sûê dađi” Chuâng ta hoađn toađn ăöìng

tònh vúâi ăaânh giaâ sau cuêa Tríìn

Linh Quyâ “Nhûông saâng taơo vađ

cöịng hiïn quyâ baâu cuêa ngûúđi nghïơ

sô quan hoơ lađ toađn böơ nhûông giaâ trõ

vùn hoaâ, nghïơ thuíơt quan hoơ

Nhûông giaâ trõ ăíơm ăađ baên sùưc dín

töơc vađ ăaơt túâi ẳnh cao cuêa vùn hoaâ

nghïơ thuíơt íịy ăaô khùỉng ắnh tíìm

voâc cuêa ngûúđi nghïơ sô quan hoơ

trong lõch sûê nghïơ thuíơt ăíịt nûúâc”

Gíìn ăíy, trong höơi thaêo khoa

hoơc quöịc tïị “Baêo töìn vađ phaât huy

dín ca trong xaô höơi ặúng ăaơi (qua

trûúđng húơp quan hoơ Bùc Ninh úê

Viïơt Nam)” do Böơ Vùn hoaâ Thöng

tin töí chûâc nùm 2006 taơi Hađ Nöơi,

trong tham luíơn “Taên maơn chuýơn

cíịm luýịn aâi giûôa caâc boơn quan hoơ

kïịt nghôa”, tûđ viïơc lyâ giaêi nhiïìu

khña caơnh nhín vùn vađ vùn hoaâ cuêa

caâi tuơc bíịt thađnh vùn nghiïơt ngaô

cíịm líịy nhau mađ híìu hïịt caâc baơn

haât quan hoơ ăïìu tûơ nguýơn tuín

theo, nhađ nghiïn cûâu treê Buđi Troơng

Hiïìn ăaô nïu ra möơt neât ăeơp mađ

anh cho lađ “ăöơc ăaâo kyđ vô” cuêa vùn

hoaâ quan hoơ Ăoâ lađ möịi quan hïơ

nöìng thùưm, bïìn chùơt, trong saâng,

thaânh thiïơn chûâa ăíìy sûơ hy sinh

cao caê vò nghïơ thuíơt giûôa caâc nghïơ

sô quan hoơ

Qua nhûông tađi liïu nghiïn cûâu

cuêa möơt söị nhađ nghiïn cûâu ăi

trûúâc kïịt húơp vúâi nhûông gò trûơc

tiïịp chûâng kiïịn vađ caêm nhíơn vïìngûúđi nghïơ sô quan hoơ, chuâng töixin nïu ba neât mađ chuâng töi cho lađăùơc sùưc nöíi bíơt nhíịt cuêa ngûúđinghïơ sô quan hoơ:

- Coâ thïí noâi, ýu nghïì, sùĩnsađng chõu ặơng, vûúơt qua nhûông

hy sinh thiïơt thođi, toađn tím toađn yâ,hiïịn díng troơn ăúđi cho nghïìnghiïơp lađ phíím chíịt nöíi bíơt nhíịtcuêa ngûúđi nghïơ sô quan hoơ Vïì mùơtxaô höơi, trong suöịt lõch sûê nhiïíu thïịkyê, quan hoơ chûa bao giúđ lađ möơtnghïì kiïịm söịng cuêa bíịt kyđ ai

Khöng phaêi nghïì kiïịm söịngnhûng quan hoơ ăñch thûơc lađ möơtnghïì, laơi lađ nghïì ặúơc ngûúđi dínKinh Bùưc hïịt sûâc tûơ hađo, tön vinh,nghïì chúi quan hoơ

Trong quan hoơ, möơt trongnhûông bađi haât thûúđng ặúơc haâtnhíịt coâ tïn lađ “Dûúâi giúđi míịy keêbiïịt ra”:

Dûúâi giúđi míịy keê biïịt raBiïịt ra chó coâ vuđng nhađ nađy thöiTrong saâu tónh nghe ăađ chûa toê Ngoađi nùm thađnh chó coâ BùưcNinh

Yïu nhau nghô laơi xuín tònh Nghïì chúi Quan hoơ coâ tinh múâitûúđng

Nhû lúđi bađi haât, ngûúđi quan hoơcoi quan hoơ chó lađ möơt nghïì chúi,möơt tuơc chúi vùn hoaâ truýìn ăúđi,bíịt vuơ lúơi, nhûng lađ möơt nghïì hïịtsûâc cöng phu, laơi ăođi hoêi sûơ tinhthöng nghïì nghiïơp cao múâi coâ thïítham dûơ

Cö gaâi Quan hoơ.

Theo Buđi Troơng Hiïìn, ăïí coâ

möơt nghïơ sô quan hoơ haât ăöi, haât

ăöịi trong diïîn xûúâng quan hoơ vúâi

ýu cíìu coâ khaê nùng haât ûâng ăöịi

nhuíìn nhuýîn, nhõp nhađng cuđng

baơn haât hađng trùm bađi quan hoơ ăaơt

ặúơc tiïu chuíín kyô thuíơt vang,

rïìn, nïìn, nííy thò möơt ngûúđi coâ

nùng khiïịu ím nhaơc phaêi míịt

nhiïìu nùm khöí luýơn Do ăoâ, cuông

nhû caâc nghïơ sô caâc thïí loaơi cöí nhaơc

chuýn nghiïơp, nghïơ sô quan hoơ

thûúđng dađnh caê ăúđi cho nghiïơp ca

haât múâi coâ thïí thađnh cöng

Ăođi hoêi vïì nghïì nghiïơp cao

nhû thïị, nhûng ngûúđi nghïơ sô

quan hoơ chó coâ thïí hoơc tíơp ređn

luýơn trong nhûông luâc nhađn röîi,

nhûông ăïm “nguê boơn” sau phíìn

lúân thúđi gian ăíìu tùưt mùơt töịi tíịt bíơt

mûu sinh Ăaô thïị, ăïí ặúơc haât

quan hoơ, trònh diïîn quan hoơ taơi höơi

lađng, taơi caâc canh haât cuđng baơn kïịt

nghôa, laơi phaêi bao töịn keâm, nhiïu

khï Duđ ngheđo khoâ ăïịn míịy cuông

phaêi chuíín bõ quíìn aâo, giađy noân

cho thíơt ăeơp, thíơt tûúm tíịt, röìi cođn

gom goâp ăïí lađm lïî trònh lađng, lađm

cúm tiïịp baơn haât Búêi víơy, nïịu

nghïơ sô caâc ngađnh nghïơ thuíơt nhû

tuöìng, cheđo cađng biïíu diïîn nhiïìu

thò cađng coâ cú höơi khaâ lïn vïì kinh

tïị, thò ngûúơc laơi, vúâi ngûúđi nghïơ sô

quan hoơ, tíìn suíịt caâc canh haât

luön tyê lïơ nghõch vúâi tuâi tiïìn cuêa

baên thín vađ gia ằnh Nhađ nghiïn

cûâu Tríìn Linh Quyâ cho biïịt ăaô coâ

khöng ñt nghïơ sô quan hoơ trúê nïn

khaânh kiïơt vò quaâ ăam mï quan

hoơ Hoơc ăaô khoâ, ăi haât cađng khoâ,

nhûng khoâ nhíịt coâ leô lađ chuýơn

khi ăaô nhíơp boơn quan hoơ lađ phaêi

chõu bao nhiïu rađng buöơt nghiïm

khùưt cuêa luíơt tuơc, trong ăoâ nghiïơt

ngaô nhíịt, khoâ vûúơt qua nhíịt, ăau

ăúân nhíịt coâ leô lađ chuýơn “quan

hoơ” ăaô kïịt nghôa, ăaô ăi haât vúâi

nhau thò khöng líịy nhau Vúâi caâc

baơn haât nađy, coâ thïí tiïịp ăoân nhau,

sùn soâc nhau, trao gûêi nhau nhûông

cíu haât tònh tûâ, thiïịt tha, say ăùưm,

mùơn nöìng ăïịn míịy cuông ặúơc,

thíơm chñ cuông coâ thïí tûúng tû

thûong nhúâ nhau nhûng chó neân

trong lođng, chó “khoâc thíìm” ăïí

“ûúât ăíìm ăöi bïn vaơt aâo” vađ bađy toêvúâi nhau trong cíu haât, tuýơt ăöịikhöng thïí tiïịn túâi möơt cuöơc hönnhín Ăiïìu cíịm ăoaân nađy coâ veêtraâi vúâi tûơ nhiïn, vúâi leô ăúđi nhûngặúơc ngûúđi nghïơ sô quan hoơ tûơnguýơn chíịp nhíơn ăïí gòn giûô sûơthanh cao cuêa nghïì chúi quan hoơ

Hoơ coâ thïí hy sinh möơt möịi tònhăíìy hûâa heơn trong ăúđi cho troơnveơn möơt tònh ýu quan hoơ Noâitheo caâch cuêa Stanilapski thò ngûúđinghïơ sô quan hoơ ăaô thûơc sûơ coinghïì chúi cuêa hoơ lađ möơt “Thaânhặúđng”, núi moơi mûu toan danhlúơi, tiïìn tađi, duơc voơng phaêi bõ gaơtboê, núi tuýơt ăöịi vö tû, trong saâng,thaânh thiïơn Trong möơt söị khñacaơnh, coâ thïí noâi, ngûúđi nghïơ sôquan hoơ lađ möơt míîu hònh nghïơ sô

“nghïơ thuíơt võ nghïơ thuíơt” höìnnhiïn trong treêo nhíịt, míîu hònhmöơt con chiïn sùĩn sađng tûê vò ăaơo

Coâ ăiïìu caâi “ăaơo” cuêa hoơ, “ăaơoquan hoơ”, lađ caâi ăaơo cuêa möơt thûâ

“cíy ăúđi maôi maôi xanh tûúi” núilađng qú Kinh Bùưc

- Nghïơ sô quan hoơ lađ míîu hònhcuêa ngûúđi nghïơ sô ba trong möơt:

nghïơ sô saâng taâc - nghïơ sô biïíu diïín

- ngûúđi thûúêng thûâc Ăoâ lađ neât ăùơcsùưc ặúơc taơo nïn tûđ nghïì chúiquan hoơ Cuông lađ neât chung cuêangûúđi nghïơ sô diïîn xûúâng díngian Nhûng úê ngûúđi nghïơ sô quanhoơ sûơ kïịt húơp ba trong möơt íịy ăaôặúơc níng lïn möơt trònh ăöơ cao,möơt ăùỉng cíịp ăùơc biïơt so vúâi ngûúđinghïơ sô caâc dín ca khaâc

Trûúâc hïịt nghïơ sô quan hoơ phaêilađ möơt ca sô, möơt nghïơ sô biïíu diïînthanh nhaơc theo quan niïơm ngađynay Nhûng khaâc vúâi nghïơ sô caâcdín ca khaâc hay ca sô haât múâi ngađynay, chó cíìn haât ăuâng, haât hay möơtsöị lađn ăiïơu hay möơt hïơ thöịngnhiïìu nhíịt lađ vađi chuơc bađi “tuê”,ýu cíìu ăöịi ăaâp ăođi hoêi ngûúđinghïơ sô quan hoơ thöng thûúđngphaêi tñch luyô ặúơc söị vöịn hađngtrùm bađi haât quan hoơ ăïí thñch ûângvúâi caâc tònh huöịng trùm mađu ngađnveê cuêa caâc buöíi haât höơi, haât canhvađ haât ặúơc caâc bađi haât íịy vûđa ăaơtchuíín vang rïìn nïìn nííy cuêa thanh

nhaơc quan hoơ vûđa taơo ặúơc phongcaâch riïng, díịu íịn riïng cuêa gioơnghaât mònh, ăöi haât mònh, boơn quanhoơ lađng mònh

Yïu cíìu ăöịi cíu, ăöịi gioơng vađcoâ bađi múâi, bađi ăöơc ăïí chiïịn thùưngtrong diïîn xûúâng ăöịi ăaâp cuêa cahaât quan hoơ cuông ăaô buöơt ngûúđinghïơ sô quan hoơ phaêi biïịt “ăùơt cíu,beê gioơng”, coâ nghôa phaêi ăöìng thúđilađ möơt taâc giaê ûâng taâc, saâng taâc,ăún giaên lađ khaê nùng ăùơt lúđi múâicho caâc bađi haât ăaô coâ vađ phûâc taơphún lađ saâng taâc ặúơc möơt bađi haâtmúâi Gia tađi ăöì söơ phong phuâ cuêadín ca quan hoơ nhû ta biïịt hömnay, coâ sûơ tham gia saâng taâc cuêamöơt söị ăöịi tûúơng khaâc nhûng chuêýịu do caâc nghïơ sô quan hoơ caâc thïịhïơ khöng ngûđng ăùơt cíu beê gioơngmađ thađnh Theo thöịng kï cuêa nhađnghiïn cûâu Tríìn Linh Quyâ, chóriïng hai nghïơ sô Tû La vađ NguýînĂûâc Söi, trong nhûông nùm giûôathïị kyê 20 ăaô ăoâng goâp ăïịn vađichuơc bađi haât cho vöịn dín ca quanhoơ truýìn thöịng

Cuông nhû trong caâc hònh thûâcdiïîn xûúâng dín gian khaâc, ngûúđinghïơ sô quan hoơ ăöìng thúđi lađ ngûúđithûúêng thûâc, lađ khaân thñnh giaê cuêachñnh mònh vađ caâc baơn haât Ăiïìukhaâc biïơt lađ nïịu caâc nghïơ sô úê caâcdín ca khaâc ca haât chuê ýịu lađ ăïíphuơc vuơ sinh hoaơt cöơng ăöìng thòdûúđng nhû ngûúđi nghïơ sô quan hoơ

ca haât chuê ýịu lađ vò niïìm ăam mïcuêa chñnh mònh, vò caâc tri ím tri kyêlađ caâc baơn haât quan hoơ Trong cahaât quan hoơ, coâ caâc hònh thûâc haâthöơi, haât lïî, haât mûđng, haât khao, haâthiïịu nhûông hònh thûâc ca haâttrong sinh hoaơt cöơng ăöìng Nhûngdûúđng nhû haât canh taơi caâc giaằnh quan hoơ, hònh thûâc haât giaolûu giûôa caâc boơn haât kïịt baơn, tûâc lađgiûôa caâc tri ím tri kyê, múâi lađ trungtím chuâ yâ cuêa caâc nghïơ sô quan hoơ.Ăoâ lađ cuöơc haât gíìn nhû khöng coâkhaân giaê, nïịu coâ ngûúđi keâo túâi xemcuông chó lađ xem khöng chñnh thûâc,xem “tröơm” tûđ xa Trong caâc cuöơchaât canh, ngûúđi diïîn xûúâng vađngûúđi thûúêng thûâc chó tuýơt ăöịi lađnhûông nghïơ sô quan hoơ ÚÊ haât

canh, khi ngûúđi nghïơ sô quan hoơ

haât cho chñnh mònh, cho baơn haât

cuêa mònh, lađ khi hoơ böơc löơ úê mûâc

cao nhíịt tinh lûơc, caêm xuâc, tađi

nùng nghïơ thuíơt Ngûúđi ta noâi dín

ca quan hoơ lađ hònh thûâc ca haât cuêa

tònh baơn nghïơ thuíơt, cuêa caâc tri ím,

tri kyê nghïơ thuíơt lađ vò víơy

Tíịt nhiïn, khöng phaêi bíịt cûâ

ngûúđi nghïơ sô quan hoơ nađo cuông lađ

sûơ kïịt húơp troơn veơn, úê trònh ăöơ cao

cuêa phíím chíịt ba trong möơt trïn

Theo nhađ nghiïn cûâu Tríìn Linh

Quyâ, trong quaâ trònh hoaơt ăöơng

diïîn xûúâng quan hoơ, ăöơi nguô nađy

hònh thađnh 3 thang bíơc khaâc nhau

vïì trònh ăöơ vađ ăùỉng cíịp nghïơ

thuíơt:

a/ Tuýơt ăaơi böơ phíơn dûđng laơi

úê mûâc ăöơ ăuê cíu, ăuê gioơng, ăuê löịi,

coâ khaê nùng tham gia haât ăöịi ăaâp

khöng thua möơt löịi, khöng keâm

möơt cíu vúâi baơn haât

b/ Möơt söị ăaơt ăïịn mûâc coâ khaê

nùng ăùơt cíu beê gioơng nhuíìn

nhuýîn hoùơc coâ gioơng haât vang

rïìn nïìn ngoơt, coâ phong caâch riïng,

trúê thađnh ngûúđi díîn ăíìu cuêa möơt

lađng, hoùơc möơt cuơm lađng trong

sinh hoaơt quan hoơ

c/ Möơt söị ríịt ñt, coâ nhûông cöịng

hiïịn xuíịt sùưc, ặúơc toađn vuđng suy

tön, búêi coâ cöng sûâc lađm giíìu lađm

ăeơp cho hïơ thöịng bađi ca, lađm

phong phuâ thïm phûúng phaâp

thanh nhaơc quan hoơ vađ taơo nïn

nhûông chuýín biïịn vïì chíịt ăöịi vúâi

nghïơ thuíơt quan hoơ

Trong phíím chíịt ba trong möơt

íịy cuêa ngûúđi nghïơ sô quan hoơ, coâ

ngûúđi nöíi tiïịng vïì gioơng thöí ăöìng

ăíìy ma lûơc, cûâ ngoơt ïm, nïìn naô,

xoùưn xuyât bïn tai ngûúđi nghe, coâ

ngûúđi ặúơc truýìn tuơng lađ coâ tađi

ûâng ăöịi ăùơc biïơt, coâ ngûúđi xuíịt sùưc

vïì ăùơt cíu, beê gioơng, coâ ngûúđi coâ

tađi thuöơc nhiïìu bađi, haât suöịt 3 ngađy

3 ăïm khöng thua möơt löịi Nhûng

möîi thïị hïơ ăïìu xuíịt hiïơn nhûông

nghïơ sô toađn nùng tiïu biïíu úê ăùỉng

cíịp cao, ăeơp ngûúđi, ăeơp nïịt, ca ríịt

hay, ăùơt cíu ríịt gioêi mađ beê gioơng

cuông ríịt tađi, höơi tuơ ặúơc nhûông

tinh hoa quan hoơ möơt thúđi

- Ngûúđi nghïơ sô quan hoơ lađ

ngûúđi thíịm nhuíìn nguýn tùưc:

moơi saâng taơo, ăöíi múâi ăïìu phaêi bùưtăíìu tûđ cöơi nguöìn, tûđ truýìn thöịng

Ăoâ lađ phaât hiïơn ăaâng quyâ cuêa hainhađ nghiïn cûâu Höìng Thao vađTríìn Linh Quyâ khi nghiïn cûâunhûông ăùơc ăiïím saâng taơo cuêangûúđi nghïơ sô quan hoơ

Nhađ nghiïn cûâu Tríìn Linh viïịt:

“Gùưn mònh vúâi sinh hoaơt quan hoơ,ngûúđi nghïơ sô quan hoơ ặúơc ređnluýơn möơt nguýn tùưc cuêa sûơ saângtaơo: bùưt ăíìu tûđ cöơi nguöìn, tûđ cöơinguöìn mađ ăi lïn, líịy cöơi nguöìnlađm chuê cho moơi tiïịp thu saângtaơo” Nhaơc sô Höìng Thao cuôngkhùỉng ắnh caâc liïìn anh, liïìn chõluön ăöíi múâi saâng taơo, lađm phongphuâ kho tađng quan hoơ trong sûơ chiphöịi toađn diïơn cuêa truýìn thöịng tûđhònh tûúơng nöơi dung ăïịn caâc thuêphaâp nghïơ thuíơt Truýìn thöịngluön lađ ăiïím tûơa, lađ thûúâc ăo cuêamoơi sûơ ăöíi múâi saâng taơo cuêa ngûúđinghïơ sô quan hoơ

Trònh tûơ bùưt buöơt cuêa möơt canhhaât quan hoơ lađ phaêi bùưt ăíìu tûđ ñtnhíịt lađ 5 bađi thuöơc gioơng Lïì löịi röìisau ăoâ múâi ặúơc chuýín sang caâcloaơi gioơng Vùơt vađ kïịt thuâc bùìnggioơng Giaô baơn cuêa möơt canh haâtquan hoơ lađ möơt biïíu hiïơn cuơ thïísinh ăöơng cuêa nguýn tùưc bùưt ăíìutûđ cöơi nguöìn vađ möịi quan hïơ giûôatruýìn thöịng vađ saâng taơo cuêa sinhhoaơt vùn hoaâ quan hoơ

Gioơng Lïì löịi lađ gioơng cöí, tûđ xaxûa truýìn laơi, thûúđng ríịt rïì rađ,chíơm chaơp vïì tiïịt tíịu, khöng thíơtphong phuâ vïì tiïịn hađnh giai ăiïơu,ngûúđi khöng thaơo hiïíu vïì quan hoơríịt khoâ nghe, thíơm chñ khöng nghehïịt nöíi möơt bađi Nhûng ăöịi vúâi caâcnghïơ sô quan hoơ, ăíy lađ nhûông nïìntaêng cú baên vïì ím nhaơc, nhûôngchuíín mûơc cao ăeơp vïì ca haât, aikhöng chõu khoâ hoơc hoêi, ređn luýơnnhuíìn nhuýîn caâc gioơng Lïì Löịi thòkhöng ặúơc tham gia vađo nghïìchúi quan hoơ Yïu cíìu cuêa viïơc haât

5 gioơng Lïì löịi lađ phaêi tuýơt ăöịiăuâng, ăuê, khöng möơt chuât thïmbúât

Sau 5 gioơng Lïì löịi, chuýín sangcaâc loaơi gioơng Vùơt vađ gioơng Giaô

baơn, giai ăoaơn ặúơc pheâp phö diïînmoơi sûơ saâng taơo, ăöíi múâi, tíịt caê trúênïn tûơ do thoaêi maâi hún nhiïìu.Nhaơc sô Nguýîn Ăònh Phuâc trongtiïíu luíơn “Caâc gioơng quan hoơ” ăaôthöịng kï ặúơc 36 loaơi gioơng khaâcnhau trong hïơ thöịng gioơng Vùơt vađgioơng Giaô baơn Trong ăoâ ăaâng chuâ

yâ lađ hïơ thöịng gioơng pha tröơn húinhaơc cuêa caâc loaơi dín ca vađ nhaơc cöítruýìn nhû gioơng tuöìng, gioơngcheđo, gioơng nhaê tú, gioơng chíìuvùn, gioơng Húị, gioơng lyâ, gioơng ru,gioơng ăođ ặa, gioơng lûúơn Theonhaơc sô Nguýîn Ăònh Phuâc, ăùơcăiïím cuêa caâc loaơi gioơng nađy lađ duđcoâ nguöìn göịc tûđ caâc thïí loaơi ímnhaơc khaâc nhû tïn goơi víîn ăíơmmöơt húi nhaơc ăùơc biïơt cuêa quan hoơ,khöng tröơn líîn vađo ăíu ặúơc.Nhû víơy, dín ca quan hoơ luönmúê röơng vođng tay ăïí ăoân nhíơn tíịtcaê caâc nguöìn nhaơc khaâc vađo vúâimònh ăïí lađm giađu coâ, phong phuâthïm gia tađi cuêa mònh, nhûng tíịtcaê phaêi ặúơc quan hoơ hoaâ, khöngchíịp nhíơn nhûông sûơ vay mûúơnsöịng sûúơng, gûúơng eâp

Ăûúơc ăađo luýơn trong möitrûúđng sinh hoaơt vùn hoaâ quan hoơ,ngûúđi nghïơ sô quan hoơ ăaô tûơ nhiïntñch luyô khöng chó trong yâ thûâc mađcođn síu thùỉm trong tiïìm thûâc,trong trûơc giaâc cuêa mònh khaê nùngnhíơn biïịt tinh tûúđng thïị nađo lađquan hoơ thïị nađo lađ khöng caê vïì nöơidung cíu haât, bađi haât, vïì hònh thûâc

ím nhaơc, vïì möîi luýịn laây trongcaâch haât Ăíy lađ möơt cú súê quantroơng, coâ tñnh chíịt quýịt ắnh chosûơ saâng taơo, phaât triïín, ăöíi múâiquan hoơ mađ víîn giûô ặúơc nguöìncöơi, giûô ặúơc sûơ ăöơc ăaâo vöịn coâ,khöng lai cùng míịt göịc

Coâ thïí khùỉng ắnh rùìngnguýn tùưc: saâng taơo khöngngûđng, biïịn ăöíi khöng ngûđng,phaât triïín khöng ngûđng, giađu coâkhöng ngûđng ăïí phuđ húơp vúâi thúđiăaơi nhûng trïn cú súê nguöìn cöơi ăïívíîn giûô vûông nguöìn cöơi, víînkhöng ăaânh míịt mònh lađ nguýntùưc ăuâng trong moơi trûúđng húơpcuêa ngûúđi nghïơ sô quan hoơ

Trong “Kiïịn vùn taơp luơc” hoơc giaê Lï Quyâ Ăön ăaô

ghi laơi ặúơc nhûông trang thú quyâ giaâ íịy bùìng

Haân tûơ cuêa thi sô, thiïìn sû Trûúng Tõch, ăúđi

Ăûúđng, tùơng Nhíơt Nam Tùng:

Nuâi thùỉm möơt mònh íín

Cûêa tuđng ăöi caânh gađi

Laâ chuöịi biïn kinh cuô

Boâng míy ruơng aâo dađi

Líơt ăaâ khúi ngođi giïịng

Soi rûđng tóa giöịng gai

Khi gùơp khaâch Nam Haêi

Tiïịng Mûúđng biïịt hoêi ai?

(Thûúơng toơa Míơt Thïí dõch)

Ngön ngûô bíịt ăöìng Haân, Viïơt lađm sao mađ trođchuýơn? Cöị nhiïn lađ phaêi buât ăađm Nhûng vúâi caâcthiïìn sû ăaô ăaơt túâi ăùỉng cíịp “vö ngön thöng” thò cûâ gòphaêi tiïịng noâi, vùn tûơ! Nhòn cađnh tuđng cađi cûêa ăaô caêmặúơc cöịt caâch Nhòn laâ chuöịi rûđng, lađn míy sûúng, ăaônhû thíịy nhûông trang kinh hiïín hiïơn Nhòn gai rûđng,ngođi giïịng chöịn hoang vu lađ thíịy ặúơc maơchnguöìn!

Caêm ăöơng biïịt bao khi thiïìn sû Thíím Thuýn Kyđthúđi Voô Híơu ăaô tûơ nhíơn lađ ăïơ tûê ăi tòm thiïìn sû VöNgaơi Thûúơng Nhín tíơn chuđa Sún Tônh, Cûêu Chín(Thanh Hoâa) ăïí ýịt kiïịn vúâi bađi thú mang tiïu ăïì ăíìykñnh troơng:

GIAO LÛU VÙN HOAÂ TRUNG VIÏƠT

THÚĐI ĂINH - TIÏÌN LÏ - LYÂ

TRÍÌN NINH HÖÌ

Sau nhûông trang thú ăùìm thùưm tiïîn ặa caâc thiïìn sû Giao Chíu khi rúđi Trađng An (Kinh ăö Trung Hoa) vïì nûúâc, caâc thi syô thiïìn sû Trung Hoa cođn tòm ăïịn tíơn nhûông núi tu hađnh cuêa caâc thiïìn sû Viïơt