Văn hiến việt nam 2010 03

Trûúâc nhûông khoâ khùn ăoâ, dûúâi sûơ laônh ăaơo cuêa Ðaêng, sûơ ăiïìu hađnh cuêa Nhađ nûúâc, toađn quín vađ toađn dín ta ăaô vûúơt qua ặúơc nhûông khoâ khùn, ngùn chùơn ăađ suy giaêm k

Nùm 2008, 2009, ăíịt nûúâc ta ăöịi mùơt vúâi

nhûông khoâ khùn ríịt lúân: Khuêng hoaêng tađi

chñnh thïị giúâi, suy thoaâi kinh tïị toađn cíìu,

thiïn tai liïn tuơc xaêy ra, sûơ chöịng phaâ cuêa caâc thïị lûơc

thuđ ắch Trûúâc nhûông khoâ khùn ăoâ, dûúâi sûơ laônh

ăaơo cuêa Ðaêng, sûơ ăiïìu hađnh cuêa Nhađ nûúâc, toađn

quín vađ toađn dín ta ăaô vûúơt qua ặúơc nhûông khoâ

khùn, ngùn chùơn ăađ suy giaêm kinh tïị, lađ möơt trong

söị ñt nûúâc trïn thïị giúâi coâ mûâc tùng trûúêng cao; kiïìm

chïị laơm phaât, giûô öín ắnh kinh tïị vô mö; tyê lïơ höơ

ngheđo giaêm; baêo ăaêm töịt an ninh, chñnh trõ vađ tríơt tûơ

an toađn xaô höơi; baêo vïơ chuê quýìn ăíịt nûúâc vađ toađn

veơn laônh thöí; ăííy maơnh cöng taâc ăöịi ngoaơi vúâi nhiïìu

kïịt quaê töịt ăeơp, goâp phíìn níng cao võ thïị Viïơt Nam

trïn trûúđng quöịc tïị

Ðïí coâ ặúơc nhûông thađnh tûơu nađy, möơt trong

nhûông nguýn nhín quan troơng lađ coâ ặúơc sûơ ăöìng

thuíơn cuêa toađn xaô höơi vađ hïơ thöịng chñnh trõ, taơo ra

sûâc maơnh töíng húơp vûúơt qua moơi khoâ khùn Trong

ăoâ, lûơc lûúơng baâo chñ coâ vai trođ vađ nhûông ăoâng goâp

quan troơng

Tuy nhiïn, baâo chñ nûúâc nhađ cođn möơt söị ýịu keâm

vađ haơn chïị Trong thúđi gian túâi, caâc cú quan baâo chñ

cíìn tiïịp tuơc phaât huy thïị maơnh, khùưc phuơc nhûúơc

Möîi ngûúđi lađm baâo cíìn níng cao nhíơn thûâc,traâch nhiïơm ăöịi vúâi xaô höơi, vúâi nhín dín vađ ăíịtnûúâc ăïí thûơc hiïơn töịt cöng taâc chñnh trõ, tû tûúêng,thöng tin, tuýn truýìn ăaâp ûâng töịt nguýơn voơng,nhu cíìu cuêa nhín dín, goâp phíìn taơo ra sûơ ăöìngthuíơn cao trong toađn xaô höơi Cíìn thöng tin kõp thúđi,chñnh xaâc nhûông chuê trûúng, chñnh saâch cuêa Ðaêng,Nhađ nûúâc túâi caâc tíìng lúâp nhín dín, gùưn vúâi tuýntruýìn Cuöơc víơn ăöơng "Hoơc tíơp vađ lađm theo tíịmgûúng ăaơo ặâc Höì Chñ Minh", goâp phíìn cuđng toađnÐaêng, toađn quín vađ toađn dín thûơc hiïơn thùưng lúơinhiïơm vuơ nùm 2010 vađ Ðaơi höơi Ðaêng caâc cíịp Tiïịptuơc cöí vuô, ăöơng viïn gûúng ngûúđi töịt, viïơc töịt, ăííyluđi caâc tiïu cûơc, ýịu keâm

Ðùơc biïơt, baâo chñ cíìn thûơc hiïơn töịt vai trođ lađ möơtkïnh thöng tin ăïí ăöng ăaêo caâc tíìng lúâp nhín díncaê nûúâc tham gia ăoâng goâp yâ kiïịn xíy dûơng caâc vùnkiïơn cuêa Ðaơi höơi Ðaêng toađn quöịc líìn thûâ XI Bïncaơnh ăoâ, baâo chñ cíìn lađm töịt hún nûôa cöng taâc ăíịutranh vúâi nhûông luíơn ăiïơu cuêa caâc thïị lûơc thuđ ắchnhùìm chöịng phaâ chïị ăöơ, ăíịt nûúâc, Ðaêng ta; tñch cûơcăíịu tranh, phï phaân caâc tïơ naơn xaô höơi, quan liïu,tham nhuông, tiïu cûơc, qua ăoâ, goâp phíìn xíy dûơngböơ maây chñnh quýìn caâc cíịp vûông maơnh

SÛƠ ĂÖÌNG THUÍƠN CAO CUÊA TOAĐN XAÔ HÖƠI,

SÛÂC MAƠNH VÛÚƠT QUA MOƠI KHOÂ KHÙN THUÊ TÛÚÂNG NGUÝÎN TÍỊN DUÔNG

Thuê tûúâng Nguýîn Tíịn Duông gùơp gúô caâc ăaơi biïíu taơi Höơi nghõ giao ban baâo chñ ăíìu xuín Canh Díìn 2010 AÊnh: TTXVN.

T rong söị nađy

THAÂNG 3/2010

4 Ngoơt ngađo khuâc Ca truđ Quan hoơxuín mûđng 1000 nùm Thùng Long -Hađ Nöơi

HOAĐNG - ANH

8 Thûâ tûúêng Böơ VHTT&DL Lï TiïịnThoơ: Giaêi thûúêng Ăađo Tíịn lađ moânquađ lúân mađ töi trín troơng

BUĐI KIM XUÝỊN

10 Ăaêng cuêa dín töơc Viïơt Nam

HÛÔU BÒNH

52 Hoađng Quyđnh Mai: Söị phíơn ăùơcbiïơt cuêa Lyâ Thûúđng Kiïơt ăaô quýịn ruôtöi

Taơp chñ xuíịt baên 02 kyđ/thaâng

Kyđ chñnh ra ngađy 25 hađng thaâng

Kyđ chuýn ăïì Vùn hoâa - Kinh tïị ra ngađy 10 hađng thaâng

Giíịy pheâp hoaơt ăöơng baâo chñ söị 397/GP-BVHTT

Vùn phođng Ban chuýn ăïì

Söị 6 - lö 12 B Trung Yïn - Trung Hođa - Hađ Nöơi

ĂT/Fax: 04.37831962

Cú quan ăaơi diïơn taơi TP.HCM

288B, An Dûúng Vûúng, Quíơn 5, TP.HCM

ĂT: 08.8353878

Cú quan ăaơi diïơn taơi miïìn Trung vađ Tíy Nguýn

Tíìng 5 Khaâch saơn Eiffel, 117 Lï Ăöơ, Ăađ Nùĩng

TS Phaơm Viïơt Long

Phoâ Töíng Biïn tíơp Thûúđng trûơc

NB Nguýîn Thïị Khoa

Phoâ Töíng Biïn tíơp

TS Nguýîn Minh San

NB Tríìn Ăûâc Trung

Trûúêng ban Trõ sûơ

NB Nguýîn Hoađng Mai

Giaâm ăöịc cú quan ăaơi diïơn taơi TP.HCM

NB Voô Thađnh Tín

Phoâ Giaâm ăöịc cú quan ăaơi diïơn taơi TP.HCM

Ths Tõnh Haêi

Thû kyâ tođa soaơn

NB Tûđ My Sún

NB Thu Hiïìn

Höơi ăöìng Biïn tíơp

Thûúơng tûúâng Nguýîn Nam Khaânh - GS Vuô

Khiïu - GS.NSND Tríìn Baêng - GSTS Tríìn Vùn

Khï - GS Trûúđng Lûu - GSVS Höì Sô Võnh - NS

Vuô Maôo - GSTS Thaâi Kim Lan - NSND TS

Phaơm Thõ Thađnh - NSND Ăùơng Nhíơt Minh - TS

Ăoađn Thõ Tònh - GSTS Nguýîn Thuýịt Phong

Tađi trúơ phaât hađnh

Doanh nghiïơp saâch Thađnh Nghôa

TP Höì Chñ Minh

In taơi

C ontents

MARCH/2010

4 Culture and cooperation in the

developed strategy of VUSTA

HOANG CHUONG

6 Need the medals in the public

NGOC ANH

8 To fall in love

NGUYEN TRI TRUNG

12 Discuss more Gongs of Thuong

people

DUONG DINH MINH SON

16 The old bell halt-opens the 1300

last-year history of Vietnam

TRAN VAN MY

18 Recollects of a nephew whose

grandfather is the leader of

Cremmonial music and songs Band in

the South Dynasty

NGUYEN DAC XUAN

22 Offering wine Khieu Nang Tinh

DINH XUAN LAM

24 “Fillal piety” in the ditty of the

Middle

NGUYEN DUC TANG

28 The love duet artist

NGUYEN THE KHOA

31 To resound music in the pagoda

NGUYEN XUAN DIEN

32 Sino-Vietnamese culture exchanges

of the Dinh Dynasty-the previous Le

Dynasty-Ly Dynasty

TRAN NINH HO

38 Legend of The Greattutor Tran Thu

Do liquiding the genie snake

TRAN QUOC THINH

40 How are we aware of traditional artexactly?

NGUYEN VAN HOAN

58 Think of Thai Kim Lan poetry

NGUYEN THI HOANG

60 Lao Cai in my eyes

AN BINH

62 Who do eat “sang” vegetable inHuong Pagoda?

CHU MANH CUONG

64 Esenin-musical string of Moscownature

NGUYEN TRONG TAO

68 Ichiyo-the genius of forever young

PHAN NHAT CHIEU

70 The place last stopping of soldersfighting for freedom

IOGINDER CHAWLA

NGOƠT NGAĐO KHUÂC CA TRUĐ QUAN HOƠ XUÍN

MÛĐNG 1000 NÙM THÙNG LONG - HAĐ NÖƠI

HOAĐNG - ANH

Chaơp Kyê sûêu) vûđa qua, taơi

Nhađ haât Lúân Hađ Nöơi, Taơp

chñ Vùn Hiïịn Viïơt Nam ăaô phöịi

húơp vúâi Cöng ty CP Vùn hoaâ VN

töí chûâc “Ăïm Quan hoơ - Ca truđ

xuín mûđng 1000 nùm Thùng Long

- Hađ Nöơi” Chûúng trònh lađ hoaơt

ăöơng ăíìy yâ nghôa ăoân Xuín Canh

Díìn, chađo mûđng 80 nùm ngađy

thađnh líơp Ăaêng vađ tön vinh nghïơ

thuíơt Ca truđ, Quan hoơ, hai Di saên

vùn hoâa phi víơt thïí cuêa nhín loaơi

vađ mûđng 1000 nùm Thùng Long

-Hađ Nöơi

“Ăïm Ca truđ - Quan hoơ xuín

mûđng 1000 nùm Thùng Long - Hađ

Nöơi” coâ sûơ hiïơn diïơn cuêa öng

Hoađng Tuíịn Anh, Uyê viïn Trungûúng Ăaêng, Böơ trûúêng Böơ Vùn hoaâThïí thao vađ Du lõch; GSTS ĂùơngVuô Minh, Uyê viïn Trung ûúngĂaêng, Chuê nhiïơm Uyê ban Khoahoơc, Cöng nghïơ vađ Möi trûúđngQuöịc höơi; Thûúơng tûúâng NguýînNam Khaânh, nguýn Uyê viïnTrung ûúng Ăaêng, Phoâ Chuê nhiïơmTöíng cuơc Chñnh trõ Quín ăöơi nhíndín Viïơt Nam, Chuê tõch Giaêithûúêng Ăađo Tíịn; NSND Lï TiïịnThoơ - Thûâ trûúêng Böơ VH, TT & DL;

caâc vùn nghïơ sô; ăaơi diïơn caâc ăún võtađi trúơ vađ höî trúơ cuđng ăöng ăaêo caâckhaân giaê ýu nghïơ thuíơt dín töơc

Sau phaât biïíu khai maơc cuêa GSHoađng Chûúng - TGĂ Trung tím

NCBT & PHVHDT, Chuê nhiïơmTaơp chñ Vùn Hiïịn Viïơt Nam,

Ca truđ Thaâi Hađ ăaô lađm xao lođngkhaâch tri ím Trong ăïm diïîn höơingöơ 2 di saên phi víơt thïí cuêa nhínloaơi, cöng chuâng ặúơc thûúêng thûâcnhiïìu lađn ăiïơu ca truđ nöíi tiïịng.NSÛT, nghïơ nhín Nguýîn VùnKhú gíy íịn tûúơng maơnh vúâi tíịuTiïịt muơc “Tíịu nhaơc cung ằnh” do nghïơ nhín Nguýîn Vùn Khú vađ Ca truđ Thaâi Hađ biïíu biïîn.

nhaơc cung ằnh hađo saêng Duđ tuöíi

cao, sûâc ýịu nhûng caâc nghïơ nhín

laôo thađnh Nguýîn Vùn Muđi,

Nguýîn Thõ Chuâc, Nguýîn Phuâ

Ăeơ víîn biïíu diïîn bùìng tíịt caê nhiïơt

huýịt vúâi niïìm say nghïơ thuíơt ăaô

ngíịm vađo maâu thõt mònh Caâc ca

nûúng Phaơm Thõ Húơ, Nguýîn

Thuyâ Hoađ ăaô ặa laơi cho khaân giaê

nhiïìu caêm xuâc mï ăùưm theo lađn

ăiïơu Gùơp xuín vađ Tyđ bađ hađnh Hai

gûúng mùơt treê cuêa Ca truđ Thaâi Hađ

lađ Thu Thaêo, Kiïìu Anh cuông ríịt

thu huât khaân giaê vúâi gioơng haât

trong vùưt trong lađn ăiïơu ca truđ nöíi

tiïịng ăaô ăi vađo tím thûâc cuêa nhiïìu

thïị hïơ ngûúđi Viïơt Nam: Gûêi thû

Tiïịp ăoâ, khöng gian sín khíịu

Ca truđ ăaô nhûúđng laơi cho khöng

gian höơi lađng, haât ăöịi, haât ăöi cuêa

caâc liïìn anh, liïìn chõ Ăoađn Dín ca

Quan hoơ Bùưc Ninh Nhûông miïịng

tríìu tïm caânh phûúơng ăíơm ăađ

hûúng sùưc cuêa qú hûúng Kinh Bùưc

ặúơc caâc liïìn chõ quan hoơ e íịp trao

gûêi túâi caâc liïìn anh trong niïìm vui

sum hoơp truâc mai Trïn sín khíịu,

caâc liïìn chõ duýn daâng trong lúâp

aâo tûâ thín, múâ ba múâ baêy, khùn

moê quaê, noân quai thao, cođn caâc

liïìn anh khùn xïịp, aâo the, ö ăen

tònh tûâ Theo lúđi díîn chûúng trònh

ríịt sinh ăöơng hoâm hónh cuêa Nghïơ

sô Xuín Muđi, NSÛT Thuyâ Hûúđng,

NSÛT Haêi Xuín, NS Trung Kiïn,

Ngoơc Huynh, Höìng Luýịn, Taơ Thõ

Bùưc cuđng nhûông nghïơ sô treê cuêa

Ăoađn Dín ca Quan hoơ Bùưc Ninh

vúâi caâc lađn ăiïơu “Em lađ con gaâi Bùưc

Ninh”, “Ngöìi tûơa maơn thuýìn Ngöìi tûơa song ăađo”, “Con ïịch - Thín lûún”, “Dïơt gíịm”, “Hoa thúm bûúâm lûúơn” vađ Liïn khuâc

-“Giaô baơn” ăaô lađm khaân giaê Thuê ăö

thûơc sûơ mï míín vúâi veê ăeơp chínchíịt, höìn híơu bíịt huê cuêa Dín caQuan hoơ cöí truýìn

Xen giûôa chûúng trònh nghïơthuíơt Ca truđ - Quan hoơ ăùơc sùưc lađPhíìn trao Bùìng khen cuêa Böơ Vùnhoaâ - Thïí thao vađ Du lõch, Traotùơng Giaêi thûúêng Ăađo Tíịn, Tùơngquađ xuín cho nghïơ nhín, nghïơ sôngheđo tađi nùng vađ ăaơi diïơn treê emkhuýịt tíơt Nhín dõp töí chûâc

Du lõch Hoađng Tuíịn Anh ăaô kyâquýịt ắnh vađ trûơc tiïịp lïn sínkhíịu trao tùơng bùìng khen cho caâccaâ nhín coâ thađnh tñch xuíịt sùưctrong sûơ nghiïơp baêo töìn vađ phaâthuy caâc di saên Ca truđ vađ Quan hoơ:

NSÛT Thuyâ Hûúđng, NS XuínMuđi, NS Höìng Maơnh, NS ĂûâcVûúơng, NS Quang Vinh (ĂoađnDín ca Quan hoơ Bùưc Ninh); Ăöiliïìn chõ Nguýîn Thõ Sang -Nguýîn Thõ Thiïìm (Quan hoơ lađng

Diïìm, Bùưc Ninh); NSÛT, Nghïơnhín Nguýîn Vùn Khú, Canûúng Nguýîn Thuyâ Hoađ (Ca truđThaâi Hađ); Ca nûúng Phaơm Thõ Húơ(CLB Ca truđ Thùng Long), Nhaơc sôNguýîn Thïị Phiïơt, Chaânh Vùnphođng TTNCBT&PHVHDT, Nhađbaâo Voô Thađnh Tín, Töíng Giaâmăöịc Doanh nghiïơp Saâch ThađnhNghôa TPHCM, Nhađ vùn HoađngMinh Nhín, Giaâm ăöịc cú quan ăaơidiïơn TTNCBT&PHVHDT taơi ĂađNùĩng vađ nhaơc sô MaiTuýịt Hoa,Giaâm ăöịc Trung tím Nghiïn cûâu

Ím nhaơc Dín töơc

Hún 10 nùm nay, giaêi thûúêngmang tïn danh nhín Ăađo Tíịn, nhađhoaơt ăöơng sín khíịu vô ăaơi, nhađ thúkiïơt xuíịt, do Trung tím Nghiïncûâu Baêo töìn & Phaât huy Vùn hoaâDín töơc vađ Höơi ăöìng hûúng BònhĂõnh líơp ra vúâi möơt Höơi ăöìng giaêithûúêng göìm caâc nhađ hoaơt ăöơng vùnhoaâ nghïơ thuíơt vađ khoa hoơc hađngăíìu ăíịt nûúâc ăaô trúê thađnh möơt giaêithûúêng uy tñn hađng nùm dađnh ăïítön vinh nhûông ngûúđi coâ nhûôngcöịng hiïịn xuíịt sùưc trong sûơ nghiïơpgòn giûô vađ phaât huy nghïơ thuíơttruýìn thöịng dín töơc Nùm nay,theo ăïì nghõ cuêa Höơi ăöìng Giaêithûúêng Ăađo Tíịn, hai ăöìng Chuê tõchGiaêi thûúêng Ăađo Tíịn lađ Thûúơngtûúâng Nguýîn Nam Khaânh vađ GSHoađng Chûúng ăaô quýịt ắnh traotùơng Giaêi thûúêng Ăađo Tíịn cho caâccaâ nhín: Nghïơ nhín Nguýîn Vùn

Muđi - Chuê nhiïơm Ca truđ Thaâi Hađ,Nghïơ nhín Nguýîn Phuâ Ăeơ,Nghïơ nhín Nguýîn Thõ Chuâc(CLB Ca truđ Thùng Long), NSÛTThuyâ Caêi - nguýn Trûúêng ăoađnĂoađn Dín ca Quan hoơ Bùưc Ninh,NSÛT Quyâ Traâng - Trûúêng ăoađnĂoađn Dín ca Quan hoơ Bùưc Ninh,NSND Minh Ngoơc - Nhađ haâtTuöìng Viïơt Nam, NSÛT HûúngThúm - Nhađ haât Tuöìng Viïơt Nam.Ăùơc biïơt, NSND Lï Tiïịn Thoơ - Thûâtrûúêng Böơ Vùn hoaâ, Thïí thao vađ

Du lõch, Chuê tõch Höơi Nghïơ sô Sínkhíịu VN, líìn thûâ hai ặúơc traotùơng giaêi thûúêng Ăađo Tíịn vònhûông thađnh tûơu nghïơ thuíơt xuíịtsùưc trong nùm 2009 cuêa öng: Töíngăaơo diïîn thađnh cöng Chûúng trònhnghïơ thuíơt khai maơc vađ bïị maơcĂaơi höơi Thïí thao chíu AÂ trong nhađlíìn thûâ III taơi Hađ Nöơi vađ taâc giaê cuêa

vúê tuöìng “Höìn Viïơt” ặúơc trao

tùơng Huy chûúng vađng trong Höơidiïîn Tuöìng vađ Dín ca kõch chuýnnghiïơp toađn quöịc

GSTS Ăùơng Vuô Minh - Uyê viïnTrung ûúng Ăaêng, Chuê nhiïơm Uyêban Khoa hoơc Cöng nghïơ vađ Möitrûúđng Quöịc höơi cuđng GS HoađngChûúng ăaô trao tùơng Giaêi thûúêngĂađo Tíịn cho NSND Lï Tiïịn Thoơvađ caâc nghïơ nhín, nghïơ sô khaâc Böơ trûúêng Böơ VH, TT & DL Hoađng Tuíịn Anh trao tùơng Bùìng khen cuêa Böơ cho caâc caâ nhín

Tiïịt muơc “Múđi nûúâc múđi tríìu”.

GSTS Ăùơng Vuô Minh cuđng GS Hoađng Chûúng trao tùơng Giaêi thûúêng Ăađo Tíịn cho Thûâ trûúêng Lï Tiïịn

Thoơ vađ caâc nghïơ nhín, nghïơ sô

AÊnh trong bađi: Thanh Tím, Lï Baâ Liïîu.

Ăaô thađnh thöng lïơ hađng nùm,

trong chûúng trònh nghïơ thuíơt

mûđng xuín do Taơp chñ Vùn Hiïịn

Viïơt Nam töí chûâc bao giúđ cuông coâ

phíìn trao quađ xuín cho caâc nghïơ

nhín ngheđo tađi nùng vađ treê em

khuýịt tíơt Nùm nay, Ban töí chûâc

cuông dađnh 10 phíìn quađ xuín tùơng

caâc nghïơ nhín tađi nùng ngheđo vađ 10

phíìn quađ xuín tùơng caâc treê em

khuýịt tíơt Ăaơi sûâ Ăùơc mïơnh toađn

quýìn CH Rumani taơi Viïơt Nam

Olaru Dumitru vađ Cöng ty Chu

Viïơt ăaơi diïơn ăún võ tađi trúơ ăaô lïn

sín khíịu trao quađ tùơng cho 10 nghïơnhín úê Hađ Nöơi, Bùưc Ninh vađNghïơ An (möîi moân quađ trõ giaâ2.500.000ă) Tiïịp ăoâ, NSND ĂùơngNhíơt Minh - Phoâ Töíng Giaâm ăöịcTrung tím Nghiïn cûâu Baêo töìn vađPhaât huy Vùn hoaâ Dín töơc ăaô traotùơng 10 phíìn quađ xuín cho ăaơi diïơntreê em ngheđo khuýịt tíơt úê Hađ Nöơi

“Ăïm Quan hoơ - Ca truđ xuín mûđng 1000 nùm Thùng Long - Hađ Nöơi” lađ chûúng trònh nghïơ thuíơt lúân

thûâ tû do taơp chñ Vùn hiïịn VN töíchûâc tûđ nùm 2008 ăïịn nay Trûúâc ăoâ

lađ caâc chûúng trònh “Ăïm haât Xíím

vađ Tröịng quín mûđng xuín Míơu Tyâ”

vađo muđa xuín 2008, chûúng trònh

“Vuô Tuýn Hoađng - trïn caânh ăöìng

mú ûúâc” tûúêng niïơm GSVS Vuô

Tuýn Hoađng, nhađ nöng hoơc lúân cuêaăíịt nûúâc nhín 100 ngađy míịt cuêa öngvađo muđa heđ 2008 vađ chûúng trònh

“Nhûông ngöi sao nghïơ thuíơt dín töơc” muđa xuín 2009 Caâc chûúng

trònh nađy ăïìu ặúơc cöng chuâng vađ

dû luíơn hoan nghïnh nöìng nhiïơt vađăaânh giaâ cao vïì yâ nghôa vùn hoaâcuông nhû chíịt lûúơng nghïơ thuíơt

NSÛT Thuây Hûúđng vađ NSÛT Haêi Xuín vúâi bađi: “Em lađ con gaâi Bùưc Ninh”.

Tiïịt muơc “Dïơt gíịm”.

Thûâ trûúêng Lï Tiïịn Thoơ, GSTS Ăùơng Vuô Minh, GS Hoađng Chûúng, NSND Phaơm Thõ Thađnh vađ Ăaơi

sûâ Ăùơc mïơnh toađn quýìn Rumani taơi Viïơt Nam Olaru Dumitru chuơp aênh kyê niïơm cuđng caâc nghïơ sô.

Nùm qua vûđa lađm cöng taâc

quaên lyâ cuêa Böơ VHTTDL

laơi vûđa trûơc tiïịp lađm Töíng

ăaơo diïîn caâc chûúng trònh lúân nhû

Ăaơi höơi Thïí thao chíu AÂ trong nhađ

(AIG3), Festival Cöìng chiïng Quöịc

tïị, öng coâ thíịy quaâ víịt vaê?

húi víịt vaê Cöng viïơc cuêa Böơ nhû:

Ăïì aân thûơc hiïơn Nghõ quýịt Böơ

Chñnh trõ trong thúđi kyđ múâi, röìi sûêa

ăöíi Luíơt Ăiïơn aênh vađ trûơc tiïịp

lađm 2 chûúng trònh quöịc tïị vúâi tû

caâch Töíng ăaơo diïîn Chûúng trònh

nađo cuông phaêi chuíín bõ míịy thaâng

trúđi vúâi khöịi lûúơng cöng viïơc

khöíng löì chöìng lïn nhau Giúđ ăíìu

nùm coâ dõp thaênh thúi ngöìi vúâi

nhau, coâ ngûúđi baơn cođn hoêi: Sûâc úê

ăíu ra mađ öng lađm viïơc ặúơc nhû

thïị, luâc nađo cuông cùng ra nhû quaê

boâng Töi thíìm nghô: coâ leô lođng say

mï vađ yâ thûâc traâch nhiïơm ăaô chomònh thïm nhiïìu sûâc lûơc, röìi töịcăöơ cöng viïơc noâ löi mònh ăi vađkhöng cho pheâp mònh ặúơc dûđnglaơi

Chùưc hùỉn nhûông chûúng trònh lúân mang tñnh quöịc tïị nhû víơy taơo

ra nhiïìu aâp lûơc vúâi öng, vúâi tû caâch vûđa lađ ngûúđi chó ăaơo vûđa lađ Töíng ăaơo diïîn?

trûúêng ặúơc giao trûơc tiïịp lađmTöíng ăaơo diïîn hai hoaơt ăöơng coâtíìm cúô quöịc tïị líìn ăíìu tiïn töí chûâctaơi Viïơt Nam nïn tíịt nhiïn aâp lûơcríịt lúân Trûúâc hïịt lađ aâp lûơc vïì thúđigian Caê Ăaơi höơi Thïí thao Chíu AÂtrong nhađ vađ Festival Cöìng chiïngQuöịc tïị íịn ắnh thúđi gian khai maơcchó caâch nhau hún 1 tuíìn Viïơc

chuíín bõ cho 2 sûơ kiïơn lúân nađycuđng luâc nïn vö cuđng cùng thùỉng.Thúđi gian tûđ luâc bùưt tay vađo chuíín

bõ cho túâi khi diïîn ra chó veên veơn 3thaâng vúâi caê nuâi cöng viïơc Coâ luâc,chó ăaơo ïkñp úê Hađ Nöơi lađm AIG3suöịt ăïm, 4 giúđ saâng laơi ăi ngay rasín bay ăïí vađo Ăùưk Lùưk chó ăaơochaơy chûúng trònh Festival Cöìngchiïng Quöịc tïị Cûâ ăi laơi liïn tuơctûđ tónh nađy sang tónh kia ăïí ăöịcthuâc rođng raô míịy thaâng nhû thïị.Röìi aâp lûơc vïì hiïơu quaê xaô höơi Ăíylađ nhûông sûơ kiïơn vùn hoâa thïí thaoquöịc tïị töí chûâc trong nûúâc, lađ cúhöơi quaêng baâ hònh aênh VN vúâi baơnbeđ thïị giúâi trûúâc nùm du lõch Nïịukhöng lađm töịt seô míịt cú höơi chonùm sau Röìi laơi caê aâp lûơc vïì kinhphñ vađ nhiïìu víịn ăïì khoâ khùnphûâc taơp khaâc

Ăùơc biïơt, trong thúđi ăiïím caâc

nûúâc khu vûơc vûđa töí chûâc nhûông

sûơ kiïơn quöịc tïị lúân hoađnh traâng,

tiïu biïíu lađ Thïị víơn höơi Olimpic

Bùưc Kinh 2008, nïịu ta lađm khöng

töịt thò sûơ kiïơn cuêa ta seô chòm

nghóm Mađ ăiïìu kiïơn cuêa ta vïì

kinh phñ ăíìu tû vađ trang thiïịt bõ

khöng thïí nađo bùìng hoơ Lađm thïị

nađo caâc sûơ kiïơn diïîn ra gíy ặúơc

íịn tûúơng ăíơm neât khöng chó vúâi

nhín dín trong nûúâc mađ vúâi caê

baơn beđ quöịc tïị lađ caê 1 víịn ăïì Cuöịi

cuđng thò baên sùưc vùn hoâa dín töơc

ăaô lađ ăiïìu cöịt loôi, lađ caâi chòa khoâa

vađng lađm nïn thađnh cöng

Víơy baên sùưc Viïơt trong caâc

chûúng trònh ăoâ cuơ thïí lađ gò víơy,

thûa öng?

giúâi thiïơu ặúơc ăùơc trûng vùn hoâa

vuđng miïìn phong phuâ cuêa ăíịt

nûúâc ta Chùỉng haơn nhû úê lïî khai

maơc AIG3 thò chuâng töi ặa tinh

thíìn Höơi Gioâng, neât vùn hoâa ăùơc

trûng cuêa miïìn Bùưc, ặa ăùơc trûng

cuêa miïìn Trung lađ nhaô nhaơc cung

ằnh Húị vúâi mađn muâa Haơc, Luơc

cuâng hoa ăùng, muâa Xuín phaê

Thanh Hoâa, röìi cöìng chiïng vađ lïî

höơi thûúơng voô Tíy Nguýn, mađn

biïíu diïîn cuêa chñn con röìng tûúơng

trûng cho söng nûúâc Cûêu Long

cuêa vuđng ăöìng bùìng Nam Böơ

Röìng lađ linh víơt cuêa nhiïìu nûúâc

chíu AÂ trong ăoâ coâ Viïơt Nam

Chñn con röìng tuơ laơi röìi vûún ra

cuông coâ yâ nghôa höơi tuơ vađ phaât

triïín Fesstival cöìng chiïng quöịc tïị

cuông thïị, trong kõch baên chuâng töi

cuông ặa nhûông neât ăùơc sùưc riïng

biïơt nhíịt cuêa vùn hoâa Tíy Nguýn

vađo Caâc phíìn ặúơc ăan cađi húơp lyâ

giûôa quöịc tïị vađ Viïơt Nam taơo hiïơu

quaê nghïơ thuíơt nïn ngûúđi xem

thíịy coâ sûơ khaâc biïơt vađ ríịt hûâng

thuâ

Thađnh cöng vïì thúđi gian, thađnh

cöng vïì chíịt lûúơng, thađnh cöng vïì

sûơ phöịi húơp ùn yâ Trong tíịt caê

nhûông thađnh cöng íịy, thađnh cöng

nađo lađm öng tím ăùưc nhíịt?

ặúơc vùn hoâa ăùơc sùưc cuêa ăíịt nûúâc

Viïơt Nam vúâi baơn beđ thïị giúâi ăoâ lađ

ăiïìu lađm töi thíịy tím ăùưc vađ haơnhphuâc nhíịt

Vađ ăiïìu gò öng ruât ra ặúơc sau khi trûơc tiïịp lađm töíng ăaơo diïîn nhûông chûúng trònh lúân nhû víơy?

chuýn nghiïơp Sûơ chuýn nghiïơphïịt sûâc quan troơng khi töí chûâc caâcsûơ kiïơn lúân, nhíịt lađ caâc sûơ kiïơnquöịc tïị Nïịu caâc thađnh phíìn thamgia töí chûâc ăïìu coâ tñnh chuýnnghiïơp thò moơi viïơc seô víơn hađnhmöơt caâch trún tru vađ ïm nheơ ăi ríịtnhiïìu Vađ nïịu lađm töịt thò seô taơonïn thûúng hiïơu Caâi lađm nïn neâtriïng cuêa chûúng trònh nghïơ thuíơtmang tñnh quöịc tïị úê Viïơt Nam víînphaêi lađ baên sùưc Viïơt

Vúâi cûúng võ Tín Chuê tõch Höơi Nghïơ sô Sín khíịu Viïơt Nam nhiïơm kyđ múâi, öng nhíơn thíịy víịn ăïì cöịt loôi cuêa hoaơt ăöơng sín khíịu theo hûúâng phaât triïín nađo?

thín lađ nghïơ sô nïn töi ríịt vinh dûơặúơc anh chõ em nghïơ sô tñn nhiïơmbíìu lađm Chuê tõch Höơi Nghïơ sô Sínkhíịu Viïơt Nam nhiïơm kyđ 7 (2009-2014) Töi ăaô tham gia nhiïìu khoâatrong Ban chíịp hađnh, 5 khoâa ặúơcbíìu vađo Thûúđng vuơ Höơi NSSKVNnïn cöng viïơc úê Höơi cuông ăaô lađquen thuöơc röìi Theo töi, víịn ăïìthen chöịt cuêa hoaơt ăöơng sín khíịulađ phaêi coâ kõch baên töịt, coâ taâc phíímtöịt híịp díîn khaân giaê trong cú chïịthõ trûúđng Búêi víơy, phaêi cöị gùưnglađm sao ăïí nùm 2010 coâ nhiïìu kõch

baên hay cho sín khíịu phuơc vuơ kyêniïơm ngađn nùm Thùng Long - HađNöơi vađ caâc ngađy lïî lúân cuêa ăíịtnûúâc Ăïí ăaơt ặúơc ăiïìu ăoâ, nùmnay Höơi seô múê caâc traơi saâng taâc ăïítaơo ăiïìu kiïơn cho anh em nghïơ sôthïm ăöơng lûơc saâng taâc vađ ặa caâctaâc phíím hay lïn sín khíịu phuơcvuơ cöng chuâng

Cuđng thađnh cöng cuêa caâc chûúng trònh AIG3, Liïn hoan Cöìng chiïng Quöịc tïị, röìi vúê Höìn Viïơt cuêa öng do Nhađ haât Tuöìng Ăađo Tíịn - Bònh Ăõnh dađn dûơng ăaơt giaêi nhíịt Liïn hoan Tuöìng vađ Dín ca kõch chuýn nghiïơp toađn quöịc, öng ăaô kïịt thuâc nùm Kyê Sûêu vúâi Giaêi thûúêng Ăađo Tíịn dađnh cho caâc nhađ vùn hoâa coâ ăoâng goâp xuíịt sùưc cho hoaơt ăöơng vùn hoâa nghïơ thuíơt dín töơc Nùm 2009 quaê lađ 1 nùm ríịt thađnh cöng vúâi NSND Lï Tiïịn Thoơ?

kiïơn quöịc tïị: Ăaơi höơi Thïí thaotrong nhađ Chíu AÂ (AIG3), FestivalCöìng chiïng Quöịc tïị nhíơn ặúơckhaâ nhiïìu lúđi ngúơi khen, trong ăoâcoâ nhiïìu võ giaâo sû, tiïịn sô, caâc nhađlaônh ăaơo ríịt nghiïm khùưc trongsaâng taơo nghïơ thuíơt Ăoâ lađ khñch lïơlúân ăöịi vúâi töi Vúê tuöìng Höìn Viïơtcuông ặúơc nhíơn xeât lađ ăïì tađi laơ,kñch thñch sûơ saâng taơo cuêa caâc nghïơ

sô trong Nhađ haât tuöìng Ăađo Tíịn.Cuông líu röìi do bíơn cöng taâc quaênlyâ nïn khöng saâng taâc ặúơc nhiïìu,töi ríịt vui vò ặâa con tinh thíìn cuêamònh ặúơc cöng nhíơn khi noâ xuíịthiïơn Giaêi thûúêng Ăađo Tíịn vađogiaâp nhûông ngađy tïịt nùm CanhDíìn lađ möơt moân quađ lúân mađ töitrín troơng, noâ lađ sûơ cöí vuô tinh thíìncho nhûông ngûúđi ăang cöị gùưng giûôgòn vađ phaât huy tinh hoa nghïơthuíơt truýìn thöịng nhû töi phaêilađm cađng töịt hún nûôa trong nùmCanh Díìn Nhûông cöng viïơc ăaơtặúơc cuêa töi víîn ríịt nhoê nhoi Töinghô rùìng nhiïìu cöng viïơc khoâkhùn phûâc taơp ăang chúđ chuâng töi

úê phña trûúâc

Caêm ún öng vò cuöơc trođ chuýơn vađ chuâc öng nùm 2010 nađy tiïịp tuơc gùơt haâi nhiïìu thađnh cöng!

Festival Cöìng chiïng Quöịc tïị.

ĂAÊNG ĂI ĂÍÌU TRONG GIAN

KHÖÍ, DÍN TIN

Khi bađ maâ Miïìn Nam thúđi

chöịng Myô ăađo híìm nuöi caân böơ,

bađ meơ Miïìn Bùưc gûêi con trai mònh

ra mùơt tríơn theo lúđi kïu goơi "khöng

coâ gò quyâ hún ăöơc líơp tûơ do", chùưc

caâc meơ khöng phaêi sùm soi tòm

hiïíu xem Ăaêng lađ cuêa giai cíịp

cöng nhín hay cuêa ai Mađ quaê thíơt

coâ ắnh tòm hiïíu, chùưc bađ cuông

khöng sao hiïíu nöíi "tñnh triïơt ăïí

caâch maơng cuêa giai cíịp cöng nhín

lađ do võ trñ khaâch quan cuêa giai cíịp

íịy trong phûúng thûâc saên xuíịt xaô

höơi quy ắnh"!

Mûúơn hònh tûúơng "nhûôngngûúđi Meơ Viïơt Nam" íịy nhùìm noâilïn möơt sûơ thíơt Tuýơt ăaơi böơ phíơnnhûông ngûúđi Viïơt Nam ýu nûúâcthûúng nođi, khöng cam chõu nhuơc

nö lïơ ăaô "giaâc ngöơ", ăi theo tiïịnggoơi cûâu nûúâc vađ trúê thađnh ăaêngviïn cöơng saên, hoùơc nhûông ngûúđicûu mang, giuâp ăúô Ăaêng, sùĩn sađngnhíơn lônh sûơ hiïím nguy cho baênthín hoùơc caê gia ằnh mònh, thíơmchñ hy sinh ăïí baêo vïơ Ăaêng, thòtuýơt ăaơi böơ phíơn nhûông ngûúđi

"giaâc ngöơ" íịy cuông chó xoay quanhnöơi dung ýu nûúâc, gheât aâp bûâcbíịt cöng Ăíy lađ ăiïìu mađ trong bađi

viïịt "Con ặúđng díîn töi túâi chuênghôa Lïnin", Höì Chñ Minh goơi lađ

"theo caêm tñnh tûơ nhiïn"!

Coâ sûơ thíơt íịy lađ vò, síu thùỉmtrong ăaơo lyâ vađ tònh caêm cuêa díntöơc ta, cûâu nûúâc lađ nghôa vuơ thiïngliïng Chaơm ăïịn víịn ăïì nađy lađchaơm ăïịn khu vûơc nhaơy caêm nhíịttrong ăúđi söịng tinh thíìn cuêa conngûúđi Viïơt Nam, trong tím thïịdín töơc, khöng phín biïơt tíìng lúâp,giai cíịp, tñn ngûúông, tön giaâo.Ăaêng ặâng ra nhíơn laônh sûâmïơnh cûâu nûúâc, ăaêng viïn cuêaĂaêng ăi ăíìu trong gian khöí, hysinh vò nhiïơm vuơ cao caê ăoâ Bùìng

Ăaêng ta vûđa trođn 80 tuöíi vađ ăang chuíín bõ tiïịn túâi Ăaơi höơi líìn thûâ 11.

Vúâi quaâ khûâ quang vinh, vúâi sûâ mïơnh lõch sûê: lađ chñnh Ăaêng duy nhíịt

laônh ăaơo ăíịt nûúâc, Ăaêng ta ăang ặúơc toađn dín töơc trao gûêi nhiïìu

niïìm tin cuđng nhûông kyđ voơng chñnh ăaâng Bađi viïịt cuêa GS Tûúng Lai

ĂAÊNG CUÊA DÍN TÖƠC VIÏƠT NAM

GS TÛÚNG LAI

Nguýîn AÂi Quöịc giaêng bađi taơi lúâp huíịn luýơn caân böơ Caâch maơng Viïơt Nam úê Quaêng Chíu, Trung Quöịc.

chñnh hađnh ăöơng íịy, dín tin Ăaêng,

xem Ăaêng lađ Ăaêng cuêa mònh

Noâi lïn ăiïìu nađy, Baâc Höì chó

roô: "Trong 15 nùm ăíịu tranh trûúâc

Caâch maơng Thaâng Taâm vađ trong

taâm, chñn nùm khaâng chiïịn, biïịt

bao ăaêng viïn ûu tuâ vađ quíìn

chuâng caâch maơng ăaô vò dín, vò

Ăaêng mađ hy sinh möơt caâch cûơc kyđ

anh duông Chó riïng trong cíịp

Trung ûúng cuêa Ăaêng ăaô coâ 14

ăöìng chñ bõ ăïị quöịc Phaâp bùưn,

cheâm, hoùơc ăíơp chïịt trong nhađ

tuđ Trong 31 ăöìng chñ hiïơn nay lađ

UÊy viïn Trung ûúng ta, trûúâc ngađy

khúêi nghôa ăaô ặúơc ăïị quöịc Phaâp

tùơng cho 222 nùm tuđ ăađy Ăoâ lađ

khöng kïí nhûông aân tûê hònh vùưng

mùơt vađ nhûông cuöơc vûúơt nguơc

trûúâc khi hïịt haơn tuđ Biïịn caâi ruêi

thađnh caâi may, caâc ăöìng chñ ta ăaô

lúơi duơng nhûông ngađy thaâng úê tuđ ăïí

höơi hoơp vađ hoơc tíơp lyâ luíơn"

Vò thïị, úê vađo nhûông thúđi ăiïím

lõch sûê cuêa caâch maơng vađ khaângchiïịn, khi mađ ngûúđi cöơng saên luönặâng úê võ trñ nguy hiïím nhíịt, hiïnngang ặúng ăíìu vúâi tuđ ăađy, söịngchïịt, thò böơ phíơn nhûông ngûúđi ViïơtNam ûu tuâ nhíịt trong tíịt caê moơitíìng lúâp nhín dín, mađ ngûúđi ta goơilađ "böơ phíơn tinh hoa" cuêa dín töơc,ăïìu thíịy roô nghôa vuơ vađ vinh dûơặúơc ặâng trong ăöơi nguô cuêanhûông ngûúđi cöơng saên, ặúơc lađmngûúđi ăaêng viïn cuêa Ăaêng do HöìChñ Minh saâng líơp, töí chûâc, ređnluýơn vađ laônh ăaoơ

Ăûúng nhiïn, noâi nhû víơykhöng phaêi ăïí khûúâc tûđ möơt kiïịngiaêi vïì lyâ luíơn Lađ möơt töí chûâcchñnh tri, víịn ăïì chñnh ăaêng khönglađ víịn ăïì cuêa riïng nûúâc ta mađ lađmöịi bíơn tím cuêa caê loađi ngûúđi Thïịnhûng, khi giaêi thñch cho quíìnchuâng nhín dín ăöng ăaêo hiïíuặúơc vò sao cíìn coâ Ăaêng, NguýînAÂi Quöịc chó noâi hïịt sûâc ăún giaên

nhùìm díîn ăïịn möơt yâ cùn baên cíìn

hûúâng túâi: "Ăaêng mađ khöng coâ chuê

nghôa cuông nhû ngûúđi khöng coâ trñ khön, tađu khöng coâ bađn chó nam Bíy giúđ hoơc thuýịt nhiïìu, chuê nghôa nhiïìu, nhûng chuê nghôa chín chñnh nhíịt, chùưc chùưn nhíịt, caâch mïơnh nhíịt lađ chuê nghôa Lïnin"!

Vađo thúđi ăiïím íịy, Höì Chñ Minhnhíơn thûâc "chuê nghôa Lïnin" lađ

"chuê nghôa chín chñnh nhíịt, chùưcchùưn nhíịt, caâch mïơnh nhíịt ", ăoâ lađ

"caâi cíìn thiïịt cho chuâng ta", vò noâvaơch ra "con ặúđng giaêi phoângchuâng ta" ÚÊ ăíy, "chuê nghôa"chñnh lađ lyâ luíơn soi ặúđng, giuâpNgûúđi vûông tin vađo muơc ăñchtrûúâc sau nhû möơt cuêa mònh vađcaâch thûơc hiïơn muơc ăñch ăoâ: cûâunûúâc, giađnh líịy ăöơc líơp cho ăíịtnûúâc, dín chuê, tûơ do vađ haơnh phuâccho nhín dín ăang bõ ăoơa ăađy ăaukhöí cuêa mònh

Höơi nghõ thađnh líơp Ăaêng Cöơng saên Viïơt Nam nùm 1930.

YÂ THÛÂC DÍN TÖƠC

Seô hiïíu hún vïì ăiïìu nađy khi

nhùưc laơi lúđi tûơ baơch cuêa Baâc Höì

trong bađi viïịt ăaô nhùưc úê trïn: "Luâc

bíịy giúđ, töi uêng höơ Caâch maơng

Thaâng Mûúđi chó lađ theo caêm tñnh tûơ

nhiïn Töi chûa hiïíu hïịt tíìm quan

troơng lõch sûê cuêa noâ Töi kñnh ýu

Lïnin vò Lïnin lađ möơt ngûúđi ýu

nûúâc vô ăaơi ăaô giaêi phoâng ăöìng

bađo mònh; trûúâc ăoâ, töi chûa hïì

ăoơc möơt cuöịn saâch nađo cuêa Lïnin

viïịt Töi tham gia Ăaêng Xaô höơi

Phaâp chùỉng qua lađ vò caâc "öng bađ"

íịy - (höìi ăoâ töi goơi caâc ăöìng chñ

cuêa töi nhû thïị) - ăaô toê ăöìng tònh

vúâi töi, vúâi cuöơc ăíịu tranh cuêa caâc

dín töơc bõ aâp bûâc Cođn nhû Ăaêng

lađ gò, cöng ăoađn lađ gò, chuê nghôa xaô

höơi chuê nghôa cöơng saên lađ gò, thò töi

chûa hiïíu"

Vúâi "chuê nghôa Lïnin" cuông

nhû víơy thöi: " möơt ăöìng chñ ặa

cho töi ăoơc Luíơn cûúng cuêa Lïnin

vïì caâc víịn ăïì dín töơc vađ thuöơc ắa

ăùng trïn baâo Nhín ăaơo Trong

Luíơn cûúng íịy coâ nhûông chûô

chñnh trõ khoâ hiïíu Nhûng cûâ ăoơc

ăi ăoơc laơi nhiïìu líìn, töi cuông hiïíu

ặúơc phíìn chñnh Luíơn cûúng cuêa

Lïnin lađm cho töi ríịt caêm ăöơng,

phíịn khúêi, saâng toê, tin tûúêng biïịt

bao! Töi vui mûđng ăïịn phaât khoâc

lïn Ngöìi möơt mònh trong buöìng

mađ töi noâi to lïn nhû ăang noâi

trûúâc quíìn chuâng ăöng ăaêo: "Húôiăöìng bađo bõ ăoơa ăíìy ăau khöí! Ăíylađ caâi cíìn thiïịt cho chuâng ta, ăíy lađcon ặúđng giaêi phoâng chuâng ta!"

Tûđ ăoâ töi hoađn toađn tin theo Lïnin,tin theo Quöịc tïị thûâ ba"

Tin theo vò vađo luâc íịy, chó coâLïnin lađ ăaâp ûâng ăođi hoêi chaâyboêng trong lođng "ngûúđi ýu nûúâc"

íịy, ngûúđi Viïơt Nam tham gia vađoviïơc saâng líơp ra Ăaêng Cöơng saênPhaâp, vúâi möơt lyâ do cuông thíơt ăún

giaên: "Nïịu ăöìng chñ khöng lïn aân

chuê nghôa thûơc dín, nïịu ăöìng chñ khöng bïnh vûơc caâc dín töơc thuöơc ắa thò ăöìng chñ lađm caâi caâch maơng gò"?

Thíơt ra thò tûđ nhûông nùm 20cuêa thïị kyê XX, Höì Chñ Minh ăaô xaâcắnh "chuê nghôa dín töơc lađ ăöơnglûơc lúân nhíịt cuêa ăíịt nûúâc"

Trong suöịt cuöơc ăúđi hoaơt ăöơngcaâch maơng cuêa mònh, Höì Chñ Minhkhöng hïì cíu nïơ trong quaâ trònhtòm kiïịm phûúng tiïơn ăïí nhùìmthûơc hiïơn muơc tiïu giađnh ăöơc líơpcho dín töơc, tûơ do haơnh phuâc chonhín dín Chñnh Ngûúđi ăaô noâi

"Hoơc thuýịt cuêa Khöíng Tûê coâ ûuăiïím cuêa noâ lađ sûơ tu dûúông ăaơoặâc caâ nhín, tön giaâo Giï-su coâ ûuăiïím cuêa noâ lađ lođng nhín aâi cao caê

Chuê nghôa Maâc coâ ûu ăiïím cuêa noâlađ phûúng phaâp lađm viïơc biïơnchûâng Chuê nghôa Tön Díơt Tiïn coâ

ûu ăiïím cuêa noâ lađ chñnh saâch cuêanoâ thñch húơp vúâi ăiïìu kiïơn nûúâcta Khöíng Tûê, Giï-su, Maâc, TönDíơt Tiïn chùỉng ăaô coâ nhûông ăiïímchung ăoâ sao? Hoơ ăïìu muöịn mûucíìu haơnh phuâc cho loađi ngûúđi,mûu phuâc lúơi cho xaô höơi, nïịu hömnay hoơ cođn söịng trïn ăúđi nađy, nïịuhoơ hoơp laơi möơt chöî, töi tin rùìng hoơnhíịt ắnh chung söịng vúâi nhau ríịthoađn myô nhû nhûông ngûúđi baơnthín thiïịt Töi cöị gùưng lađm ngûúđihoơc trođ nhoê cuêa caâc võ íịy" Suöịtăúđi, Höì Chñ Minh nhíịt quaân vúâinhíơn thûâc íịy trong moơi chuêtrûúng, ặúđng löịi Ăùơt tïn nûúâc lađViïơt Nam Dín chuê Cöơng hoađ mađĂöơc líơp, Tûơ do, Haơnh phuâc lađ nöơidung, thïí hiïơn ríịt roô sûơ nhíịt quaânăoâ

Tuýn ngön Ăöơc líơp gùưn liïìnvúâi tïn nûúâc Viïơt Nam Dín chuêCöơng hoađ ăaô thíịm síu vađo tímhöìn Viïơt Nam, ăaô thađnh biïíutûúơng cuêa dín töơc Cíìn phaêi nhùưclaơi rùìng, dín töơc noâi ăíy khöng chólađ ăöơc líơp dín töơc, mađ röơng hún,cođn lađ yâ thûâc dín töơc, quýìn lúơidín töơc, truýìn thöịng dín töơc, ăùơcăiïím dín töơc Ăaêng do Höì ChñMinh saâng líơp vađ laônh ăaơo ăïí, nhû

lúđi cuêa Baâc: "Coâ thïí ăuâc kïịt laơi

trong míịy chûô lađ lađm cho nûúâc Viïơt Nam ta ĂÖƠC LÍƠP - THÖỊNG NHÍỊT - DÍN CHUÊ - PHUÂ CÛÚĐNG!".

Liïơu coâ phaêi vò thïị mađ taơi Ăaơihöơi II cuêa Ăaêng nùm 1951, Höì ChñMinh ăïì nghõ ăöíi tïn Ăaêng thađnhĂaêng Lao ăöơng Viïơt Nam ăïí "noâgíìn guôi tíơn trong lođng cuêa möîiăöìng bađo ta" Baâc giaêi thñch thíơtăún giaên Ăuâng víơy, chín lyâ bao

giúđ cuông ăún giaên: "Trong giai

ăoaơn nađy, quýìn lúơi cuêa giai cíịp cöng nhín vađ nhín dín lao ăöơng vađ cuêa dín töơc lađ möơt Chñnh vò Ăaêng Lao ăöơng Viïơt Nam lađ Ăaêng cuêa giai cíịp cöng nhín vađ nhín dín lao ăöơng cho nïn noâ phaêi lađ Ăaêng cuêa dín töơc Viïơt Nam"

Phaêi chùng cíu hoêi C.Maâc ăùơt

ra caâch ăíy 165 nùm ăaô coâ lúđi giaêi:

"Víịn ăïì lađ úê chöî giai cíịp vö saênthûơc ra lađ gò, vađ phuđ húơp vúâi vúâi sûơQuaêng trûúđng Ba Ăònh trong ngađy Lïî Tuýn ngön ăöơc líơp.

töìn taơi íịy cuêa baên thín noâ, giai cíịp

vö saên buöơc phaêi lađm gò vïì mùơt

lõch sûê" “Giai cíịp vö saên phaêi tûơ

vûún lïn thađnh giai cíịp dín töơc,

phaêi tûơ mònh trúê thađnh dín töơc"

ĂOAĐN KÏỊT TOAĐN DÍN TÖƠC

Vúâi sûơ laônh ăaơo cuêa Ăaêng,

Caâch maơng Thaâng 8 thađnh cöng,

giai cíịp cöng nhín Viïơt Nam ăaô

cuđng vúâi caâc tíìng lúâp xaô höơi khaâc

trúê thađnh cöng dín cuêa möơt nûúâc

ăöơc líơp, nûúâc Viïơt Nam Dín chuê

Cöơng hoađ mađ Ăöơc líơp, Tûơ do vađ

Haơnh phuâc lađ nöơi dung cuêa thûơc

thïí chñnh trõ íịy

Nöơi dung íịy cuông lađ khaât voơng

chaây boêng cuêa caê dín töơc nhùìm

hûúâng túâi muơc tiïu úê phña chín

trúđi Ăïí thûơc hiïơn khaât voơng ăoâ,

bao thïị hïơ Viïơt Nam ăaô "ăem hïịt

tinh thíìn vađ lûơc lûúơng, tñnh maơng

vađ cuêa caêi" ăïí thûơc hiïơn bùìng ặúơc

lúđi thïì trong Tuýn ngön Ăöơc líơp

2.9.1945 Vúâi caâc cuöơc khaâng chiïịn

chöịng xím lûúơc rođng raô míịy mûúi

nùm trong thïị kyê XX, dín töơc Viïơt

Nam ăaô giûô troơn lúđi thïì íịy

Nhín töị quýịt ắnh cuêa moơi

thùưng lúơi chñnh lađ sûâc maơnh ăaơi

ăoađn kïịt dín töơc Maôi maôi ăaơi

ăoađn kïịt dín töơc Ăíy lađ ăiïím ăöơc

ăaâo cuêa tû tûúêng Höì Chñ Minh

Trong tû tûúêng cuêa C.Maâc, Ph

Angghen, V.I Lïnin khöng tòm

thíịy ăiïìu nađy, hoùơc nïịu coâ thò chó

ăöi ăiïìu noâi thoaâng qua chûâ

khöng tíơp trung, nöíi bíơt nhû cuêa

Höì Chñ Minh

Nïịu xem xeât thíơt kyô seô thíịy

rùìng, trong tû tûúêng Höì Chñ Minh

khöng coâ luíơn ăiïím vïì sùưp xïịp lûơc

lûúơng caâch maơng trong tûđng giai

ăoaơn, böị trñ chiïịn lûúơc, chiïịn thuíơt

vïì lûơc lûúơng: lûơc lûúơng chuê lûơc, lûơc

lûúơng ăöìng minh gíìn tûâc lađ ăöìng

minh chiïịn lûúơc, röìi ăöìng minh xa,

tûâc lađ ăöìng minh chiïịn thuíơt, lûơc

lûúơng trung líơp líu dađi hoùơc trung

líơp tûđng luâc möơt, nhû trong nhûông

chó díîn cuêa C.Maâc, Ph Angghen,

V.I Lïnin

Trong tû tûúêng Höì Chñ Minh

coâ thïí coâ nhûông thay ăöíi vïì muơc

tiïu cuơ thïí, thay ăöíi vïì nhiïơm vuơ,

chuê trûúng vađ phûúng phaâpnhûng khöng coâ sûơ thay ăöíi vïì lûơclûúơng caâch maơng Trong hoơcthuýịt vađ tû tûúêng cuêa C.Maâc, PhAngghen, V.I Lïnin coâ khaâi niïơm

"baơn ặúđng möơt ăoaơn", cođn trongHöì Chñ Minh khöng hïì coâ ăiïìu íịy

Cuông coâ thïí noâi, chó coâ ai ăoâ ăaôboê Höì Chñ Minh, chûâ Höì Chñ Minhthò khöng boê möơt ai Ai ăoâ tûơ loaơitrûđ chñnh mònh, chûâ Höì Chñ Minhkhöng loaơi trûđ ai Vúâi Höì Chñ Minh

"hïî lađ ngûúđi Viïơt Nam, trûđ möơt söịríịt ñt, khöng ai lađ khöng ýunûúâc tuy khaâc nhau núi viïơc lađm,nhûng ăïìu giöịng nhau núi lođngnöìng nađn ýu nûúâc"

LÚƠI ÑCH DÍN TÖƠC LAĐ TÖỊI THÛÚƠNG

Nhíịt quaân vúâi quan ăiïím íịy,Ăaêng cuêa Höì Chñ Minh ăaô thu huâtvađo mònh nhûông lûơc lûúơng tinhhoa nhíịt cuêa dín töơc Noâi theongön ngûô cuêa ngûúđi xûa lađ quy tuơặúơc "hiïìn tađi - nguýn khñ quöịcgia", hoùơc nhû caâch goơi cuêa Höì ChñMinh lađ "nhûông bíơc tađi ặâc"

Khöng lađm ặúơc ăiïìu ăoâ, Ăaêngkhöng thïí "coâ khaê nùng lađm trođnvai trođ chiïịn sô tiïn phong" nhûăiïìu mađ V.I Lïnin ăaô tûđng ýucíìu!

Thûơc tïị ăaô chûâng minh rùìng,luâc nađo thíơt sûơ quaân triïơt tû tûúêngHöì Chñ Minh giûô vûông quan ăiïímdín töơc, líịy lúơi ñch dín töơc lađ töịithûúơng vúâi tinh thíìn Töí quöịc trïnhïịt, thò caâch maơng thu ặúơc thùưnglúơi

Luâc nađo ăi chïơch khoêi tû tûúêngcuêa Höì Chñ Minh, thöíi phöìng víịnăïì giai cíịp vađ ăíịu tranh giai cíịpxem ăoâ lađ ăöơng lûơc cuêa caâch maơng,cuêa phaât triïín xaô höơi, thò caâchmaơng thíịt baơi Caêi caâch ruöơng ăíịt,caêi taơo tû saên, "cöng tû húơp doanh"

úê Miïìn Bùưc lađ nhûông vñ duơ mađ aicuông nhúâ Cuông vúâi aênh hûúêngcuêa nhûông giaâo ăiïìu cûơc ăoan íịy,chuâng ta ăaô ăïí míịt möơt lûơc lûúơngsaên xuíịt vúâi möơt cú súê haơ tíìng cođngíìn nhû nguýn veơn úê Miïìn Namsau 1975, ăïí röìi phaêi lađm laơi tûđ ăíìuvúâi cöng cuöơc Ăöíi múâi!

Bađi hoơc cuêa lõch sûê víîn cođnnoâng boêng, nhûng thíịm nhuíìn bađihoơc lõch sûê ăïí röìi víơn duơng thíơtnghiïm cíín vađ saâng taơo vađo trongăúđi söịng ặúng ăaơi quaê thíơtkhöng dïî Khöng dïî, song tuýơtăöịi khöng phaêi lađ khöng thïí!Möơt minh chûâng söịng ăöơngcuêa ăiïìu nađy lađ thúđi gian gíìn ăíy,víịn ăïì ăöìng thuíơn xaô höơi ặúơcthûúđng xuýn nhùưc ăïịn, xem ăoâ lađmöơt nhín töị quýịt ắnh cuêa tùngtrûúêng kinh tïị vađ tiïịn böơ xaô höơi, lađăöơng lûơc cuêa sûơ phaât triïín

Ăaơi höơi VII cuêa Mùơt tríơn Töíquöịc Viïơt Nam kïu goơi "phaât huytruýìn thöịng ýu nûúâc, lođng tûơhađo dín töơc, yâ chñ tûơ lûơc, tûơ cûúđng,phaât huy dín chuê, tùng cûúđngăöìng thuíơn xaô höơi, ăoađn kïịt moơingûúđi Viïơt Nam úê trong vađ ngoađinûúâc taơo thađnh sûâc maơnh to lúâncuêa khöịi ăaơi ăoađn kïịt toađn díntöơc " Roô rađng lađ phaêi "phaât huydín chuê, tùng cûúđng ăöìng thuíơnxaô höơi" thò múâi coâ thïí "taơo thađnhsûâc maơnh to lúân cuêa khöịi ăaơi ăoađnkïịt toađn dín töơc"

Mađ ăíu phaêi chó chuâng ta nhíơnthûâc ặúơc ăiïìu nađy Möơt ngûúđikhaâch ăïịn tûđ phûúng Tíy, múâiăíy thöi, giaâo sû Joseph Nye, nhađ

tû tûúêng ăöịi ngoaơi hađng ăíìu nûúâcMyô, taâc giaê hoơc thuýịt "sûâc maơnhmïìm" vađ "sûâc maơnh thöng minh"ặa ra nhíơn ắnh trong cuöơc giaolûu trûơc tuýịn do Vietnamnet thûơchiïơn: "Viïơt Nam lađ möơt trongnhûông ñt nûúâc coâ chuê nghôa díntöơc lađnh maơnh, thïí hiïơn qua cuöơcăíịu tranh cuêa Viïơt Nam chöịng laơixím lûúơc cuêa caâc nûúâc lúân: TrungQuöịc, Phaâp, Myô Viïơt Nam coâchuê nghôa dín töơc lađnh maơnh theonghôa nhû thïị Ngađy nay Viïơt Namhoađn toađn coâ thïí tíơn duơng chuênghôa dín töơc lađnh maơnh ăoâ cho sûơphaât triïín cuêa mònh"

Vađ cuông lađ biïơn chûâng cuêa lõchsûê khi Ăaêng do Chuê tõch Höì ChñMinh saâng líơp vađ ređn luýơn, ăïílađm troơn sûâ mïơnh cao caê cuêa mònh,thò Ăaêng phaêi lađ Ăaêng cuêa dín töơcViïơt Nam

(Theo Vietnamnet)

Ăïìn chuđa thúđ Hai Bađ Trûng,

goơi theo tïn lađng cuô lađ ăïìn

Ăöìng Nhín, ặúơc xíy

dûơng vađo nùm Nhím Tuíịt ăúđi vua

Lyâ Anh Töng (1142) vađ ăaô ặúơc

xïịp haơng lađ Di tñch lõch sûê vùn hoaâ

cíịp Quöịc gia tûđ nùm 1962 Ăïìn

ặúơc xíy theo möơt huýìn tñch: vađo

nùm Nhím Tuíịt (1142), coâ hai photûúơng Hai Bađ Trûng bùìng ăaâ tröitheo söng Höìng, ăïịn ăíìu thaângHai (ím lõch), hai pho tûúơng cíơpvađo vađ toaê saâng taơi baôi Ăöìng Nhín

Dín lađng rûúâc hai pho tûúơng vađobúđ Vua Lyâ Anh Töng nghe tin liïìnlïơnh cho líơp ăïìn thúđ ngay taơi ăíy

Vïì sau, vò baôi söng lúê, ăïìn ặúơcchuýín vađo võ trñ hiïơn nay (thuöơcphûúđng Ăöìng Nhín, quíơn Hai BađTrûng) Theo truýìn thuýịt díngian, Hai Bađ Trûng hoâa vađo ngađymöìng 8 thaâng 3 (gieo mònh xuöịngdođng söng Haât) Trang sûê khaângchiïịn oanh liïơt cuêa Hai Bađ Trûng

LÏÎ HÖƠI KÓ NIÏƠM 1970 NÙM NGAĐY KHÚÊI NGHÔA CUÊA

HAI BAĐ TRÛNG

PV

Ngađy möìng 6-2 ím

lõ ch vû đa qu a, taơi

miïịu th úđ vađ ă ïìn

chuđa Hai Bađ Trûng

(quíơn Hai Bađ Trûng,

Hađ Nöơi) ăaô khai höơi

kyê niïơm 1970 nùm

(40 - 2010) ngađy khúêi

n ghôa cuêa Hai Bađ

Trûng Ăíy lađ lïî höơi

vùn hoaâ ăùơc sùưc cuêa

n gûúđi dín Thu ê ăö

tûúêng nhúâ nhûông nûô

khúi díơy lođng tûơ hađo, tûơ tön dín

töơc cođn ặúơc nhín dín nhùưc ăïịn

trong caâc lïî höơi nhû höơi Vônh Ninh

(huýơn Thanh Trò), höơi vuđng Keê

(huýơn Tûđ Liïm), höơi Yïn Löơ

(huýơn Hoađi Ăûâc), höơi Liïn Hađ

(huýơn Ăan Phûúơng), höơi Chu

Phan (huýơn Mï Linh), höơi Traâng

Viïơt (huýơn Mï Linh) Riïng úê

ăïìn Ăöìng Nhín - Hađ Nöơi, trûúâc

ngađy höơi chñnh coâ lïî tùưm tûúơng,

múê cûêa híơu cung, tïị vađ muâa ăeđn

Ngađy tùưm tûúơng ặúơc chuíín bõ

khaâ chu ăaâo Nûúâc tùưm tûúơng

ặúơc líịy tûđ söng Höìng röìi ặúơc

níịu lïn vúâi tríìm hûúng Lïî rûúâc

nûúâc diïîn ra trang troơng tûđ luâc lađm

lïî líịy nûúâc cho túâi khi mang ặúơcnûúâc tûđ söng Höìng vïì vúâi mađnchađo mûđng ăoađn rûúâc nûúâc tûngbûđng cuđng muâa lín, rûúâc voi, rûúâclinh võ Hai Bađ, muâa quaơt, muâatröịng, phûúđng baât ím doơc quanhhöì Hai Bađ Trûng vúâi sûơ tham giaăöng ăaêo cuêa ngûúđi dín úê caâcphûúđng Baơch Ăùìng, Ăöìng Nhíncuđng bađ con úê lađng Ăöìng Nhín -

Mï Linh (qú hûúng cuêa Hai BađTrûng), lađng Hađ Höìi (úê ThûúđngTñn, Hađ Tíy cuô, qú cuêa sû thíìyThñch Ăađm Vinh - Truơ trò ăïìn chuđaHai Bađ Trûng) ăaô khöng ngaơiặúđng xa vïì ăíy vui ngađy höơi lúân

Sau lïî díng hûúng tûúêng niïơm

hai võ anh huđng dín töơc TrûngTrùưc - Trûng Nhõ, du khaâch cođnặúơc xem hoaơt caênh taâi hiïơn caênhlïn ngöi vua cuêa Hai Bađ Trûng, taâihiïơn caênh vua Lyâ líơp ăö úê Ăaơi La,xem muâa röìng, biïíu diïîn muâaquaơt, thaâi cûơc quýìn, haât dín catrïn thuýìn röìng vađ tham gia möơtsöị hoaơt ăöơng vui chúi khaâc nhûthöíi cúm thi, keâo co

Diïîn ra tûđ ngađy 4 - 6/2 ím lõch,lïî höơi kyê niïơm 1970 nùm cuöơc khúêinghôa cuêa Hai Bađ Trûng taơi ăïìnchuđa Hai Bađ Trûng lađ möơt trongnhûông hoaơt ăöơng coâ yâ nghôahûúâng túâi kyê niïơm 1000 NùmThùng Long -Hađ Nöơi

Trong nhûông lïî höơi ăíìu xuín úê

tónh Quaêng Ninh coâ thïí noâi lïî

höơi ăïìn Cûêa Öng lađ möơt trong

nhûông lïî höơi lúân thu huât ăöng ăaêo

khaâch thíơp phûúng ăïịn hađnh hûúng,

lïî vađ chiïm ngûúông nhûông ặúđng

neât kiïịn truâc tinh xaêo, ăöơc ăaâo cuêa

ăïìn

Cuđng vúâi Kiïịp Baơc (Haêi Dûúng),

Yïn Tûê (Uöng Bñ), ăïìn Cûêa Öng (Thõ

xaô Cíím Phaê) lađ möơt trong nhûông di

tñch nhađ Tríìn nöíi tiïịng vuđng Ăöng

Bùưc Trûúâc ăíy, do ăiïìu kiïơn kinh tïị

vađ caâc ăiïìu kiïơn xaô höơi khaâc cođn haơn

chïị nïn viïơc töí chûâc lïî höơi ăïìnthûúđng ặúơc diïîn ra vađo ngađy muđnghai thaâng Giïng cho ăïịn hïịt thaâng

ba (ím lõch) nhûng úê quy mö nhoê vađăún giaên Nhûông nùm gíìn ăíy, lïî höơiăïìn Cûêa Öng ặúơc töí chûâc hai nùmmöơt líìn vađo nhûông nùm chùĩn (Lïî höơichñnh thûâc), caâc nùm leê víîn töí chûâclïî höơi nhûng úê quy mö nhoê Lïî höơinùm nay ặúơc töí chûâc trong hai ngađy

03 vađ 04 thaâng hai (ím lõch) tûâc lađngađy 18 vađ 19 thaâng 3 nùm 2010 vúâiquy mö lúân göìm caê phíìn lïî vađ phíìnhöơi Nhiïìu nghi lïî ặúơc phuơc dûơng, lïî

rûúâc Ăûâc Öng vi hađnh khu an ngûơặúơc töí chûâc long troơng, xuíịt phaât tûđĂïìn Thûúơng, qua daôy phöị chñnh ăïịnlöịi reô vađo Trûúđng tiïíu hoơc Kim Ăöìng,

ăi qua khu phöị 5B, vođng vïì ăiïímdûđng chín taơi khu vûơc Tûúơng ăađiĂûâc Öng Tríìn Quöịc Taêng (thúđi gianmöơt giúđ ba mûúi phuât) ăïí cûê hađnhtröịng höơi vađ ba tuíìn muâa díng hoa,muâa röìng, diïîn caênh thíìn tñch vïìĂûâc Öng, sau ăoâ seô rûúâc Ăûâc Önghoađn cung Ăïìn Thûúơng

Ăoađn muâa röìng ăi trûúâc múêặúđng nghinh thíìn, ăoađn rûúâc cúđ

LÏÎ HÖƠI ĂÏÌN CÛÊA ÖNG

Bađi, aênh: BÙNG SÚN

“Miïịu Ăûâc Öng lađ núi Cûêa Suöịt/Khaâch vaông lai

thûúđng möơ cuâng díng” Ăoâ lađ hai cíu ặúơc trñch

trong bađi ca nhíơt trònh cuêa ngûúđi ăi biïín vuđng

Ăöng Bùưc truýìn tuơng nhau vïì sûơ linh thiïng

cuêa miïịu Ăûâc Öng Cûêa Suöịt núi thúđ Ăûâc Öng

Hûng Nhûúơng Vûúng Tríìn Quöịc Taêng, ngûúđi coâ

Höơi thi níịu cúm.

Du khaâch ăïịn Höơi ăïìn Cûêa Öng.

ngay sau ăoađn rûúâc cúđ lađ ăoađn

chiïng tröịng thuâc quín, ăoađn thuêy

thuê thuýìn chiïịn vaâc maâi cheđo thïí

hiïơn sûơ duông maônh, nhanh nheơn cuêa

thuêy quín trong ăaânh tríơn, ăoađn

chíịp kñch vaâc theo löî böơ, gûúm giaâo

baât biïíu Cúđ vña coâ thïu böịn chûô

“Ăöng Haêi Ăaơi Vûúng”, ăíy lađ cúđ

tûúâng lïơnh cuêa thíìn linh ríịt ặúơc tön

kñnh Kiïơu “Long Ăònh” trïn ăùơt hođm

sùưc thíìn do 23 thanh niïn khoêe

maơnh thay nhau khiïng kiïơu vađ höơ

giaâ hai bïn Cuông nhû ăoađn rûúâc

“Long Ăònh”, ăoađn rûúâc “Long Kiïơu”

do 23 ngûúđi khiïng, trïn “Long Kiïơu”

ăùơt linh võ göìm muô, hia phoêng theo

muô vađ hia cuêa Ăûâc Öng cuđng hai

thanh kiïịm Ăoađn rûúâc “Kiïơu Voông”

coâ ăùơt khùn aâo cuêa Míîu cuđng caâc ăöì

lïî ăi keđm do 21 nûô sinh trûúđng Trung

hoơc phöí thöng Cûêa Öng khiïng vađ

höơ giaâ Trang phuơc cuêa caâc ăöơi nghi

lïî ăïìu phuơc dûơng laơi theo trang phuơc

cöí Sau khi rûúâc Ăûâc Öng vi hađnh

khu an ngûơ vađ hoađn cung Ăïìn

Thûúơng, chûúng trònh tïị lïî ặúơc tiïịn

hađnh vađo caâc buöíi chiïìu cuêa hai

ngađy taơi Ăïìn Thûúơng

Phíìn höơi diïîn ra 9 phíìn thi múâi

ặúơc phuơc dûơng, “Muâa röìng” khai höơi

cho caâc phíìn thi “Díng soaơn lïî” lađ

phíìn thi múâi ặúơc phuơc dûơng laơi:

Theo sûê saâch ăïí laơi, nùm Truđng

Hûng thûâ nhíịt (1285), quín Nguýn

Möng xím lûúơc nûúâc ta líìn thûâ hai

Ăûúơc tin quín ăöơi nhađ Tríìn khöng

chöịng cûơ nöíi trûúâc thïị giùơc ăang

maơnh, phaêi ruât vïì Vaơn Kiïịp, Tríìn

Quöịc Taêng vöơi mang quín tûđ trang

íịp cuêa mònh úê An Sinh (Ăöng Triïìu)

cuđng vúâi quín caâc löơ Haêi Ăöng, Vín

Trađ, Bađ Ăiïím xin lađm lûơc lûúơng tiïn

phong ăïí ăaânh giùơc Trïn ặúđng

hađnh quín ăaânh giùơc, ăöơi quín

lûúng vûđa hađnh quín vûđa thöíi cúm

cho quín ăöơi ùn khöng ngûđng nghó

ăïí kõp chùơn giùơc Phíìn thi díng soaơn

lïî coâ “Bíìy mím quaê” phaêi ăuê nùm

loaơi quaê mang sùưc thaâi dín töơc, “Tïm

tríìu caânh phûúơng” möîi ăöơi tïm ăuê 12

miïịng, möîi miïịng ăuê 6 caânh (4 caânh

xuöi, 2 caânh ngûúơc, “Thöíi cúm” möîi

ăöơi coâ hai ngûúđi, möơt ngûúđi gaânh,

möơt ngûúđi ăöịt lûêa vađ níịu, vûđa ăi vûđa

níịu khöng ặúơc dûđng laơi Höơi thi

“Ăua thuýìn”, möîi ăöơi göìm coâ 22

ngûúđi, ặúđng ăua dađi 1.500 m, göìm

nhûông chiïịc thuýìn nhoê beâ nhanh

nheơn thïí hiïơn sûâc maơnh, duông maônhtrong hađnh quín taâc chiïịn, diïîn taê laơi

yâ nghôa cuêa ăöơi quín tinh binh doĂûâc Öng Tríìn Quöịc Taêng chó huyăaânh quín Nguýn Möng taơi CûêaSuöịt

Höơi thi “Cúđ ngûúđi” vađ “Cúđ boêi”,

“Töí töm ăiïịm” vûđa mang tñnh thïíthao trñ túơ vûđa thïí hiïơn roô neât vùnhoâa dín gian, neât ăeơp cuêa vùn hoâaphi víơt thïí vađ cuông lađ thûê tađi cíìmquín, ăiïìu binh khiïín tûúâng cuêanhûông nhađ cíìm quín ra tríơn Höơi thi

“Choơi gađ” lađ trođ chúi dín gian coâ tñnhhíịp díîn ngûúđi xem thûúđng ặúơc töíchûâc taơi caâc lïî höơi, ăöìng thúđi trođ chúinađy cuông mang tinh thíìn thûúơng voôcuêa dín töơc, thi “Ăííy gíơy”, thi “Keâoco” lađ caâc mön thïí thao, ređn luýơnsûâc khoêe, tñnh deêo dai cuêa möîi conngûúđi

Ăïí phuơc dûơng ặúơc nhûông phíìnnghi lïî nhû ngađy nay taơi lïî höơi ăïìnCûêa Öng lađ caê möơt quaâ trònh tòm tođi,nghiïn cûâu cuêa nhûông ngûúđi coâ traâchnhiïơm vúâi cuöơc söịng, vúâi cöơng ăöìng.Hiïơn nay, cuđng vúâi quaâ trònh ăö thõhoâa, sûơ phaât triïín buđng nöí maơnh meôcuêa cöng nghïơ thöng tin ăaô khiïịnkhöng ñt thanh thiïịu niïn lïn maơnginternet tòm hiïíu caâi múâi, caâi hiïơn ăaơimađ chó trïn maơng múâi coâ, tûđ ăoâ coâphíìn laông qún ăi neât ăeơp vùn hoâadín töơc ăaô ặúơc hun ăuâc tûđ ngađn ăúđi.Viïơc phuơc dûơng caâc nghi lïî taơi lïî höơiăïìn Cûêa Öng ăaô giuâp thïị hïơ treê ngađynay hiïíu ặúơc tinh thíìn ýu nûúâc, yâchñ chöịng giùơc ngoaơi xím cuêa chaöng trong cöng cuöơc ăíịu tranh dûơngnûúâc vađ giûô nûúâc, cuông lađ lûu giûôặúơc baên sùưc vùn hoâa dín töơc Lïî rûúâc Ăûâc Öng.

Ăua thuýìn.

Pho “SÛÃ ÀAÁ”

Ngaây 9-3 vûâa qua taåi Macao,

Trung Quöëc, trong phiïn hoåp

toaân thïí thûúâng niïn UÃy ban

kyá ûác thïë giúái khu vûåc chêu AÁ

- Thaái Bònh Dûúng cuãa

UNESCO, höì sú bia àaá caác

khoa thi tiïën sô triïìu Lï vaâ

Maåc (1442-1779) taåi Vùn Miïëu

Sau möơc baên triïìu Nguýîn,

bia tiïịn sô Vùn Miïịu lađ di saên

tû liïơu thûâ 2 cuêa Viïơt Nam

ặúơc ặa vađo danh muơc di saên tû

liïơu thuöơc chûúng trònh Kyâ ûâc thïị

giúâi (Memory of the World) cuêa

UNESCO Ăíy lađ sûơ kiïơn vö cuđng

yâ nghôa vúâi Thuê ăö trûúâc thïìm ăaơi

lïî 1.000 nùm Thùng Long - Hađ Nöơi

PHO “SÛÊ ĂA” ĂÖÌ SÖƠ

Bia ăaâ ăùơt taơi khu di tñch Vùn

Miïịu - Quöịc Tûê Giaâm vinh danh

tïn tuöíi nhûông ngûúđi ăöî trong caâc

kyđ thi tuýín tiïịn sô triïìu Lï vađ

Maơc Trïn möîi tíịm bia khùưc möơt

bađi vùn (bađi kyâ) bùìng chûô Haân, nöơi

dung ghi laơi lõch sûê cuêa caâc khoa

thi töí chûâc tûđ nùm 1442-1779 Coâ

82 tíịm bia tûúng ûâng vúâi 82 khoa

thi ặúơc dûơng Tíịm bia tiïịn sô ăíìu

tiïn ặúơc dûơng nùm 1484 ăúđi vua

Lï Thaânh Töng, ghi laơi lõch sûê

khoa thi nùm 1442 Tíịm bia cuöịi

cuđng ặúơc dûơng vađo nùm 1780 cho

khoa thi töí chûâc vađo nùm 1779

Coâ thïí tòm thíịy úê ăíy tïn tuöíicuêa nhiïìu danh nhín tûđng ặúơcnhùưc nhiïìu trong caâc saâch sûê ViïơtNam nhû nhađ sûê hoơc Ngö Sô Liïn -tiïịn sô nùm 1442 ăaô soaơn böơ saâchĂaơi Viïơt sûê kyâ toađn thû; nhađ baâc

hoơc Lï Quyâ Ăön - taâc giaê cuêa Ăaơi

Viïơt thöng sûê , Kiïịn vùn tiïíu luơc, Vín ăađi loaơi ngûô .; nhađ chñnh trõ,

ngoaơi giao löîi laơc Ngö Thò Nhíơmăöî tiïịn sô khoa 1775 ăaô giuâp vuaQuang Trung chiïịn thùưng quínThanh trong tríơn Ngoơc Höìi - Ăöịng

Ăa lõch sûê

Khöng chó lađ nguöìn tû liïơuphong phuâ phaên aânh möơt giaiăoaơn lõch sûê hún 300 nùm dûúâitriïìu Lï - Maơc, bia tiïịn sô Vùn Miïịucođn lađ bûâc tranh sinh ăöơng vïì viïơctuýín duơng vađ ăađo taơo nhín tađiăöơc ăaâo úê Viïơt Nam, thïí hiïơn úê tûtûúêng trõ quöịc dûơa vađo nhín tađi

Ngay úê tíịm bia ăíìu tiïn (khoa

1442) ăaô chó roô: “Hiïìn tađi lađ

nguýn khñ quöịc gia, nguýn khñ vûông thò thïị nûúâc maơnh vađ thõnh,

nguýn khñ keâm thò thïị nûúâc ýịu vađ suy, cho nïn caâc ăíịng thaânh ăïị minh vûúng khöng ai khöng chùm

lo xíy dûơng nhín tađi”

Tíịm bia nùm 1448 laơi nhùưc

“Nhín tađi ăöịi vúâi quöịc gia quan hïơríịt lúân” vađ “Phaêi coâ ăađo taơo saumúâi coâ nhín tađi” Nhiïìu tíịm biasau cuông nhùưc ăi nhùưc laơi yâ “nhíntađi lađ nguýn khñ quöịc gia”; bia caâcnùm 1556, 1604, 1703, 1763, 1772nhíịn thïm yâ “phaêi vun tröìng, böìidûúông nhín tađi”

Tûđ nhûông tíịm bia tiïịn sô, ngûúđiăúđi sau lônh höơi ặúơc nguöìn tûliïơu coâ giaâ trõ ăïí tòm hiïíu thín thïị,sûơ nghiïơp cuêa caâc sûâ thíìn ViïơtNam, cuđng möịi quan hïơ bang giaogiûôa caâc nûúâc vuđng Ăöng Bùưc AÂ.Trong söị 1.304 tiïịn sô ặúơc khùưctïn trïn 82 bia ăaâ úê Vùn Miïịu -Quöịc Tûê Giaâm coâ 225 võ tûđng ặúơccûê ăi sûâ sang Trung Quöịc vađo caâctriïìu Minh (1368-1644), triïìuThanh (1644-1911)

Mùơt khaâc, trong caâc nûúâc coâaênh hûúêng cuêa Nho giaâo nhûTrung Quöịc, Hađn Quöịc, Viïơt Namthò chó coâ Viïơt Nam coâ bia tiïịn sômang nöơi dung phaên aânh tû tûúêngchñnh trõ, triïịt hoơc, giaâo duơc khoacûê cuêa triïìu ăaơi, nhúđ ăoâ coâ thïínghiïn cûâu sûơ phaât triïín, thay ăöíicuêa Nho giaâo trong viïơc quaên lyâăíịt nûúâc cuêa caâc triïìu ăaơi úê khuvûơc thöng qua bađi vùn khùưc trïnbia

XÛÂNG TÍÌM DI SAÊN THÏỊ GIÚÂI

Giaâ trõ vađ neât ăöơc ăaâo cuêa 82bia tiïịn sô chñnh lađ nhûông bađi vùnkhùưc trïn bia Trïn thïị giúâi nhiïìunûúâc dûơng bia, nhûng chó duynhíịt bia tiïịn sô Vùn Miïịu coâ bađi kyâghi lõch sûê caâc khoa thi vađ triïịt lyâcuêa triïìu ăaơi vïì nïìn giaâo duơc vađăađo taơo, sûê duơng nhín tađi Nhûôngbađi kyâ trïn bia tiïịn sô ặúơc viïịtbùìng chûô Haân vúâi nhûông caâch viïịtkhaâc nhau, khiïịn möîi tíịm bia nhûmöơt taâc phíím thû phaâp

Nhûông bađi vùn bia nađy phíìnlúân ăïìu do nhûông danh nhín vùnhoâa, trñ thûâc lúân cuêa ăíịt nûúâc soaơn,Xem bia Tiïịn sô taơi Vùn Miïịu AÊnh: TL.

nïn vïì cú baên lađ nhûông taâc phíím

vö giaâ, goâp phíìn lađm nïn truýìn

thöịng vùn hoâa, giaâo duơc cuêa Viïơt

Nam Coâ thïí kïí ăïịn bađi kyâ ăïì tïn

tiïịn sô khoa Nhím Tuíịt (1442) do

Thín Nhín Trung (tûđng giûô chûâc

thûúơng thû böơ laơi, Ăöng caâc ăaơi

hoơc sô kiïm tïị tûêu Quöịc Thûê Giaâm)

soaơn

Trong ăoâ coâ ăoaơn “Kñnh nghô:

viïơc dûơng bia ăaâ lađ cöịt ăïí lađm cho

thõnh yâ mûu trõ cíìu hiïìn cuêa caâc

bíơc thaânh ăïị thíìn töng ặúơc lûu

truýìn maôi maôi Ăoâ chñnh lađ pheâp

lúân ăïí ređn giuôa ngûúđi ăúđi vađ lađ

ăiïìu ríịt may cho Nho hoơc” Ăoaơn

khaâc laơi nïu luíơn ăiïím “Hiïìn tađi lađ

nguýn khñ cuêa quöịc gia”, röìi laơi

ăùơt cíu hoêi “Keê sô úê chöịn trûúđng öịc

lïìu tranh, danh phíơn thíơt lađ nhoê

moơn mađ ặúơc triïìu ằnh ăïì cao ríịt

mûơc nhû thïị thò ngûúđi mang danh

keê sô phaêi troơng thín mònh mađ lo

baâo ăaâp, ăaâng phaêi nhû thïị nađo?”

Möîi tíịm bia cođn lađ möơt taâc

phíím nghïơ thuíơt ăöơc ăaâo, kïịt tinh

trñ túơ, bađn tay cuêa nhûông nhađ vùn

hoâa, thû phaâp, nghïơ nhín hađng

ăíìu Viïơt Nam caâc thúđi kyđ vađ lađ loaơi

hònh vùn baên ăùơc biïơt cuêa di saên tû

liïơu, lađm phong phuâ thïm cho thïí

loaơi cuêa kyâ ûâc thïị giúâi Tíịt caê 82

bia tiïịn sô úê Vùn Miïịu - Quöịc Tûê

Giaâm ăïìu ặúơc chïị taâc theo cuđng

möơt phong caâch: bia deơp, traân

cong, hònh vođm

Caâc tíịm bia ặúơc ăùơt trïn lûng

ruđa, ruđa cuông ặúơc taơo daâng theo

möơt phong caâch chung: to, ăíơm vađ

chùưc khoêe Trang trñ trïn bia ríịt ăa

daơng, phaên aânh sûơ phaât triïín hònh

tûúơng nghïơ thuíơt theo thúđi gian,

nhúđ ăoâ hiïíu ặúơc lõch sûê phaât triïín

myô thuíơt cuêa Viïơt Nam tûđ thïị kyê

15 -18 Ăíy ặúơc coi lađ nhûông bùìng

chûâng söịng ăöơng cuêa trñ túơ vađ

bađn tay kheâo leâo cuêa nhûông nghïơ

nhín Viïơt Nam

Cho ăïịn nay bia tiïịn sô Vùn

Miïịu víîn lađ nhûông baên göịc duy

nhíịt ặúơc lûu giûô taơi chöî, liïn tuơc

kïí tûđ khi ặúơc dûơng; phíìn lúân caâc

hoa vùn vađ vùn tûơ cođn roô, coâ khaê

nùng ăoơc ặúơc Caâc bađi vùn bia

cho biïịt roô ngađy thaâng dûơng bia,

tïn cuêa ngûúđi soaơn vùn bia, ngûúđidûơng bia Chûô viïịt trïn bia, caâchoa vùn trang trñ cuđng phong caâchtaơo daâng bia, ruđa ăïìu mang díịu íịncuêa thúđi ăaơi saên sinh ra chuâng

Ăiïìu nađy khùỉng ắnh tñnh xaâcthûơc, nguýn baên, duy nhíịt cuêa tûliïơu - nhûông tiïu chñ quan troơngmađ chûúng trònh Kyâ ûâc thïị giúâi ăùơt

ra

Ngađy nay bia tiïịn sô taơi VùnMiïịu - Quöịc Tûê Giaâm víîn coâ sûâc

huât maơnh meô ăöịi vúâi caâc hoơc giaê,

du khaâch, chñnh khaâch trong vađngoađi nûúâc Hùìng ngađy, du khaâchtrong vađ ngoađi nûúâc ăïịn chiïmngûúông, tòm hiïíu vïì chïị ăöơ tuýínchoơn vađ ăađo taơo nhín tađi, sûê duơnghiïìn tađi, quan ăiïím vïì giaâo duơccuêa ngûúđi Viïơt Nam xûa Ríịtnhiïìu nguýn thuê quöịc gia, chñnhkhaâch quan troơng cuêa caâc nûúâctrïn thïị giúâi ăaô ăïịn ăíy vađ ăaânhgiaâ cao giaâ trõ vađ yâ nghôa cuêa

Du khaâch thùm quan bia Tiïịn sô taơi Vùn Miïịu.

Khu nhađ bia Tiïịn sô.

MUĐA

hoa gaơo

Töi quen em vađo thaâng ba nùm íịy, dûúâi göịc gaơo

giađ Thaâng ba dûúâi nùưng xuín trong vùưt, hoa

gaơo núê bung nhû ăađn dúi lûêa, chaây ăoê caê cađnh

keâo em vïì vúâi tuöíi thú trïn ăíịt Hoa Lû Núi íịy chõ

em em hay chúi dûúâi taân gaơo phña ăíìu lađng dûúâi

chín nuâi ăaâ Em cûâ ngoâng chúđ ăađn chim saâo keâo vïì

sađ xuöịng cađnh gaơo cao choât voât kia nghiïng ngoâ róa

möí Nhûông böng gaơo núê maôn kyđ ruơng xuöịng Em

nhùơt böng gaơo ruơng xïịp vođng röìi chõ em cuđng maêi

mï chúi vúâi sùưc ăoê rûơc rúô cho ăïịn khi nghe tiïịng meơ

goơi vïì Lûâa tuöíi em khöng giađu coâ ăöì chúi nhû thúđi

nay, nhûng víîn tòm ặúơc caâi ăïí chúi víơy nïn böng

gaơo duđ chó lađ thûâ rúi ruơng cuông trúê thađnh kyê niïơm

chûâa ăíìy höìn qú

Böng gaơo nhùơt trong líìn gùơp gúô íịy em ăaô giûô cho

ăïịn khi thím hïịt caânh Chúđ sùưc ăoê cuöịi cuđng úê chín

caânh hoa phai hïịt, em ăem hoa chön úê goâc vûúđn rau

caơnh nhađ ùn cú quan röìi laơi lùơng leô chúđ muđa hoa gaơo

nùm sau

Söị phíơn ăaô gùưn boâ chuâng töi laơi Nhûng thúđi buöíi

chiïịn tranh möîi líìn sú taân lađ laơi möơt líìn vađo síu

trong nuâi Coâ nhûông nùm xuín ăïịn, nhúâ muđa hoa

gaơo, chuâng töi laơi cuđng nhau nhòn vïì phña Ăöìng Bíím

nuâi Voi núi göịc gaơo giađ ặâng cö ăún bïn ặúđng Laơi

cuđng nghô hïịt chiïịn tranh nhíịt ắnh seô tòm vïì núi íịy

vađo ăuâng muđa hoa gaơo ăïí nhúâ laơi nhûông gò ăaô qua

Röìi chiïịn tranh cuông qua ăi, chuâng töi cuđng trúê

vïì thađnh phöị sûêa sang laơi cùn höơ tíơp thïí chíơt chöơi,

lađm viïơc, nuöi con, lo cho chuâng ùn hoơc, lo tòm viïơc

lađm thïm ăïí aâo quíìn con ặúơc lađnh lùơn Hoâa ra

trong chiïịn tranh gian khöí con ngûúđi ta laơi dïî mú

möơng Sau mûúđi míịy nùm trúđi rúđi núi sú taân mađ nađoăaô coâ möơt líìn chuâng töi trúê vïì ặúơc dûúâi göịc gaơonùm xûa duđ chó caâch núi úê coâ saâu baêy cíy söị Thïịăíịy, hođa bònh coâ caâi vûúâng bíơn cuêa hođa bònh, cöngviïơc cûâ nhû dođng nûúâc vö tû chaêy, töi nhû caâi maâyăaô ăoâng síơp cíìu dao ăiïơn, cûâ thïị mađ síìm síơp chaơy.Ăïịn luâc ngííng mùơt lïn nhòn nhau maâi ăíìu ăiïím baơcmúâi biïịt lađ mònh ăaô giađ Cöng viïơc vađ thúđi gian ăaôhuđa nhau vùưt kiïơt sûâc lûơc vađ caêm xuâc söịng

Ăïịn luâc em lím troơng bïơnh, chuâng töi múâi laơingöìi bïn nhau lùưng nhúâ vïì nùm thaâng ăaô qua, nhúâgöịc gaơo giađ cö ăún ngaâi nguê quanh nùm, chó ăïịnthaâng ba múâi thûâc giíịc saâng ăoê möơt vuđng trúđi Nhúâvïì göịc gaơo tuöíi thú bïn ghïình ăaâ ăíịt Hoa Lû, tûđngađy ăi xa chûa líìn trúê laơi, mađ giúđ ăíy thò khöng cođn

cú höơi nûôa Duđ mïơt moêi em víîn cöị móm cûúđi mú höìnoâi vïì sùưc hoa vïì muđa xuín, vïì möơt khöng gian vônhcûêu

Em ra ăi vađo cuöịi muđa hoa gaơo, khi caânhhoa cuöịi cuđng truât hïịt sùưc ăoê lùơng leôtrúê vïì lođng ăíịt Töi

ngú ngaâc nhòn trúđixanh vö ắnhmađ lođng bíngkhuíng nhúâböng hoa gaơonùm xûa, chuâng ăangbíơp buđng chaây lïn

ĂÖNG NGAĐN

“Mònh ăi möơt nûêa höìn töi chïịt Möơt nûêa

bú vú giûôa coôi ăúđi”

Trong tím tûúêng phíìn ăöng

ngûúđi Viïơt xûa cuông nhû nay,

Tïịt lađ möơt thúđi gian ăaânh díịu

sûơ chuýín giao giûôa cuô vađ múâi, lađ

thúđi ăiïím ăoađn tuơ gia ằnh, ăöìng thúđi

lađ dõp taơm ngûđng moơi hoaơt ăöơng

trong vađi ngađy ăïí nghó ngúi vađ giaêi

trñ

Trong nhûông ngađy thiïng liïng

ăíìu nùm múâi, moơi ngûúđi cuông taơm

gaâc qua möơt bïn moơi víịt vaê lo íu,

caâc toan tñnh thûúđng nhíơt, ăïí ăi thùm

viïịng nhau, chuâc nhau nhûông lúđi töịt

ăeơp, cuđng nhau uöịng rûúơu, ùn baânh,

mûât, ăaânh cúđ, ăúđn ca, xûúâng haât,

trong ăoâ coâ thuâ chúi Bađi Chođi cûơc kyđ

híịp díîn vađ ríịt phöí biïịn úê miïìn

Trung

TÛĐ HÖ BAĐI CHOĐI

Löịi chúi bađi chođi gíìn giöịng caâch

chúi lö tö trong Nam Böơ

Bađi cuêa trođ chúi nađy göìm 30 laâ

con, lađm bùìng theê tre, dađi baêy phín

rûúôi vađ hai phín rûúôi bïì ngang- trïn

coâ veô hònh aênh tûúơng trûng phuđ húơp

vúâi tïn con bađi Chođi ặúơc lúơp bùìng

laâ, coâ tíịt caê 10 caâi dađnh cho nhûông

ngûúđi tham dûơ cuöơc chúi, möîi ngûúđi

hoùơc vađi ba ngûúđi ngöìi trong möơt

chođi

Trûúâc khi bùưt ăíìu, ngûúđi tham dûơ

ăoâng möơt khoaên tiïìn tuyđ theo quy

ắnh vađ bađi ặúơc chia cho möîi ngûúđi

ba laâ Riïng ngûúđi “hö” bađi chođi - goơi

lađ anh Hiïơu - giûô nguýn möơt böơ bađi

Ăïí múê ăíìu, anh Hiïơu thûúđng rao

trûúâc vađi cíu thú, chùỉng haơn nhû:

Gioâ Xuín phaêng phíịt ngoơn tre

Hai bïn cö baâc lùưng nghe Bađi chođi

Khi moơi ngûúđi ăaô ýn võ, anh bùưtăíìu ruât tûđng laâ bađi vađ hö to bùìngnhûông cíu thú luơc baât Thñ duơ nhû khiruât ra laâ bađi “nhûât trođ” (coâ hònh möơtngûúđi hoơc trođ) thò anh cíịt tiïịng ngímnga:

Ăi ăíu cùưp saâch ăi hoađi Cûê nhín chùỉng thíịy tuâ tađi cuông khöng

Ai coâ laâ bađi nađy thò ăaânh vađochiïịc moô treo trong chođi, anh Hiïơucho ngûúđi ăem laâ “ nhûât trođ” ăïịn giaovađ ngûúđi ăoâ ăaô ặúơc möơt ăöi Chođinađo coâ ặúơc ba ăöi trûúâc thò thùưngcuöơc Ngûúđi thùưng ăaânh nhûông tiïịngmoô baâo hiïơu cho moơi ngûúđi biïịt

Thuâ chúi Bađi chođi khöng quantroơng chuýơn ặúơc, thua mađ thuâ võ úê

chöî thûúêng thûâc nhûông cíu hö tríìmböíng, nhõp nhađng, du dûúng nhûnghe, ăoơc thú Anh Hiïơu gioêi thûúđngsang taâc ra nhiïìu cíu thú luơc baât ríịthay vađ laơi kheâo leâo hö möơt caâchchíơm raôi khiïịn cho ngûúđi nghe höìihöơp chúđ ăúơi röìi ăoaân giađ ăoaân non ăoâlađ con bađi gò

Chñnh vò víơy xûa kia nhiïìu ngûúđinhúđ tađi hö bađi chođi duýn daâng híịpdíîn mađ ặúơc nöíi tiïịng khùưp lađng,thíơm chñ khùưp vuđng Tûđ möơt anhHiïơu hö tûđng cíu ngùưn, ăïịn nhiïìungûúđi cuđng phöịi húơp hö nhûông cíudađi coâ nhiïìu nhín víơt nhû Öng Xaô -Bađ Ăöơi, Quan Cöng phuơc HúDung

ĂÏỊN CA KÕCH BAĐI CHOĐI

Theo nhiïìu nhađ nghiïn cûâu thò

Baøi choøi

MÖN NGHÏƠ THUÍƠT DÍN GIAN ĂÙƠC SÙƯC

CÍÌN BAÊO TÖÌN VAĐ PHAÂT HUY

GS.TS TRÍÌN VÙN KHÏ

GS.TS Tríìn Vùn Khï vađ caâc nghïơ sô Bađi chođi Quaêng Nam.

Bađi Chođi ra ăúđi Ăíìu tiïn caâc nghïơ

nhín diïîn trïn chiïịu traêi dûúâi ăíịt cođn

ngûúđi nghe thò ngöìi, ặâng xung

quanh, nhûng vïì sau caâc nghïơ nhín

ngöìi trïn möơt dađn göî dûơng cao (nïn

ngûúđi trong giúâi thûúđng noâi rùìng Bađi

chođi ăaô tûđ ăíịt lïn giađn) röìi phaât triïín

lïn thađnh sín khíịu chuýn nghiïơp

khaâ nhanh búêi ặúơc nhín dín ýu

thñch

Bađi baên vađ lađn ăiïơu cuêa ca kõch

bađi chođi göìm caâc ăiïơu Xuín nûô,

Xađng xï, Cöí baên, Höì quaêng vađ díìn

díìn ặúơc böí xung caâc ăiïơu haât ru,

ăiïơu lyâ, hođ khoan, noâi lña, hođ cheđo

thuýìn Lúđi haât lađ nhûông bađi thú böịn

chûô theo ăiïơu veđ vađ nhiïìu nhûât lađ thú

luơc baât, khöng coâ neât nhaơc cöị ắnh

mađ tuyđ theo thanh gioơng cuêa cíu thú

Vïì tiïịt tíịu, chó coâ nhõp ăïìu ăùơn

hay nhõp ba boê möơt nhõp, nhûng cuông

coâ thïí biïịn tíịu Nhaơc cuơ phuơ hoaơ luâc

ăíìu chó coâ ăúđn nhõ vađ sanh sûâa (lađ

hai maênh tre chuöịt nhoơn hai ăíìu

cíìm trong möơt tay, ím thanh chaơm

vađo nhau nghe nhû tiïịng ve kïu),

sau thïm ăúđn nguýơt, öịng saâo vađ

sinh tiïìn

Ăiïím ăöơc ăaâo nhíịt cuêa ca kõch

bađi chođi cöí, cođn goơi lađ “bađi chođi

chiïịu” (diïîn trïn chiïịc chiïịu) lađ möơt

diïîn viïn coâ thïí thuê möơt luâc nhiïìu

vai, cuđng vúâi vađi nhaơc cuơ thö sú phuơ

hoaơ mađ ăuê sûâc löi cuöịn khaân thñnh

giaê thñch thuâ theo doôi (Caâch biïíu

diïîn nađy úê Chíu AÂ chó coâ thïí loaơi

Pansori cuêa Triïìu tiïn vúâi diïîn viïn

thuê nhiïìu vai caê nam líîn nûô, giađ líîn

treê, ặúơc sûơ phuơ hoaơ cuêa möơt tröịng

puk)

ĂÖÍI MÚÂI HAY CAÊI LÛÚNG

HOAÂ?

Sau nùm 1954, möơt söị nghïơ

nhín úê LK5 tíơp kïịt ra miïìn Bùưc vađ tûđ

Hađ Nöơi ăaô hònh thađnh Ăoađn ca kõch

Bađi Chođi LK5 Theo tû liïơu lõch sûê thò,

Ăoađn nađy luâc ăíìu göìm 13 nghïơ sô, 4

nhaơc cöng cuđng hai nhađ viïịt kõch lađ

Nguýîn Tûúđng Nhíîn vađ Ngö Quang

Thùưng, khi trònh diïîn taơi cûêa tíơp kïịt

Síìm Sún kõch baên “Trûúâc giúđ taơm

biïơt” diïîn ăuâng theo phong caâch bađi

chođi cöí, ăaô ríịt ặúơc hoan nghïnh

Tiïịp theo, ăoađn thûúđng xuýn giúâi

thiïơu nhûông vúê múâi tûđ vúê “Thoaơi

Khanh Chíu Tuíịn” ăïịn “Tiïịng Síịm

kõch chim cheđo beêo”, “Tríìn QuöịcToaên ra quín”, “Dûúng Vín Nga”

Ăïịn nùm 1980, nhín Höơi thaêo khoahoơc vïì Bađi Chođi töí chûâc taơi ThuíơnHaêi, Ăoađn ca kõch Bađi chođi ThuíơnHaêi (tiïìn thín lađ Ăoađn ca kõch Bađichođi LK5) giúâi thiïơu vúê “Ăöi mùưt biïncûúng” quy tuơ lûơc lûúơng huđng híơugöìm ăaơo diïîn, sang taâc ím nhaơc,trang trñ sín khíịu, chó ăaơo nghïơthuíơt coâ tïn tuöíi, cuđng vúâi dađn nhaơcquy mö nhû ăúđn nhõ, ăúđn nguýơt,saâo, sanh sûâa, tröịng, laơi coâ thïm ăúđnbíìu, ăúđn tranh, tam thíơp luơc, violon,cello, organ

Tuy coâ nhiïìu ăiïím múâi nhû víơy,nhûng khi xem töi nhíơn thíịy vúê diïînăaô bõ míịt hïịt phong caâch vađ tû tûúêngcuêa ca kõch Bađi chođi truýìn thöịng

Quaê thíơt, ăoâ khöng thïí goơi lađ ăöíi múâimađ ăuâng ra lađ caêi lûúng hoaâ ca kõchbađi chođi

Viïơc tòm tođi, saâng taơo cho caâc böơmön nghïơ thuíơt cöí coâ ặúơc möơt hònhthûâc múâi, möơt húi thúê múâi luön lađăiïìu ăaâng trín troơng vađ cíìn ặúơcuêng höơ Tuy nhiïn, ăiïìu quan troơnglađ trong khi tòm caâch phaât triïín möơtböơ mön nghïơ thuíơt dín gian thòkhöng nïn lađm cho noâ bõ biïịn chíịt

ca kõch coâ ngím thú theo ăiïơu xuín,ăiïơu ai, húi Quaêng (húi Quaêng trongnhaơc tađi tûê cuông chñnh lađ húi xaâ trongchíìu vùn) Ăíy lađ ăiïìu hoađn toađn coâthïí chíịp nhíơn ặúơc, búêi nïịu sûê duơnglađn ăiïơu cuêa nhûông böơ mön nghïơthuíơt trong vuđng miïìn ăïí ăem vađotheo ăuâng nhõp ăiïơu vađ tiïịt tíịu cuêabađi chođi thò seô cađng lađm cho phongphuâ thïm

Töi xuâc ăöơng khi thíịy ăiïìu mònhvíîn mong ûúâc baêo töìn vöịn cöí mađkhöng nïơ cöí, saâng taâc múâi mađ khöng

bõ Íu hoaâ, ngoaơi lai, víîn cođn ăíơm ăađbaên sùưc dín töơc nay ăaô coâ ngûúđi

chûa thíơt hoađn chónh nhûng ăíy lađmöơt hûúâng ăi coâ nhiïìu hûâa heơn ăaơtkïịt quaê töịt

Nghïơ thuíơt Pansori Hađn Quöịccuông tûđng coâ thúđi gian bõ moơi ngûúđiqún laông vò cho lađ löîi thúđi, nhûng vïìsau taơi Hađn Quöịc ăaô thađnh líơp möơtuyê ban nghiïn cûâu síu vïì böơ mönnađy, nhúđ víơy ặúơc thïị giúâi biïịt ăïịnröơng raôi vađ thûđa nhíơn ăíy lađ loaơi ăaơi

ca kõch vúâi möơt diïîn viïn Ca kõch bađichođi cuêa chuâng ta cuông khöng hïìthua keâm vïì mùơt nghïơ thuíơt, víơy mađtiïịc thay laơi khöng coâ may mùưn nhûPansori!

Töi nhúâ laơi trûúâc ăíy úê tónh Nghôa

- Bònh coâ möơt nghïơ sô Bađi chođi tïnMai, chó vúâi möơt chiïịc khùn vùưt vai vađcíy quaơt trïn tay, möơt mònh ăoângnhiïìu vai diïîn xuíịt tuöìng ThoaơiKhanh - Chíu Tuíịn hïịt sûâc tađi tònh,khiïịn töi ngöìi xem say mï suöịt nûêagiúđ ăöìng höì mađ xuâc ăöơng vö cuđng.Roô rađng, nïịu chuâng ta cöị cöng ăíìu

tû, ăađo taơo ặúơc nhûông nghïơ sô treêăïí biïíu diïîn thuíìn thuơc nghïơ thuíơtBađi chođi thò cuông coâ thïí thu huât ặúơcngûúđi thûúêng laôm cuông nhû ặa ragiúâi thiïơu vúâi baơn beđ quöịc tïị Tûđ ăoâtrong nûúâc seô coâ ặúơc sûơ quan tímhún ăïí ăem laơi sûâc söịng cho ca kõchBađi chođi ặúơc höìi sinh ăuâng vúâi giaâ trõböơ mön nghïơ thuíơt ăùơc sùưc mađ chaöng ăïí laơi nïịu khöng, ăïịn luâc nađoăoâ Bađi chođi bõ mai möơt thò seô lađ möơtăiïìu vö cuđng ăaâng tiïịc

Tûđ suy nghô ăoâ, mađ töi ríịt mûđngkhi nghe tin Böơ Vùn hoaâ Thïí thao vađ

Du lõch ăaô ăíìu tû cho Trung tímNghiïn cûâu Baêo töìn vađ Phaât huy Vùnhoaâ Dín töơc cuđng Cuơc Nghïơ thuíơtBiïíu diïîn thûơc hiïơn thađnh cöng “Dûơaân sín khíịu hoơc ặúđng vïì Bađi Chođi”

úê möơt söị ắa phûúng miïìn Trung vađăang phuơc höìi nghïơ thuíơt Bađi chođitrïn miïìn Bùưc Búêi theo tû liïơu lõch sûêthò Bađi chođi ăaô phaât triïín trïn miïìnBùưc 20 nùm (tûđ 1955 ăïịn 1975) ríịtnhiïìu ngûúđi miïìn Bùưc ăaô haât Bađichođi vađ nhín dín miïìn Bùưc cuông ríịtýu thñch böơ mön nghïơ thuíơt díngian ăùơc sùưc nađy Dô nhiïn Bađi chođi úêmiïìn Trung phaêi phaât triïín nhanhhún nûôa ăïí ăuê sûâc lan toaê khùưp ăíịtnûúâc, ăoâ lađ ûúâc nguýơn cuêa töi

Tûđ líu töi ăaô coâ ûúâc muöịn ặúơc

biïịt nhiïìu hún möơt chuât vïì ắa

linh ăïị vûúng vađ con ngûúđi

Thanh Hoâa ăïí trín troơng vađ caêm

phuơc hún, ăïí coâ möơt ăöơng lûơc lúân

-nhoê nađo ăoâ thuâc ăííy tím trñ vađ cíu

chûô cuêa töi - viïịt ặúơc möơt vùn phíím

nađo ăoâ cho ăíịt dûđa Bùưc xûâ Thanh

nađy

“Söng Maô gíìm lïn khuâc ăöơc

hađnh” - Töi ăaô coâ túâi 2 líìn ặúơc ăoơc

cíu thú nađy cuêa Nhađ thú Quang

Duông cho Chûúng trònh “Tiïịng thú”

cuêa buöíi phaât thanh Vùn nghïơ Ăađi

Tiïịng noâi Viïơt Nam

Töi laơi ăaô tûđng ăoơc lúđi bònh cho böơ

phim khoa hoơc nghiïn cûâu ím nhaơc

cuêa nhaơc sô Ăùơng Hoađnh Loan,

nguýn Phoâ Viïơn trûúêng Viïơn ím

nhaơc Viïơt Nam - coâ tûơa ăïì “Hođ ăođ

doơc söng Maô” Díịu íịn trong töi lađ

dođng chaêy maơnh meô boơt trùưng, nöîi

buöìn ăïịn mïnh mang phaêi bíơt lïn

thađnh gioơng hođ, thađnh thanh ím

chöịng laơi sûơ ăún ăöơc cuêa con thuýìn

vađ con ngûúđi trïn suöịt chiïìu dađingađy ăïm lađ nûúâc

Thín sinh töi - Nhađ thú, Kõch sô

Lï Ăaơi Thanh ăaô úê ắa dû cíìu HađmRöìng nhûông ngađy khaâng chiïịnchöịng Phaâp vađ caê nhûông nùm bomMyô, ăïí coâ ặúơc:

“Söng Maô úi, töi gùơp laơi em röìi Dođng söng xanh xûa quen

biïịt töi”

Trûúâc khi míịt (1996), öng böîngbaêo chuâng töi: qú Töí mònh trongThanh Hoâa ăoâ - Xuín Lam, ThoơXuín nhûng ăúđi Cuơ thò ăaô dúđi qú,khöng coâ ghi cheâp gò - ăïịn chuâng töithò cûâ ghi vađo lyâ lõch: núi sinh - HaêiPhođng, vađ ngíy thú hiïíu ăoâ ăaô lađqú quaân!

Víơy thò nhûông ngađy ăi nađy lađ

hađnh hûúng vïì ăíịt Töí röìi! - Töichuíín bõ cho mònh yâ thûâc vađ tímtraơng ăoâ vúâi möơt sûơ haâo hûâc hiïịm coâ

võ vûđa chaât ăùưng laơi maât ngoơt cuêa raumaâ caê rïî rûêa vöơi vađo nûúâc söng Maôngađy ăaơn bom Kyâ ûâc íịy vûđa síuvûđa hađo traâng ặúơc uê giûô trong caâingheđo khoâ, gian lao, duông caêm.Caâc ăöìng nghiïơp vùn hoâa, khaêocöí, baêo tađng, caâc caân böơ - nhín viïn

úê nhûông núi chuâng töi ăïịn - do ặúơcbiïịt trûúâc vïì muơc ăñch cuêa chuýịn ăi,nïn ăaô ăoân tiïịp vađ taơo ăiïìu kiïơnthuíơn lúơi cho chuâng töi ặúơc tiïịp cíơnvúâi möơt phíìn nöíi cuêa möơt bïì díìytruýìn thöịng ăïị vûúng, vùn hoâa, vađtím linh Chíịt liïơu “nöíi” ăoâ tuy khiïmtöịn nhûng tûơ thín seô lađ phíìn chòmsíu, lađm töí trong tím thûâc vađ yâ ắnhsaâng taơo cuêa möîi chuâng töi (Nhađ viïịtkõch Lï Duy Haơnh cuêa Tp Höì ChñMinh lađ ngûúđi ăöìng hađnh)

AÂn töôïng

VUA LÏ DUƠ TÖNG - taơo cho töi

möơt suy ngíîm mïnh mang vïì cuöơc

ăúđi vađ sûơ nghiïơp cuêa võ Vua hiïìn Dín

ýu nađy Cođn nhúâ lađ nhiïìu ngađy

thaâng trûúâc, caâc híơu dúơ cuêa dođng

töơc hoơ Lï, caâc nhađ khoa hoơc vađ nhín

dín - ăaô taơo nïn möơt cuöơc tranh luíơn

khaâ ríìm röơ vïì viïơc hoađn taâng Ngađi

Ngûơ nhû thïị nađo, úê ắa ăiïím nađo lađ

húơp nhíịt giûôa ûúâc muöịn khaâc nhau

cuêa ñt ra lađ 2 xaô (!) liïìn kïì Röìi cuöịi

cuđng lađ phûúng aân cuêa Nhađ nûúâc

theo nghi lïî vađ trònh tûơ cíịp Quöịc gia

Rûúâc, ăoân hađi cöịt Ngađi Ngûơ thíơt uy

nghi vúâi laônh ăaơo caâc cíịp tham gia,

caâc Quöịc sû, thiïơn nam - tñn nûô; laơi ăi

theo con ặúđng múâi múê ăeơp ăeô

mang tïn Chuê tõch Höì Chñ Minh röìi

múâi reô xuöịng

Nö nûâc vađ thađnh kñnh vò ăíy “nhû

lađ” líìn ăíìu ặúơc thíịy hađi cöịt thíơt cuêa

möơt Ăïị vûúng phong kiïịn; hoađn taâng

cöng khai coâ ngađn ngûúđi chûâng kiïịn,

coâ nghi lïî nghiïm trang vađ coâ caê sûơ

hiïơn diïơn cuêa khöng ñt ngûúđi dín

nhiïìu ắa phûúng, cuđng vúâi caâc chi

ngađnh híơu dúơ hoơ Lï

Nghe noâi nhiïìu ăiïìu nghe noâi

vúâi nhûông lúđi töịt ăeơp

Töi uê úê trong yâ nghô, trong síu

thùỉm tònh caêm nhûông dûô liïơu thöng

tin ăoâ - ăïí ăïịn khu lùng möơ tûúng lai

cuêa Ăûâc Lï Duơ Töng

Vađ maônh liïơt ăïịn bađng hoađng

khi xe dûđng baânh úê núi íịy, vúâi nhûông

gò mađ höm nay cođn ăún giaên hiïơn ra

trong quaâ trònh xíy dûơng ăang thûơc

thi

Möơt khu ăíịt gođ lúân ặúơc uêi líịp;

möơt maâi che lúân ăùơt bađn thúđ; möơt

ặúđng laât bï töng miïịng lúân ăïí vađo

lađm lïî, möơt bađn hûúng nhoê hún Vađ

phíìn möơ ăang ặúơc xíy phíìn nöíi

lïn

Nïịu bõ aênh hûúêng búêi caâc phim

chiïịu cuêa nûúâc ngoađi khi vúâi cöng

viïơc tûúng tûơ thò ăoâ chùưc chùưn lađ möơt

“ăaơi caênh” ăöng lñnh gaâc cíịm vïơ,

nhiïìu ngûúđi lađm viïơc vađ lao ăöơng khöí

sai, ăíịt - ăaâ chíịt thađnh nuâi cao

thò “toađn caênh” mađ töi thíịy úê ăíy

khöng phaêi lađ víơy Coâ thïí vađi tuíìn

trûúâc ăoâ thò ăöng ngûúđi hún, maây

moâc phûúng tiïơn lúân hún, ríìm röơ vađ

“tiïịt tíịu” hún, cođn luâc nađy - sûơ bònh

lùơng ăang ngûơ trõ, möơt söị thúơ xíy

khöng ăöng lùưm ăang höì vûôa, tay

bay xïịp tûđng hađng gaơch lađm nïnchiïìu cao, chiïìu ngang doơc cuêaphíìn möơ

Trong tûúng lai thò khöng thïíkhaâc lađ núi ăíy seô hònh thađnh möơtkhu lùng tíím, seô coâ Röìng chíìu,Nghï ăoân, seô lađ ăaâ laât thïìm nïìn, cöơttruơ, maâi ăao cong, .vađ cíy xanh lađăiïìu khöng thïí thiïịu; vađ chùưc chùưnkhöng gian xung quanh phaêi múêröơng, ặúđng phaêi laât, coâ bïịn baôi ăíơu

xe, coâ quaân xaâ cho khaâch viïịng, röìilûơc lûúơng baêo vïơ, baân veâ, hûúâng díînchùưc phaêi caê trùm ngûúđi; thïm ăoâ lađhûúng hoa vađng nïịn, lađ söí vađngcöng ặâc goâp tím lûơc cho truđng tutön taơo

Töi chúđ ăïịn ngađy ăoâ ăïí trúê laơi

Cođn höm nay, töi - möơt híơu dúơ hoơ

Lï tûơ vïì ăïí nhíơn Töí thò cûâ coâ chuâtbuđi nguđi suy ngíîm: Sao laơi coâ möơtcuöơc ăúđi Vua “long ăong” nhû víơysuöịt ngíìn íịy nùm trúđi?! Dín gianvíîn truýìn nhau cíu: Vua saâng - Töitrung Trïn ngai vađng cuêa mònh, Ăûâc

Lï Duơ Töng ăaô lađm ặúơc bao ăiïìu ăïíbaêo vïơ mònh, traânh ặúơc nhûông phín

ly chiïịm ăoaơt cuêa hoơ Trõnh thuúê íịy.Ngađi Ngûơ cođn ặúơc gùưn vúâi líơp ngûô:Vua hiïìn - Dín ýu!

Chuât chaơnh lođng nhen túâi: Vuacođn víơy - huöịng höì !

CÖỊ ĂÖ LAM KINH

Khöng hïì coâ caêm giaâc vïì sûơ laôngqún nađo ăoâ úê ăíy duđ ăaô lađ hún 6 thïịkyê Thíơt choaâng ngúơp trûúâc sûơ kyđ vôcuêa khöng gian lúân lao vađ qui mö töíchûâc, sùưp ăùơt trong kiïịn truâc Nhûôngcon ặúđng múâi lađm ngang doơc, saơchăeơp dïî ặa chín ngûúđi ăïịn vúâi tûđngphña cuêa Cöị ăö ặúơc nuâp dûúâi boângxanh cuêa nhûông hađng cíy cöí thuơ, vađlúân - nhoê khaâc nhau, vûđa thín göî,vûđa díy leo taơo ra caêm giaâc xûa cuôhíịp díîn

Möơt hađo nûúâc lúân, möơt cíy cíìubùưc qua, nhûông baêng hiïơu chûô ăaâ,vađ giïịng nûúâc xûa - to nhû caâi aolađng ặúơc “bo” bùìng ăaâ taêng vúâi sûơchuê yâ ăïí laơi möơt maêng nhûông khöịi ăaâPhíìn möơ tûúêng niïơm Lï Thaâi Töí.

NSÛT Lï Chûâc bïn chín bia ăaâ Vônh Lùng.

míìu síîm níu tûđ thuúê khai nguýn

-taơo ra möơt íịn tûúơng cuêa “caâi nhòn”

Díịu tñch khu chñnh ăiïơn thíơt lúân,

ngay ngùưn trûúâc möơt sín chíìu röơng

Nhûông chín truơ ăaâ síîm míìu cođn ăoâ

cho ta möơt tûúêng tûúơng nïịu tûđ ăoâ

nhûông cöơt göî nguýn cíy ặúơc dûơng

lïn thađnh cung líìu Chñnh phuê - chùưc

phaêi lúân vađ uy nghi, xûâng vúâi möơt thúđi

oanh liïơt voô cöng vùn trõ

Coâ möơt kïị hoaơch truđng tu lúân,

nay ăaô hoađn thađnh möơt nûêa taơo nïn

khu “thaâi miïịu” ăeơp ăeô úê phña sau,

trong ăoâ ăaô kõp khoâi hûúng cho caâc

khai quöịc cöng thíìn, caâc anh huđng

duông tûúâng nhû Lï Lai, Nguýîn

Traôi

Síu vađo tím trñ töi lađ “Cíy ăa thõ”

cöí thuơ vúâi daâng veê kyđ bñ vađ nhûông lúđi

giúâi thiïơu vïì haơt ăa núê úê trong höịc

cuêa thõ mađ thađnh cíy ăa öm phuê líịy

thõ úê trong böơ rïî trùm nùm cuêa mònh

vúâi díịu tñch thín thõ cođn ăoâ

Caêm giaâc nhû höìn ngûúđi baêng

laêng ăíu ăíy taơo nïn sûơ tríìm mùơc uy

nghiïm, húi “liïu trai” möơt chuât

Phíìn möơ tûúêng niïơm Ăûâc Thaâi

Töí lúân mađ giaên dõ vúâi möơt khöịi trođn löơ

thiïn coê xanh moơc tûúi töịt xen hađng

linh víơt ăaâ chíìu, voi quò ngaơo nghïî

Oai phong cho möơt Vûúng triïìu

líîy lûđng cuêa 10 nùm khaâng chiïịn

bònh Ngö vađ thíịy tiïịc cho viïơc giïịt

caâc cöng thíìn, vađ nhíịt lađ möơt “thaêm

aân Lïơ Chi viïn” sau ăoâ vúâi aân tru di

ba hoơ Nguýîn Traôi, Nguýîn Thõ Löơ,

ăíìy oan traâi!

“Viïơc Nhín Nghôa cöịt úê ýn dín”

- Chín lyâ ăoâ tûđ ăíy mađ coâ trong sûơ

íịp uê cuêa chiïịn lûúơc “tríơn ắa lođngdín” cuêa Quan Nhíơp nöơi hađnh khiïínNguýîn Traôi - ÛÂc Trai ăaơi phu (ăïíhađng trùm nùm sau Höì Chñ Minh gòngiûô, noi theo vađ phaât triïín trong kïịsaâch “ăaơi ăoađn kïịt dín töơc”)

Lam Sún - Lam kinh vaâng víịtoai phong möơt triïìu Lï líîy lûđng, cûâbíng khuíng trong töi

Thi nhín thiïn tađi ÛÂc Trai Nguýîn Traôi ăaô tím sûơ ăöìng sađngmađ “buât” cho 7 nùm sûơ nghiïơp cuêaNhađ Höì Quyâ Ly

-Töi nhúâ lađ ngûúđi hoơ Höì nađymuöịn, ríịt muöịn ặúơc Ăaơi Viïơt tachíịp nhíơn ăïí öng coi nûúâc ta lađ qúhûúng thûâ hai Nhûng “Duơc töịc bíịtăaơt”, sûơ khùưc nghiïơt cuêa öng cho duđcoâ ăiïìu ăaơt ăïịn hiïín cöng thò cuôngsúâm kïịt thuâc möơt caâch bi thaêm

Khu nöơi thađnh quaê thûơc mïnhmöng: möơt chiïìu 1000m, möơt chiïìu900m vúâi caâc cöíng vođm ăaâ cuöịntûđng khöịi lúân xïịp chöìng lïn nhau

Bïn ngoađi lađ ăaâ khöịi, röìi caê möơt con

ăï lúân, mùơt röơng bùìng ăíịt coâ chiïìucao tûúng ûâng; xa hún lađ hađo nûúâcsíu - thađnh cao, hađo síu lađ ăíy! Ăíìuthïị kó XV, chùưc lađ kyđ vô; víơy mađ ăaôphaêi hoađn tíịt trong 3 thaâng Ăoaânchùưc lađ ăïí coâ ặúơc cöng lïnh ăoâ thònhiïìu maơng ngûúđi ăaô phaêi ăöíi dûúâi

caâc khöịi ăaâ ăïí möîi ngađy nhùơt gomặúơc ăïịn caê thuâng ngoân tay ngoânchín ăaô ruơng ăïịn rúđi ra?!

Hai con öng lađ Höì Nguýn Trûđngvađ Höì Haân Thûúng cuông lađ caâc anhhuđng kiïơt hiïơt Nhûng “Mûu sûơ taơiNhín; thađnh sûơ taơi Thiïn” - coâ Thiïnthúđi, coâ ặúơc Ăõa lúơi, mađ lođng Dín laơikhöng hođa - thò Nûúâc laô ra söng, cuêathiïn traê ắa, “di híơn ăïịn ngađn nùm”

- Úi, nhađ Höì!

SUÖỊI CAÂ THÍÌN CÍÍM THUÊY.

Töi ăaô ặúơc nghe, ặúơc xem möơtphim tađi liïơu vïì Suöịi caâ vúâi sûơ kyđ aêokhöng thïí cùưt nghôa ặúơc trûúâc baêocaênh cuêa Meơ thiïn nhiïn ban tùơng.Trïn ặúđng túâi, töi ăaô ặúơc cöhûúâng díîn viïn cho biïịt súâm vïì sûơtñch suöịi caâ Tñch tuơ laơi lađ trađn ăíìyhaâo hûâc

Ăûúđng vađo Suöịi caâ ríịt saơch,hađng quaân baân giaêi khaât vađ ăöì lûuniïơm kñn caê hai bïn Ngûúđi khöngăöng lùưm (vò chûa vađo dõp) nhûng öìn

aô, reo vui, la heât kinh ngaơc vúâi veê mùơttûơ lađm ra bñ hiïím ăïịn sûông súđ.Thûơc ra ríịt giaên dõ: Coâ 1 lođng nuâi,tûđ ăoâ coâ 1 cûêa hang nhoê ăïí nûúâcxuöi ra, nûúâc síu chûđng 20 -30cm lúđlûông theo dođng ăöơ vađi chuơc meât, bïìngang chûđng 2 - 3m Vađ xa hún nûôa,cho duđ dođng chaêy coâ múê ra hún, sûâcchaêy maơnh nhanh hún thò cuôngkhöng coâ möơt “thíìn ngû” nađo búitheo Möơt ăöơng taâc “quay ăíìu” lađ caê ăađn búi laơi nhíơp vađo “quíìn ngû”san saât vađo nhau, chíơm nhû búiặâng taơi chöî, vađ caê möơt beđ maêng höịinhau vađo hang, ăïí röìi laơi tûđ miïơngNghï göî cöí taơi Thaâi Miïịu.

Möơt goâc thađnh nhađ Höì.

möơt maêng míìu sinh ăöơng loang ra,

tuơ laơi - cûâ thïị lùơp ăi lùơp laơi cho ăïịn

hoađng hön chaơng vaơng túâi thò tíịt caê

khöng soât laơi möơt “ăún ngû” nađo

-toađn böơ Caâ thíìn vađo trong lođng hang

cho ăïịn bònh minh höm sau laơi líìn

lûúơt taâi hiïơn

Coâ nhiïìu giai thoaơi “ăöơc” vûđa nhû

khuýn vûđa nhû caênh baâo lađ “ặđng

coâ daơi mađ moâ vađo caâ thíìn nïịu nhû

khöng muöịn coâ ăiïìu xíịu, thíơm chñ lađ

xíịu nhíịt noâ víơn vađo thín!” - nhúôn

tiïìn ăíịy! Cíơu nađy nhađ kia ăíịy!

Thöi thò cûâ cho ùn, cûâ chuơp aênh, vúât

bï caâ lïn cuông ặúơc röìi laơi thaê xuöịng

- chûâ chúâ coâ thíịy ăoê víy, beâo trođn,

tûúi roâi ăoâ mađ “laơm” Yïịu töị vađ tñnh

chíịt thíìn thaânh linh thiïng ăoâ cûâ rò

ríìm truýìn tai truýìn miïơng tùng

thïm veê kyđ bñ vađ kyđ vô cuêa sûơ thíơt ăíìy

huýìn thoaơi, tûúêng tûúơng, dín daô

mađ thuýịt phuơc

Nghe baêo lađ ăaô cho ngûúđi cho

maây gò ăoâ vađo trong lođng hang Trúê

ra thò noâi laơi lađ mïnh möng nûúâc vađ

cú man nađo lađ caâ, khöng thïí lûúđng

ăïịm ặúơc, coâ Caâ Chuâa to lùưm, ăiïìu

hađnh thíìm lùơng caâc tñn hiïơu ra vađo

cuêa caê bíìy

Suöịi Caâ thíìn thađnh ắa danh du

lõch thu huât ngûúđi ăïịn lađ tûđ nhûông

ăiïìu khöng thïí nađo vađ thíơm chñ lađ

khöng cíìn phaêi giaêi thñch ăoâ?!

Töi ặâng trong nûúâc caơn, caâ

ăuơng caê vađo chín khi tranh ngö haơt

do moơi ngûúđi neâm xuöịng ăïí nuöi,

tríìm tröì nhòn ngùưm Töi cuông ngú

ngíín mađ nghô: sao laơi kyđ laơ víơy,

nhíơn möơt ăiïìu: hoêi, hay tûơ hoêi thò cûâhoêi, nhûng khöng cíìn cíu traê lúđi nađoquaâ thíơt vò ăoâ lađ lônh vûơc cuêa tímlinh thađnh kñnh Chaê thïị mađ thađnhdanh: Suöịi Caâ Thíìn - ăíìy nhíơn caêm

mú möơng!

THAÂI MIÏỊU

Ăaô lađ úê thađnh phöị röìi, nhûngvùưng vađ coâ phíìn nađo ăoâ do giaêi toêanhađ xung quanh cođn dang dúê nïnkhaâ böơn bïì

Thaâi miïịu cođn giûô laơi ặúơc möơt söịăöì thúđ tûơ xûa nhû möơt vađi bađi võ ghicöng ặâc caâc Ngađi, con nghï lúânbùìng göî ăaô coâ chöî bõ hoêng - thïị múâiquñ! Khöng gian thíịp, goơn - do coângûúđi tröng coi thûúđng xuýn

Döìn tuơ vïì ăíy ăïí coâ möơt núi thúđcuâng, tûúêng niïơm cho nhiïìu ăiïìu,nhiïìu võ, nhiïìu ăoaơn ăúđi vađ thúđi gian,nhiïìu hûng thõnh vađ caê suy baơi, thûơcăíịy mađ khöng thiïịu phíìn aêo - haiýịu töị ăoâ tön dûơng vađ lađm giíìu chonhau, hûúâng ăïịn cùn nguýn baênthïí cuêa Thiïơn tím - Tñn ngûúông -Niïơm nguýơn cho Ăúđi, cho giaâo lyâchñnh Ăaơo

Vađo núi nađy nhû thïí ăïí ruô lođng,tííy tríìn buơi ăúđi Khöng ăaơt ăïịn thïịthíơt uöíng vađ vö nghôa

CÍÌU HAĐM RÖÌNG

Ăíu ăoâ lađ Maô, lađ Chu lađ La, lađLam, lađ Thu Böìn ăíy lađ HoađngLong Gíìn ăoâ lađ Tađo Xuýn, Ăođ Leđn,Gianh, Rođn cođn ăíy lađ cíìu HađmRöìng bïn nuâi Ngoơc

Thanh Hoâa ăang chuíín bõ Lïî höơi

cíìu Hađm Röìng oai huđng nhûông ngađyăaơn bom khöịc liïơt nhíịt, tûê chiïịnnhíịt, traê giaâ nhíịt vúâi khöng lûơc hiïơnăaơi cuêa Ăïị quöịc Myô

Keê thuđ theđm khaât thíịy cíìu HađmRöìng bõ ăaânh guơc Víơy mađ khöng!Chuâng ta khöng cho yâ ắnh ngöngcuöìng íịy cuêa chuâng trúê thađnh hiïơnthûơc - mađ ngûúơc laơi, Quín vađ Dín taăaô haơ guơc nhiïìu maây bay siïu ímcaâc loaơi, bùưt söịng giùơc laâi Myô ăïí chonhûông nhõp cíìu khöng dađi ăoâ trúêthađnh biïíu tûúơng cuêa lođng quaê caêm,cuêa yâ chñ “quýịt tím ăaânh thùưng giùơcMyô xím lûúơc” búêi “Khöng coâ gò quyâhún Ăöơc líơp, Tûơ do” nhû Baâc Höì ăaôtûđng kïu goơi

Hađm Röìng lađ Thanh Hoâa; ThanhHoâa lađ caê nûúâc; lađ nhõp nöịi giûôa híơuphûúng lúân miïìn Bùưc Xaô höơi chuênghôa vúâi tiïìn tuýịn lúân miïìn Nam

Sû ăoađn 304 ngûúđi Thanh Hoâa mangtïn cuêa Hađm Röìng mađ ăaânh giùơc, choduđ coâ phaêi hy sinh! Lođng quaê caêm íịylađ möơt tíìm voâc cuêa ăíịt nûúâc, dín töơc,cuêa Ăaêng ta vađ lõch sûê nhín loaơi.Ăïịn vúâi xûâ Thanh líìn nađy, khöngcođn lađ nhòn ngùưm nûôa mađ lađ naơp vađocho mònh möơt nguöìn nùng lûúơnghiïíu biïịt, möơt cöơi rïî cuêa lođng kñnhtroơng, biïịt ún, caêm phuơc vađ cíìn phaêiăaâp laơi theo nghôa theo tònh

Ăaô loâe lïn úê tû duy cuêa Nhađ viïịtkõch Lï Duy Haơnh vađ Töi - yâ ắnh vïìtaâc phíím tûúng lai cho, vò, vïì ThanhHoâa

Xûâ Thanh íín vađo trong möơt phíìncaêm xuâc!

Cíìu Hađm Röìng.

Nhùưc ăïịn ắa giúâi caânh

ăöìng Tam Töíng, böì luâa

cuêa huýơn Hoùìng Hoâa

ngûúđi ta thûúđng nhùưc ăïịn möơt cíu

quen thuöơc: “thûúơng Ngu, haơ

Caâch”, ăíìu lađ söng Tuíìn Ngu, ăaây

lađ söng Choaân Lađng Yïn Vûơc

(thuöơc thõ tríịn Tađo Xuýn, huýơn

Hoùìng Hoâa - tónh Thanh Hoâa)

chñnh lađ ẳnh cuêa caânh ăöìng Tam

Töíng (töíng Tûđ Minh, Hađnh Vô, Buât

Sún) hònh tam giaâc kia Caâc cuơ

trong lađng thûúđng kïí möơt giai

thoaơi: Xûa, thúđi lađng múâi hònh

thađnh, ngađy dûơng xong caâi cöíng

lađng böîng buöíi chiïìu coâ möơt cuơ giađ

tûđ hûúâng búđ söng ăi lïn reô vađo

lađng xin nghó troơ qua ăïm Caêm ún

tíịm lođng tiïịp ăaôi ín cíìn cuêa dín

lađng, biïịt cöíng lađng chûa coâ cíuăöịi cuơ giađ baêo gia chuê sùưp giíịy buâtxin hiïịn lađng möơt cíu ăöịi Saânghöm sau, luâc lïn ặúđng, cuơ traocho dín lađng phong giíịy noâi ăíịylađ vađng ngoơc cuêa lađng, dùơn ăïịn giúđThòn múâi ặúơc múê Ăuâng giúđ Thòndín lađng múê phong giíịy, chùỉngthíịy cíu ăöịi ăíu chó veên veơn 7chûô: HOÊA LONG HÖÌNG ẮAĂÙƯC HOAĐNG HOA (taơm dõch:

Röìng lûêa, ăíịt ăoê naêy hoa vađng)

Khöng ai hiïíu cuơ muöịn noâi ăiïìu gòvúâi lađng

Chùỉng biïịt giai thoaơi íịy thíơt hûăïịn ăíu Ăïí tòm hiïíu 7 chûô tiïn triăoâ töi ăaô leo lïn tñt ẳnh nuâi Ngoơcngùưm ắa thïị toađn lađng Yïn Vûơc

Tíy Nam coâ söng Maô, Tíy Bùưc coâ

söng Tuíìn Ngu, hai con söng nhûhai quaơt khöíng löì “xođe” lađng YïnVûơc röơng 102 ha vúâi gíìn 1.400khííu thađnh chiïịc quaơt luơa xanh,quaơt khñ thiïng cuêa söng nuâi vađoăíịt hoơc huýơn Hoùìng Coâ leô vò thïịmađ caâc sô tûê huýơn Hoùìng xûa kialïìu choông trííy kinh ăi thi Höơi, thiĂònh ăïìu tòm vïì lađng Yïn Vûơc,ăïịn thùưp hûúng dûúâi khöịi ăaâ thíìnĂöìng úê nuâi Ngoơc mong ặúơchûúêng gioâ maât khñ thiïng ăïí dïîdađng “nhaê ngoơc phun chíu” núitrûúđng öịc Khúêi nguöìn tûđ Tíy Bùưc,vïì túâi ăíy söng Maô höơi tuơ ăuê khñthiïng cuêa ăíịt trúđi, non nûúâc.Trûúâc khi hoađ tan mònh vađo biïín,dođng söng trao laơi khñ thiïng ăoâcho con ngûúđi Phuđ sa lađng Yïn

LAĐNG DUÔNG SÔ KÏÌ BÏN NUÂI NGOƠC HAƠ HUÝÌN

Cíìu Hađm Röìng Tranh: Vuô Giaâng Hûúng.

Vûơc lađ möơt trong nhûông lađng nhû thïị nöịi tiïịp vúâi caâc lađng

Tûđ Minh, Tûđ Quang, Nguýơt Viïn, Hoùìng Löơc líơp nïn

daêi ăíịt vùn chûúng nöíi tiïịng cuêa dođng lõch sûê töi ặúơc biïịt

lađng Yïn Vûơc cuông nghe tiïịng gûúm khua: Nùm 248 lađng

Yïn Vûơc lađ híơu phûúng, lađ núi tíơp kïịt, luýơn quín cuêa bađ

Triïơu Cuöơc khúêi nghôa thíịt baơi Giùơc Ngö truy saât, dòm

lađng Yïn Vûơc trong biïín lûêa Nùm Canh Díìn (1380) Ăöî Tûê

Bònh víng lïơnh vua Tríìn díîn quín böơ chöịng giùơc Chiïm

Thađnh, ăoâng coơc úê söng Tuíìn Ngu, huýịt chiïịn ăoaơn söng

lađng Yïn Vûơc khiïịn chuâa Chiïm Chïị Böìng Nga phaêi cûúâp

thuýìn chaơy tröịn Nùm Nhím Tuíịt (1382) Höì Quyâ Ly laơi

choơn lađng Yïn Vûơc lađm chiïịn trûúđng chñnh cíìm cûơ quín

giùơc Röìi nhíơn ra veê bùn khoùn cuêa töi anh móm cûúđi chó

tay ra phña caânh ăöìng: “Anh khöng thíịy mađu sùưc laơ trïn

ăöìng lađng û? Höìng ắa naêy hoađng hoa Xuíịt hiïơn nhiïìu

duông sô kinh tïị röìi Nađo, chuâng ta cuđng ăi thõ saât chiïịn

trûúđng ”

Trûúâc kia ăíy lađ nhûông khoaêng ruöơng tröìng ngö, tröìng

laơc Trûúâc kia nûôa ăíy lađ tríơn ắa phaâo cao xaơ 57 ly cuêa ăaơi

ăöơi 9, cuêa tríơn ắa phaâo 100 ly trung ăoađn 228 Bíy giúđ tíịt

caê liïìn vađo nhau, ăan xen möơt chiïịc chođi nhoê trïn bûâc gíịm

töi nhíơn ra öng chuê cuêa möơt ruöơng hoa tïn lađ Ăûâc vöịn lađ

thúơ höì, míịy nùm trûúâc cođn lïịch thïịch vađo thađnh phöị tòm

viïơc lađm Gùơp aânh mùưt ngaơc nhiïn cuêa töi anh móm cûúđi,

ngûúơng ngõu kïí laơi:

- Em thöi phuơ höì hún hai nùm röìi Nghïì phuơ höì nhû

em raâo möì höi lađ raâo tiïìn Bíy giúđ em lađm hoa Hai vúơ

chöìng nhíơn möơt sađo rûúôi Cuông ặúơc anh aơ, hai vuơ hoa

chuâng em thu hoaơch trïn hai vaơn böng, trûđ chi phñ cođn

ặúơc khoaêng 9 triïơu ăöìng ÍỊy lađ nùm nay hoa Hađ Nöơi, Haêi

Dûúng vïì Thanh Hoâa nhiïìu, chûâ khöng thò

Tòm hiïíu thïm töi múâi biïịt thõ trûúđng hoa úê Thanh Hoâa

hiïơn nay cung khöng ăuê cíìu Nhiïìu ngûúđi khöng phaêi lađm

nghïì tröìng hoa chúâp cú höơi ra caâc tónh ngoađi ặa hoa vïì

Ngûúđi nöng dín thûúđng vađo cuöơc chíơm Giaâ nhû nghe

töi phađn nađn nuöịi tiïịc, öng Trûúêng lađng vùn hoâa gíơt ăíìu:

- Ăuâng thïị thíơt Lađng Yïn Vûơc ăaô coâ nhiïìu nhađ chuýín

ăöíi tûđ cíy ngö, cíy laơc sang cíy hoa Coâ nhađ chó 4 sađo hoa

thu hoaơch hađng nùm lïn túâi 2, 3 chuơc triïơu ăöìng Nhû nhađ

öng Tođng, öng Thòn chùỉng haơn Hoơ ăaô trúê thađnh nhûông

duông sô lađm kinh tïị cuêa lađng Yïn Vûơc Thúđi gian túâi chuâng

töi seô nhín röơng mö hònh nađy Lađng duông sô seô thađnh lađng

hoa Ăang noâi anh böîng nhòn töi yâ nhõ: - Anh ăaô viïịt thïị

ăíịt lađng Yïn Vûơc nhû caâi quaơt khñ thiïng söng nuâi vađo ăíịt

liïìn Bíy giúđ caâi quaơt ăoâ cođn quaơt thïm hûúng hoa ăïịn moơi

nhađ Chuâng töi ăi chíìm chíơm qua nhûông caânh ăöìng hoa

trong lađng mûa buơi lay phay Núi ăíy möơt thúđi rïìn vang

bom ăaơn Möơt tríơn ăaânh, caê khííu ăöơi phaâo 57 truâng bom

khöng cođn möơt ngûúđi Maâu caâc anh vađ xûúng thõt caâc anh

ăaô hođa vađo ăíịt nađy Ngûúđi tröìng hoa lađng Yïn Vûơc ai cuông

noâi ăíịt úê ăíy ríịt húơp vúâi cíy hoa Cíy beân rïî líơp tûâc söịng

trađo cùng lïn míìm laâ Nhûông böng hoa höìng míơp maơp sùưc

hoa cûâ roi roâi ăoê thíîm

Töi chúơt hiïíu ra vuđng ăíịt úê ăíy taơi sao laơi húơp vúâi cíy

hoa ăïịn thïị

HAƠ HUÝÌN

Non xanh nûúâc biïịc Hađm Röìng

Hađm Röìng nay laơi qua Thanh Non xanh nûúâc biïịc in hònh thi nhín

(Thú Taên Ăađ)

Non xanh nûúâc biïịc Hađm Röìng Söng in boâng nuâi cíìu löìng boâng míy Ăöơng Long Quang dođng thú bay Löịi hoa rïu thïịp díịu giađy thi nhín

Chuđa Giaâp Hoa tiïịng chuöng ngín Ăiïơu hođ söng Maô ûúât ăíìm tònh ai Nghôa Sún bïịn nûúâc trùng cađi Thuýìn cíu laơc chöịn Thiïn Thai - Hađm Röìng.

Chñn chñn ngoơn nuâi bïn söng Cođn ngoơn nuâi Ngoơc bïn ăöng chûa vïì.

Chuýơn xûa, saâch giúê, ăeđn kïì Khuâc qú thaânh thoât ngûúđi nghe böìi höìi.

Kïí rùìng: Thuúê íịy trïn trúđi Möơt viïn ngoơc quyâ lùn rúi xuöịng tríìn Röìng vađng ặúơc lïơnh ăùìng vín Uöịn chñn chñn khuâc íìm íìm ăuöíi theo

Chiïìu thu nùưng khaêm sùưc chiïìu Dođng söng nhû tíịm luơa ăiïìu vùưt ngang.

Caênh tiïn hay caênh tríìn gian Ngíơm xong ngoơc röìng ngúô ngađng lûúơn quanh.

Non xanh xanh nûúâc xanh xanh Röìng vađng lûúơn maôi chùỉng ăađnh bay lïn Böîng ăíu möơt tiïịng síịm rïìn

Röìng - Ngoơc hoâa nuâi nùìm bïn hai búđ.

Truýìn thuýịt vađng chaêy thađnh thú Nuâi ngú ngíín nuâi, lođng ngú ngíín lođng Qua Thanh baơn nheâ Hađm Röìng Non xanh nûúâc biïịc nöịi dođng thú bay.

Tây Bắc

trong thú Nguyïỵn Quang Bđch

TRÊÌN VÊN HẨC

Nguyïỵn Quang Bđch lâ mưåt danh tûúáng trong phong trâo Cêìn Vûúng,

ưng tûâng lậnh àẩo nghơa quên àống àẩi bẫn doanh tẩi Nghơa Lưå - Yïn

Bấi Khưng nhûäng thïë ưng côn lâ mưåt nhâ thú tiïn phong vïì Têy Bùỉc.

Cuưåc àúâi, sûå nghiïåp cuâng nhûäng vêìn thú tâi hoa vïì cẫnh vêåt vâ con

Nguýîn Quang Bñch sinh

ngađy 7/5/1832 taơi lađng

Trònh Phöí, Phuê Kiïịn

Xûúng, tónh Nam Ăõnh - nay lađ

tónh Thaâi Bònh Öng tïn tûơ lađ Hađm

Huy, hiïơu Ngû Phong, ăíơu tuâ tađi

nùm 28 tuöíi, nùm 31 tuöíi ăíơu cûê

nhín, ăïịn nùm 1869 thi ăíơu

Hoađng Giaâp Öng lađ quan thanh

liïm ặúơc dín tön lađ Hoaơt Phíơt

-tûâc lađ Phíơt söịng

Khi öng ăang lađm Tuíìn Phuê

Hûng Hoâa (Phuâ Thoơ ngađy nay) thò

Hađ Nöơi thíịt thuê líìn thûâ hai (1882)

Triïìu ằnh kyâ hođa ûúâc nhûng

Nguýîn Quang Bñch khöng chõu

khuíịt phuơc, chöịng cûơ quýịt liïơt,

sau ăoâ thïị cö phaêi lui vïì Tam

Nöng, röìi Cíím Khï (Phuâ Thoơ)

bùưt ăíìu cuöơc khaâng chiïịn trûúđng

kyđ trïn ắa bađn Tíy Bùưc

Nguýîn Quang Bñch tûđng ăoâng

ăaơi baên doanh taơi vuđng ăíịt thuöơc

xaô Nghôa Sún, huýơn Vùn Chíịn,

tónh Yïn Baâi, “Dinh chó huy ăoâng

chïịch trïn sûúđn nuâi, nay lađ xaô

Nghôa Sún cuêa ngûúđi Khú Muâ, ba

mùơt coâ ặúđng nuâi che chúê, ặúơc

caâc ăöìn tríịn giûô” (Hoaơt ăöơng cuêa

Nguýîn Quang Bñch qua tû liïơu

Thaâi, Nhađ xuíịt baên Khoa hoơc xaô

höơi nùm 1994, trang 189) lúơi duơng

ắa thïị hiïím trúê, ặúơc bađ con caâc

dín töơc: Thaâi, Međo, Tađy, Dao hïịt

lođng uêng höơ giuâp ăúô, ặúơc caâc thöí

ti, lang ăaơo nhiïơt liïơt hûúêng ûâng

Sau nađy trong tham luíơn: “Vai trođ

laônh ăaơo cuêa võ thuê lônh” cuêa

thûúơng tûúâng, giaâo sû Hoađng

Minh Thaêo ăaô nhíơn xeât: “Viïơc xíy

dûơng cùn cûâ khaâng chiïịn taơi Nghôa

Löơ, Vùn Chíịn ăaô chûâng toê tíìm

nhòn chiïịn thuíơt cuêa Nguýîn

Quang Bñch”

Öng thiïịt líơp ặúđng díy liïn

laơc chùơt cheô vúâi caâc laônh tuơ nghôa

quín khaâc nhû: Phan Ăònh Phuđng,

Nguýîn Thiïơn Thuíơt, Töịng Duy

Tín quín Phaâp khöng sao ăaânh

nöíi phaêi tòm caâch mua chuöơc duơ

hađng Nguýîn Quang Bñch khaêng

khaâi traê lúđi: “Möơt chûô thuâ, tûđ nay

xin quyâ quöịc ặđng coâ nhùưc laơi nûôa,

xin ặđng coâ khuýn bûđa, chuâng töi

cam lođng chõu chïịt vò nghôa Vua

töi” (Thû traê lúđi quín Phaâp) Öngmíịt ngađy 5/1/1890 vò bïơnh troơng,khi ăang chuíín bõ cho cuöơc phaêncöng lúân Nhín dín caê nûúâc vöcuđng thûúđng tiïịc, coâ cíu ăöịi viïịngöng:

Bíịt huê giaê danh, taơi thiïn haơ, taơi híơu thïị

Hađ ăoaơt chi töịi, thûê quöịc böơ thûê nhín tím

Nghôa lađ:

Tiïịng ăïí lûu truýìn, khiïịnthiïn haơ biïịt maôi, ăúđi sau biïịt maôiTrúđi sao vöơi cûúâp, luâc víơn nûúâcthïị nađy, lođng ngûúđi thïị nađyLađ möơt danh tûúâng, lađ möơt nhađnho, Nguýîn Quang Bñch möơt taycíìm gûúm möơt tay cíìm buât, mađTíy Bùưc vúâi thiïn nhiïn huđng vô,traâng lïơ, tònh ngûúđi chín chíịt,duông caêm ăaô saât caânh cuđng nghôaquín chöịng giùơc, lađ nguöìn ăïì tađivađ caêm hûâng vö tíơn

Trong lõch sûê vùn hoơc ViïơtNam, Nguýîn Quang Bñch lađ nhađthú tiïn phong vïì Tíy Bùưc Trongnhûông taâc phíím cuêa öng ăïí laơi coâmöơt söị bađi vùn xuöi, nhûng giaâ trõnhíịt lađ “Ngû phong thi tíơp” göìm

97 bađi thú chûô Haân, viïịt khi laônhăaơo cuöơc khaâng chiïịn úê Tíy Bùưc,tûđ 1884 ăïịn 1889 Ăíy coâ thïí coi lađtíơp nhíơt kyâ bùìng thú Tuy lađ möơt

võ tûúâng, mang troơng traâch lúân vúâi

dín vúâi nûúâc, nhûng thú NguýînQuang Bñch hiïịm khi noâi vïì khöngkhñ chiïịn tríơn, nhûông lúđi hiïơutriïơu, nhûông tiïịng theât xung tríơnvúâi caênh ngûơa hñ, gûúm khua Ngoơn buât cuêa öng böơc löơ möơt caâchtađi hoa trûúâc thiïn nhiïn Tíy Bùưchuđng vô mađ nïn thú, con ngûúđi TíyBùưc cíìn cuđ, chíịt phaâc mađ nöìng híơukiïn cûúđng

Khùưp möơt daêi Tíy Bùưc nghôaquín ăaô tûđng ăùơt chín ăïịn nhû:Phuâ Thoơ, Yïn Baâi, Tuýn Quang,Sún La, Lai Chíu, Lađo Cai nhûôngngoơn nuâi cao ngíịt tíìng míy,nhûông con ăeđo quanh co hiïím trúê,nhûông thaâc baơc íín hiïơn trongsûúng, möơt nïịp nhađ sađn bònh dõ,ăíy ăoâ laênh loât tiïịng chim Tíịt caêặúơc Nguýîn Quang Bñch caêmnhíơn vađ thïí hiïơn vö cuđng tinh tïịnhû bûâc tranh thuêy mùơc, “thitrung hûôu hoơa”:

Lïn maôi cađng cao möîi bíơc leo Cuâi nhòn rùơng nuâi thíịp leo teo Ăíìu non hííng saâng, sûúđn

non töịi Mûúđng tûúêng míy mûa tûơ

Nûúâc reo suđng suơc tûơa

tríu giöịng Ăaâ moơc lö xö tûơa muôi tïn

Tríơn thïị rùưn bođ söng uöịn khuâc

Ăoađn quín gíịu dûô, nuâi

nhû lïn

(Qua thaâc Chiïịn Than)

Tíy Bùưc traâng lïơ, nïn thú ăíìy

nhûông bíịt ngúđ, lyâ thuâ, gúơi thi hûâng

cho thi nhín, ăïí röìi trong phuât

hûâng khúêi, Nguýîn Quang Bñch

ăaô xuíịt thíìn trong thi tûâ tuýơt vúđi,

löơt taê veê ăeơp hađi hođa cuêa trúđi míy

non nûúâc:

Khe suöịi loanh quanh vođng

daêi aâo Nuâi non chöìng chíịt bûâc

tranh míy

(Trïn ặúđng Quyđnh Nhai)

Caênh víơt Tíy Bùưc ặúơc miïu taê

dûúâi nhiïìu goâc ăöơ, úê nhûông

khoaênh khùưc cuêa khöng gian vađ

thúđi gian khaâc nhau lung linh

nhûông sùưc míìu huýìn aêo Ăíy lađ

möơt buöíi súâm mađ caênh vađ tònh hođa

quýơn, phaêng phíịt chuât hû aêo

nhûng thíơt íịm lođng:

Nûêa phíìn khoâi bïịp, nûêa

phíìn míy

(Nghó traơi úê nuâi Thaâi Bònh)

Kia lađ dođng söng ặúơm nùưng

Trùng saâng thu soi cíy nuâi toê

(Sau ăïm truđng cûêu, nghó laơi

nhađ ngûúđi Međo trïn nuâi)

Caênh víơt trong thú Nguýîn

Quang Bñch lung linh sùưc míìu, coâ

ặúơc do sûơ quan saât vađ caêm nhíơn

tinh tïị: Tûđ míìu ăoê cuêa Söng Thao

“Cuöìn cuöơn ăöí ra biïín phûúng

Nam”, ăïịn míìu xanh mûúơt mađ

cuêa soâng luâa trïn nhûông thûêa

ruöơng bíơc thang tûđng bíơc vuât lïn

trúđi cao, míìu trùưng cuêa ăaâm míy

hûông húđ vùưt ngang ẳnh nuâi, mađu

vađng cuêa möơt böng cuâc daơi bïn

ặúđng Tuy coâ luâc “Böịn bïì laơnh

tanh khöng khoâi bïịp” vùưng lùơng

ăïịn ăöơ heo huât, nhûng coâ luâc laơi

vûđa laơnh vûđa trong, tiïìm íín sûơ

söịng, chùỉng khaâc nađo “viïn ngoơcxuâc trong bònh bùng” Coâ luâc laơiăùưm mònh trong caênh non xanhthû thaâi nhû úê chöịn böìng lai:

Söng vođng theo nuâi chaêy Rïu ặúơm nûúâc mûa ăíìy Ăûâng cao nhòn xa tñt Ngúô mònh úê trong míy

(Trïn nuâi)Thú Nguýîn Quang Bñch vïìTíy Bùưc nhû nhûông neât chíịm phaâăún sú nhûng vö cuđng tinh tïị,khöng mang theo nhûông khuönmíîu coâ sùĩn Tuy coâ phaêng phíịtphong võ thú Ăûúđng, nhûng laơi ríịtriïng, ríịt laơ Tíịt caê coâ ặúơc khöngchó do caâi tađi cuêa nhađ thú, mađ lúânhún chñnh lađ do caâi tím cuêa möơtngûúđi con ăíịt Viïơt, ýu nûúâcthûúng nođi Tinh thíìn laơc quan íịygoâp phíìn khöng nhoê giuâp NguýînQuang Bñch vađ nghôa quín vûúơtbao khoâ khùn gian khöí trong cuöơctrûúđng kyđ khaâng chiïịn

Trong thú Nguýîn Quang Bñchkhöng chó coâ caênh thiïn nhiïn TíyBùưc, mađ chan chûâa tònh ngûúđi Ăoâlađ tònh caêm nöìng híơu cuêa nhûôngthöí ti, lang ăaơo vađ nhín dín caâcdín töơc Tíy Bùưc ăaô hïịt lođng baoboơc, giuâp ăúô nghôa quín

Ăíy lađ caênh nhađ ba anh em thöí

ti hoơ Long, caênh trñ nhû chöịn thíìntiïn laơi vö cuđng ăíìm íịm:

Nûêa ngúđ tiïn caênh, nûêa

quan trang Cíy coê ăíìy sín ăeơp laơ thûúđng

(Tùơng anh em hoơ Long)Ăûúơc ăöìng bađo Međo ăoân tiïịp

ín cíìn, troơng thõ, öng vö cuđng caêmăöơng: “Muöịn trađo nûúâc mùưt” Öngtrín troơng nhûông phong tuơc tíơpquaân cuêa ăöìng bađo:

Khöng chuöơng vùn hoa, cođn giûô lïì thoâi chíịt phaâc xûa

Lađm hay nghó khöng cíìn biïịt, coi thûúđng ăoâi reât

(Ăûúơc ăöìng bađo Međo ăoân tiïịp)Öng caêm thöng síu sùưc vúâi nöîikhoâ nhoơc cuêa ăöìng bađo miïìn nuâi:

“Ăíịt úê ăíịy ñt míìu múô/Lađm ùnặúơc thûơc ăaô cûúâp caê quýìn hoâacöng cuêa taơo hoâa” (Lïn nuâi ThaâiBònh)

(Phong tuơc núi biïn giúâi)Nguýîn Quang Bñch rung caêmtrûúâc nhûông neât ăeơp cuêa ăúđithûúđng cuêa cuöơc söịng, con ngûúđiTíy Bùưc: Möơt tiïịng treê khoâc trongăïm, möơt tiïịng gađ baâo saâng, möơtngoơn khoâi lam chiïìu thú möơng Tíịt caê ăïìu lađ nguöìn caêm hûâng vađăïì tađi cho öng khúi nguöìn saângtaơo

Nguýîn Quang Bñch lađ möơtnhađ nho ýu nûúâc chín chñnh, lađmöơt nhađ quín sûơ tađi hoa, lađ nhađthú tiïn phong vïì Tíy Bùưc Tònhýu thiïn nhiïn, qú hûúng, ăíịtnûúâc vađ sûơ ăöìng caêm vúâi söị phíơncon ngûúđi ăaô lađm nïn veê ăeơp ríịtriïng trong thú öng: Vûúơt lïnnhûông haơn chïị cuêa thúđi ăaơi, thúöng vuât lïn caâi huđng tím traâng khñcuêa ngûúđi con ăíịt Viïơt, hïịt lođngýu nûúâc, thûúng nođi Ăöìng thúđicuông thïí hiïơn tinh tïị, hađo hoa, síusùưc nhûông khaâm phaâ vïì Tíy Bùưc,chan chûâa tònh ngûúđi

Ngađy nay khöng riïng úê VùnChíịn, Nghôa Löơ coâ nhûông conặúđng, ngöi trûúđng mang tïnNguýîn Quang Bñch, mađ úê thađnhphöị Hađ Nöơi, thađnh phöị Höì ChñMinh vađ nhiïìu tónh thađnh trong caênûúâc ăïìu coâ nhûông con ặúđngmang tïn öng Öng söịng maôi tronglođng dín töơc

“Keê thuđ úê ngay sau lûng Vua ăoâ!”

Lûúôi kiïịm Cha cùưt lòa ăúđi treê

Kim Quy ăaô khoâc Cho Giïịng Ngoơc thïm trong Haơt trai oan höìn thïm raơng rúô

Cong caânh Noê thíìn Möơt huýìn thoaơi múê trang

Ruđa hiïơn.

Thúđi khùưc chúơt linh

thoêa maôn díìy thïm huýìn sûê

Lï Thaâi Töí traê gûúm Xanh míìu Luơc thuêy

III.

Lïìu choông Nho sinh Trûúđng thi Danh baêng.

Buât nghiïn Vođng khuýn Chûô cíu Xûúâng hoơa.

Kïơ Kinh Phuâ Hõch.

Võnh Hoơa

Duđi mađi sûê saâch khaât khao Danh xûúâng vúô ra

Baêng nhaôn Thaâm hoa, Hûúng - Ăònh - Höơi.

Traơng nguýn Tiïịn sô.

Möơt bia ăaâ cöng danh khùưc ghi.

Nùơng lođng ín traê Cong thín Ruđa ăaâ Coông ngađn nùm.

IV.

Ăíịt linh thiïng

Ao - Höì - Ăíìm - Nûúâc linh thiïng Cuđng cöí tñch

Cuđng huýìn thoaơi Truýìn miïơng Buât ghi.

Qua tûđng thïị hïơ.

Niïìm tin vûông chùưc ngíy thú.

Bađn thúđ thađnh tñn.

Xin ặúơc khaêm vađo lođng dín töơc Xin ặúơc ăeôo thaơch sún cho Ruđa ăaâ trûúđng töìn Xin ặúơc nghe nhõp nûúâc díơp döìn

Möîi líìn Ngađi biïịn hiïơn

Ăùơt tiïịp trïn lûng nhûông anh tađi, nhûông ăiïìu thaânh thiïơn

Tïn nhûông danh nhín biïịt tûơ lađm nguýn khñ Khöng ngheđo nađn “nhû laâ muđa thu”

Kim quy Ruđa thíìn tûđ Cöí loa bûúâc tiïịp.

Ngađy 02 Canh Díìn (15.II.2010)

ÖNG THÍÌY MO COĐN PHEÂP

TÑNH LAƠ

Daôy Hoađng Liïn Sún vùưt ngang

Tíy Bùưc ăíìy ríîy nhûông cung ặúđng

huýìn bñ Ngûúđi ta ăöìn rùìng ngûúđi La

Ha úê baên Sađi Lûúng (xaô Tađ Mñt,

huýơn Than Uýn, tónh Lai Chíu)

nùìm trïn daôy Hoađng Liïn Sún coâ böơ

lõch bùìng xûúng tríu nhûng nhûông

thöí dín vuđng Hoađng Liïn Sún cuông

chó múâi nghe noâi chûâ chûa ai thíịy duđ

chó möơt líìn Trûúâc nùm 2000, muöịnvađo Tađ Mñt khaâm phaâ thuê phuê cuêangûúđi La Ha thò chó cođn caâch duđngthuýìn ăöơc möơc vûúơt con ặúđng ăöơcăaơo ghïình soâng nûúâc Níơm Mu dađihún 40 km

Höm chuâng töi vađo túâi baên PùưcMuön, baên cûêa ngoô cuêa xaô Tađ Mñt hoêithùm thò dín baên díîn ăïịn nhađ thíìy

mo Hoađng Vùn Ñn Öng Ñn tiïịc nuöịikïí rùìng: Trûúâc khi böị öng (cuông lađm

thíìy mo) qua ăúđi, öng chûa kõp hoơccaâch xem lõch thò böị öng ăaô mang böơlõch íịy lađm ăöì tuđy taâng

Chuâng töi tiïịp tuơc vuúơt gíìn 10cíy söị ăuúđng rûđng, vađo baên SađiLûúng, núi ngûúđi dín La Ha cho biïịtcođn böơ lõch cuöịi cuđng vađ cuông cođnsoât laơi thíìy mo Hoađng Vùn Pùn, lađngûúđi cuöịi cuđng biïịt xem lõch Theocaâc giađ lađng nguúđi La Ha, nguúđi xemặúơc böơ lõch xûúng tríu xûa nay chó

Chuýơn xûa kïí rùìng, ngûúđi La Ha coâ möơt quýín saâch xem ngađy

thaâng nhûng bõ möơt con tríu vö tònh ùn míịt Tûđ ăoâ, cöng viïơc vađ

cuöơc söịng cuêa hoơ gùơp nhiïìu khoâ khùn do khöng cođn biïịt phín biïơt

ngađy töịt, xíịu Ngûúđi La Ha liïìn möí con tríu kia ăïí líịy laơi quýín

saâch, nhûng khöng thíịy nïn ăaô quýịt ắnh líịy chiïịc xûúng sûúđn cuêa

Bađi, aênh: THÖNG THIÏƠN

Baâu víơt

La Ha

Böơ lõch bùìng xûúng tríu duy nhíịt cođn laơi cuêa ngûúđi La Ha ăang ặúơc baêo quaên taơi

Baêo tađng Dín töơc hoơc Viïơt Nam.

Ngûúđi La Ha víîn cođn giûô tíơp tuơc giaô gaơo dûúâi gíìm nhađ sađn.

Baên Sađi Lûúng nùìm neâp mònh bïn thûúơng nguöìn söng Níơm Mu - núi ặúơc ngûúđi dín úê Hoađng Liïn Sún truýìn miïơng rùìng coâ böơ lõch bùìng xûúng tríu duy nhíịt.

ăïịm trïn ăíìu ngoân tay mađ thûúđng lađ

caâc thíìy cuâng cuêa baên, ngay caê

nhûông nguúđi úê baên tûđ khi sinh ra cho

túâi bíy giúđ cuông chó nghe baêo coâ böơ

lõch nhû thïị chûâ chûa thíịy bao giúđ

Ăïịn baên Sađi Lûúng cuông phaêi

chúđ ăúơi trong thíịp thoêm suöịt 3 ngađy

rođng võ “phaâp sû” Hoađng Vùn Pùn

múâi tûđ nûúng trïn rûđng síu vïì Biïịt

khaâch ặúđng xa ăïịn tòm mònh chó vò

böơ lõch, öng baêo: “Tao tùơng cho caân

böơ vùn hoâa röìi Daơy maôi mađ míịy ặâa

con coâ hoơc ăuúơc ăíu, röìi chïịt ăi nûôa

thò khöng coâ ngûúđi duđng, ngûúđi biïịt

xem nïn ặa cho caân böơ cíìm vïì

nghiïn cûâu thïm”

Chiïịc lõch xûúng sûúđn tríu coâ

trong cöơng ăöìng ngûúđi La Ha tûđ khi

nađo öng Pùn cuông khöng biïịt Chó

biïịt öng ặúơc baâc ruöơt truýìn laơi,

tñnh ăïịn nay noâ ăaô gùưn boâ vúâi öng

hún 30 nùm Duđ ăi bíịt kò ăíu, khi lïn

nûúng hay ăi lađm lïî cuâng trong baên

öng cuông mang theo noâ

chiïìu dađi 30 phín, röơng hai phín,cong theo hònh chiïịc laâ, trïn lõch ghinhûông kñ hiïơu cuơ thïí ăïí ăoaân ắnhngađy xíịu töịt, ngađy cûúâi hoêi, lađmnhađ Hiïơn giúđ tuy khöng cođn lõchsûúđn tríu, nhûng öng Pùn víîn nhúâtûđng ăöịt khùưc trïn böơ lõch Caê böơ lõchcoâ mûúđi ăöịt, möîi ăöịt 3 vaơch tuúngûâng vúâi 30 ngađy trong thaâng Theoöng Pùn thò, ngađy töịt trïn böơ lõch ghilađ ngađy con Röìng, vađo ngađy nađy coâthïí gieo luâa, lađm nhađ cûúâi vúơ

Ngoađi böơ lõch sûúđn tríu thò thíìycuâng Hoađng Vùn Pùn cođn coâ böơ theêboâi 30 chiïịc ăuôa Boơn töi hoêi xem, öngbaêo: “Khi dín baên cíìn hoùơc trong baêncoâ sûơ viïơc troơng ăaơi thò öng múâi duđng."

Nùn nó maôi öng thíìy mo khoâ tñnh múâichõu lađm pheâp boâi vúâi 30 chiïịc ăuôa ăïíặúơc muơc súê thõ Nhòn nhûông chiïịcăuôa cûâ thoùn thoùưt nhaêy muâa trïn tayöng thíìy mo cho túâi khi coâ nhûôngchiïịc ăuôa bõ rúi xuöịng cuông chñnh lađqueê tûúng ûâng vúâi nhûông ăiïìu töịt,ăiïìm xíịu cuêa ngûúđi ặúơc xem

VÙN HOÂA LA HA ĂANG BÕ MAI MÖƠT

Maôi ăïịn nhûông nùm 70 cuêa thïị kyê

20 ngûúđi La Ha múâi choơn cho mònhvuđng ăíịt úê thûúơng nguöìn söng Tađ Mñtăïí lađm chöịn ắnh cû Theo öng CheêoVùn Diïịt, caân böơ Ban ắnh canh, ắnh

cû cuêa tónh Lai Chíu tûđ nhûông nùm

70 cho biïịt: Khi öng ặúơc cûê vađo TađMñt ăïí víơn ăöơng ngûúđi La Ha ắnhcanh, ắnh cû vađ tröìng luâa nûúâc thòngûúđi La Ha ặúơc nhín dín caâc díntöơc úê Tíy Bùưc goơi lađ ngûúđi Xaâ LaâVađng (Xaâ Laâ Vađng theo tiïịng Thaâi coânghôa lađ dín töơc du canh, du cû, dûơngnhađ úê bùìng laâ rûđng cho ăïịn khi laâvađng ăi thò laơi di cû sang vuđng khaâcvađ dûơng nhađ múâi) Cuông theo caâc thûtõch cöí vađ truýìn thuýịt vuđng Tíy Bùưcthò ngûúđi La Ha xuíịt hiïơn úê vuđng TíyBùưc Viïơt Nam khaâ súâm, vađo khoaêngvađo thïị kyê X

Ngađy nay, trong caâc nghi thûâccuâng baên, cuâng mûúđng cuêa ngûúđiThaâi úê Mûúđng Than cođn coâ tuơc giïịttríu trùưng ăïí tûúêng nhúâ ăïịn thuê lônhngûúđi La Ha lađ Ùm Poi ăaô coâ cöngkhai phaâ caânh ăöìng Mûúđng Than

Trong chuýịn hađnh trònh ăi qua 7baên cuêa ngûúđi La Ha úê thûúơng nguöìnsöng Níơm Mu xaô Tađ Mñt ăïìu ặúơc

tuơc laơ cuêa ngûúđi La Ha nhû: Lïî cuângbaên, cuâng rûđng thiïng, lïî ùn cúmmúâi, caâc bađi dín ca, nhaơc vuô nhûng ngađy nay ăaô khöng cođn nûôa.Öng Hoađng Vùn Sen, möơt thíìy cuângtrong baên Sađi Lûúng, cuđng ngûúđichaâu cuêa mònh díîn chuâng töi vađo tíơnkhu rûđng cíịm Nhûông löịi mođn lïnrûđng ríịt nhiïìu, nhûng ríịt ñt cuêi muơc.Öng baêo: “Dín baên khöng ăuúơc chùơtcíy lúân trong rûđng, chó ăuúơc líịy cuêimuơc, khi nhûông cađnh khö gaôy rúđithín cíy” Nhûông cađnh cuêi muơctrong khu rûđng ăuúơc coi lađ “löơc” mađcaâc võ thíìn nguúđi La Ha ban phaât Líu röìi dín baên khöng töí chûâc cuângrûđng cíịm nûôa vađ bíy giúđ nhûôngngûúđi laơ nhû chuâng töi cuông coâ thïíăùơt chín vađo

Trong cuöơc gùơp gúô lõch sûê cuêangûúđi La Ha úê Tađ Mñt (Than Uýn -Lai Chíu) vađ ngûúđi La Ha úê Mûúđng

La (Sún La) taơi Baêo tađng dín töơc hoơcViïơt Nam úê Hađ Nöơi vađo thaâng 7/2005vúâi chuê ăïì "Chuâng töi lađ ngûúđi LaHa", hoơ ăaô trònh diïîn caâc neât vùn hoâaăöơc ăaâo nhû thïu thuđa dïơt vaêi, ăanlaât, xem lõch xûúng tríu Nhûng quasûơ ăiïìn daô cuêa chuâng töi úê Tađ Mñtvađo thaâng 10/2008 thò nhûông neât vùnhoâa íịy giúđ chó cođn trong kyâ ûâc cuêangûúđi giađ vađ khöng xuíịt hiïơn thûúđngxuýn trong sinh hoaơt cuêa ngûúđi La

Ha nûôa

Líìn theo vïịt díịu böơ lõch thòchuâng töi ặúơc biïịt: Hiïơn nay lõchsûúđn tríu hiïơn ăang trong kho baêoquaên cuêa Baêo tađng Dín töơc hoơc ViïơtNam Moơi thöng tin vïì chiïịc lõch nađyhiïơn nay chó ặúơc thïí hiïơn ríịt ñt oêibùìng nhûông dođng söị kñ hiïơu do Baêotađng ghi laơi ăïí ăaânh díịu míîu víơt khilûu trûô Muöịn hoêi thïm thöng tin thòchõ Nguýîn Thõ Sang, phođng Baêoquaên cuêa Baêo tađng cho biïịt: “Dokhöng coâ höì sú lûu, nïn hiïơn víơthiïơn nay víîn khöng coâ thöng tin gò” Chuâng töi rúđi Tađ Mñt mađ nhûông bñíín vïì caâch chïị taâc cuông nhû caâch sûêduơng böơ lõch xûúng tríu cuêa ngûúđi La

Ha víîn cođn chûa ặúơc giaêi maô Thiïịtnghô, lõch xûúng tríu lađ möơt viïnngoơc quyâ trong kho tađng vùn hoâa caâcdín töơc Viïơt Nam, vò thïị noâ cíìn phaêiặúơc quan tím gòn giûô cho ngûúđi La

Ha höm nay vađ mai sau

Dín töơc La Ha cođn ặúơc goơi vúâi möơt

söị tïn khaâc nhau nhû: La Ha, Klaâ,

Phlaơo, Xaâ Cha, Xaâ Bung, Xaâ Khao,

Xaâ Taâu Nhaơ, Xaâ Pooơng, Xaâ Uöịng, Buê

Hađ, Puơa Theo kïịt quaê ăiïìu tra dín

söị nùm 1999, töíng söị ngûúđi La Ha

taơi Viïơt Nam khoaêng 5.686 ngûúđi

sinh söịng úê huýơn Mûúđng La (Sún

La) vađ Than Uýn (Lai Chíu) Ngön

ngûô: Tiïịng noâi thuöơc nhoâm ngön ngûô

Ka Ðai, (ngûô hïơ Thaâi - Ka Ðai)

Thíìy mo Hoađng Vùn Pùn úê baên Sađi Lûúng duđ

khöng cođn chiïịc lõch xûúng sûúđn tríu nhûng

víîn nhúâ tûđng ăöịt khùưc trïn chiïịc lõch vađ coâ thïí

sûê duơng 30 theê boâi toaân cuêa ngûúđi La Ha.

Nùm 1963, töi múâi ặúơc chuýín trûúđng tûđ cíịp

hai thõ xaô Sún Tíy vïì hoơc trûúđng cíịp hai Haơ

Hoađ, Phuâ Thoơ Ngûúđi baơn cuđng lúâp, Phaơm Thõ

Húơi, coâ cha meơ lađm cíịp dûúông cho huýơn luâc ăoâ Meơ

Húơi kïí vúâi töi: Chó coâ möơt suíịt ùn cho nhađ thú Xuín

Diïơu mađ caâc öng huýơn gùơp baâc míịy líìn ăïí quaân triïơt

tinh thíìn níịu ùn ngon saơch cho nhađ thú Baâc cûâ nghô

öng Xuín Diïơu chùưc khoâ tñnh lùưm, ai ngúđ gùơp mùơt cuông

thíịy xúêi lúêi, vui veê

Höm íịy, töi vađ Húơi ăïịn phođng khaâch cuêa huýơn,

nhòn qua caânh cûêa múê thíịy nhađ thú ăang nguê ngon,

gûúng mùơt thanh thaên vö tû Gioâ trûa trïn nuâi trađn vïì,

thöíi qua vaâch nûâa lađm maâi toâc nhađ thú böìng lïn Húơi

thuê thó: Tûúêng nhađ thú khoâ nguê, ai ngúđ öng nguê ngon

lađnh vađ thoaêi maâi nhû möơt ăiïìn nöng

Buöíi töịi ặúơc múđi ăi nghe Xuín Diïơu noâi chuýơn

thú, caê hai coâ ặúơc chöî ngöìi trong höơi trûúđng cuêa

huýơn Duđ trúđi se laơnh, moơi ngûúđi lùưng nghe nhađ thú

noâi chuýơn nhû nuöịt tûđng lúđi Xuín Diïơu ăoơc thú vúâi

gioơng ăoơc thíơt truýìn caêm:

Cha ăađng ngoađi meơ úê ăađng trong

Öng ăöì nghïơ ăeo khùn goâi ăoê

Vûúơt ăeđo Ngang kiïịm núi cíìn chûô

Hai phña ăeđo Ngang: möơt möịi tú höìng

Caê höơi trûúđng vöî tay ríìm ríơp

Xuín Diïơu coâ tađi noâi chuýơn thú Öng coâ thïí noâi

chuýơn thú vúâi caân böơ, vúâi hoơc sinh, sinh viïn, böơ ăöơi

Ai nghe öng noâi chuýơn thú ăïìu thíịy ýu thú hún

Sau phíìn noâi vïì ca dao dín ca, Xuín Diïơu noâi vïì

thú khaâng chiïịn Haơ Hoađ nùm xûa lađ chiïịn khu 10, öng

noâi túâi túđ Vùn nghïơ trong khaâng chiïịn ăaô ra ăúđi úê Chu

Hûng, Thanh Cuđ Caâc vùn nghïơ syô coi ÍỊm Thûúơng,

ÍỊm Haơ lađ “Thuê ăö vùn nghïơ” cuêa khaâng chiïịn Bïn

kia söng Höìng coâ khu cùn cûâ ắa cuêa caâc nhađ vùn, hoaơ

syô theo khaâng chiïịn, ặa vúơ con gia ằnh lïn sinh söịng

ăoâ lađ vuđng Xuín AÂng cuêa Haơ Hoađ Caê höơi trûúđng laơi

vöî tay khöng ngúât

Xuín Diïơu noâi: “Trïn vuđng ăíịt caâc baơn ăang söịng,

vùn hoaâ khaâng chiïịn chen chín ăua núê úê ăíy, thú cuông

buđng nöí taơi vuđng nađy”

Höm sau, töi ặúơc cö Nhíîn nhùưn vađo hiïơu saâch,bûúâc vađo ăaô thíịy Xuín Diïơu ặâng bïn quíìy saâch Töigíơt ăíìu chađo hai ngûúđi, laâch vađo quíìy ặâng cuđng cöNhíîn Khi ặúơc Xuín Diïơu gíơt ăíìu chađo, mùơt töi ăoêhöìng xíịu höí Töi cuông nhíơn ra ngay vò cö Nhíîn mađXuín Diïơu chađo töi Coâ ngûúđi thûâ ba nïn cíu chuýơncuêa hai ngûúđi nhû ngaông ra Cö Nhíîn giúâi thiïơu giaằnh chuâng töi cho öng nghe, nađo cha chuâ lađ böơ ăöơi,cöng nhín úê Hađ Nöơi, Haêi Phođng, Sún Tíy

Nhađ thú nghe ngíín ra möơt luâc röìi noâi:

- Mú lađm dín khu 10! Chađo dín taên cû ýu nûúâc!Cíu chađo vađo cíu chuýơn cuêa Xuín Diïơu sao vui,gûúng mùơt öng cûâ tûúi roi roâi Túâi giúđ ăoâng cûêa hađngsaâch, cö Nhíîn díîn nhađ thú sang nhađ öng chuâ töi chúi.Ăang röịi rñt tñt muđ vò nhûông cíu chuýơn vui veê vúâi nhađthú Xuín Diïơu thò bađ thñm töi tûđ cûêa hađng ùn chaơy vïìmúđi nhađ thú vađ cö Nhíîn sang ùn phúê taơi cûêa hađng dohuýơn ăaôi Cö Nhíîn keâo caê töi ăi Chuâng töi ặúơc ngöìixïịp theo hađng dađi ăöịi diïơn nhau theo daôy bađn bíìynhûông vaơi bia ăang suêi tùm vúâi laơc rang trong ẵa Moơingûúđi ăïìu phíịn khúêi vò ặúơc cuơng ly vúâi nhađ thú nöíitiïịng Xuín Diïơu uöịng ặúơc nhiïìu bia, lõch thiïơp cuơng

ly hïịt ngûúđi nađy túâi ngûúđi khaâc Khi túâi tiïịt muơc ùnphúê thò Xuín Diïơu thíơt thađ khoe baât phúê cuêa mònh coâthïm nhiïìu thõt Töi vađ cö Nhíîn bíịm nhau cûúđi vò biïịtnhín viïn nhađ hađng ûu aâi riïng vúâi nhađ thú

Nùm 1967, ặúơc goơi vađo ăaơi hoơc, nhín möơt ngađychuê nhíơt úê Hađ Nöơi, chuâ Thađnh díîn töi vađo thùm nhađthú Xuín Diïơu taơi söị 10 Cöơt Cúđ Höìi ăoâ, ngûúđi Hađ Nöơihíìu hïịt ăi sú taân traânh bom ăaơn Myô, nhûng Xuín Diïơukhöng ăi Öng cûâ heơn hođ moơi ngûúđi túâi chúi vađo ngađy

“Chuâa Nhíơt” lađ khöng coâ bom ăaơn Töi bûúâc vađo ngoôcoâ cíy hoa lan vađng toaê hûúng, öng bíìy ra caâi ẵa concon míịy chiïịc keơo sö cö la mïìm, cuđng möơt tíơp thúXuín Diïơu múâi viïịt gíìn ăíy Öng chuâ böơ ăöơi tùơng míịyphong lûúng khö, Xuín Diïơu cíịt vađo tuê möơt caâch cíínthíơn Cíơu em hoơ töi lađ Huđng Sún chuýn sûêa ăiïơn chonhađ Xuín Diïơu Möîi líìn sûêa ăiïơn xong, Huđng Sún tređolïn cíy hoađng lan haâi möơt boơc to mang xuöịng XuínDiïơu ăùơt trïn lođ sûúêi, trïn bađn nûúâc Hađo phoâng hún,

ai vađo chúi, öng cho ăöi ba böng hoa vađng vađ nhûông

lúđi khen nûâc núê vïì loađi hoa hoađng lan nađy Lûúât nhòn

thíịy cùn nhađ cuêa nhađ thú söịng goơn gađng, saơch seô, vađ

laơi nhiïìu saâch Nhûông quýín saâch luön ặúơc lau chuđi

cíín thíơn, khöng mang möơt chuât buơi nađo Töi chúơt nhúâ

caâi líìn lïn noâi chuýơn úê Haơ Hoađ, nhađ thú mï cö Nhíîn

baân saâch Xuín Diïơu sau nađy cođn trúê ăi trúê laơi ăïí ặúơc

gùơp ngûúđi phuơ nûô mađ öng ăem lođng thûúng ýu

Khi ngöìi taơi cùn nhađ söị 10 Cöơt Cúđ Hađ Nöơi, töi chó

coâ möơt yâ nghô: möîi cm trong cùn nhađ nađy ặúơc xïịp

chöìng lïn bao thú ca, chûô nghôa Anh Cuđ Huy Cíơn

höm ăoâ cuông úê nhađ, anh chaơy xeơt sang nhađ Xuín Diïơu,

töi chađo anh möơt caâch kñnh cíín, anh vui veê cûúđi röìi laơi

ẵa keơo cíìm möơt chiïịc boâc ra ùn Xuín Diïơu giaôy naêy

lïn:

- Cíơn ặúơc múđi ùn röìi, Cíơn laơi ùn nûôa?

Huy Cíơn laơi cûúđi hïì hïì

- Vui thò ùn míịy cuông laơi vui!

Huy Cíơn söịng liïìn kïì vúâi Xuín Diïơu, söị phíơn ặa

ăííy hai nhađ thú tûđ thuúê thiïịu thúđi ăi hoơc ăïịn ngađy trúê

thađnh cíy ăaơi thuơ cuêa lađng thú Viïơt Nam luön söịng

gíìn bïn nhau, coâ nhiïìu ăiïìu coâ thïí chia seê nhû baơn beđ,

nhû ngûúđi thín, nhû anh em

Ngađy 15-9-1970 khi tíơp trung ăi hoơc khoaâ 4 cuêa HöơiNhađ vùn, anh Xuín Diïơu lïn giaêng bađi, anh gùơp töi aâynaây:

- Sûâc khoeê nhû víơy em ăi miïìn Nam coâ ặúơckhöng? Tríìn Thađnh ăang úê ặúđng 9 Nam Lađo, ăaânhxong tríơn nađy öng íịy ra gùơp em vađ öng hiïơu trûúêngNguýn Höìng cuêa em ăíịy Anh thò baêo tuyđ, nhûnganh cûâ phaêi thûê, may ra Thùưng ặúơc úê laơi!

Töi ríịt nhúâ caâi buöíi trûa höm íịy, Xuín Diïơu noâi vúâitöi ăöi lúđi nhû thò thíìm vò súơ ai nghe ặúơc seô phiïìn chotöi Töi luđi xa nhòn laơi vađo mùưt anh, sau cùơp kñnh lađ haigioơt nûúâc mùưt chaêy tûđ tûđ Anh lo cho töi nïịu ăi miïìnNam, töi dïî ăau bïơnh, vađ vúâi daâng chíơm chaơp dïî bõ

“tiïu tuđng” trûúâc muôi tïn hođn ăaơn (ăoâ lađ lúđi NguýnHöìng noâi mađ Xuín Diïơu thûúđng nhùưc laơi) Röìi cuöơcthûúng thaêo cuêa chuâ töi vúâi Nguýn Höìng khöngmang laơi kïịt quaê, chuâng töi víîn ăi theo dođng thaâc caâchmaơng vađo miïìn Nam Trûúâc khi lïn xe vïì Xuín Maiređn ruôa ăïí vađo chiïịn trûúđng, Xuín Diïơu noâi vúâi töi

- Ăi ăïịn ăíu em phaêi quan saât vađ viïịt laơi, ăïí ngađymai lađ míịt hònh höm nay vađ ngûúđi coâ lađm sao thò vùncođn laơi!

Coâ leô víơy nïn töi ríịt chùm viïịt vađ ghi cheâp tûđngchùơng ặúđng, tûđng ngađy ăaô qua Ăöì ăaơc cho vađothuđng ăaơi liïn chön kyô, nhiïìu tríơn cađn, bom phaâo xúâitung caê lïn, nhûng töi víîn giûô ặúơc caâc tađi liïơu cíìnthiïịt cho mònh Sau nađy nhûông ghi cheâp thúđi íịy cuôngăaô ặúơc in ra saâch, noâ ăuâng nhû thúđi chuâng töi ăaô ăiqua, ăaô söịng, lađm viïơc nhû víơy

Cuöơc khaâng chiïịn chöịng Myô neâm töi vađo möơt chaêolûêa thíơt sûơ: tûđ cuöơc hađnh quín 2000 km trïn ặúđngrûđng, ăoâi ùn, thiïịu mùơc, bom ăaơn, söịt reât Töi vađ HađPhûúng ăi vađo Nam Böơ, luâc ăoâ Hađ Phûúng múâi 20tuöíi, töi 22 tuöíi, baơn nam cuđng lúâp Phan An,Tríìn ĂûâcCûúđng, Phan Xuín Biïn, Dûúng Troơng Díơt, KhuynhDiïơp, Phaơm Quang Nghõ, Lï Doaôn Xuín, Lï QuangTrang, Hađ Cöng Tađi, Phuđng Ăûâc Thùưng cuđng traơctuöíi nhû víơy Möîi chùơng ặúđng gùơp laơi nhau mûđngăïịn chaêy nûúâc mùưt, cođn gùơp ặúơc lađ biïịt baơn mònh cođnsöịng Nguýîn Vùn Long (ngûúđi Hađ Nöơi) ăaô chïịt úêtraơm 53, traơm mađ möơt ặúđng reô vađo khu Nùm, möơtặúđng ăi vađo Nam Böơ, anh ăïịn ngaô ba ặúđng thò söịtreât aâc tñnh vađ chïịt úê ăoâ

Con ngûúđi giuâp töi coâ yâ nghô ghi cheâp vađ viïịt vùnchñnh lađ Xuín Diïơu, töi viïịt vùn khöng mong trúê thađnhnhađ vùn lúân lao, mađ thûơc tïị trong chiïịn trûúđng lađ ríịt aâcliïơt Nïịu coâ chïịt töi chó mong ăïí laơi ăöi dođng cho chameơ töi vađ ngûúđi chuâ ruöơt Tríìn Thađnh biïịt lađ töi ăaô hysinh nhû thïị nađo vađ úê ăíu, trúê thađnh nhađ vùn chó bùưtăíìu möơt yâ nghô nhû víơy Ăíìu nùm 1973, khi truýơn kyâ

“Tiïịng gađ vađ caânh diïìu” ặúơc ăoơc trïn ăađi phaât thanh,cha meơ nghe ặúơc trïn ăađi, caê nhađ biïịt töi ăang úê CuêChi, em gaâi töi viïịt thû vađo phíịn khúêi, em cođn ra HađNöơi mua túđ baâo “Thöịng Nhíịt” in bađi truýơn kyâ, saumíịy thaâng ặúơc in laơi trïn baâo Vùn Nghïơ Miïìn NamTûđ traâi sang: Xuín Diïơu, Ngö Thõ Xuín Nhû, Huy Cíơn taơi chiïịn khu Viïơt

Bùưc.