Văn hiến việt nam 2009 11

Nhû thïị múâi taơo nïn thađnh quaê coâ tñnh chíịtquöịc gia lađ chíịt lûúơng cao cuêa caê möơt nïìn giaâo duơcquöịc dín, cuêa möơt xaô höơi hoơc tíơp coâ trònh ăöơ cao.Chuâng ta tröng mon

Tûđ trûúâc ăïịn nay, theo suy luíơn thöng thûúđng,

töi víîn thûúđng nghô rùìng: chíịt lûúơng giaâo

duơc, tûâc lađ chíịt lûúơng cuêa ngûúđi hoơc, tuđy

thuöơc trûúâc hïịt vađo chíịt lûúơng cuêa ngûúđi daơy Tuy

nhiïn, gíìn ăíy trong möơt cuöơc höơi thaêo, coâ võ giaâo

sû nïu lïn möơt thöng tin ặúơc xem nhû kïịt luíơn

khoa hoơc, coâ tñnh chíịt quöịc tïị, phöí biïịn úê moơi quöịc

gia trïn thïị giúâi: ăoâ lađ chíịt lûúơng giaâo duơc tuđy

thuöơc trûúâc hïịt vađo chíịt lûúơng cuêa laônh ăaơo vađ

quaên lyâ giaâo duơc

Töi nghiïơm thíịy yâ tûúêng ăoâ chñnh xaâc hún, ăoâ

múâi lađ nguýn nhín cú baên nhíịt quýịt ắnh chíịt

lûúơng cuêa möơt nïìn giaâo duơc mang tíìm cúô quöịc gia

vađ quöịc tïị Tíịt nhiïn, thíìy töịt thò trođ töịt, daơy töịt thò

hoơc töịt, ăoâ lađ quan hïơ nhín quaê vi mö trûơc tiïịp

Nhûng tûđ ăíu ra thíìy töịt, daơy töịt? Quýịt ắnh lađ úê

quan hïơ nhín quaê vô mö, tûâc lađ úê laônh ăaơo ăuâng vađ

quaên lyâ töịt ăöịi vúâi sûơ nghiïơp giaâo duơc

Laônh ăaơo ăuâng lađ coâ ặúđng löịi giaâo duơc ăuâng,

quaên lyâ töịt lađ coâ hïơ chñnh saâch giaâo duơc töịt Ăoâ lađ

“nguýn nhín meơ” ăeê ra moơi thađnh quaê lúân nhoê

cuêa giaâo duơc, trong ăoâ coâ chíịt lûúơng ngûúđi thíìy vađ

ngûúđi hoơc, hai nhín víơt trung tím cuêa giaâo duơc úê

tíịt caê moơi cíịp, moơi ngađnh giaâo duơc, tûđ tiïíu hoơc ăïịn

ăaơi hoơc, tûđ phöí thöng ăïịn chuýn nghiïơp

Laônh ăaơo ăuâng, quaên lyâ töịt khöng phaêi seô taơo

nïn lođng ýu nghïì, lyâ tûúêng vađ nhiïơt tònh sû phaơm

úê moơi thíìy giaâo, lađm cho hoơ ăïìu trúê thađnh caâc nhađ

giaâo xuíịt sùưc, ûu tuâ, ăïí taơo ra caâc thïị hïơ hoơc sinh

ûu tuâ, tađi nùng Song laônh ăaơo ăuâng, quaên lyâ töịt úêcíịp vô mö seô taơo ra ăöơng lûơc cho ăaơi ăa söị thíìygiaâo, khúi díơy tiïìm nùng úê thïị hïơ caâc nhađ giaâo treêtuöíi, ăïí nhađ giaâo ûu tuâ khöng chó möơt ăöi ngûúđihay vađi chuơc, vađi trùm ngûúđi mađ nhû ta thûúđng noâi,möơt ăöơi nguô ăöng ăaêo röơng lúân, tađi ặâc kiïm toađn,

cú cíịu ăöìng böơ, lúâp sau tiïịp lúâp trûúâc, vûúơt lïn caohún

Nhû thïị múâi taơo nïn thađnh quaê coâ tñnh chíịtquöịc gia lađ chíịt lûúơng cao cuêa caê möơt nïìn giaâo duơcquöịc dín, cuêa möơt xaô höơi hoơc tíơp coâ trònh ăöơ cao.Chuâng ta tröng mong möơt sûơ laônh ăaơo nhû thïị,möơt sûơ quaên lyâ nhû thïị, möơt quýịt tím chiïịn lûúơcmang tíìm vô mö ặa ăïịn nhûông thađnh quaê chiïịnlûúơc mang tíìm vô mö, thay vò nhûông thađnh tûơu leêteê, caâ biïơt, tuy ríịt quyâ, song khöng thïí taơo ra nhûôngchuýín biïịn chiïịn lûúơc, biïịn giaâo duơc thađnh quöịcsaâch hađng ăíìu, thađnh chiïịn lûúơc con ngûúđi, chiïịnlûúơc nhín tađi, taâc ăöơng lúân ăïịn sûơ nghiïơp xíy dûơngvađ baêo vïơ Töí quöịc cuêa chuâng ta trong thïị kyê XXI Ăađo taơo ăöơi nguô thíìy giaâo lađ ngađnh cöng nghiïơpnùơng, saên xuíịt nhûông cöî maây caâi cuêa toađn böơ nïìngiaâo duơc Tû tûúêng ăoâ thûúđng ặúơc nhùưc ăïịn nhûnhûông myô tûđ, song trong thûơc tïị thò noâ ặúơc thûơchiïơn ríịt keâm coêi, bõ chòm ăùưm trong nhûông lïì thoâiríịt dung tuơc, tíìm thûúđng, khaâc ríịt xa vúâi truýìnthöịng “hûng sû hûng quöịc, tön sû troơng ăaơo” cuêadín töơc ta

(Trñch bađi viïịt Cíìn möơt quöịc saâch giaâo duơc lúân ăađo taơo vađ böìi dûúông

CHÍỊT LÛÚƠNG CUÊA LAÔNH ĂAƠO

VAĐ QUAÊN LYÂ GIAÂO DUƠC

GS.NGND TRÍÌN THANH ĂAƠM

Töíng Bñ thû Nöng Ăûâc Maơnh dûơ Lïî kyê niïơm 90 nùm thađnh líơp trûúđng Ăöìng Khaânh - Trûng Vûúng (Hađ Nöơi) AÊnh: TTXVN.

10 Tön vinh Quan hoơ vađ Ca truđ

Böơ trûúêng HOAĐNG TUÍỊN ANH

12 Nhûông phaât hiïơn múâi vïì ThaânhMíîu Liïîu Haơnh

NGUÝÎN XUÍN DIÏƠN

14 Nöîi ăau cuêa Ăađi Nghiïn

NGUÝÎN ANH TUÍỊN

16 Cíu chuýơn vïì ngûúđi phuơ nûôChùm

DOHAMIDE

20 Nguýîn Thiïịp - La Sún Phu Tûê:

Thíìn xin hai chûô “Thíìn Töịc”

NGUÝÎN PHAN THOƠ

TRÍÌN VÍN HAƠC

43 Thíìy cuêa töi, GS Nguýîn Tađi Cíín

54 Sùưc mađu xûâ laơnh NGOƠC ANH

56 Vûông tay cheđo trong soâng gioâsuy thoaâi, bûât phaâ tùng trûúêng

Taơp chñ xuíịt baên 02 kyđ/thaâng

Kyđ chñnh ra ngađy 25 hađng thaâng

Kyđ chuýn ăïì Vùn hoâa - Kinh tïị ra ngađy 10 hađng thaâng

Giíịy pheâp hoaơt ăöơng baâo chñ söị 397/GP-BVHTT

Vùn phođng Ban chuýn ăïì

Söị 6 - lö 12 B Trung Yïn - Trung Hođa - Hađ Nöơi

ĂT/Fax: 04.37831962

Cú quan ăaơi diïơn taơi TP.HCM

288B, An Dûúng Vûúng, Quíơn 5, TP.HCM

ĂT: 08.8353878

Cú quan ăaơi diïơn taơi miïìn Trung vađ Tíy Nguýn

Tíìng 5 Khaâch saơn Eiffel, 117 Lï Ăöơ, Ăađ Nùĩng

TS Phaơm Viïơt Long

Phoâ Töíng Biïn tíơp Thûúđng trûơc

NB Nguýîn Thïị Khoa

Phoâ Töíng Biïn tíơp

TS Nguýîn Minh San

NB Tríìn Ăûâc Trung

Trûúêng ban Trõ sûơ

NB Nguýîn Hoađng Mai

Giaâm ăöịc cú quan ăaơi diïơn taơi TP.HCM

NB Voô Thađnh Tín

Phoâ Giaâm ăöịc cú quan ăaơi diïơn taơi TP.HCM

Höơi ăöìng Biïn tíơp

Thûúơng tûúâng Nguýîn Nam Khaânh - GS Vuô

Khiïu - GS.NSND Tríìn Baêng - GSTS Tríìn Vùn

Khï - GS Trûúđng Lûu - GSVS Höì Sô Võnh - NS

Vuô Maôo - GSTS Thaâi Kim Lan - NSND TS

Phaơm Thõ Thađnh - NSND Ăùơng Nhíơt Minh - TS

Ăoađn Thõ Tònh - GSTS Nguýîn Thuýịt Phong

Trònh bađy

Tûđ My Sún - Trõnh Tiïịn Huđng

Bòa 1:

Thiïịu nûô Tíy Bùưc

AÊnh: Phuđng Triïơu

Tađi trúơ phaât hađnh

Doanh nghiïơp saâch Thađnh Nghôa

TP Höì Chñ Minh

In taơi

Cöng ty Cöí phíìn in Sao Viïơt, Hađ Nöơi

NGUYEN XUAN DIEN

14 The pangs of Sloping Tower

Nguyen Anh Tuan

16 The story of Cham women

DOHAMIDE

20 Nguyen Thiep - La Son tutor:

I beg two words “Dizzey Speed”

NGUYEN PHAN THO

22 Duong Loi - the old village

PHUC TOAN

26 Traditional rites of Thang Long

vestige HO SI TA

28 Moc Ban - the precious

nation-al heritage TRAN VAN MY

31 The stamp of old tiger

TRAN MINH DUC

36 One more reading Viet Phuong

‘s writings Y NHI

38 The feeling of Mai San

DANG TRUONG LUU

40 To make a pilgrimage of

hold-ing “chalk heroes”

TRAN VAN HAC

43 My teacher, Nguyen Tai Can

NGUYEN VAN SON

50 The sorcerer of water puppetry

LE BA LIEU

60 The wonders twinkle in themorning sunlight

NGUYEN VAN THICH

66 The poet Olga Berggoltz - Thestar fly suddenly from the bottom

of the well

THUY ANH

70 Russia and my dear friends

NGUYEN ANH TUAN

- Thûa GSTS Nguýîn Thuýịt

Phong, xin öng cho biïịt caêm xuâc cuêa

öng khi ặúơc tham dûơ Höơi nghõ Ngûúđi

Viïơt Nam úê nûúâc ngoađi líìn thûâ nhíịt

do Nhađ nûúâc Viïơt Nam töí chûâc?

+ Cuông nhû 910 ăaơi biïíu kiïìu

bađo úê 52 nûúâc vïì tham dûơ Höơi nghõ

Ngûúđi Viïơt Nam úê nûúâc ngoađi líìn thûâ

I, töi caêm thíịy ríịt sung sûúâng haônh

diïơn khi ặúơc tham dûơ höơi nghõ coâ yâ

nghôa lúân vúâi cöơng ăöìng ngûúđi Viïơt

Nam úê nûúâc ngoađi Töi ặúơc nghe

tiïịng noâi cuêa ăöìng bađo tûđ nhiïìu

nûúâc, ặúơc nghe Chñnh phuê Viïơt

Nam noâi vïì nhûông ăoâng goâp cuêa caâc

kiïìu bađo, ặúơc tham gia thaêo luíơn

caâc chuýn ăïì: Xíy dûơng cöơng ăöìng

ngûúđi Viïơt Nam úê nûúâc ngoađi ăoađn

kïịt vûông maơnh, thađnh ăaơt vađ hûúâng

vïì ăíịt nûúâc; Giûô gòn vađ phaât huy baên

sùưc vùn hoaâ vađ truýìn thöịng dín töơc

trong cöơng ăöìng ngûúđi Viïơt Nam úê

nûúâc ngoađi; Chuýn gia, trñ thûâc kiïìubađo goâp phíìn vađo sûơ nghiïơp xíydûơng ăíịt nûúâc; Doanh nhín kiïìu bađogoâp phíìn vađo sûơ nghiïơp xíy dûơngăíịt nûúâc Ăùơc biïơt lađ víịn ăïì giûô gònphaât huy vùn hoaâ dín töơc, ăoâ lađchuýn ăïì ặúơc nhiïìu ngûúđi thamgia vò cöơng ăöìng ngûúđi Viïơt Nam úênûúâc ngoađi ríịt quan tím ăïịn viïơc giûôgòn vùn hoaâ dín töơc vúâi möơt ăùơc tñnhriïng so vúâi cöơng ăöìng cuêa caâc nûúâckhaâc trïn thïị giúâi Chuâng töi hïịt sûâcxuâc ăöơng khi nghe bađi phaât biïíuchín tònh, thùỉng thùưn vađ síu sùưc cuêaChuê tõch nûúâc Nguýîn Minh Triïịt

Chuê tõch nûúâc ăaô noâi ra nhûông lúđi tûơăaây lođng vađ tiïịng noâi cuêa võ nguýnthuê cuêa ăíịt nûúâc Viïơt Nam ăaô ăïịnthùỉng vúâi traâi tim cuêa tíịt caê chuângtöi: “Kiïìu bađo lađ maâu cuêa maâu ViïơtNam, lađ thõt cuêa thõt Viïơt Nam Chuâng

ta lađ con möơt nhađ, con Laơc chaâu

Höìng, cuđng möơt boơc trûâng sinh ra"

- Nhûông víịn ăïì ăùơt ra trong Höơi

nghõ líìn nađy öng thíịy coâ thiïịt thûơc vađ cúêi múê ăöịi vúâi cöơng ăöìng ngûúđi Viïơt Nam úê nûúâc ngoađi?

+ Töi thíịy ríịt thiïịt thûơc, ăïìu lađnhûông víịn ăïì mađ cöơng ăöìng ngûúđiViïơt Nam úê nûúâc ngoađi quan tím,trùn trúê Ăùơc biïơt lađ khöng khñ thùỉngthùưn cúêi múê mađ Chuê tõch nûúâcNguýîn Minh Triïịt ăaô taơo ra ngay úêbađi phaât biïíu khai maơc Höơi nghõ.Khùỉng ắnh nhûông thađnh tûơu to lúân,

võ thïị, uy tñn ngađy cađng cao cuêa ăíịtnûúâc trïn trûúđng thïị giúâi, baên lônh, trñtúơ vađ yâ chñ quíơt cûúđng cuêa dín töơc

VN, Chuê tõch cuông phín tñch roô rađng,rađnh maơch, ăíìy sûâc thuýịt phuơcnhûông khoâ khùn, nhûông haơn chïị,khuýịt ăiïím vađ caê nhûông tiïu cûơckhoâ traânh khoêi trong quaâ trònh xíydûơng phaât triïín ăíịt nûúâc cho kiïìu

HÖƠI NGHÕ NGÛÚĐI VIÏƠT NAM ÚÊ NÛÚÂC NGOAĐI LÍÌN THÛÂ NHÍỊT

GS Nguyeên Thuyeât Phong:

HÖƠI NGHÕ GIUÂP CHUÂNG TÖI TIN HÚN VAĐO TÛÚNG LAI ĂÍỊT NÛÚÂC

GSTS Nguýîn Thuýịt Phong, Viïơt kiïìu Myô,

Viïơn trûúêng viïơn Nghiïn cûâu giaâo duơc Ăaơi hoơc

Hoa Kyđ taơi VN, Uyê viïn Höơi ăöìng biïn tíơp taơp

chñ Vùn Hiïịn VN, lađ ăaơi biïíu chñnh thûâc taơi

Höơi nghõ Ngûúđi Viïơt Nam úê nûúâc ngoađi líìn thûâ

nhíịt do Nhađ nûúâc Viïơt Nam töí chûâc tûđ

21-23/11/2009 taơi thuê ăö Hađ Nöơi Nhađ dín töơc

nhaơc hoơc nöíi tiïịng thïị giúâi Nguýîn Thuýịt

Phong ăaô ặúơc Mùơt tríơn Töí quöịc VN phong

tùơng danh hiïơu: “Vinh Danh Nûúâc Viïơt” (2005)

vađ Höơi ăöìng Giaêi thûúêng Ăađo Tíịn trao tùơng

giaêi thûúêng Ăađo Tíịn Trûúâc ăoâ, öng cuông ăaô

NHÍƠT AÂNH(thûơc hiïơn)

GS Nguýîn Thuýịt Phong.

bađo biïịt Chuâng töi ríịt ăöìng tònh vúâi

Chuê tõch lađ nïịu möơt söị kiïìu bađo úê

möơt söị nûúâc chûa kõp vïì Viïơt Nam,

khöng thíịy ặúơc tíơn mùưt sûơ tiïịn böơ

cuêa ăíịt nûúâc, mađ chó nghe bïn ngoađi

noâi nađy kia mađ míịt lođng tin vađo ăíịt

nûúâc lađ khöng nïn Thûơc tïị lađ coâ möơt

söị võ úê nûúâc ngoađi cho ăïịn giúđ víîn

chûa hiïíu nhûông thay ăöíi, tiïịn böơ lúân

lao cuêa ăíịt nûúâc, víîn söịng nhû trong

mú, tûúêng rùìng Viïơt Nam víîn nhû lađ

30 nùm trûúâc ăíy Khöng khñ thùỉng

thùưn cúêi múê töịt ăeơp nađy ăaô taơo ăiïìu

kiïơn cho caâc ăaơi biïíu tham gia thaêo

luíơn caâc chuýn ăïì ặúơc nïu ra vúâi

nhûông ăiïìu noâi thùỉng noâi thíơt trïn

tinh thíìn xíy dûơng nhû Chuê tõch

nûúâc ăïì nghõ Ăíy lađ möơt ăiïìu vö

cuđng quyâ baâu

Coâ ặúơc ăiïìu nađy theo töi coâ leô lađ

do kinh nghiïơm laônh ăaơo quíìn chuâng

cuêa nhađ nûúâc Viïơt Nam, nhađ nûúâc

Viïơt Nam ăaô hiïíu síu sùưc vađ cuơ thïí

tím tû nguýơn voơng cuêa kiïìu bađo úê

nûúâc ngoađi, hiïíu roô víịn ăïì gò hoơ quan

tím, thíịy hoơ cíìn víịn ăïì gò Chùỉng

haơn, thíịy sûơ khöng ăöìng yâ cuêa möơt

söị trong cöơng ăöìng kiïìu bađo Viïơt

Nam, phña laônh ăaơo cuêa caâc ăaơi sûâ

quaân Viïơt Nam ăaô phaên aênh, thíơm

chñ, ngay taơi Wasington, ngûúđi ta than

phiïìn rùìng, nhûông ngûúđi lađm viïơc cho

Ăaơi sûâ quaân cuông nhû ăaơi diïơn Viïơt

Nam úê Myô nhiïìu ngûúđi noâi gioơng Bùưc,ăöi khi ngûúđi miïìn Nam ngûúđi ta chûaquen thuöơc trong caâch duđng tûđ, nïnngûúđi miïìn Nam caêm thíịy xa rúđi nïnNhađ nûúâc ăaô cho tùng cûúđng ngûúđimiïìn Nam lađm viïơc taơi ăíy Röìi ĂađiVTV, VOV cuông phaêi coâ nhûông ngûúđicoâ tiïịng noâi gioơng Nam vađ nhiïìuchûúng trònh cuêa miïìn Trung, miïìnNam cho thíịy vïì mùơt thöng tin,truýìn thöng, chñnh quýìn ăaô coâ thayăöíi, ăoâ lađ ăiïìu ríịt chín thíơt Coânhûông luâc, ngûúđi Viïơt Nam úê nûúâcngoađi lïn tiïịng hoơ coâ nhûông khoâ khùnkhi ăi ăi vïì vïì úê Viïơt Nam, nhûng thûơctïị nađy cuông xaêy ra úê nûúâc ngoađi, vađkhi hai bïn chia seê seô hiïíu nhau hún,khöng khñ vui hún Töi thíịy Höơi nghõnađy ăaô ăaânh möơt díịu son lađ ngûúđiViïơt Nam úê trong nûúâc vađ ngoađi nûúâccoâ thïí gùơp nhau, hiïíu nhau ríịt nhiïìu

Riïng töi, töi gùơp ặúơc nhûông ngûúđiăöìng hûúng cuêa mònh úê caâc nûúâckhaâc nhau, caâc chíu khaâc nhau trïnthïị giúâi ríịt ăöng, ríịt vui Höơi nghõ giuâpchuâng töi tin hún vađo sûâc maơnh ăaơiăoađn kïịt dín töơc, tin hún vađo tûúnglai cuêa ăíịt nûúâc

- Riïng ăöịi vúâi öng, möơt nhađ giaâo

duơc, ăöìng thúđi lađ nhađ hoaơt ăöơng vùn hoaâ íịp uê nhiïìu dûơ aân phaât triïín giaâo duơc ăaơi hoơc vađ dûơ aân quaêng baâ vùn hoaâ Viïơt Nam ra thïị giúâi, sau möơt

nađy, öng caêm thíịy triïín voơng nhûông viïơc öng ăaô lađm vađ seô lađm nhû thïị nađo?

+ Töi ăang tiïịn hađnh dûơ aân xíydûơng trûúđng ăaơi hoơc nghïơ thuíơt vađnhín vùn mang tïn danh nhín ĂađoTíịn taơi ăíịt nûúâc mònh, ăíy lađ ngöitrûúđng mađ chuâng töi muöịn phaêi vûđamang ăíơm baên sùưc vùn hoaâ ViïơtNam vûđa tiïịp thu tinh hoa cuêa giaâoduơc ăaơi hoơc thïị giúâi Viïơc xíy dûơngtrûúđng ăaơi hoơc nađy ăođi hoêi khöngnhûông phaêi töịn cöng, töịn sûâc, töịncuêa ríịt nhiïìu mađ cođn phaêi vûúơt quaríịt nhiïìu rađo caên vïì thuê tuơc, phaâp lyâ.Tuy víơy, nhíơn xeât chung cuêa töi lađcho ăïịn nay, díịu hiïơu tñch cûơc nhiïìuhún díịu hiïơu tiïu cûơc cho dûơ aân nađy.Khöng nhûông cíịp Trung ûúng mađcaâc ắa phûúng liïn quan cuông ríịtquan tím vađ uêng höơ dûơ aân cuêa chuângtöi Tíịt nhiïn, lađm viïơc gò cuông seô coânhûông khoâ khùn, nhûng khöng vò thïịmađ chaân naên, thíịt voơng hay thöíiphöìng khoâ khùn ăoâ lïn Nhû thïị lađkhöng nïn Riïng caâ nhín töi, töithíịy sûơ thíịt baơi coâ, sûơ thađnh cöngcuông coâ Nhûng nhòn chung, nïịu lađmbađi toaân cöơng trûđ, töi ặúơc sûơ thađnhcöng nhiïìu hún búêi vò coâ sûơ höî trúơ vïìtinh thíìn, víơt chíịt cuêa ríịt nhiïìu ăöìngnghiïơp, baơn beđ úê trong nûúâc höî trúơtöi trong thûơc hiïơn mong ûúâc cuêamònh Töi tin rùìng, trong tûúng laikhöng xa, trûúđng Ăaơi hoơc Ăađo Tíịncuêa chuâng töi seô tûơ hađo coâ mùơt trongăöơi nguô giaâo duơc ăaơi hoơc ăíịt nûúâc.Cíìn noâi thïm rùìng ăíy lađ möơt ăaơihoơc töíng húơp vïì nghïơ thuíơt vađ nhínvùn vúâi nhiïìu khoa, nhiïìu maêng ăađotaơo liïn quan míơt thiïịt vúâi nhau.Chùỉng haơn nhû, trûúđng nađy seô coâcaâc caâc khoa kinh tïị, kyô thuíơt nhûnglađ kinh tïị kyô thuíơt trong vùn hoaânghïơ thuíơt vađ nghïơ thuíơt gùưn liïìn vúâivùn hoaâ vađ khoa hoơc Búêi vò nïịuthiïịu vùn hoaâ, khoa hoơc cuông nhûthiïịu kinh tïị kyô thuíơt thò nghïơ thuíơtkhöng thïí phaât triïín, phaât huy töịtặúơc Kinh tïị cuông lađ nhín vùn, kyôthuíơt cuông lađ nhín vùn vò ăïìu lađ víịnăïì liïn quan ăïịn con ngûúđi Yïu cíìucuêa con ngûúđi chuâng ta lađ phaêi coânhiïìu goâc ăöơ khaâc nhau ăïí töíng húơpthađnh con ngûúđi hoađn haêo

Xin caêm ún öng!

Chuê tõch nûúâc Nguýîn Minh Triïịt gùơp gúô thín míơt caâc kiïìu bađo taơi Höơi nghõ “Ngûúđi Viïơt Nam úê

nûúâc ngoađi líìn thûâ nhíịt” (GS Nguýîn Thuýịt Phong ặâng ngoađi cuđng, bïn traâi).

hûúng sùỉc

QUẪNG NAM

NGỔC ANH

Tûâ ngây 20 àïën 23/11/2009, “Tuêìn Vùn hoấ - Du lõch Quẫng Nam

hûúáng àïën 1000 nùm Thùng Long - Hâ Nưåi” do Bưå Vùn hốa, Thïí thao vâ Du lõch, UBND tĩnh Quẫng Nam, UBND TP Hâ Nưåi, phưëi húåp Bưå

Giấo duåc vâ Ðâo tẩo, Trung ûúng Ðoân TNCS Hưì Chđ Minh tưí chûác diïỵn ra tẩi Trung têm Triïín lậm Vùn hốa nghïå thuêåt Viïåt Nam (sưë 2

Biïíu diïỵn châo mûâng “Tuêìn vùn hốa - Du lõch Quẫng Nam hûúáng àïën 1000 nùm Thùng Long - Hâ Nưåi”.

Nùm 1471, ngûúđi Viïơt theo

chín vua Lï Thaânh Töng

vađo khai khíín vuđng ăíịt

Quaêng Nam Trong quaâ trònh cöơng

cû vúâi ngûúđi Chùm, ngûúđi Viïơt úê

Quaêng Nam ăaô taơo nïn nhûông giaâ

trõ vùn hoaâ cuêa xûâ Quaêng trïn nïìn

taêng vùn hoaâ Viïơt Nhûông phong

tuơc, tíơp quaân, tñn ngûúông, lïî höơi

cuêa ngûúđi dín Quaêng Nam cho

thíịy coâ sûơ kïị thûđa, tiïịp biïịn cuêa

caâc nïìn vùn hoaâ “Tuíìn Vùn hoaâ

-Du lõch Quaêng Nam hûúâng túâi

1000 nùm Thùng Long - Hađ Nöơi” lađ

hoaơt ăöơng nhùìm giúâi thiïơu, quaêng

baâ nhûông giaâ trõ vùn hoaâ, lõch sûê

tiïìm nùng kinh tïị cuêa Quaêng Nam

vúâi nhín dín thađnh phöị Hađ Nöơi,

caâc du khaâch, caâc nhađ ăíìu tû trong

vađ ngoađi nûúâc, tùng cûúđng sûơ húơp

taâc giûôa thađnh phöị Hađ Nöơi vađ tónh

Quaêng Nam trong phaât triïín kinh

tïị - xaô höơi Ăöìng thúđi ăíy cuông lađ

möơt trong nhûông hoaơt ăöơng troơng

tím cuêa tónh Quaêng Nam hûúâng

ăïịn Ăaơi lïî 1000 nùm Thùng Long

Hađ Nöơi, kyê niïơm 10 nùm UNESCO

cöng nhíơn Ăö thõ cöí Höơi An vađ

Khu Ăïìn thaâp Myô Sún lađ Di saên

vùn hoaâ thïị giúâi “Tuíìn Vùn hoaâ

-Du lõch Quaêng Nam” taơi Hađ Nöơidiïîn ra nhiïìu hoaơt ăöơng nhû: Caâckhu trûng bađy giúâi thiïơu töíngquan vïì lõch sûê vùn hoaâ tónhQuaêng Nam vúâi caâc hònh aênh, hiïơnvíơt dín töơc hoơc, khaêo cöí hoơc, lõchsûê ăíịu tranh caâch maơng, danhnhín ăíịt Quaêng Bïn caơnh ăoâ lađcuöơc triïín laôm nghïơ thuíơt vïì höơihoaơ, ăiïu khùưc, nhiïịp aênh, nghïơthuíơt sùưp ăùơt, giúâi thiïơu caâc thïịmaơnh vađ tiïìm nùng kinh tïị noâichung vađ du lõch noâi riïng; tòmhiïíu vïì hai Di saên vùn hoaâ thïị giúâiHöơi An - Myô Sún vađ Khu Di tñchsinh quýín thïị giúâi Cuđ Lao Chađm;

díng hûúng tûúêng niïơm Töíng ăöịcHoađng Diïơu taơi Hađ Nöơi; töí chûâcHöơi thaêo “Vai trođ cöơng ăöìng trongviïơc baêo vïơ vađ phaât huy giaâ trõ Ditñch - nhòn tûđ Höơi An vađ Myô Sún”,Roadshow giúâi thiïơu vïì du lõchQuaêng Nam vađ trûng bađy saâch vïìQuaêng Nam; kyâ kïịt húơp taâc giûôatónh Quaêng Nam vađ thađnh phöị HađNöơi Xuýn suöịt trong “Tuíìn Vùnhoaâ - Du lõch Quaêng Nam” taơi HađNöơi diïîn ra nhiïìu chûúng trònhbiïíu diïîn nghïơ thuíơt truýìn thöịngnhùìm taâi hiïơn nhûông neât vùn hoaâ

ăùơc sùưc vađ ăíơm chíịt nghïơ thuíơtăíịt Quaêng: “Hûúng sùưc QuaêngNam”, chûúng trònh “Ăïm phöị cöíHöơi An”, “Ăïm Myô Sún huýìnaêo”; caâc lađn ăiïơu dín ca QuaêngNam, hođ bađi chođi, haât sùưc buđa, muâaChùm, haât muâa tung tung da daâ,haât muâa cöìng chiïng cuêa caâc díntöơc thiïíu söị, trònh diïîn nghïơ thuíơtdiïîn xûúâng dín gian, trang phuơctruýìn thöịng - hiïơn ăaơi, cuđng caâctrođ chúi dín gian ăöơc ăaâo Ăiïím nhíịn cuêa “Tuíìn Vùn hoaâ

- Du lõch Quaêng Nam” taơi Hađ Nöơichñnh lađ caâc hoaơt ăöơng giúâi thiïơuvïì Ăö thõ cöí Höơi An vađ Khu Di tñchMyô Sún nhín kó niïơm 10 nùm ặúơcUNESCO cöng nhíơn lađ Di saên Vùnhoaâ Thïị giúâi Ăïịn vúâi “Tuíìn Vùnhoaâ - Du lõch Quaêng Nam” taơi HađNöơi, du khaâch bùưt gùơp nhûông noâcnhađ maâi ngoâi lö xö cuêa phöị cöí Höơi

An vađ veê ăeơp di saên Myô Sún ặúơctaâi hiïơn sinh ăöơng trong caâcchûúng trònh vùn hoâa nghïơ thuíơt.Khùưp khu vûơc triïín laôm Vín Höì lađkhöng gian cuêa möơt Höơi An thunhoê vúâi nhûông nïịp nhađ cöí xûa,nhûông con phöị, nhûông ngoô, nhûôngặúđng mang ăíơm díịu íịn phaêng

phíịt sûơ tríìm mùơc mađ quýịn ruô

ăïịn mï ăùưm cuêa khu phöị cöí Tûđ

cöíng chñnh ăi vađo, sín khíịu chñnh

cho túâi khu nhađ cöí, khu Höơi An,

khu Myô Sún tíịt caê ăïìu ặúơc

trang hoađng rûơc rúô nhûng khöng

míịt ăi veê ăeơp giaên dõ mađ höìn híơu

cuêa ngûúđi dín xûâ Quaêng Vúâi hoa

ăùng, cúđ tûúâng, xñ mađ, trođ chúi bõt

mùưt ăíơp nöìi, thûê viïịt thû phaâp, tröí

tađi chuöịt göịm, thú truýìn thöịng,

trođ chúi bađi chođi, dín ca - nhaơc cöí

Quaêng Nam, íím thûơc Höơi An,

nûúâc cheđ ăíơu vaân ăaô taâi hiïơn

khöng gian vùn hoaâ Höơi An sinh

ăöơng vađ íịn tûúơng Höơi An lađ vuđng

ăíịt giađu truýìn thöịng vùn hoaâ vađ

truýìn thöịng caâch maơng Caâch ăíy

míịy trùm nùm, núi ăíy tûđng lađ ăö

thõ - thûúng caêng quöịc tïị nöíi tiïịng

vađ quíìn thïí di tñch kiïịn truâc ăö thõ

- thûúng caêng nađy coâ nhiïìu giaâ trõ

nöíi bíơt trïn toađn cíìu nïn ăaô ặúơc

UNESCO ghi tïn vađo danh muơc Di

saên thïị giúâi ngađy 04/12/1999 Vúâi

mö hònh nhûông ngöi nhađ cöí kñnh

rïu phong vađ hònh aênh chuđa Cíìu

ăaô taâi hiïơn laơi khöng gian phöị cöí

Höơi An huýìn aêo, tríìm mùơc Khu

Ăïìn thaâp Myô Sún lađ khu di tñch

duy nhíịt coâ quaâ trònh phaât triïín

liïn tuơc tûđ thïị kyê IV ăïịn thïị kyêXIII; lađ núi tíơp trung nhiïìu nhíịtcaâc cöng trònh kiïịn truâc, bi kyâ vađtaâc phíím ăiïu khùưc cuêa nghïơthuíơt Chùmpa Giaâ trõ cuêa Myô Súncođn ặúơc thïí hiïơn úê nghïơ thuíơtăiïu khùưc, chaơm nöíi trïn ăaâ,tûúđng, cöơt tinh tïị vađ söịng ăöơng tûđhònh aênh caâc thíìn linh, tu sô, vuô nûôăïịn caâc víơt tïị lïî, hoa laâ vađ muöngthuâ Ngûúđi Chùmpa cöí ăaô gûêi tímlinh vađo ăíịt, ăaâ vađ ăaô biïịt dûơa vađothiïn nhiïn ăïí lađm nïn möơt MyôSún traâng lïơ - thím nghiïm - huđng

vô Ăíy lađ möơt baêo tađng kiïịn truâcăiïu khùưc nghïơ thuíơt vö giaâ cuêanhín loaơi mađ seô cođn líu chuâng tamúâi hiïíu hïịt

Taơi “Tuíìn vùn hoaâ - Du lõchQuaêng Nam” taơi Hađ Nöơi, möơt taâcphíím ăöơc nhíịt vö nhõ mang tïn

“Thiïn Long Viïơt Ăöì” (1000 conröìng trïn baên ăöì Viïơt Nam) cuêanghïơ nhín Ngoơc Minh (chuê doanhnghiïơp kinh doanh vađng NgoơcMinh, Quaêng Nam) lađ möơt kyê luơcmúâi díng lïn 1.000 nùm ThùngLong - Hađ Nöơi nhû díng lïn tíịmlođng cuêa ngûúđi con xûâ Quaêng gûêivïì ăïị ăö “Röìng cođn chíìu nguýơnsong phûúng/ Röìng vûún nhađ Lyâ

dûơng nïn cú ăöì”, 1000 con röìng íịyặúơc gheâp thađnh möơt bûâc tranhbaên ăöì Viïơt Nam cao 6m, röơng 3mcoâ daâng möơt con röìng ăíìu hûúâng

ra biïín Ăöng Ăónh ăíìu con röìnglađ ăiïím cûơc bùưc Töí quöịc - tónh HađGiang, ăuöi röìng chñnh lađ muôi CađMau Möîi tónh, thađnh phöị, möîihuýơn, möîi quíìn ăaêo Hoađng Sa,Trûúđng Sa vađ nhûông ăaêo nhoê ăïìumang boâng hònh röìng, toađn laônhthöí Viïơt Nam mang daâng hònhmöơt con röìng ăang vûún bay caolïn cuđng nùm chíu Möîi vííy röìngchñnh lađ möơt con röìng nhoê vađ cuônglađ möơt huýơn, möơt thađnh phöị cuêaăíịt nûúâc Viïơt Nam Toađn böơ 1.000con röìng vađ dođng chûô “Thiïn LongViïơt Ăöì” mang hònh con röìng ăïìuặúơc thiïịp vađng 24K Khuön giaâvađ ăïị ặúơc lađm bùìng göî quyâ bïìn bóvúâi thúđi gian nhû: göî cùm xe vađkiïìn kiïìn Hún 3 nùm cuđng söị tiïìntrïn 1 tyê ăöìng, nghïơ nhín NgoơcMinh ăaô cuđng caâc ăöìng sûơ trongTrung tím Nghiïn cûâu Baêo töìn vađPhaât huy Vùn hoaâ dín töơc taơi miïìnTrung - Tíy Nguýn (thuöơc Trungtím Nghiïn cûâu Baêo töìn & Phaâthuy vùn hoaâ dín töơc) ăaô hoađnthađnh taâc phíím ặúơc sún thiïịp

Ăeđn löìng Höơi An trong lođng Hađ Nöơi.

vađng tinh xaêo vúâi ûúâc mú vïì ăíịt

nûúâc Viïơt Nam hoaâ röìng seô súâm

thađnh hiïơn thûơc vađ giíịc mú cuêa

vua Lyâ Thaâi Töí vïì Thùng Long

-Hađ Nöơi seô maôi vûún cao, vûún xa,

trûúđng töìn ăïịn muön ăúđi sau

Nhùưc túâi Quaêng Nam khöng

thïí khöng nhùưc túâi caâc lađng nghïì

thuê cöng truýìn thöịng vúâi nhûông

saên phíím ăöơc ăaâo ặúơc lađm ra tûđ

ăöi bađn tay tađi hoa cuêa caâc nghïơ

nhín nhû: ăuâc ăöìng (Phûúâc Kiïìu),

möơc kyô nghïơ Íu Laơc (Ăiïơn Bađn),

tröịng (Lím Yïn), göịm (Thanh Hađ),

löìng ăeđn, nghïì may (Höơi An), thöí

cíím (Ăöng Giang), ăaâ caênh (Duy

Xuýn) hay caâc saên víơt phíím

Ngoơc Linh, tiïu (Tiïn Phûúâc), qúị

(Trađ My) Tûđ nhûông nùm ăíìu cuêa

thïị kyê 15 - 16, theo chín nhûông lûu

dín vuđng Bùưc Böơ múê ăíịt vïì

phûúng Nam, nhiïìu ngađnh nghïì

thuê cöng myô nghïơ ăaô ra ăúđi vađ

phaât triïín maơnh meô trïn vuđng ăíịt

Quaêng Nam Traêi qua hađng trùm

nùm thõnh vûúơng, thùng tríìm, möơt

söị lađng nghïì Quaêng Nam víîn

ặúơc gòn giûô theo truýìn thöịng

cha truýìn con nöịi cho ăïịn ngađy

nay Taơi “Tuíìn Vùn hoaâ - Du lõch

Quaêng Nam” taơi Hađ Nöơi, nhiïìu

saên víơt cuêa caâc lađng nghïì cuông

ặúơc giúâi thiïơu cuđng du khaâch:

Göịm Thanh Hađ ặúơc lađm tûđ

nguöìn nguýn liïơu chñnh lađ ăíịt seât

búêi nhûông bađn tay ăiïu luýơn cuêa

nghïơ nhín vađ kyô thuíơt truýìn

thöịng cuêa lađng nghïì Saên phíím

chuê ýịu lađ caâc ăöì duđng phuơc vuơ

ăúđi söịng sinh hoaơt hađng ngađy nhû

cheân, baât, bònh hoa, chíơu caênh,

hònh thuđ caâc con giöịng mang

nhiïìu kiïíu daâng, mađu sùưc ríịt

phong phuâ vađ ăùơc biïơt nheơ hún so

vúâi caâc saên phíím cuđng loaơi cuêa

nhûông ắa phûúng khaâc Ăïịn thùm

khu trûng bađy cuêa lađng göịm

Thanh Hađ, ngoađi viïơc thoaê sûâc lûơa

choơn caâc saên phíím lûu niïơm bùìng

göịm, du khaâch cođn ặúơc tíơn mùưt

chûâng kiïịn nhûông thao taâc ăiïu

luýơn tûđ nhûông bađn tay tađi hoa cuêa

caâc nghïơ nhín lađng nghïì nađy

Nghïì möơc Kim Böìng ặúơc hònh

thađnh búêi nhûông ngûúđi Viïơt ăíìu

tiïn úê ăöìng bùìng Bùưc Böơ vađ vuđngThanh - Nghïơ - Tônh vađo khai khíínvuđng ăíịt Cíím Kim - Höơi An tûđ thïịkyê 15 Ăïịn thïị kyê 18, nghïì möơcKim Böìng ăaô phaât triïín maơnh meôvađ thõnh ăaơt thađnh lađng nghïì vúâi

ba nhoâm nghïì roô rïơt: nghïì möơc xíydûơng caâc cöng trònh kiïịn truâc ăöthõ, nghïì möơc dín duơng vađ nghïìăoâng tađu thuýìn Taơi khu trûngbađy, bađn tay tađi hoa cuêa ngûúđi thúơKim Böìng ăaô goâp phíìn taơo nïnnhûông cöng trònh kiïịn truâc tuýơtăeơp Ăïịn vúâi khu giúâi thiïơu saênphíím cuêa lađng ăuâc ăöìng PhûúâcKiïìu, ngoađi viïơc lûơa choơn, mua sùưmcaâc víơt duơng, hađng lûu niïơm vúâi ăadaơng míîu maô, kñch thûúâc, dukhaâch cođn coâ cú höơi ặúơc xem caâcnghïơ nhín danh tiïịng biïíu diïîncaâc loaơi nhaơc cuơ cöìng, chiïng dochñnh hoơ khai sinh ra Tuy chûaphaât triïín vúâi quy mö lađng nghïì,nhûng dïơt thöí cíím ăaô trúê thađnhmöơt nghïì truýìn thöịng, mang ăíơmbaên sùưc vùn hoaâ CúTu Vúâi bađn taykheâo leâo vađ sûơ cíìn míîn, kiïn trò,ngûúđi phuơ nûô CúTu ăaô biïịn nhûôngnguýn liïơu cíy nhađ laâ vûúđn thađnhnhûông tíịm ăùưp (tuöịc), khöị(chanan), vaây (doaâh) vúâi nhiïìuhoaơ tiïịt, mađu sùưc löơng líîy vađ ăöơcăaâo Taơi khu trûng bađy, du khaâchặúơc nhûông ngûúđi phuơ nûô CúTu

ín cíìn chó díîn tûđng ăöơng taâc dïơtthöí cíím vúâi nhûông chiïịc khung dïơtăún giaên lađm tûđ caâc thanh göî,thanh tre, thanh nûâa kïịt húơp laơi

Rûơc rúô vađ nöíi bíơt nhíịt trong khönggian lađng nghïì truýìn thöịng xûâQuaêng lađ khu vûơc trûng bađy löìngăeđn Höơi An vúâi ăuê sùưc mađu lunglinh huýìn aêo Ăïịn núi ăíy, dukhaâch coâ caêm giaâc nhû ăang úê giûôaphöị cöí Höơi An vúâi nhiïìu loaơi ăeđnlöìng ăuê daơng mađu sùưc, kñch cúôkhaâc nhau Nhûông chiïịc ăeđn löìngxinh xùưn, sang troơng vađ quýịn ruôgiûôa khöng gian vùn hoaâ QuaêngNam ăaô taơo cho “Ăïm phöị cöí HöơiAn” íịm aâp lođng ngûúđi

Trong khuön khöí “Tuíìn Vùnhoaâ - Du lõch Quaêng Nam” taơi HađNöơi, möơt phíìn khöng gian khuönviïn triïín laôm ặúơc dađnh ăïí giúâi

thiïơu vïì íím thûơc cuêa xûâ Quaêng vúâinhûông moân ăùơc saên truýìn thöịngphong phuâ vađ ăa daơng: MyđQuaêng, Cao líìu, Baânh bao - baânhvaơc, Baânh ñt laâ gai, Yïịn xađo Ăùơc biïơt, suöịt thúđi gian diïîn raTuíìn Vùn hoaâ, nhûông giai ăiïơungoơt ngađo cuêa dín ca xûâ Quaêng vađhaât bađi chođi luön vang lïn trongkhöng gian quaêng baâ vïì ăíịt vađngûúđi Quaêng Nam giûôa lođng HađNöơi taơo cho du khaâch coâ caêm giaâcnhû ăang ăi giûôa ăö thõ cöí Höơi An,íịm aâp thín tònh cuđng ngûúđi ăíịtQuaêng

Coâ thïí noâi, “Tuíìn vùn hoaâ Dulõch Quaêng Nam hûúâng túâi 1000nùm Thùng Long - Hađ Nöơi” thûơcsûơ lađ möơt trong nhûông ngađy höơilúân nhùìm tön vinh nhûông giaâ trõ Disaên vùn hoaâ dín töơc vađ lađ hoaơtăöơng vùn hoaâ thiïịt thûơc hûúâng túâiĂaơi lïî kyê niïơm 1000 nùm ThùngLong - Hađ Nöơi Trong böịi caênhNgađnh Du lõch caê nûúâc noâi chung,

du lõch Quaêng Nam noâi riïngăang phaêi chõu nhûông taâc ăöơngcuêa suy thoaâi kinh tïị thïị giúâi vađthiïn tai liïn tuơc trong thúđi gianvûđa qua, sûơ kiïơn nađy chñnh lađ möơttrong nhûông giaêi phaâp hûôu hiïơugoâp phíìn ăííy maơnh cöng taâc xuâctiïịn quaêng baâ trong vađ ngoađi nûúâcăïí nhanh choâng khöi phuơc sûơ phaâttriïín cuêa ngađnh Du lõch trong nùmnay vađ nhûông nùm tiïịp theo

Möơt taâc phíím trûng bađy taơi triïín laôm.

Ngađy 30.9.2009, taơi kyđ hoơp

thûâ 4 cuêa Uyê ban LiïnChñnh phuê Cöng ûúâcUNESCO Baêo vïơ Di saên vùn hoaâphi víơt thïí, Dín ca Quan hoơ BùưcNinh ăaô ặúơc cöng nhíơn lađ di saênphi víơt thïí ăaơi diïơn cuêa nhín loaơivađ Ca truđ cöng nhíơn lađ di saên phivíơt thïí cíìn ặúơc baêo vïơ khíín cíịp.Giúđ ăíy, möịi quan tím vađ tíìmaênh hûúêng cuêa caâc loaơi hònh ímnhaơc nađy ăaô vûúơt qua khuön khöíQuöịc gia ăïí trúê thađnh tađi saênchung cuêa nhín loaơi mađ chuâng talađ ngûúđi coâ traâch nhiïơm baêo töìnvađ tiïịp nöịi ăíìu tiïn vađ chuê ýịu

TÖN VINH QUAN HOƠ VAĐ CA TRUĐ HOAĐNG TUÍỊN ANH -Böơ trûúêng Böơ Vùn hoâa, Thïí thao vađ Du lõch

Dín ca Quan hoơ Bùưc Ninh.

Töịi 16/11/2009, nhín ngađy Di saên Viïơt Nam, taơi

Nhađ Thaâi Hoơc Vùn Miïịu - Quöịc Tûê Giaâm, Ban Quaên

lyâ Lađng vùn hoaâ Viïơt Nam phöịi húơp vúâi Höơi Di saên

Viïơt Nam töí chûâc gùơp mùơt caâc cöơng ăöìng chađo

mûđng sûơ kiïơn Dín ca Quan hoơ Bùưc Ninh vađ Ca truđ

ặúơc UNESCO cöng nhíơn lađ di saên phi víơt thïí ăaơi

diïơn cuêa nhín loaơi.

Ăïịn dûơ coâ caâc ăöìng chñ Tođng Thõ Phoâng - Bñ thû

BCHTÛ Ăaêng, Phoâ Chuê tõch Quöịc höơi, ăöìng chñ Lï

Khaê Phiïu - nguýn Töíng Bñ thû BCH TÛ Ăaêng,

ăöìng chñ Nguýîn Thiïơn Nhín UV BCHTÛ Ăaêng

-Phoâ Thuê tûúâng Chñnh phuê vađ ăöng ăaêo nhûông nhađ

hoaơt ăöơng vùn hoaâ cuđng hađng trùm nghïơ nhín

Trong khuön khöí khöng gian

thín míơt cuêa buöíi gùơp mùơt höm

nay, taơi Vùn Miïịu Quöịc Tûê Giaâm

-Trûúđng ăaơi hoơc ăíìu tiïn cuêa Viïơt

Nam, biïíu tûúơng vùn hiïịn cuêa dín

töơc Viïơt Nam - thay mùơt Böơ Vùn

hoaâ - Thïí thao vađ Du lõch, töi xin

gûêi lúđi kñnh chuâc sûâc khoeê túâi caâc

ăöìng chñ laônh ăaơo Ăaêng, Nhađ

nûúâc, caâc võ khaâch quyâ trong nûúâc

vađ quöịc tïị, caâc nghïơ nhín, nghïơ sô,

caâc nhađ nghiïn cûâu ăaô tham dûơ

buöíi gùơp mùơt coâ yâ nghôa nađy

Tûđ bao ăúđi nay, traêi qua nhûông

thùng tríìm cuêa lõch sûê, nhûng vúâi

tñnh ăöơc ăaâo vïì nghïơ thuíơt, nhúđ sûơ

phöịi húơp tuýơt vúđi giûôa Ca truđ,

nhaơc ăiïơu cuđng ăùơc trûng caâc nhaơc

khñ, Ca truđ khùỉng ắnh võ trñ,

khöng chó töìn taơi mađ lađ hiïơn hûôu

vađ ngađy cađng toaê saâng trong ăúđi

söịng vùn hoaâ ím nhaơc Viïơt Nam

Tûđ vuđng ăíịt Kinh Bùưc xûa,

nhûông lađn ăiïơu Quan hoơ ặúơc

cöơng ăöìng hai tónh Bùưc Ninh vađ

Bùưc Giang lûu giûô, trao truýìn qua

nhiïìu thïị hïơ, trúê thađnh möơt ăùơc

saên vùn hoaâ ắa phûúng ăïí röìi

ngađy cađng lan toaê trïn khùưp caê

nûúâc, lùưng ăoơng thađnh nhûông díịu

íịn síu ăíơm trong tím thûâc cuêa

nhûông ngûúđi ýu vùn hoaâ ím nhaơc

trïn thïị giúâi

Danh hiïơu lađ trín troơng vađ

ăaâng quyâ nhûng seô luön ăöìng

hađnh vúâi traâch nhiïơm lúân lao cuêa

chuê thïí vùn hoaâ, trûúâc hïịt lađ nhín

dín Viïơt Nam ăïí Quan hoơ vađ Ca

truđ phaêi trúê thađnh möơt sinh thïí

trong ăúđi söịng vùn hoaâ - ím nhaơc

Viïơt Nam vađ thïị giúâi höm nay vađ

caê mai sau

Di saên vùn hoaâ phi víơt thïí chó

coâ thïí lađ di saên söịng, khi noâ töìn

taơi, ặúơc baêo töìn vađ phaât huy

trong cöơng ăöìng, nhoâm ngûúđi

hoùơc trong tûđng caâ nhín, khöng

chó ặúơc gòn giûô mađ cođn ặúơc saâng

taơo, ặúơc böìi ăùưp qua tûđng thïị hïơ

Vùn hoaâ phi víơt thïí chó thûơc sûơ coâ

giaâ trõ khi tiïịp nhíơn, nuöi dûúông

vađ trúê thađnh böơ phíơn thiïịt ýịu

trong ăúđi söịng tinh thíìn cuêa möîi

thađnh viïn cöơng ăöìng Trong thúđi

gian túâi, Böơ Vùn hoaâ - Thïí thao vađ

Du lõch seô chó ăaơo viïơc triïín khaichûúng trònh hađnh ăöơng cuơ thïí,huy ăöơng töịi ăa caâc nguöìn lûơc ăïíbaêo töìn vađ phaât huy caâc di saêntrong ăoâ coâ nghïơ thuíơt Quan hoơ vađ

Ca truđ

Thûơc hiïơn ặúơc ăiïìu ăoâ, chuâng

ta cíìn coâ sûơ chung tay, goâp sûâc cuêatoađn xaô höơi, cuêa baơn beđ trong nûúâcvađ quöịc tïị, trûúâc hïịt tûđ sûơ thíịuhiïíu vađ cöơng caêm cuêa chñnh caâccöơng ăöìng, nhoâm, caâ nhín hiïíubiïịt vađ thûơc thi ăïí giûô gòn, baêo vïơ,phaât huy, truýìn baâ vöịn di saên vùnhoaâ Quan hoơ vađ Ca truđ ăïịn vúâicöơng ăöìng trong nûúâc vađ thïị giúâi

Taơi buöíi gùơp mùơt nađy, chuângtöi xin bađy toê sûơ tri ín vúâi caâc thïịhïơ ăi trûúâc ăaô múê ặúđng, díîn löịi,hun ăuâc tinh thíìn vađ lođng ýu loaơihònh ím nhaơc truýìn thöịng, biïíudûúng vađ caêm ún caâc nghïơ nhín,nghïơ sô, nhûông ngûúđi coâ cöng gòn

giûô vađ phaât huy giaâ trõ di saên vùnhoaâ truýìn thöịng, caêm ún sûơ thamgia ăoâng goâp cuêa caâc nhađ nghiïncûâu caâc thïị hïơ, caâc cíịp chñnhquýìn, caâc cú quan, ăún võ chûâcnùng cuđng caâc caâ nhín ăaô coânhûông ăoâng goâp ăïí hoađn thađnhhai böơ höì sú Quan hoơ vađ Ca truđ,ăöìng thúđi, nhíơn thûâc síu sùưc traâchnhiïơm cuêa mònh, trong thúđi giantúâi, Böơ Vùn hoaâ - Thïí thao vađ Dulõch ăïì nghõ caâc cú quan nghiïncûâu, quaên lyâ, caâc trûúđng hoơc, caâcắa phûúng, cöơng ăöìng caâc cúquan thöng tin ăaơi chuâng, caâc töíchûâc quöịc tïị bùìng nhûông hađnhăöơng thiïịt thûơc nhíịt cuđng vađocuöơc ăïí kiïím kï, ăaânh giaâ, hïơthöịng hoaâ caâc tû liïơu, nghiïn cûâu,xuíịt baên, phuơc höìi, truýìn baâ, phöícíơp nghïơ thuíơt Quan hoơ vađ Ca truđăïí lûu giûô vađ truýìn laơi kho baâunađy cho caâc thïị hïơ mai sau

Ca truđ.

Taơi Höơi thaêo, trïn cú súê thû tõch cöí caâc nhađ khoa

hoơc khùỉng ắnh di tñch nađy chñnh lađ núi ghi díịu

cuöơc giaâng sinh ăíìu tiïn cuêa Thaânh Míîu Liïîu

Haơnh Trong Tûâ Bíịt Tûê, bađ duy nhíịt lađ phuơ nûô trong

böơ tûâ uy linh lûđng líîy trong thíìn ăiïơn Viïơt Sinh sau

ăeê muöơn hún caê nhûng sûơ giaâng sinh cuêa bađ khiïịn cho

caê Tûđ Ăaơo Haơnh vađ Nguýîn Minh Khöng thíìn thöng

biïịn hiïơn, uy linh lûđng líîy cuông phaêi bíơt ra khoêi danh

saâch Tûâ Bíịt Tûê

Bađ ra ăúđi sau muöơn, nhûng cung ăiïơn phuê ăïơ cuêabađ moơc nhû níịm khùưp núi Nađo lađ Phuê Dađy ghi díịu bađgiaâng sinh, lađ ăïìn Bùưc Lïơ xûâ Laơng ghi díịu vúâi hoơPhuđng, nađo lađ Phuê Tíy Höì ngao du ngađy thaâng cuđngcaâc ăaơo cö Nađo lađ ăïìn Sođng Sún, Phöị Caât úê ThaơchThađnh xûâ Thanh ghi chiïịn cöng lûđng líîy cuêa bađ Nađochuđa Hûúng möơt mònh bađ möơt biïơt ăiïơn trangnghiïm

Riïng Phuê Quaêng Cung (Phuê Níịp, Phuê QuaêngNaơp), möơt núi mađ theo thaânh tñch chñnh lađ núi giaângsinh ăíìu tiïn cuêa Thaânh Míîu Liïîu Haơnh thò laơi ñtngûúđi biïịt ăïịn Mùơc duđ cíu ăöịi úê Phuê Dađy coâ nhùưc ăïịnPhuê Quaêng Cung, thön Vó Nhúị, huýơn YÂ Yïn, NamĂõnh rùìng: Tam thïị luín höìi, vu Vó Nhúị, vu Vín Caât,

vu Nga Sún, vu Sođng – Laơng – Tíy Höì, nguô baâch dûniïn quang thûơc luơc Lõch triïìu ba cöín, vi Ăïị nûô, vi Ăaơivûúng, vi chuâng míîu, vi Thaânh – Thíìn – Tiïn Phíơt, ûâcniïn vaơn cöí ăiïơn danh bang (Ba kiïịp giaâng tríìn, úê VóNhúị, úê Vín Caât, úê Nga Sún, Sođng (Sún) – Laơng (Sún)– Tíy Höì, hún nùm trùm nùm ngúđi sûê saâch Caâc triïìuphong tùơng, lađ Ăïị nûô, lađ Ăaơi vûúng, lađ Thaânh Míîu, lađThaânh – Thíìn – Tiïn Phíơt, ngađn nùm vaơn thuúê raơngnon söng

Ban Töí chûâc Höơi thaêo ăaô nhíơn ặúơc 15 baên baâo caâocuêa caâc nhađ khoa hoơc Ăùơc biïơt, vúâi sûơ phaât hiïơn vùnbaên Caât Thiïn tam thïị thûơc luơc (nghôa lađ baên thûơc luơcvïì ba líìn hiïín thïị cuêa Thaânh Míîu Liïîu Haơnh võ thíìnặúơc thúđ úê phuê Vín Caât, Thiïn Baên) ặúơc khùưc in vađothaâng 2 nùm Quyâ Sûêu (1913), niïn hiïơu Duy Tín ngaytaơi Phuê Quaêng Naơp, thön Vó Nhúị, huýơn Ăaơi An, phuêNghôa Hûng, tónh Nam Ăõnh Cuöịn saâch Haân Nömnađy göìm 97 trang ặúơc caâc nhađ nghiïn cûâu Haân Nömkhùỉng ắnh: “vïì mùơt vùn baên hoơc, khöng coâ gò phaêinghi ngúđ vïì niïn ăaơi cuêa vùn baên nađy” Cuöịn saâch coâsûơ tham gia viïịt tûơa, taân, baơt, ăïì tûđ cuêa caâc nhín víơt

NHÛÔNG PHAÂT HIÏƠN MÚÂI VÏÌ

THAÂNH MÍÎU LIÏÎU HAƠNH

Höm 21 thaâng 11 nùm 2009, UBND huýơn YÂ Yïn (tónh Nam Ăõnh) vađ Trung tím Nghiïn cûâu baêo töìn vùn hoâa tñn ngûúông Viïơt Nam töí chûâc höơi thaêo khoa hoơc: Di tñch lõch sûê vùn hoâa phuê Quaêng Cung - thön Vó Nhúị, xaô Yïn Ăöìng, huýơn YÂ Yïn, Nam Ăõnh - möơt trong 3 núi thúđ phuơng ghi díịu caâc líìn giaâng sinh cuêa Thaânh Míîu Liïîu Haơnh - võ thíìn laơ luđng nhíịt trong caâc nûô thíìn Viïơt Nam vûđa hiïơn thûơc, vûđa huýìn aêo.

Bûâc tûúơng ăöìng Thaânh Míîu Liïîu Haơnh, ăuâc nùm 1871 úê Phuê Quaêng Cung.

AÊnh N.X.Diïơn

NGUÝÎN XUÍN DIÏƠN

ặúng thúđi (tûâc lađ thúđi gian khùưc in

cuöịn saâch) nhû: Ăöịc hoơc Bùưc Ninh

Tríìn Xuín Thiïìu, Tiïịn sô Ăöịc hoơc

Haêi Phođng Nguýîn Vùn Tñnh, Phoâ

baêng Ăöịc hoơc trñ sô Ăùơng Quyô,

Ăöng La Ăöî Huy Liïơu, Tiïịn sô

Khiïịu Nùng Tônh, Töíng ăöịc Nam

Ăõnh Ăoađn Triïín Trong saâch cođn

coâ caâc lúđi thú, tûơa, taân, phï lađ

nhûông lúđi giaâng buât cuêa Ăûâc

Thaânh Tríìn, Traơng Trònh Nguýîn

Bónh Khiïm vađ caâc võ Ăïơ nhíịt võ

Tiïn Hûúng Thaânh Míîu, Mai Hoa

cöng chuâa, Qúị Hoa cöng chuâa,

Ăađo Hoa cöng chuâa, Tríìn Ăaơi

vûúng vađ Lam Höìng tiïn öng

Ăùơc biïơt trong vùn baên coâ phíìn

Caât Thiïn tam thïị thûơc luơc viïịt

bùìng chûô Haân kïí laơi lai lõch vađ líìn

giaâng sinh thûâ nhíịt cuêa Liïîu Haơnh

taơi thön Vó Nhúị, xaô Yïn Ăöìng,

huýơn YÂ Yïn Vađ sau ăoâ lađ baên

diïîn Nöm ra thú luơc baât Caât Thiïn

tam thïị thûơc luơc quöịc ím giuâp cho

nhûông ngûúđi khöng biïịt chûô cuông

coâ thïí hoơc thuöơc sûơ tñch Thaânh

Míîu

Tûđ viïơc tòm thíịy vùn baên in Caât

Thiïn tam thïị thûơc luơc, caâc hoơc giaê

ăïì nghõ tiïịp tuơc tòm baên göî vaânkhùưc taơi Phuê Dađy, phuê Tiïn Hûúngvađ Phuê Naơp ăïí baêo quaên nhû möơtvùn víơt ríịt coâ giaâ trõ vïì ThaânhMíîu Liïîu Haơnh Tuy nhiïn, ăiïìunađy khöng thïí thûơc hiïơn ặúơc, vòThaânh Míîu Liïîu Haơnh ăaô giaângbuât chó cho pheâp in 99 baên (khöngcho pheâp in nöịi baên), röìi cheê caâcvaân khùưc ra ăöịt ăi líịy tro than ặavïì thúđ trong caâc baât hûúng úê khùưpcaâc núi thúđ Míîu Liïîu Haơnh

Höơi thaêo coâ caâc bađi viïịt ăaângchuâ yâ nhû: Kho tû liïơu Haân Nömvïì Quaêng Cung linh tûđ (Th.s ChuXuín Giao), Quanh nhûông tû liïơuHaân Nöm vïì Phuê Níịp (NguýînXuín Diïơn), Nhíơn diïơn ắa chógiaâng sinh líìn thûâ nhíịt úê Phuê Níịp(TS Buđi Quang Thanh) Tham luíơncuêa TS Nguýîn Thõ Yïn xem xeâtböịi caênh lõch sûê vùn hoâa vuđng ăíịt

YÂ Yïn ăïí cho rùìng, coâ thïí hònhtûúơng Thaânh Míîu Liïîu Haơnh ặúơcbùưt nguöìn tûđ viïơc thúđ Bađ cö töí hoơPhaơm úê ăíy; trong khi ăoâ, TS ĂöîLan Phûúng ăi tòm möịi liïn hïơgiûôa Thaânh Míîu Liïîu Haơnh vađdođng Nöơi ăaơo úê Thanh Hoâa Vïì

nghïơ thuíơt xung quanh viïơc thúđphuơng Míîu Liïîu coâ tham luíơn cuêaTh.sô Trang Thanh Hiïìn phín tñchnhûông neât ăöơc ăaâo cuêa pho tûúơngăöìng úê Phuê Níịp (taơo nùm 1871) vađnhađ nghiïn cûâu Buđi Troơng Hiïìnvúâi bađi Nghïơ nhín haât vùn nhòn tûđphaê hïơ cung vùn

Mùơc duđ Höơi thaêo víîn chûa ặaăïịn möơt nhíơn diïơn chín xaâc vïìThaânh Míîu Liïîu Haơnh vađ bađ víîncođn ăíìy bñ íín vúâi chuâng ta, nhûng

GS Ngö Ăûâc Thõnh, Giaâm ăöịcTrung tím Nghiïn cûâu baêo töìnvùn hoâa tñn ngûúông Viïơt Nam chobiïịt: “Höơi thaêo seô múê ra möơt thúđikyđ múâi trong viïơc nhíơn diïơn vïìĂaơo Míîu úê Viïơt Nam noâi chung vađvïì Thaânh Míîu Liïîu Haơnh noâiriïng Nïịu nhû trûúâc ăíy, giúâinghiïn cûâu cuông ăađnh phaêi boâ taytrong viïơc nùưm bùưt baên lai diïơnmuơc cuêa Liïîu Haơnh thò tûđ nay víịnăïì nađy hùỉn seô coâ ặúơc nhûông kïịtquaê ríịt khaê quan”

Nùìm trong chûúng trònh Höơithaêo, 200 ăaơi biïíu vađ khaâch múđi ăaôtham dûơ buöíi híìu ăöìng töí chûâc taơiPhuê Quaêng Cung

Ăùơc biïơt, úê cöíng Nghiïîn Ăađi

(Ăađi Nghiïn), ngííng lïn,

ta thíịy ba con coâc ăöơi

nghiïn ăaâ Hònh aênh ruđa ăöơi bia

trong Vùn Miïịu - Quöịc Tûê Giaâm

tûđ líu ăaô trúê nïn quen thuöơc vúâi

ngûúđi hiïơn ăaơi Nhûng hònh tûúơng

coâc ăöơi nghiïn úê ăíy xem ra víîn

cođn khaâ laơ líîm vúâi ăöng ăaêo cöng

chuâng

Tûđ möơt ngöi ăïìn nhoê vûđa lađ núi

thúđ thíìn, vûđa lađ núi ngím võnh thú

phuâ, giaêng kinh saâch, khuýịn

thiïơn vađ khuýịn hoơc, cuơ Phûúng

Ăònh Nguýîn Vùn Siïu cuđng vúâi

aân saât Lûúng Hiïn Ăùơng Huy Taâ

ăaô ặâng ra víơn ăöơng caêi taâc cöng

trònh liïn hoađn "Ăïìn Ngoơc Sún

-cíìu Thï Huâc - Thaâp Buât - Ăađi

Nghiïn" trúê thađnh möơt biïíu tûúơng

vùn hoaâ cuêa keê sô Bùưc Hađ Ăònh

Tríịn Ba ặúơc dûơng múâi trong ăïìn

vúâi yâ nghôa "lađ truơ cöơt ặâng vûông

giûôa lađn soâng vùn hoaâ" (Vùn bia

ăïìn Ngoơc Sún) Caâi khñ phaâch ăöơc

líơp, tûơ chuê ăoâ cuêa ngûúđi trñ thûâc

Bùưc Hađ cođn ặúơc thïí hiïơn roô neât

hún vúâi biïíu tûúơng ngoơn Thaâp Buât

"Taê Thanh Thiïn": Viïịt lïn trúđi

xanh, viïịt giûôa thanh thiïn baơch

nhíơt!

Nhiïìu nhađ nghiïn cûâu ăaô dađy

cöng khaêo saât cuơm Di tñch, vađ tòm

hiïíu kyô lûúông tûđng biïíu tûúơng,tûđng vïị cíu ăöịi, tûđng dođng vùn,tûđng ăaơi tûơ núi ăíy Nhađ baêo tađnghoơc Phaơm Ăûâc Huín ăaô dađnhnhiïìu nùm thaâng ăïí phaât hiïơn racíịu truâc “Cuöịn saâch múê giûôa trúđi”

(göìm 32 trang saâch múê) cuêa cuơSiïu; vađ Ăađi Nghiïn coâ thïí noâi lađ

“trang saâch” quan troơng bíơc nhíịt

Mùơt trûúâc Ăađi Nghiïn coâ vïịcíu ăöịi quan troơng: “Kònh thiïnbuât thïị thaơch phong cao” (Thïị buâtchöịng trúđi cao nhû ngoơn nuâi ăaâ )-tûúng ûâng vúâi tinh thíìn Thaâp Buâtxíy phña ngoađi Mùơt sau ĂađiNghiïn coâ ăaơi tûơ Ngoơc Sún Tûđ, coânghôa ăïìn thúđ Ngoơc vađ Nuâi - ăïìnthúđ sûơ trong saâng vađ sûơ cao ăeơp

Nhûng ăùơc sùưc nhíịt cuêa phíìnNghiïîn Ăađi lađ úê trïn ẳnh ĂađiNghiïn - úê ăoâ coâ möơt nghiïn ăaâ(vöịn duđng ăïí pha mûơc tađu viïịtchûô Nho) hònh nûêa quaê ăađo ăùơttrïn ba con coâc ặúơc khùưc nguýntaêng, liïìn khöịi vúâi bïơ gaơch Ba concoâc cuđng haâ miïơng nhû ăang cuđngkïí, cuđng noâi ăiïìu gò hín hoan saunhûông ngađy ngíơm miïơng

Bađi minh khùưc chûô Haân trïnmùơt nghiïn ăaâ cho ta thíịy hònhaênh möơt loaơi ngûúđi khöng goâccaơnh, khöng trođn trõa, khöng úê caocuông khöng úê thíịp, nhòn ăúđi röơng

raôi, hûúâng túâi tíìm cao, ûâng vúâi bíơc

“bïì trïn” mađ nhaê lúđi rađnh roơt nheơnhađng (1)Ăùơt nghiïn ăaâ trïn ẳnhĂađi Nghiïn, cuơ Siïu ăaô díîn dùưtngûúđi vaôn caênh rúđi khoêi mùơt ăíịt ăilïn, ặâng úê sađn ăađi nghiïn thöngthoaâng mađ noâi vúâi moơi ngûúđi, nhùưcrùìng: phaêi troơng vađ baêo vïơ loaơingûúđi khöng vuöng khöng trođnnađy ăïí hoơ lađm ặúơc nhiïìu viïơc coâñch cho Ăíịt nûúâc Nhû víơy, caâchăíy gíìn 150 nùm2, cuơ Siïu ăaô thathiïịt kïu goơi: cíìn biïịt sûê duơng trñtúơ tađi nùng cuêa keê sô (ặâng ăíìutrong Sô - Nöng - Cöng - Thûúng)!Song, söị phíơn cuêa Ăađi Nghiïnthûơc chùỉng dïî chõu gò: bađi minhsau möơt thúđi gian hònh thađnh ăaô bõăuơc boê ăuâng 5 chûô “Thûúơng thainhi thöí vín víơt”- nghôa lađ: ûâng vúâi

“bíơc bïì trïn” mađ traê lúđi rađnh roơtnheơ nhađng Nhûông keê thoâc maâchnõnh búơ cho rùìng: nhûông chûô ăoâphúi ra giûôa trúđi lađ xíịc xûúơc vúâi bïìtrïn, nïn tòm caâch ăuơc boê ăi Ăiïìunađy cađng cho thíịy roô: Cuơ Siïu ăaôphaêi söịng qua nhûông ngađy cam

go, soâng gioâ trûúâc vađ sau khi treoíịn tûđ quan úê Húị vïì qú daơy hoơc,khöng thïí noâi thùỉng yâ mònh- giöịngnhû úê ríịt nhiïìu chûô trong toađn thïícuơm Di tñch khiïịn ngûúđi ngađy nayăang phaêi suy luíơn, tranh caôi

NÖÎI ĂAU CUÊA ĂAĐI NGHIÏN

NGUÝÎN ANH TUÍỊN

laơ trong quíìn thïí

kiïịn truâc Thaâp Buât

-Möơt mùơt cuêa Ăađi Nghiïn.

Cuông may, bađi minh cođn ặúơc ghi

laơi caê trïn Cuöịn thû (úê cöíng

Nghiïîn Ăađi) nïn nhađ nghiïn cûâu

múâi biïịt roô chûô gò ăaô bõ ăuơc boê!

Coâ ngûúđi kïí laơi cíu chuýơn: aân

saât Hađ Nöơi lađ Vuô Nhûơ ( ngûúđi kïị

nhiïơm aân saât Ăùơng Huy Taâ) ăaô cho

ăuơc 5 chûô trïn ăïí líịy lođng triïìu

ằnh trung ûúng luâc bíịy giúđ

ặúng úê Húị Nhađ öng ta úê huýơn

Thoơ Xûúng- Hađ Nöơi ( nùìm úê phöị

Hađng Khay ngađy nay), vöịn lađ gia

ằnh thi thû Khi biïịt chuýơn ăuơc

chûô, nhûông ngûúđi gia ằnh hoơ Vuô

ăaô hoơp laơi, phï phaân viïn aân saât ăaô

khöng nöịi tiïịp ặúơc gia phong, ăaô

khöng tön troơng vùn chûô cuêa möơt

bíơc thíìy ặúơc ngûúđi ăúđi tön xûng

lađ “Thíìn” Viïn aân saât hoơ Vuô nhíơn

löîi, höịi híơn Míịy ngađy sau, dín Hađ

Thađnh nghe tin viïn aân saât hoơ Vuô

ăaô nhaêy xuöịng giïịng nhađ tûơ tûê vò

höí theơn Chûa coâ bùìng chûâng cuơ

thïí ăïí khùỉng ắnh “thuê phaơm”

chñnh lađ öng aân saât hoơ Vuô Nhûng,

nïịu nhû khöng phaêi do ngûúđi coâ

quýìn lûơc cao nhíịt cuêa ắa

phûúng- laơi lađ úê cöị ăö Thùng

Long- sai baêo, thò ai daâm lađm caâi

viïơc kinh thiïn ăöơng ắa íịy, giûôa

Thanh thiïn baơch nhíơt?

Cuđng vúâi nhûông cíu chûô trïn

Ăađi Nghiïn, hađng trùm cíu chûô

khaâc trong cuơm Di tñch - mađ phíìn

lúân lađ cuêa cuơ Siïu - cho ta thíịy roô

tím tû nguýơn voơng cuêa cuơ: Ngûúđi

trñ thûâc chín chñnh giaâc ngöơ caâi sûâ

mïơnh duđng vùn hoaâ vađ tím höìn

cao khiïịt cuêa mònh ăïí lađm truơ cöơt

cho tinh thíìn dín töơc!

Tòm vïì lađng Luê, Ăaơi Kim, quíơn

Hoađng Mai, qú hûúng cuêa "Thíìn

Siïu", chuâng töi vađo thùưp hûúng

cho cuơ úê Tûđ ặúđng hoơ Nguýîn

(hiïơn do ăaơo diïîn ăiïơn aênh Tûơ

Huy - chaâu böịn ăúđi cuêa cuơ cai

quaên), ặúơc ăoơc Gia phaê (do chñnh

cuơ Siïu viïịt), vađ coâ ăiïìu kiïơn ăïí

hiïíu thïm: Cuơ khöng chó lađ möơt tađi

nùng vùn chûúng mađ vua Tûơ Ăûâc

phaêi so saânh "Vùn nhû Siïu, Quaât

vö tiïìn Haân", khöng chó lađ möơt khñ

phaâch nhađ nho cao khiïịt vöịn lađ

ăùơc thuđ cuêa phíìn ăöng chñ sô Bùưc

Hađ Thíịt voơng vúâi chñnh sûơ, buöìn

phiïìn búêi nhín tònh thïị thaâi vađ sûơsuy ăöìi cuêa ăaơo lyâ, sau khi viïơcdíng biïíu xin triïìu ằnh höî trúơ chodín ven söng Höìng baêo vïơ ăï laơithađnh chuýơn “phaơm thûúơng”, cuơSiïu ăaô tûđ quan vïì qú dûơngtrûúđng daơy hoơc Cuơ íịp uê khaât voơngăađo taơo nïn möơt thïị hïơ múâi,truýìn cho hoơ mú ûúâc, caâi chñhûúâng mađ cuơ chûa thûơc hiïơn ặúơctrong ăúđi Viïơc xíy Thaâp Buât, ĂađiNghiïn, Ăònh Tríịn Ba cuông lađ ăïíböơc löơ caâi chñ hûúâng nađy Taơi KhuLùng möơ cuơ, chuâng töi ặúơc ăoơc

"Bia thíìn ăaơo úê lùng tiïn sinhPhûúng Ăònh thuơy chñ ăaơo" do tiïịn

sô Nguýîn Troơng Húơp - hoơc trođ vađchaâu cuêa cuơ soaơn, vùn bia coâ ăoaơntaê: "Ăïịn khi tuöíi cao, danh voơngcađng dađy; tiïn sinh daơy lúâp híơuhoơc, tuy sùưc mùơt hiïìn híơu, lúđi noâidõu dađng, nhûng ngûúđi ặúơc tiïịpvíîn thíịy mònh nhû ặúơc lïn cûêaröìng Hoơc trođ cuêa tiïn sinh nhiïìungûúđi coâ thađnh tûơu " Mùơc duđsöịng trong thúđi buöíi cam go ngùơtngheđo, gùơp oan traâi, cuơ víîn giûôtroơn niïìm tin ýu vađ sûơ ín cíìn

“Cuöịn saâch múê giûôa trúđi” cuêa cuơmaôi maôi íín hiïơn möơt nöîi ăau, húnthïị - möơt lođng tin

Öng Tûơ Huy ăoơc cho chuâng töinghe möơt bađi thú chûô Haân cuêa cuơSiïu do öng dõch, cho thíịy caê chiïìusíu tím höìn thùm thùỉm cuêa möơtnhađ vùn hoaâ lúân - vađ thïm thíịmthña nhûông tím sûơ cuêa cuơ gûêi gùưm

úê Thaâp Buât, Ăònh Tríịn Ba, CíìuThï Huâc, Líìu Ăûúơc Trùng, ĂònhKñnh Chûô vađ ăùơc biïơt lađ úê ĂađiNghiïn:

Viïơc ăúđi naât ruöơt bíìm gan Chñ chûa núô boê míịy trang

saâch nhađu Trúđi xanh ăöơi ăïịn baơc ăíìu Chín luđa caât buơi chùỉng mađu

buđn nhú Goơi quan, goơi laôo cuông úđ Ăûúđng dađi cođn tíịm thín giúđ

ta ăi

1 Baên dõch nghôa bađi minh khùưc trïn Ăađi Nghiïn: “ Xûa kia/ Khoeât ăíịt lađm nghiïn/ Chuâ kinh Ăaơo Ăûâc/ Ăeôo ăaâ lađm nghiïn/ Viïịt saâch Xuín Thu/ Hođn ăaâ caâi nghiïn/ Khöng hùỉn hònh gò/ Khöng vuöng khöng trođn/ Kheâo chûâa ặúơc viïơc/ Khöng cao khöng dûúâi/ ÚÊ vađo chñnh giûôa/ Cuâi nhòn Hoađn Kiïịm/ Ngûêa tröng ngoơn buât/ ÛÂng vúâi “bíơc trïn”

nhaê lúđi roô rađng/ Ngíơm nguýn khñ coơ vúâi hû khöng- Gaô Phûúng Ăònh ăïì bađi minh/ Thoơ thaâp viïịt chûô” (Öng Phaơm Ăûâc Huín dõch theo thïí minh- Thaâp

Bûâc tranh cöí miïu taê cuơ Siïu vađ hoơc trođ úê trûúđng Phûúng Ăònh.

CÍU CHUÝơN VÏÌ NGÛÚĐI PHUƠ NÛÔ CHÙM

DOHAMIDE

Caâc tûúơng ăaâ, caâc hònh chaơm khùưc nghïơ thuíơt nađy, bïn caơnh caâc hònh aênh thíìn linh theo ÍỊn ăöơ giaâo, nöíi bíơt nhíịt vïì mùơt nghïơ thuíơt ăiïu khùưc, coâ hònh aênh cuêa ngûúđi phuơ nûô Chùm, vúâi nhûông míîu buâi toâc cöí truýìn tröng ríịt laơ mùưt; bïn caơnh, laơi cođn coâ caâc ăiïơu muâa uýín chuýín cuêa caâc vuô nûô cung ằnh vö cuđng tuýơt diïơu cuêa dín töơc Chùm Ăùơc biïơt lađ vuô ăiïơu Apsara kñch ăöơng maônh liïơt tñnh hiïịu

Caâc sûê liïơu thađnh vùn

Champa ghi trïn caâc vùn

baên vöịn lađ nhûông theê laâ

buöng, maênh vaêi hoùơc giíịy baên

cođn ặúơc lûu giûô vađ töìn taơi úê vuđng

ăíịt ngûúđi Chùm úê Panduranga;

nhûng úê phíìn ăíịt phña Bùưc thò ăaô

bõ thiïu huêy hoađn toađn kïí tûđ khi

kinh ăö Ăöì Bađn gíìn nhû bõ san

bùìng; caâc cöng trònh ăiïu khùưc

ặúơc lûu laơi taơi caâc ăïìn thaâp cöí

xûa cođn soât laơi lađ nhûông cöng trònh

saâng taơo nghïơ thuíơt ăöơc ăaâo thúđi

xûa cuêa dín töơc Champa cođn töìn

taơi ăïịn ngađy nay lađ nhúđ ghi khùưc,

chaơm tröí trïn ăaâ hoùơc gaơch nung,

hoùơc trïn chñnh nhûông tûúơng ăaâ,

qua thúđi gian, nhiïìu núi ăaô bõ thúđi

tiïịt lađm xoâi mođn nhûng cuông cođn

coâ díịu tñch múê ngoô cho caâc cöng

trònh nghiïn cûâu khoa hoơc nhiïìu

thíơp niïn sau nađy, goâp cöng lađm

saâng toê nhûông gò ăaô bõ che khuíịt

qún laông do thiïịu hiïíu biïịt Caâc

tûúơng ăaâ, caâc hònh chaơm khùưcnghïơ thuíơt nađy, bïn caơnh caâc hònhaênh thíìn linh theo ÍỊn ăöơ giaâo, nöíibíơt nhíịt vïì mùơt nghïơ thuíơt ăiïukhùưc, coâ hònh aênh cuêa ngûúđi phuơnûô Chùm, vúâi nhûông míîu buâi toâccöí truýìn búâi tröng ríịt laơ mùưt; bïncaơnh, laơi cođn coâ caâc ăiïơu muâa uýínchuýín cuêa caâc vuô nûô cung ằnh

vö cuđng tuýơt diïơu cuêa dín töơcChùm Ăùơc biïơt lađ vuô ăiïơu Apsarakñch ăöơng maônh liïơt tñnh hiïịu kyđtrong nhûông tíìm nhòn tûđ bïnngoađi xaô höơi Chùm, nhûông nùmgíìn ăíy, cođn ặúơc mang ra khaithaâc trong ngađnh du lõch, bađy ramöơt söị khña caơnh löị lùng nhùìmkhai thaâc lúơi nhuíơn, ăaô bõ dû luíơnngûúđi Chùm lïn tiïịng bađi baâc sauăoâ múâi ặúơc chíịn chónh laơi

Cíu chuýơn ngûúđi phuơ nûôChùm, xûa vađ nay, qua böịi caênhvùn hoaâ xaô höơi dín töơc kïí trïn, cíìnphaêi möơt hay nhiïìu quýín saâch

dađy múâi phín tñch chuýn síu ăïịnnúi ăïịn chöịn ặúơc Nay trongkhuön khöí bađi viïịt nađy, trong muơctiïu ăoâng goâp taơo hiïíu biïịt trungthûơc vađ cín bùìng vïì dín töơc Chùmtrong xaô höơi Viïơt Nam ặúng thúđi,ngûúđi viïịt chó ghi laơi cíu chuýơnvïì ngûúđi cung nûô Myơ Ï, chuýơn bađTöí míîu Chùm

1 N AĐN G MY Ơ Ï, NG ÛÚ ĐI CUNG NÛÔ CHAMPA

Trong lõch sûê Champa, khöngthíịy ghi coâ nhûông nhín víơt phuơnûô anh huđng laônh ăaơo ngûúđi dínchöịng ngoaơi xím, tûúng tûơ nhû haibađ Trûng Trùưc, Trûng Nhõ tronglõch sûê Viïơt Nhûng möơt gûúng hysinh ăíìy nghôa khñ, tiïu biïíu möơtgiaâ trõ vùn hoaâ truýìn thöịng caoăeơp, noâi lïn baên chíịt trung trinhtrong saâng quýịt liïơt cuêa möơt cungnûô Chùm ăaô ặúơc lûu díịu vïịt ăïíhíơu thïị nhùưc nhúê vađ thaân phuơc.Nađng cung nûô thûúđng ặúơc nïudanh keđm theo cuơm tûđ “xíịu söị”hoùơc “baơc phûúâc” nađy ặúơc sûê liïơuViïơt ghi lađ “nađng Myơ Ï” nguýnăaô bõ quan quín Ăaơi Cöì Viïơt dûúâiquýìn laônh ăaơo cuêa vua Lyâ ThaâiTöng vađo nùm 1044 bùưt giûô cuđngvúâi ăöng ăaêo cung nhín nhaơc nûôChùm mang vïì nûúâc vúâi tñnh caâchchiïịn lúơi phíím, sau khi quín binhViïơt ăaânh chiïịm vađ phaâ huyê kinhthađnh Vijaya tûâc Ăöì Bađn, thuê ăöChampa Khöng chõu tuín lïơnhsang chíìu bïn thuýìn vua Ăaơi CöìViïơt, nađng Myơ Ï ăaô can ăaêm cùưnrùng nhaêy xuöịng nûúâc tríìm mònhtûơ kïịt thuâc cuöơc ăúđi Xuâc ăöơngtrûúâc thaâi ăöơ can trûúđng nađy, vuaViïơt ăaô truy tùơng ngûúđi cung nûôChùm xíịu söị tûúâc võ “Hiïơp ChaânhHöơ Thiïn”, cho ăïịn nay, víîn cođncoâ ăïìn thúđ úê Phuê Lyâ, Hađ Nam,miïìn Bùưc Viïơt Nam

Nhùưc laơi nhû lađ möơt kyê niïơmtûúđng nhúâ ăïịn möơt vađi bíơc ăađnanh trong giúâi nghiïn cûâu Viïơtquan tím ăïịn dín töơc Chùm lađ göịcnguöìn cuêa ngûúđi viïịt bađi nađy,trong quaâ trònh biïn soaơn quýín

“Dín Töơc Chùm lûúơc sûê”, xuíịt baênnùm 1965 taơi Sađi Gođn, möơt tíơp saâch

thûâ 2 sau tíơp saâch cuêa bađ Vûúng

Khaê Lím nöơi dung 38 trang, cođn

ríịt khaâi quaât, xuíịt baên nùm 1936

taơi Hađ nöơi Cöị Giaâo sû Nghiïm

Thíím, luâc ăoâ ăaêm traâch Giaâm ăöịc

Viïơn Khaêo cöí, Giaâo sû Trûúđng Ăaơi

hoơc Vùn khoa, lađ ngûúđi ăaô giuâp ăúô

biïn soaơn vađ ăïì tûơa tíơp saâch kïí

trïn cho ngûúđi viïịt, möơt höm,

khöng biïịt ăaô tòm ăíu ra vađ mang

ăïịn vúâi ríịt nhiïìu thñch thuâ möơt

miïịng giíịy cheâp tay bađi tûđ khuâc

tûơa ăïì “Tím sûơ Nađng Myơ Ï” cuêa

thi sô Taên Ăađ Nguýîn Khùưc Hiïịu,

sau ăoâ, taơo thađnh möơt ăïì tađi trao

ăöíi ríịt híịp díîn vađ hûôu ñch taơi toađ

soaơn taơp chñ Baâch khoa, Sađi Gođn,

vúâi sûơ tham gia cuêa nhûông bíơc ăađn

anh nay ăaô thađnh ngûúđi thiïn cöí

mađ baên thín ngûúđi viïịt nhúâ maôi

Cuơ thïí lađ Nguýîn Hiïịn Lï, Bònh

Nguýn Löơc, Nguýîn Ngu Ñ hùỉn

nhiïn lađ khöng thïí qún cöị Lï Ngöơ

Chíu, Chuê nhiïơm taơp chñ Baâch

Khoa híìu nhû bao giúđ cuông tíơn tay

pha cheân trađ múđi caâc thín hûôu baơn

beđ Víịn ăïì ặúơc mang ra bađn xoay

quanh ăiïím, khöng biïịt thûơc sûơ

ngûúđi cung nûô nađy mang tïn

Chùm lađ gò, vò sûê saâch cung ằnh

Champa ăaô bõ ăöịt saơch, khöng cođn

lûu laơi díịu vïịt nađo caê, sûê liïơu Viïơt

thò chó ghi lađ “nađng Myơ Ï” vađ nghi

víịn ặúơc nïu lïn bao göìm caê viïơc

Myơ Ï lađ tïn riïng cuêa nađng hoùơc

chó lađ möơt danh tûđ chung chó ắnh

möơt ngûúđi xuíịt phaât tûđ caâch goơi

cuêa dín töơc Chùm Qua caâc buöíi

trao ăöíi yâ kiïịn, caâc giaê thiïịt díìn

ặúơc soi saâng

Theo caêm hûâng, thi sô Taên Ăađ

Nguýîn Khùưc Hiïịu dïơt nïn nhûông

víìn thú ăaô trúê thađnh bíịt huê, ăoơc

lïn nghe tûơa höì nhû möơt niïìm ăau

cho dín töơc Chùm úê möơt thúđi ăiïím

khöng may trong lõch sûê, khoâc

nađng cung nûô Chùm baơc phûúâc,

dûúâi tûơa ăïì “Tím sûơ nađng Myơ Ï”

nhû sau:

Chíu Giang möơt giaêi söng dađi

Thuýìn ai than thúê möơt ngûúđi

cung phi!

Ăöì Bađn thađnh phaâ huêy

Ngoaơ Phíơt thaâp thiïn di

Thađnh tan, thaâp ăöí

Chađng tûê biïơt, thiïịp sinh ly Sinh kyâ ăau lođng keê tûê quy!

Soâng baơc ngađn truđng

Ím dûúng caâch trúê Chiïn höìng möơt tíịm Phu thï xûúâng tuđy

Öi míy! Öi nûúâc! Öi trúđi!

Ăuôa ngoơc, mím vađng,

gioơt luyơ rúi.

Nûúâc söng trong ăuơc Lïơ thiïịp ăíìy vúi Bïí bïí, díu díu, khoâc nöíi ăúđi!

Trúđi úi! Nûúâc húôi! Míy trúđi!

Nûúâc chaêy, míy bay, trúđi úê laơi Ăïí thiïịp theo chađng míịy

dùơm khúi!

Nùm 1979, baên thín ngûúđi viïịtăaô möơt ăöi líìn ăi ra ngoađi laoăöơng trong khu ăíịt lín cíơn, ặúơcdõp dûđng chín úê möơt ngöi miïịunhoê tïn goơi lađ “miïịu ba Cö” Vòngöi miïịu nhoê nađy cuđng úê vuđngNam Hađ, vađ liïn quan ăïịn phuơ nûô,cíu chuýơn “nađng Myơ Ï” ăaô ặúơcliïn tûúêng, nhùưc nhúê vađ sau ăoâ, ăaôtaơo thađnh möơt ăíìu ăïì bađn taân híịpdíîn

2 PÖ INÛ NAGAR, TÖÍ MÍÎU XÛÂ CHÙM

Nhûông ai tûđng ăïịn ăíịt NhaTrang, nûúng theo quöịc löơ ăi vïìphña Bùưc, vûđa bùưt ăíìu bùng quacíy cíìu dađi vûúơt con söng NhaTrang tröí ra biïín, nhòn vïì ngoơn ăöìithíịp bïn tay traâi thò nhíơn ra ngaymöơt quíìn thïí bao göìm saâu ngöithaâp cöí xíy bùìng gaơch nung mađuăoê síîm, kiïíu daâng kiïịn truâc tûúngtûơ nhû caâc ngoơn thaâp Chùm khaâcmađ du khaâch thûúđng thónh thoaêngnhíơn thíịy nùìm trïn caâc ngoơn ăöìidoơc theo quöịc löơ song song vúâidaôy nuâi Trûúđng Sún thùm thùỉmtrïn nïìn trúđi

Quíìn thïí thaâp úê Nha Trang kïítrïn, theo ghi nhíơn, ăaô ặúơc vuaChampa lađ Satyavarman xíy dûơngtûđ nùm 784 nùưm giûô möơt vai trođ ríịtquan troơng nïịu khöng noâi lađ cöịt loôitrong ăúđi söịng tím linh cuêa ngûúđidín Chùm mađ phûúng thûâc tönthúđ thíìn linh chõu aênh hûúêng ríịtăíơm neât ÍỊn Ăöơ giaâo nguýn lađ töngiaâo ăaô du nhíơp vađo vûúng quöịc

Champa tûđ buöíi ăíìu Trong quíìnthïí thaâp Nha Trang, ngûúđi ta tòmthíịy nhûông hònh tûúơng linga vađyoni (böơ phíơn sinh duơc nam vađ nûô)biïíu tûúơng thuýịt ím dûúng,nhûông biïíu tûúơng ba ngöi thíìnlinh Brahma, Vishnu vađ Siva cuêaÍỊn ăöơ giaâo ặúơc tön thúđ Riïng úêngöi thaâp chñnh giûôa, coâ möơt bûâctûúơng bùìng ăaâ, chñnh lađ tûúơng thúđ

Pö Inû Nagar ặúơc diïîn dõch trongdín gian ngûúđi Viïơt lađ Bađ töí míîuChùm Bûâc tûúơng nađy chó ặúơc ymùơc y trang ăïí thûơc hiïơn cuâng lïîvađo nhûông ngađy quy ắnh trongnùm, vađ ặúơc giúâi nghiïn cûâu lađbiïíu tûúơng hoaâ thín thíìnBaghavati cuêa ÍỊn Ăöơ giaâo.Theo bađi tuơng ca do caâc chûâcsùưc ngím ăoơc trong lïî cuâng, ặúơcnhađ biïn khaêo laôo thađnh PhaâpAntoine Cabaton vöịn lađ nhađ biïnkhaêo ặúng thúđi vúâi EtienneAymonier, Louis Finot, GeorgesMaspero tiïn phong xuâc tiïịnnghiïn cûâu vïì dín töơc Chùm tûđăíìu thíơp niïn 1900, ghi laơi vađ dõch

ra tiïịng Phaâp, ăùng taêi trong trongtíơp chuýn khaêo “Nhûông cuöơcnghiïn cûâu múâi” Jeanne Leuba,nhađ biïn khaêo laôo thađnh ngûúđiPhaâp, laơi lađ nhađ biïn khaêo nûô Sau ăoâ, cuông ăaô ghi laơi trong tíơpsaâch “Möơt vûúng quöịc ăaô biïịnmíịt: Ngûúđi Chùm vađ nghïơ thuíơtcuêa hoơ” bađi tuơng ca nöơi dung nhûsau:

“Nûô thíìn meơ cuêa vûúng quöịclađ ăíịng saâng taơo ra ăíịt, cíy cöịi vađcaâc göî quyâ Bađ ăaô lađm ra höơt luâa vađdaơy cho con ngûúđi cíịy tröìng Trúđiăaô thñch thuâ ngûêi ặúơc hûúngthúm cuêa böng luâa tröơn líîn vúâihûúng tríìm Ăïí toê lođng tön suđng,

Po Yang Inû Nagar ăaô díng lïntrúđi möơt höơt luâa coâ caânh, trùưng tinhnhû möơt aâng míy Trúđi ăaô cho gieotröìng höơt luâa nađy, lađm saên sanh ranhiïìu giöịng luâa Khaâc biïơt do mađusùưc bïì ngoađi, tíịt caê ăïìu giöịng nhaubïn trong

“Po Yang Inû Nagar thuđ gheâtkeê hung dûô vađ thuíơn vúâi keê töịtlađnh Ngûúđi ta díng lïn nûô thíìnmiïịng tríìu bùìng caânh tay giú lïn

“Nûô thíìn meơ cuêa vûúng quöịc”

cođn ặúơc goơi lađ Muk Juk tûâc Bađ

ăen

“Ngađy xûa, ăaô sanh ra nûô thíìn

Po Nagar Bađ ăaô taơo ra quaê ăíịt, cíy

tríìm vađ cíy luâa

“Cíy tríìm hûúng vađ cíy linan

xuíịt xûâ tûđ Bađ Khöng khñ bao

quanh noâ coâ hûúng thúm nhû luâa;

chñnh bađ ăaô taơo sûâc söịng cuêa cíy

thiïng liïng

“Ngûúđi ăaêm traâch bíịm ngoân

troê vađo laâ tríìu hoùơc “Po yang Inû

Nagar” hoùơc Po Yang Inû Nagar

Taha lađ võ nûô thíìn linh “Meơ cuêa

Vûúng quöịc”, möơt nûô thíìn oai

quýìn nhíịt cuêa ngûúđi Chùm,

thûúđng ặơúơc ghi trïn caâc bia kyâ

Champa Bađ ăaô sanh ra tûđ aâng míy

vađ boơt biïín Bađ coâ 97 ngûúđi chöìng,

nöíi danh nhûât lađ Po Yang Amû, võ

thíìn linh Cha, sanh ra 38 ngûúđi

con gaâi, ặúơc Champa thúđi cöí tön

thúđ

Trûơc tiïịp khai thaâc bađi kinh

ặúơc caâc chûâc sùưc Chùm ngím ăoơc

trong lïî cuâng, gíìn ăíy cođn ặúơc

goơi lađ “tuơng ca”, nhađ biïn khaêo

Antoine Cabaton cođn ghi thïm:

Vúâi nhûông ngûúđi chöìng ăíìu

tiïn, Po Yang Inû Nagar Taha sanh

ra nhiïìu con gaâi:

- Po Nagar Dara, ặúơc tön thúđ

taơi möơt lùng miïịu úê Mong Ăûâc,

phña Nam vuđng thung luông Phan

Rang, trong thûêa ruöơng goơi lađ

Hamu Tanran;

- Po Bja Tikuh, Bađ Hoađng

Chuöơt coâ lùng miïịu tön thúđ úê Pajai,

gíìn Phan Thiïịt;

- Po Dara Nai Aneh, Bađ hoađng

nhoê beâ, ặúơc tön thúđ trong lùng

miïịu bïn búđ söng Krong Biyuh

(söng Caâ síịu), Mong Ăûâc

Vúâi ngûúđi chöìng thûâ 38 lađ Po

Yang Mûh, Po Inû Nagar ăaô sanh

ra Po Sah Aneh vađ Po Nagar

Gahla Theo ghi nhíơn cuêa Antoine

Cabaton, caâc Po con gaâi kïí trïn

ăïìu cođn trinh vađ chó gíy haơi chûâ

khöng lađm ăiïìu töịt lađnh; ngûúđi

dín Chùm phaêi díng cuâng caâc

thíìn nađy ăïí vûúơt qua bïơnh hoaơn

hoùơc nhûông ăiïìu khöng töịt lađnh

xaêy ăïịn trong cuöơc söịng

Riïng Po Inû Nagar Taha tûâcBađ Töí míîu luön luön lađ thíìn chechúê ngûúđi dín Chùm, nïn ặúơcngûúđi dín Chùm tön kñnh tön suđngnhû lađ möơt Töî Míîu cuêa vûúngquöịc thïí hiïơn qua caâc lïî cuângtruýìn thöịng hađng nùm hoùơc theonhu cíìu van vaâi caâ biïơt

Sau khi quín binh triïìu ằnhĂaơi Viïơt tiïịn chiïịm vuđng ăíịtKíuthara trong ăoâ, coâ quíìn thaâpcöí Po Inû Nagar, ngûúđi Chùm ruâtvïì vuđng Ninh Thuíơn Bònh Thuíơn,viïơc quaên trõ vađ ăiïìu hađnh quíìnthïí thaâp nađy, trong dín gian Viïơtgoơi lađ Thaâp Bađ Nha Trang, trúêthađnh hoađn toađn thuöơc ngûúđi Viïơt

ăaêm traâch Möơt tíịm bia ăùơt phñasau quíìn thïí khùưc ghi bùìng chûônöm möơt vùn baên cuêa Phan ThanhGiaên vïì thín thïị Po Inû Nagar nayặúơc Viïơt hoaâ, goơi lađ Thiïn Y Ana,nöơi dung coâ nhiïìu chi tiïịt khaâc biïơtthín thïị theo truýìn thuýịt cuêangûúđi Chùm Chó xin ghi nhíơn qua

úê ăíy viïơc nhađ Nguýîn ăaô phongcho Bađ Thiïn Yana lađ Höìng nhínPhöí tïị linh ûâng Thûúơng ăùỉngthíìn Vađ tûđ ăoâ, tuơc thúđ míîu ăaôặúơc loan truýìn ra khùưp dín gianngûúđi Viïơt ra ăïịn ăíịt Bùưc nhû taơiăïìn thúđ Hođn Cheân (Húị) vađ phñaNam ăïịn Nuâi Sam vuđng ChíuĂöịc, nuâi Bađ Ăen úê Tíy Ninh

Thaâp Bađ Nha Trang AÊnh: Wikipedia.

Nguýîn Thiïịp sinh nùm 1723, qú lađng Nguýơt

Ao-nay lađ xaô Kim Löơc, huýơn Can Löơc, Hađ Tônh, hiïơu

Huyâ Minh, tûơ Quang Thiïịp Öng cođn coâ nhiïìu tïn

khaâc Riïng Nguýîn Húơ goơi öng lađ La Sún Phu Tûê, sau

laơi ban cho tïn lađ La Sún tiïn sinh

Luâc nhoê, Nguýîn Thiïịp vađ ba anh em trai nhúđ coâ meơ

chùm soâc vađ chuâ keđm cùơp nïn ăïìu hoơc gioêi Khöng may,

chûa ặúơc 1 nùm thò chuâ qua ăúđi Nguýîn Thiïịp ăau buöìn

phaât bïơnh ăiïn, boê ăi lang thang Nùm sau, Nguýîn Thiïịp

ra Vinh thi hûúng, ăoaơt giaêi, nhûng öng khöng tiïịp tuơc thi

höơi Öng trúê vïì qú chuýn ăoơc saâch tñnh lyâ, tûâ thû, nguô

kinh ăaơi ăoađn vađ lađm thú Díịu chín öng ăùơt gíìn khùưp

söng nuâi miïìn Nam chíu-phña nam Höìng Lônh Ñt líu sau

öng líịy vúơ lađ bađ Ăùơng Thõ Nghi - con gaâi trûúêng Thaâi Löơc

Ăùơng Thaâi Vùn úê Uy Viïîn, Nghi Xuín

Ăïịn nùm Míơu Thòn (1748) öng ra Bùưc Hađ Theo

Hoađng Xuín Haôn thò vađo nùm íịy Nguýîn Thiïịp coâ ăi thi

höơi vađ ăöî cao Öng khöng ra lađm quan mađ trúê vïì daơy hoơc.Luâc nađy baâc öng bõ kiïơn, öng bûơc mònh vađ bïơnh laơi taâiphaât Tuy víơy, öng víîn chùm ăoơc saâch vađ suy ngíîm vïì

“ăaơo” Nùm 34 tuöíi, Nguýîn Thiïịp ặúơc böí huíịn Anh Ăö(phuê Anh Sún, Nghïơ An) Tuy thñch söịng íín díơt, nhûngthíìy hoơc lađ Nguýîn Nghiïîm thuâc giuơc, níng ăúô, nïn önglaơi ra thi höơi, röìi ra lađm quan vò nhađ quaâ ngheđo Lađm huíịnăaơo 6 nùm, ăïịn nùm Nhím Ngoơ (1762) öng ặúơc böí trihuýơn Thanh Chûúng Duđ víơy öng víîn khöng hïì nguöi yâchñ úê íín, nïn cöị tòm ăíịt líơp traơi úê Buđi Phong, trïn daôyThiïn Nhíîn Ăïịn tuöíi 46 öng xin tûđ quan vò bïơnh cuô laơi taâiphaât Öng lađ ngûúđi coâ lođng ûu aâi, muöịn ăem súê hoơc ăïí cûâuăúđi giuâp dín Nhûng söịng trong caâi thúđi nhiïîu nhûúng nïnöng laơi muöịn söịng íín díơt Hún nûôa luâc ăoâ Lï Duy Míơt ặaquín xuöịng ăaânh caâc huýơn Hûúng Sún, Thanh Chûúnglađ núi öng ăang trõ nhíơm vađ thíìy hoơc lađ Nguýîn Nghiïîmlaơi ặúơc chuâa Trõnh sai ăi deơp

NGUÝÎN THIÏỊP - LA SÚN PHU TÛÊ THÍÌN XIN HAI CHÛÔ “THÍÌN TÖỊC” NGUÝÎN PHAN THOƠ

Khi ặúơc Nguýîn Húơ hoêi vïì mûu kïị phaâ quín Thanh, La Sún Phu Tûê tíu: "Thíìn xin hai chûô "Thíìn Töịc" vađ chó trong vođng 10 ngađy lađ nhađ vua

coâ thïí queât saơch giùơc Thanh!".

suöịi íín kñn, khöng höí baâo quíịy nhiïîu, coâ ăíịt tröìng cíy,

coâ khe ăaânh caâ Khi con caâi trûúêng thađnh, öng vúđi lïn

cuđng tùng gia tröìng cíy, cađy ruöơng, nuöi bođ, dïơt vaêi

Ngađy ngađy öng ăoơc saâch, daơy vađi ba hoơc trođ lúân nhoê, vađ

chiïìu chiïìu daơo bûúâc ngùưm caênh nuâi non huđng vô Nhúđ thïị

bïơnh cuô khoêi hùỉn

Tûđ ăíịy, Nguýîn Thiïịp nöíi tiïịng lađ võ cao íín Ngûúđi ta

goơi öng lađ duơc niïn tiïn sinh Vađo nùm 1780 - nùm Canh

Tyâ öng ặúơc chuâa Trõnh Sím triïơu ra Thùng Long vađ ăïịn

thaâng hai nùm sau öng laơi trúê vïì Nùm 61 tuöíi öng thu

thíơp vùn thú, soaơn thađnh tíơp “Haơnh am thñ caêo” vađ viïịt bađi

“Haơnh am kyâ” lûúơc thuíơt cuöơc ăúđi mònh qua 60 nùm bíịt

nhû yâ

Tûđ luâc quay vïì sún traơi, öng söịng trong caênh ngheđo

tuâng vađ buöìn phiïìn vò dín tònh quöịc biïịn

Nùm Bñnh Ngoơ (1786), Nguýîn Húơ keâo quín ra Bùưc

diïơt Trõnh Nguýîn Húơ sai sûâ ặa thû vađ vađng, luơa lïn

sún traơi múđi Nguýîn Thiïịp ra giuâp viïơc Öng gûêi traê phíìn

víơt, viïịt thû phuâc ăaâp thoaâi thaâc, vò lyâ do keâm coêi, tuöíi cao,

ýịu ăau vađ phaêi lo hûúng hoaê, gia ằnh Líìn thûâ hai, röìi

líìn thûâ ba, Nguýîn Húơ laơi gûêi thû, sai sûâ ăïịn múđi Nguýîn

Thiïịp ra giuâp nûúâc Luâc nađy Nguýîn Húơ ăaô xûng lađ

Chñnh Bònh Vûúng, nhûng trong thû Nguýîn Húơ víîn toê roô

thaâi ăöơ chín thađnh vađ kñnh troơng hïịt mûơc

Thïị mađ Nguýîn Thiïịp víîn khöng chõu ra!

Ăïịn thaâng tû nùm Míơu Thín (1788) trïn ặúđng ra

Thùng Long trûđ Vuô Vùn Nhíơm, dûđng laơi Lam Thađnh (Hûng

Nguýn) Nguýîn Húơ beđn gûêi thû múđi Nguýîn Thiïịp

xuöịng höơi kiïịn Lúđi thû víîn tha thiïịt: “Nay thiïn haơ khöịn

khöí, khöng cuđng phu tûê cûâu gúô thò khöng biïịt cuđng ai ”.

Khöng thïí tûđ nan, öng ăađnh xuöịng nuâi Vûđa gùơp mùơt

Nguýîn Húơ traâch ngay: “Ăaô líu nghe ăaơi danh Ba líìn

cho túâi múđi, tiïn sinh khöng theđm ra YÂ tiïn sinh cho quaê

nhín thùìng giùơc nhoê, khöng ăuê lađm keê anh huđng trong

thiïn haơ chùng?” Nguýîn Thiïịp traê lúđi: “Hún 200 nùm nay

quýìn vïì tay hoơ Trõnh hung baơo Vûúng múâi ặa quín ra

möơt líìn mađ dûât ặúơc, líơp laơi nhađ Lï Vúâi danh nghôa lađ anh

huđng thò ai laơi chùỉng theo, noâi döịi tön vua ăïí lađ tiïịng thò

hoâa ra lađ möơt keê gian huđng” Nguýîn Húơ beđn ăöíi sùưc

mùơt, ngöìi dõch ra vađ tiïịp ăaôi ríịt troơng Tuy víơy, Nguýîn

Thiïịp víîn chûa chõu ra giuâp, Nguýîn Húơ khöng thíịt

voơng, víîn uyê cho öng viïơc choơn ăíịt dûơng ăö úê Phuê Traơch

(Lam Thađnh), röìi úê Yïn Trûúđng (tûâc lađ Phûúơng Hoađng

Trung Ăö)

Cuöịi thaâng mûúđi nùm íịy hai mûúi vaơn quín Thanh

theo chín Lï Chiïu Thöịng keâo vađo Thùng Long Ngađy 25

Nguýîn Húơ lïn ngöi hoađng ăïị úê Phuâ Xuín, líịy niïn hiïơu

Quang Trung, röìi gíịp ruât höơi quín Thuyê böơ thíìn töịc tiïịn

ra Bùưc Ăïịn Nghïơ An, Nguýîn Húơ triïơu Nguýîn Thiïịp

ăïịn hoêi phûúng lûúơc Nguýîn Thiïịp doông daơc traê lúđi:

“Ngûúđi Thanh úê xa túâi, mïơt nhoơc, khöng biïịt tònh hònh khoâ

dïî thïị nađo, thïị nïn chiïịn thuê tiïịn vađo Vađ noâ coâ buơng

khinh ắch "Thíìn xin hai chûô "Thíìn Töịc" vađ chó trong

vođng 10 ngađy lađ nhađ vua coâ thïí queât saơch giùơc Thanh!"

Húơ mûđng lùưm, traê lúđi: “Öng noâi húơp lyâ töi”.

Sau ngađy ăaơi thùưng quín Thanh, vua Quang Trung vïì

Thiïịp ăïịn bađn quöịc sûơ Vua Quang Trung ban thûúêngcho Nguýîn Thiïịp nhiïìu böíng löơc, nhûng öng díng súâ tûđchöịi Nhađ vua laơi xuöịng chiïịu bùưt öng phaêi nhíơn: “Tríîm

ba líìn xa giaâ Bùưc Thađnh , tiïn sinh ăaô chõu ra bađn chuýơnthiïn haơ Ngûúđi xûa baêo rùìng: “Möơt lúđi noâi mađ díng nöíi cúăöì” Tûđ ăoâ Nguýîn Thiïịt ăaô thûơc sûơ cöơng taâc vúâi Tíy Sún.Nguýîn Húơ ríịt troơng voơng vađ muöịn duđng tađi nùng cuêaöng, ăöìng thúđi muöịn duđng aênh hûúêng cuêa öng ăïí chiïutíơp sô phu Bùưc Hađ vöịn kñnh troơng öng

Vađo thaâng baêy nùm Tín Húơi (1791) tiïịp chiïịu triïơucuêa vua Quang Trung, Nguýîn Thiïịp vađo Phuâ Xuín Öngdíng lïn vua ba viïơc thiïịt ýịu: möơt lađ quín ặâc, hai lađnhín tím, ba lađ luíơn hoơc phaâp Sau cuöơc höơi kiïịn chûaăíìy 10 ngađy, Nguýîn Thiïịp vïì ăïịn sún cûúâc thò vuaQuang Trung ăaô coâ chiïịu truýìn: “Öng tuöíi, ặâc ăïìu cao,tíịt caê sô phu ăïìu tröng ngoâng nhû nuâi Thaâi Sún, sao BùưcĂííu Nay trong nûúâc ăaô ýn, tríîm toan hûng khúêi chñnhhoơc Öng ăaô líịy hoơc thuíơt biïơn roô bïn tađ, bïn chñnh Nayban cho öng hađm chûâc Suđng chñnh viïơn trûúêng cho önghiïơu Ca Sún tiïn sinh vađ giao cho öng chuýn coi viïơc daơyhoơc”

Nhađ vua laơi uyê cho öng töí chûâc viïơc dõch ra quöịc ímvađ chuâ thñch saâch tiïíu hoơc, tûâ thû vađ caâc kinh thû, thû dõch,ăöìng thúđi giuâp viïơc dõch thuíơt cho Hoađng giaâp Buđi DûúngLõch Cuđng vúâi viïơc líơp trûúđng (tûâc lađ nhû thû viïơn bíygiúđ), dõch saâch theo lúđi tíu cuêa Nguýîn Thiïịp Vua QuangTrung ríịt chõu ăoơc saâch Chùưc luâc nađy Nguýîn Thiïịp cuôngcoâ phíìn thoaê chñ

Vua Quang Trung ăöìng yâ ăïí Nguýîn Thiïịp víîn úê súntraơi mađ víîn coâ thïí ăem súê hoơc ra thi thöị giuâp ăúđi Tiïịcthay cuöơc gùơp gúô chûa ặúơc bao líu thò vua Quang Trungăöơt ngöơt qua ăúđi vađo ngađy 29 thaâng 7 nùm Nhím Tyâ(16/9/1972) Míịy thaâng sau, khi ăaô minh lùng QuangTrung, Nguýîn Thiïịp traê hïịt böíng löơc, söịng caênh ngheđotuâng trïn Buđi Phong, daơy hoơc vađ ăoơc saâch Tuy víơy, caâctríịn quan Nghïơ An víîn kñnh troơng öng vađ vađo dõp Tïịt luöngûêi tiïìn hoùơc víơt phíím lïn biïịu Luâc nađy nhađ Tíy Sún suyýịu díìn, vua Caênh Thõnh nhoê tuöíi beđn xuöịng chiïịu vúđiNguýîn Thiïịp vađo Phuâ Xuín ăïí “ Tröng mong tiïn sinhvađo giuâp ăúô vađ khuýn baêo” Khi Nguýîn Thiïịp vađo ăïịnnúi, Quang Toaên (tûâc vua Caênh Thõnh) hoêi vïì quín sûơ Cuơtraê lúđi: “khöng thïí lađm ặúơc” Cuơ khuýn vua lïn traê laơi ăíịtăaô xím chiïịm, lui vïì giûô Kinh Ăöng ngoô híìu múâi coâ cúcûâu vaôn” Xin súâm dúđi ăö ra Thùng Long, cöị kïịt nhín tím,dûơ bõ thi hađnh pheâp tùưc”

Khi Nguýîn AÂnh ăaânh chiïịm Phuâ Xuín, Nguýîn Thiïịp

bõ mùưc keơt taơi ăoâ Nguýîn AÂnh triïơu öng ăïịn hoêi: “Nghe

ngûúđi lađm thíìy Tíy Sún, sao laơi ăïí cho ta ra ăíy

ặúơc?”-Öng traê lúđi: “Coâ 8 ăiïìu trong saâch “trung dung” Ngûúđi gioêi

thò lađm ặúơc, ngûúđi khöng gioêi thò khöng lađm ặúơc”.

Nguýîn AÂnh beđn tiïịp ăaôi tûê tïị, röìi xuöịng chó cho öng vïì.Nùm íịy, Nguýîn Thiïịp 79 tuöíi Hai nùm sau öng khöngbïơnh mađ qua ăúđi ăïí laơi cho bao thïị hïơ möơt tíịm gûúngsaâng choâi, möơt nhín caâch lúân cuêa keê sô: ýu nûúâc, thûúng

dín “Phuâ quyâ khöng mađng, ngheđo nađn khöng ăöíi, uy vuô

khöng khuíịt”.

Ngađy íịy, lađng Diïu Uíín (tïn cuô) múâi coâ hai xoâm

Tiïịn Tađi, Tiïịn Löơc vađ ngûúđi úê víîn cođn thûa

thúât, vùưng veê Giaâp phña ăöng bùưc lađng lađ con

ặúđng “caâi quan” chaơy tûđ Ăöng Ngađn (phuê Tûđ Sún)

vađo chuđa Phíơt Tñch (Vaơ Phuâc Tûơ) ÚÊ caâi quaân nhoê ăíìu

lađng, coâ möơt cö gaâi treê, xinh ăeơp, baân nûúâc cheđ xanh vađ

quađ vùơt Cö ăang mang thai, ăi laơi nùơng nhoơc, nûúâc da

mai maâi, neât mùơt hiïìn tûđ ăön híơu luâc nađo cuông tûúi

cûúđi cúêi múê vúâi moơi ngûúđi Nhûng nïịu ai tinh yâ, seô

nhíơn ra trong ăöi mùưt ăen síu thùỉm íịy íín chûâa möơt

niïìm suy tû, lo lùưng

Cö gaâi íịy tïn Ngađ, “con öng bađ hoơ Phaơm trong

lađng ”, tûđ nhoê ăaô nûâc tiïịng nïịt na xinh ăeơp, laơi hay

lam hay lađm Nhađ ngheđo, meơ cha giađ ýịu, cö phaêi ăi

lađm thú cho caâc nhađ phuâ höơ, chûâc sùưc trong vuđng Sau

khi cha meơ lím bïơnh qua ăúđi, do sûơ quen biïịt tûđ trûúâc,

Thiïìn sû Vaơn Lyâ Haơnh truơ trò úê chuđa Tiïn Sún (Thiïn

Tím Tûơ) nhíơn cö “vađo lađm Thuê höơ tröng nom, queât

doơn vađ tûúâi rau taơi chuđa”

Thúđi gian chûa ặúơc bao líu, ăuđng möơt caâi coâ tin

“ăöơng trúđi”: cö Thuê höơ úê chuđa tûơ nhiïn “khöng chöìngmađ chûêa”! Dín lađng sûêng söịt bađn taân xön xao Cö gaâithò höí theơn tuêi nhuơc, chùỉng biïịt phín bua thïị nađo Cöăau buöìn “cíìm lođng ra khoêi maâi tam quan” ăađnh trúêvïì caâi quaân nhoê baân hađng vùơt ăïí kiïịm söịng nuöi thínvađ chúđ ngađy sinh núê

Röìi möơt ăïm mûa gioâ ngađy 12 thaâng 2 nùm GiaâpTuíịt (974) taơi xoâm Ăûúđng Sau, trong caâi quaân nhoê venặúđng böîng coâ aânh hađo quang saâng rûơc vađ tiïịng treêkhoâc oa oa líịn aât caê tiïịng síịm chúâp Ba bađ hađng xoâmvöơi vaô chaơy sang, möîi ngûúđi möơt tay cùưt röịn, tùưm rûêa,líịy taô uê íịm cho ặâa beâ Hoơ mûđng rúô reo lïn: “Contrai” vađ bïị ặâa treê ăïịn caâi choông tre cö Ngađ nùìm Cögaâi khöịn khöí ăoâ mûđng rúi nûúâc mùưt vađ öm chùơt ặâacon vađo lođng Míịy bađ vui veê giuơc cö ăùơt tïn cho con

Cö gaâi ngheơn ngađo xuâc ăöơng noâi: “Lađng ta lađng Diïn

Uíín, thöi, cûâ goơi tïn chaâu lađ cu Uíín, caâc bađ aơ!”Thíịm thoùưt cíơu beâ ăaô lïn 3 tuöíi, nùm Ăinh Sûêu(977) ặúơc Vaơn Lyâ Haơnh “maâch möịi”, cö gaâi hoơ Phaơmặa con sang nhađ chuđa Cöí Phaâp (lađng Ăaơi Ăònh) chonhađ sû chuđa nađy lađ Lyâ Khaânh Vùn “lađm con nuöi” ăïíặúơc “ùn mađy cûêa Phíơt” vađ theo hoơc voô cöng, thûphaâp Tûđ ăíịy, cíơu beâ ặúơc mang caê hoơ tïn hoađn haêo:Lyâ Cöng Uíín Vađ 27 nùm sau, cíơu beâ ặúơc sinh ra úê caâiquaân nhoê xoâm Ăûúđng Sau lađng Diïn Uíín íịy chñnh lađvua Lyâ Thaâi Töí - Võ vua khúêi nghiïơp Vûúng triïìu Lyâ,khai saâng nïìn vùn minh Ăaơi Viïơt vađ taơo líơp lïn Kinhthađnh Thùng Long - Thuê ăö Hađ Nöơi ngađy nay! Ăïịn cuöịi triïìu Lï thò lađng Diïn Uíín ặúơc ăöíi tïn lađDûúng Löi Caâi tïn nađy cuông gùưn liïìn vúâi böịi caênh lõchsûê höìi ăoâ: Nùm Bñnh Ngoơ (1006), triïìu ằnh nhađ Lïngađy möơt suy ăöìi Lï Phong Ăônh giïịt anh lađ Lï LongViïơt cûúâp ngöi vua vađ lađm nhiïìu ăiïìu huê baơi, tađn aâc.Quíìn thíìn trong triïìu bíịt phuơc, dín chuâng khùưp núicùm giíơn oaân húđn Cuđng luâc nađy, úê Chíu Cöí Phaâp liïn

giûôa hai ặúđng quöịc löơ 1A vađ 1B,

caâch trung tím Thuê ăö Hađ Nöơi

chûđng 20 cíy söị vïì phña Ăöng

Bùưc Ăíy lađ möơt lađng cöí, coâ ríịt

súâm úê vuđng ăöìng bùìng Bùưc Böơ.

Vuđng qú nađy ăíịt ăai mađu múô,

phò nhiïu, dín cû ăöng ăuâc nïn

coâ nhiïìu thuíơn lúơi cho viïơc saên

xuíịt cíy tröìng, lađm nghïì phuơ,

buön baân vađ phaât triïín vùn hoaâ

xaô höơi Ăùơc biïơt, Dûúng Löi laơi coâ

möơt võ thïị quan troơng gùưn boâ

Ăònh Síịm.

tiïịp xuíịt hiïơn nhûông bađi síịm, bađi khuýịn, bađi kïơ vađ

thú phuâ nöơi dung ăïìu noâi lađ “Nhađ Lï ăaô suy tađn, nhađ

Lyâ seô lïn thay” Tûúng truýìn rùìng: Höìi ăoâ úê lađng

Diïn Uíín ăaô xaêy ra möơt hiïơn tûúơng kyđ laơ Trúđi khöng

mûa, khöng gioâ böîng coâ möơt tiïịng seât lúân ăaânh vađo

cíy gaơo caơnh chuđa Minh Chíu (Cha Lû) tung ra möơt

maênh vaêi ăiïìu coâ bađi “ Síịm ngûô”:

Göịc cíy thùm thùỉm

Ngoơn cíy xanh xanh

Cíy hoa ăađo ruơng

Mûúđi taâm haơt thađnh

Ăöng mùơt trúđi moơc

Tíy sao naâu hònh

Khoaêng saâu, bííy nùm

Thiïn haơ thaâi bònh

Bađi “Síịm ngûô” trïn nhû “ăiïìm Trúđi” baâo trûúâc sûơ

ra ăúđi cuêa nhađ Lyâ Quaê nhiïn, nùm Canh Tuíịt (1010)

Lyâ Cöng Uíín ăùng quang lïn ngöi Hoađng ăïị Sau sûơ

kiïơn nađy, caâi tïn lađng Dûúng Löi ra ăúđi “Löi” cuông lađ

“Síịm” nïn dín chuâng trong vuđng thûúđng goơi nöm lađ

“keê Ăònh” hay “Ăònh Síịm”

Lađng Dûúng Löi ngađy nay göìm 5 xoâm: Tiïịn Tađi,

Tiïịn Löơc, Ăûúđng Sau (Ăònh), Xoâm Leê (Trung Hoađ) vađ

xoâm múâi (Cöíng Chuđa) vúâi 30 dođng hoơ, 765 höơ vađ 3.800

khííu Nhûông nùm gíìn ăíy, míơt ăöơ dín söị tùng, ăïí

phuđ húơp vúâi ắa dû vađ ăiïìu kiïơn thûơc tïị, xoâm Trung

Hoađ ăaô líơp ăún võ hađnh chñnh thađnh möơt thön riïng

Nhûng vïì mùơt tònh caêm huýịt thöịng, sinh hoaơt tñn

ngûúông tím linh víîn lađ anh em möơt nhađ, möîi khi viïơc

lađng laơi gheâ vai cuđng nhau gaânh vaâc

ÚÊ lađng Dûúng Löi coâ möơt hïơ thöịng di tñch lõch sûê

vùn hoâa vađ kiïịn truâc nghïơ thuíơt ăíơm ăùơc göìm: Ăònh,

Ăïìn, Chuđa, Vùn chó, ngheđ Miïịu ríịt ăaâng tiïịc ăaô bõ

phaâ ăi möơt söị ! Nhûng hiïơn taơi vúâi nhûông tïn lađng,

tïn ăíịt, tïn söng, ngoô xoâm, caânh ăöìng víîn nhùưc nhúê

ngûúđi dín Dûúng Löi nhúâ vïì cöơi nguöìn möơt Vûúngtriïìu Núi ăíy cođn lûu giûô ặúơc ríịt nhiïìu cöí víơt nhû:

8 chiïịc ngai vua, 8 bađi võ, 9 ăaơo sùưc phong, chuöngăöìng, bia ăaâ, hoađnh phi, cíu ăöịi vađ caâc tíơp saâch taơpvùn cöí Ăíy lađ nhûông sûê liïơu vö cuđng quyâ giaâ ăïí laơicho ăúđi sau

Lađng Dûúng Löi nöíi tiïịng coâ möơt ngöi Ăònh lúân.Ăònh ặúơc xíy dûơng vađo thúđi Lï, nùm Bñnh Díìn(1626), niïn hiïơu Vônh Töơ thûâ 6 Ăònh thúđ Meơ vua LyâCöng Uíín: “Tuýn Baêo Thaâi híơu ặúng caênh Thađnhhoađng” vađ Baât võ Tiïn hoađng Lyâ triïìu (8 võ vua nhađ Lyâ).Ngöi ằnh dûơng lïn möơt daêi ăíịt ăeơp, cao raâo úê phñaăöng nam lađng, bïn phaêi lađ dođng Tiïu Tûúng nûúâctrong vùưt bùưt nguöìn tûđ Loa Höì (Ăïìn Ăíìm) chaêy rasöng Thiïn Ăûâc, phña bùưc lađ ngoơn Thiïn Sún coâ tûúơngThiïìn Öng sûđng sûông hoađi voơng vïì ăïìn Lyâ triïìu

Thaânh Míîu Phña ăöng vađ trûúâc mùơt ằnh lađ daôy nuâiĂaơi Sún chaơy dađi xa túâi chuđa Phíơt Tñch tríìm mùơc, uynghiïm

Vađo ằnh lađng Dûúng Löi, ta phaêi qua möơt toađ nguômön tam tíìng (5 cûêa 3 tíìng) Ăíy lađ möơt toađ cöíng lúân,coâ giaâ trõ kiïịn truâc nghïơ thuíơt cao, ríịt hiïịm úê vuđngKinh Bùưc Cöíng cao hún 10 meât, 3 tíìng, cûêa vođm, maâingoâi öịng, ăöìng truơ, ăeđn löìng, lûúông long chíìu nguýơt.Ăûúđng neât caêi ăùưp hoa vùn, chûô Haân tinh xaêo Caâc congiöịng, viïìn maâi, ăíìu truơ, ăao cuöịn v v ăaơt trònh ăöơăiïu luýơn khiïịn khaâch tham quan phaêi sûêng söịt,khím phuơc

Chïịch sau ằnh lađ chuđa Cha Lû (Minh Chíu) Cùncûâ vađo Cha Lû tûơ bõ (Bia chuđa Cha Lû) dûơng ngađymöìng 7 thaâng 4 nùm Vônh Töơ 6 ( 1624) cho biïịt: Chuđakhúêi cöng ngađy 13 thaâng 10 nùm Quyâ Húơi, ăïịn thaângGiïng nùm sau (Giaâp Tyâ) thò hoađn thađnh vađ ngađymöìng 3 thaâng 3 dûơng bia cöng ặâc Nhûng dûơa vađonöơi dung lúđi vùn trïn quaê chuöng ăöìng “ Cha Lû tûơ

Chuđa Cađn Nguýn Chuđa Cha Lû.

chung” (chuöng chuđa Cha Lû) ăuâc ngađy 13 thaâng 3

nùm Míơu Tyâ ăúđi Minh Mïơnh (1828) do cûê nhín Tríìn

Lai Phuê soaơn, coâ ghi “ Dûúng Löi lađ íịp thang möơc cuêa

Thaânh Míîu Lyâ triïìu, xa xûa ăaô coâ chuđa Cha Lû vađ

chuđa Cađn Nguýn, caê hai chuđa ăïìu coâ bia Vađo nùm

Bñnh Ngoơ triïìu Lyâ ăïìu bõ thíịt laơc ” Nhû víơy, nïịu tñnh

trong 216 nùm, Vûúng triïìu Lyâ thò coâ 3 nùm Bñnh Ngoơ:

1066, 1126, 1186 Nïịu nhû vùn chuöng ăaô ghi bia chuđa

míịt möơt trong 3 nùm trïn thò cuông caâch ăíy khoaêng

800 ăïịn 900 nùm Búêi víơy caâc nhađ nghiïn cûâu sûê hoơc

cho rùìng: Chuđa Cha Lû lađng Dûúng Löi ăaô coâ ríịt líu

ăúđi vađ coâ leô ăïịn thúđi Lï thò truđng tu laơi

Ngoađi ra, lađng Dûúng Löi cođn coâ ăïìn “Lyâ triïìu

Thaânh Míîu” thúđ riïng bađ Phaơm Thõ úê ngoađi caânh ăöìng

trong khu “Sún lùng cíịm ắa” Dín lađng ăaô líịy ngađy

sinh cuêa vua Lyâ Cöng Uíín ( 12/2 ím lõch) múê höơi lađng

Ngađy xûa, lïî höơi Dûúng Löi töí chûâc ríịt to vađ keâo dađi

gíìn chuơc ngađy Ăùơc biïơt nghi thûâc tïị lïî úê trong ằnh ríịt

uy nghiïm, long troơng Cođn tuơc lïơ rûúâc thò ríịt ăöng vađ

hoađnh traâng, ăoađn ngûúđi keâo dađi hađng nûêa cíy söị, suöịt

tûđ Ăïìn vïì Ăònh (Vúâi yâ nghôa “nhađ Vua ăoân meơ vïì dûơ

höơi”! Dûúng Löi cuông lađ lađng coâ truýìn thöịng thûúơng

voô vúâi “lođ víơt” nöíi tiïịng úê vuđng Cöí Phaâp, vúâi nhûông

“ăö Sûêu”, “ăö Chónh” ăaô ăaơt danh hiïơu cíịp kiïơn

tûúâng miïìn Bùưc Do víơy nhûông ngađy höơi lađng, súâi víơt

lađ núi söi ăöơng nhíịt, ặúơc nhiïìu ăö coâ tiïịng khùưp núi

vïì dûơ giaêi Tiïịng hođ reo núi baôi víơt vûđa dûât thò tiïịng

tröịng cheđo ăaô röơn raô nöíi lïn Vöịn lađ “ăíịt cheđo” nïn úê

lađng Dûúng Löi híìu nhû ai cuông biïịt haât vađ ríịt nhiïìu

ngûúđi haât hay Coâ luâc lađng coâ túâi 4 ăöơi vùn nghïơ (2 ăöơi

cheđo, 1 ăöơi caêi lûúng vađ 1 ăöơi quan hoơ) Caâc “cuơ truđm”,

liïìn anh liïìn chõ, caâc ăađo keâp úê Dûúng Löi ăaô ăi diïîn

ríịt nhiïìu núi vađ giuâp ăúô xíy dûơng phong trađo cho

nhiïìu ắa phûúng kïịt nghôa Ngoađi ra, trong nhûông

ngađy höơi lađng cođn coâ nhiïìu trođ vui nhû cúđ tûúâng, choơi

gađ, haât quan hoơ dûúâi thuýìn, trïn ằnh, thi lađm baânh,

níịu cúm, tïm tríìu caânh phûúơng.v v ríịt vui nhöơn vađ

thu huât ngûúđi quanh vuđng ăïịn xem ríịt ăöng Búêi víơy

dín gian múâi coâ cíu “Keâo höơi keê Ăònh”!

Bao thïị kyê qua, Dûúng Löi ăaô ặúơc ăaânh giaâ lađ möơt

lađng qú coâ truýìn thöịng vùn hiïịn, caâch maơng Qua

hai cuöơc khaâng chiïịn chöịng Phaâp vađ Myô, hún 300

ngûúđi con lađng Dûúng Löi ăaô lïn ặúđng chiïịn ăíịu baêo

vïơ Töí quöịc; 69 liïơt sô ăaô hiïịn troơn cuöơc ăúđi, 46 thûúng

binh ăïí laơi möơt phíìn cú thïí núi chiïịn trûúđng vađ 2

ngûúđi meơ anh huđng ăaô díng hiïịn nhûông ặâa con ýu

quyâ cuêa mònh cho non söng ăíịt nûúâc!

Trong lao ăöơng saên xuíịt, thúđi kyđ nađo lađng Dûúng

Löi cuông lađ “ăiïím saâng ăiïín hònh” vïì phong trađo thím

canh tùng nùng suíịt luâa, lađ laâ cúđ ăíìu ăaơt 8 tíịn thoâc 1

ha cuêa tónh Hađ Bùưc cuô Muơc tiïu “ặa chùn nuöi lïn

thađnh ngađnh chñnh”, Dûúng Löi cuông lađ Húơp taâc xaô

ăiïín hònh cuêa toađn quöịc, ặúơc tùơng thûúêng nhiïìu

huín chûúng lao ăöơng, bùìng khen vađ ặúơc caâc ăöìng

chñ laônh ăaơo cíịp cao cuêa Ăaêng, Nhađ nûúâc vïì ăöơng viïnkhen ngúơi

Sau ngađy ăíịt nûúâc thöịng nhíịt, chuýín sang nïìnkinh tïị thõ trûúđng Dûúng Löi cuông hoađ nhõp vađo sûơ ăöíimúâi chung cuêa xaô höơi Lađ möơt lađng thuíìn nöng, trûúâckia chó quanh nùm lađm ruöơng ăöơc canh cíy luâa, nay ăaôphaât triïín nhiïìu ngađnh nghïì khaâc ăïí höî trúơ cho saênxuíịt, níng cao mûâc söịng cho nöng dín Söị ngûúđi thivađo caâc trûúđng ăaơi hoơc, cao ăùỉng ngađy cađng nhiïìu.Hađng loaơt ngûúđi con trong lađng ăaô coâ hađm cíịp, hoơc võ,danh hiïơu nhû: Nghïơ nhín “ bađn tay vađng”, Nhađ giaâo

ûu tuâ, Luíơt sû, Baâc sô, Kyô sû, Thaơc sô, Kiïịn truâc sû vađnhiïìu ngûúđi ăaô trúê thađnh laônh ăaơo chuê chöịt caâc cúquan, ăoađn thïí

Lađng cöí Dûúng Löi ăang tûđng ngađy thay da ăöíithõt Nhađ cao tíìng san saât moơc lïn, vađo lađng ban ăïmngúô nhû thađnh phöị Trïn caânh ăöìng lađng möơt khucöng nghiïơp lúân ăang khíín trûúng xíy dûơng Luâa,khoai, rau mađu xanh mûúât dûúâi nhûông maâi tön, lođ caonhađ maây Caê lađng khöng cođn möơt maâi nhađ tranh,khöng cođn ngûúđi thiïịu bûôa, chó cođn “lo” sùưm sûêa tiïơnnghi

Vïì lađng Dûúng Löi höm nay, du khaâch seô ngúôngađng vïì sûơ ăöíi thay nhanh ăïịn choâng mùơt Nhûngcođn möơt ăiïìu bíịt ngúđ lyâ thuâ nûôa lađ úê lađng qú nađy coânhiïìu sûơ truđng lùơp vúâi kinh thađnh Thùng Long-HađNöơi: 5 cöíng lađng - 5 cûêa ö; 3 cíy cíìu (bùìng ăaâ) quadođng Tiïu Tûúng - Hađ Nöơi coâ 3 cíìu qua söng Höìng; 36ngoô bađn cúđ - 36 phöị phûúđng, Cađn Nguýn tûơ - CađnNguýn ăiïơn

Ngoađi ra cođn con söị 8 Víng! Con söị 8 ríịt quennhûng cuông ríịt kyđ laơ, huýìn bñ: Lađng Dûúng Löi thúđ 8vua nhađ Lyâ thò coâ 8 núi thúđ cuâng, 8 giaâp hoơ lađm giöîvua, 8 phûúđng, 8 höơi, cíy ăa 8 cađnh caơnh ằnh, 8 cíyqueâo (muöîm) úê chuđa Cađn Nguýn, 8 cíy nhaôn nöìnghai bïn sín Röìng, 8 thûâ baânh thûúđng lađm trong nhûôngngađy tiïịt lïơ vađ höơi lađng

Hiïơn nay, lađng Dûúng Löi ăang tíơp trung sûâcngûúđi, sûâc cuêa tu böí, tön taơo vađ giûô gòn cho quíìn thïí ditñch lõch sûê vùn hoâa ngađy thïm khang trang saơch ăeơpăïí tiïịn túâi kyê niïơm 1000 nùm Thùng Long - Hađ Nöơi.Ăùơc biïơt, vûđa qua ngöi chuđa Cha Lû ăaô ặúơc Nhađnûúâc, ăíìu tû cuđng nhín dín ăoâng goâp, cöng ặâc xíydûơng laơi Sau hún 6 thaâng thi cöng ăaô khaânh thađnh vúâitrõ giaâ trïn 750 triïơu ăöìng trûúâc sûơ hín hoan vui mûđngcuêa ăöng ăuê ăaơi biïíu caâc cíịp, khaâch thíơp phûúng vađtoađn thïí dín lađng

Ăíịt nûúâc nhû möơt con Röìng lúân ăang bay lïn Lađng Dûúng Löi cuông ăang trong ăađ thay ăöíi, tiïịn böơ,vùn minh nhanh choâng Qú hûúng Lyâ triïìu ThaânhMíîu “Ăònh Síịm danh hûúng”, “Dûúng Löi phaât tñch”seô maôi maôi lađ ăiïím saâng huýìn thoaơi lung linh, lađ

“lađng vùn hoaâ” giíìu ăeơp tiïu biïíu cuêa miïìn qú BùưcNinh - Kinh Bùưc!

Cođn caâch búđ Hûôu khöng xa, ngay bïn höì Hoađn

Kiïịm coâ thaâp Baâo Thiïn cao ngíịt nïn caâc thíìy

phong thuêy cho rùìng hai cíy Böì Ăïì vađ thaâp Baâo

Thiïn ăöịi xûâng nhau thò duđ thùng tríìm, Thùng Long ngađn

ăúđi víîn lađ maênh ăíịt thiïng

Qua caâc triïìu ăaơi phong kiïịn vađ cho ăïịn ăíìu thïị kyê

XIX, ăíịt Böì Ăïì ặúơc ăöíi tïn thađnh Lím Haơ AÂi Möơ vađ Lím

Haơ Phuâ Hûơu, sau ăoâ laơi ăöíi thađnh Phuâ Viïn, nay thuöơc

phûúđng Böì Ăïì, quíơn Long Biïn

Thaâng Giïng nùm Ăinh Muđi (1427), Lï Lúơi - Nguýîn

Traôi quýịt ắnh chuýín ăaơi baên doanh cuêa nghôa quín

Lam Sún tûđ Tíy Phuđ Liïơt (nay thuöơc xaô Nguô Hiïơp, huýơn

Thanh Trò) lïn bïịn Böì Ăïì ăïí tiïơn cho viïơc chó huy chiïịn

dõch víy thađnh Ăöng Quan Lï Lúơi cho dûơng líìu nhiïìu

tíìng vađ hùìng ngađy, öng lïn tíìng cao nhíịt quan saât ắch

Tíìng dûúâi, Nguýîn Traôi soaơn thaêo thû tûđ, chiïịu biïíu cho

Lï Lúơi ăïí duơ Vûúng Thöng ra hađng Nhín dín caâc lađng xaô

xung quanh nghe tiïịng nghôa quín Lam Sún ăaô nö nûâc

tođng quín vađ phuơc vuơ chiïịn ăíịu Coâ cíu ăöìng dao:

Nhong nhong ngûơa Öng ăaô vïì

Cùưt coê Böì Ăïì cho ngûơa Öng ùn

Chñnh taơi ăaơi baên doanh Böì Ăïì, Nguýîn Traôi ăaô viïịt

hađng chuơc bûâc thû duơ hađng caâc tûúâng giùơc ăang cöị thuê úê

thađnh Ăöng Quan vađ caâc thađnh khaâc nhû Diïu Ăiïu, Cöí

Löơng Quan troơng nhíịt, khoâ khùn nhíịt lađ duơ hađng Vûúng

Thöng Ăoâ chñnh lađ kïị saâch “mûu phaơt tím cöng”, goâp

phíìn quan troơng vađo thùưng lúơi cuêa nghôa quín Lam Sún

Nhûông bûâc thû duơ hađng ăíìy tñnh chiïịn ăíịu nhûng cuông

thíịm ăíơm tinh thíìn nhín nghôa cuêa Nguýîn Traôi, sau nađy

ặúơc tíơp húơp trong saâch “Quín trung tûđ mïơnh tíơp” Öng

cođn soaơn bađi vùn cho Höơi thïì úê phña Nam thađnh Ăöng

Quan khi giùơc Minh do Vûúng Thöng thöịng lônh tûđ trong

thađnh ra hađng vađo ngađy 22-11-1427

Líìn ăíìu tiïn trong lõch sûê, trïn maênh ăíịt Böì Ăïì,

Nguýîn Traôi lađ ngûúđi ăíìu tiïn viïịt baên giao ûúâc - möơt loaơi

hiïơp ûúâc cho quín ắch tûơ xûng lađ thiïn triïìu huđng maơnh

ăaô ăíìu hađng quín dín Ăaơi Viïơt khöng ăiïìu kiïơn, heơn ăïịn

thaâng Chaơp nùm Ăinh Muđi seô ruât quín vïì nûúâc Cuông taơi

ăaơi baên doanh nađy, theo saâch “Kiïịn vùn tiïíu luơc” cuêa Lï

Quyâ Ăön, khi Lï Lúơi cho múê khoa thi ăíìu tiïn vúâi ăïì bađi

“Hiïíu duơ thađnh Ăöng Quan” Trong khoa thi, Ăađo CöngSoaơn, ngûúđi xaô Thiïơn Phiïịn, huýơn Tiïn Lûô, tónh HûngYïn, ăöî ăíìu

Tûơ hađo vúâi truýìn thöịng anh duông cuêa qú hûúng ăíịtnûúâc, nhín dín Böì Ăïì cođn lûu truýìn cíu ca:

Giùơc sang thò giùơc phaêi vïìGiùơc ăïịn Böì Ăïì thò giùơc phaêi tanLïî ăùng quang vađ quöịc hiïơu Ăaơi ViïơtThaâng 3-1428, taơi dinh Böì Ăïì, Lï Lúơi höơi hoơp tûúânglônh, ắnh cöng ban thûúêng, ăöìng thúđi tiïịn hađnh töí chûâc laơiböơ maây nhađ nûúâc ăïí vađo thađnh Rùìm thaâng Tû nùm MíơuThín (1428), Lï Lúơi vađ möơt söị quíìn thíìn tûđ doanh traơi BöìĂïì dúđi sang thađnh Ăöng Quan lađm lïî ăùng quang taơi ăiïơnKñnh Thiïn, ban “Caâo bònh Ngö”, líịy niïn hiïơu lađ ThuíơnThiïn, líịy laơi quöịc hiïơu Ăaơi Viïơt, ăöíi tïn thađnh Ăöng Quanlađ Ăöng Kinh Öng chia caê nûúâc thađnh 5 ăaơo, ặâng ăíìumöîi ăaơo lađ Hađnh khiïín ÚÊ ngöi chó ặúơc 6 nùm (1428-1433), nhûng tûđ núi “ăïị ăö cuêa muön ăúđi” mađ Lyâ CöngUíín ăaô saâng suöịt lûơa choơn, Lï Lúơi xíy dûơng nïìn moângcuêa triïìu ăaơi múâi, múê ra bûúâc phaât triïín hûng thõnh cho ăíịtnûúâc Trong Ăaơi Viïơt sûê kyâ toađn thû, sûê gia Ngö Sô Liïn ăaô

ca ngúơi Lï Thaâi Töí: “Vua hùng haâi díịy nghôa quín ăaânhdeơp giùơc Minh Sau 10 nùm thò thiïn haơ ăaơi ắnh Ăïịn khilïn ngöi ăaô íịn ắnh luíơt lïơnh, chïị taâc lïî nhaơc, múê khoa thi,ăùơt cíịm vïơ, xíy dûơng quan chûâc, thađnh líơp phuê huýơn,thu thíơp saâch vúê, múê mang trûúđng hoơc, coâ thïí goơi lađ coâmûu kïị xa röơng múê mang cú nghiïơp”

Nùm 1882, khi thûơc dín Phaâp chiïịm ặúơc thađnh HađNöơi, nhiïìu cöng trònh vùn hoâa quanh Höì Gûúm bõ Phaâpphaâ boê nhû chuđa Baâo Ín, möơt phíìn cuêa ăïìn Bađ Kiïơu vađằnh lađng Phuâc Tö ăïí xíy böịt Hađng Tröịng (nay lađ truơ súêCöng an quíơn Hoađn Kiïịm) Cho ăïịn nay, caâc nhađ nghiïncûâu lõch sûê cuông chûa hiïíu vò sao Kinh lûúơc sûâ Hoađng CaoKhaêi laơi hûng cöng ăïí xíy tûúơng vua Lï bïn búđ Höì Gûúm Öng Hađ Ăònh Ăûâc, ngûúđi coâ nhiïìu nùm nghiïn cûâu ruđaHöì Gûúm ăaô ăïì nghõ Hađ Nöơi líịy ngađy Lï Lúơi ăùng quang(Rùìm thaâng Tû) hùìng nùm lađm ngađy höơi ăïí ngûúđi dín HađNöơi noâi riïng, caê nûúâc noâi chung tûúêng nhúâ vua Lï vađnhûông bïì töi hiïìn (HNM)

PHAƠM KIM THANH

Ăaơi baên doanh Böì Ăïì

Tûúng truýìn, ngay caơnh möơt

bïịn bïn búđ Taê söng Höìng coâ hai

cíy böì ăïì lúân, cao túâi míịy chuơc

meât, boâng toêa rúơp caê bïn nađy Vò

thïị, tûđ thúđi Lyâ, Böì Ăïì ăaô trúê

Hònh aênh vua Lï Thaâi Töí traê laơi gûúm thíìn ặúơc taâi hiïơn trïn höì Gûúm

Thuê ăö Hađ Nöơi sau khi múê röơng

coâ hún 500 ằnh, ăïìn, chuđa,

phuê, quaân Caâc di tñch ăoâ

hađng nùm ăïìu coâ ngađy tuíìn tiïịt,

nhíịt lađ ngađy cuâng giöî vađ lïî höơi ăïí

tûúêng nhúâ caâc võ thíìn coâ cöng vúâi

nûúâc, vúâi lađng

Nghi thûâc cuâng, tïị, lïî, rûúâc möîi

núi möơt veê, ríịt phong phuâ theo

truýìn thöịng xûa ăïí laơi Tuy nhiïnnghi lïî cuâng tïị do viïơc kïị thûđa thiïịusûơ truýìn ăaơt ăíìy ăuê nïn khöng ñt núilađm chûa ăuâng tríơt tûơ xûa ăïí laơi úêcaâc ằnh, ăïìn, quaân Mùơt khaâc ngađynay trong ăúđi söịng hiïơn ăaơi, nghithûâc tñn ngûúông cöí truýìn cuông cíìnặúơc ăiïìu chónh, ăïí vûđa baêo ăaêmbaên sùưc truýìn thöịng vûđa phuđ húơp

vúâi ăiïìu kiïơn xaô höơi múâi

Ăònh xûa: lađ ngöi nhađ cöng cöơngcuêa lađng xaô Viïơt Nam, coâ ba chûâcnùng: Hađnh chñnh, Tön giaâo vađ Vùnhoâa

Hađnh chñnh: Lađ chöî ăïí hoơp bađn

"viïơc lađng ăïí xûê kiïơn, phaơt vaơ" theonhûông quy ûúâc cuêa lađng

Tön giaâo: Lađ núi thúđ thíìn cuêa

NGHI LÏÎ TRUÝÌN THÖỊNG TRONG DI TÑCH THÙNG LONG

HÖÌ SÔ TAÂ

Ngađy 21/11/2009 vûđa qua, taơi Ăònh - Ăïìn Hađo Nam, Hađ Nöơi ăaô diïîn ra Höơi thaêo:

"Nghi lïî truýìn thöịng trong caâc Di tñch lõch sûê Vùn hoâa Thùng Long - Hađ Nöơi" Qua

Höơi thaêo cho thíịy caâi phong phuâ cuêa nghi thûâc, tïị lïî, ăaâm rûúâc díìn díìn thöịng

nhíịt nhûông nöơi dung vađ tríơt tûơ cú baên cuêa caâc nghi thûâc nađy nhùìm xaâc ắnh nhûông

giaâ trõ vùn hoâa truýìn thöịng (tñn ngûúông thúđ cuâng tïị lïî ) ăöìng thúđi choơn loơc nhûông

mö hònh nghi lïî ăaêm baêo nöơi dung chuíín mûơc, qua ăoâ ắnh hûúâng vađ phöí biïịn ăïịn

caâc di tñch ăïí tham khaêo Höơi thaêo mang caâc nöơi dung chñnh: “Nghi lïî truýìn thöịng

trong caâc di tñch lõch sûê vùn hoâa Thùng Long - Hađ Nöơi”; “Möơt söị víịn ăïì vïì nghi lïî

truýìn thöịng trong tñn ngûúông thúđ cuâng úê caâc di tñch lõch sûê vùn hoâa Thùng Long

Hađ Nöơi”; “Ím nhaơc trong nghi lïî truýìn thöịng taơi caâc ằnh, ăïìn, phuê Thùng Long

-Ăöơi tïị nam ằnh lađng Cheđm, Thuơy Phûúng, Tûđ Liïm, Hađ Nöơi trònh diïîn taơi Höơi thaêo.

nhiïìu võ, ặúơc goơi lađ "Thađnh hoađng

lađng"

Vùn hoâa: Lađ núi biïíu diïîn kõch

haât nhû cheđo, haât cûêa ằnh - möơt hònh

thûâc khaâ phaât triïín trong thïị kyê

trûúâc, núi tiïịn hađnh caâc lïî höơi, caâc

trođ chúi Caâc chûâc nùng nađy khöng

taâch baơch mađ hođa quýơn cuđng nhau

Ăïịn lïî taơi Ăònh: Thađnh hoađng

lađng lađ võ thíìn ngûơ trõ trong lođng dín

tûđ nhiïìu thïị kyê nïn chûâc nùng tön

giaâo víîn ặúơc duy trò gùưn vúâi chûâc

nùng vùn hoâa, nhíịt lađ lïî höơi Tûđ coôi

tuơc cuöơc söịng ăíìy gian lao víịt vaê, laơi

gùơp muön vađn khoâ khùn búêi taơi trúđi,

vaơ ngûúđi khiïịn ngûúđi dín chó biïịt

tröng cíơy vađo sûơ ím phuđ cuêa siïu

nhín nhíịt lađ thíìn hoađng lađng Nïn

viïơc thúđ Thađnh hoađng lađng trúê thađnh

lïơ tuơc cuêa nhín dín Viïơt Nam Vađ

viïơc tïị lïî xuín thu víîn ặúơc cöơng

ăöìng tím niïơm thúđ cuâng, cuông nhû

múê höơi lađng, thïí hiïơn sûơ thađnh tím

cuêa cöơng ăöìng ăöịi vúâi Thíìn,

Thaânh ăöìng thúđi lađ cú höơi gùơp mùơt

bađ con hoơ hađng Ngađy nay nhiïìu núi

ằnh lađng ăaô bõ phaâ hoùơc ăöí naât, tuy

víơy viïơc thúđ cuâng tïị lïî úê Ăònh víîn

ặúơc duy trò úê mûâc ăöơ phuđ húơp, trong

ăoâ coâ lïî höơi

Ăïìn: thúđ Thíìn, Thaânh (kïí caê

thaânh Míîu) cuêa möơt cöơng ăöìng dín

cû möơt vuđng, möơt xaô, thön nađo ăoâ

Caâc võ Thíìn, Thaânh ặúơc thúđ úê Ăïìn

phíìn lúân lađ anh huđng coâ cöng vúâi

nûúâc, vúâi dín trong viïơc chöịng ngoaơi

xím, khai hoang líơp íịp nhû Ăïìn Voi

Phuơc, Hai Bađ Trûng, Cú Xaâ ; caâc võ

siïu nhiïn, Thíìn míy, mûa, nûúâc

(Ăïìn Ăöịng Nûúâc, phûúđng Ngoơc Hađ

Ba Ăònh)

Miïịu: thûúđng ăïí thúđ caâc võ thöí

thíìn cuêa tûđng ngoô xoâm Nhûng cuông

coâ Miïịu thúđ Thaânh, thúđ Thíìn nhû

Miïịu Tríìn úê Nam Ăõnh, Y Miïịu úê

Quíơn Ăöịng Ăa thúđ ăaơi danh y Túơ

Tônh vađ Haêi Thûúơng Laôn Öng Laơi coâ

Thaâi Miïịu thúđ caâc võ Hoađng ăïị Do

víơy ăïìn vađ miïịu cuông chó phín biïơt

möơt caâch tûúng ăöịi, khöng thïí taâch

baơch cùơn keô

Phuê thúđ: Lađ núi ăïí moơi ngûúđi ăïịn

ngûêa tröng xin xem xeât cho möơt viïơc

nađo ăoâ mađ baên thín hay gia ằnh

ăang bïị tùưc, chûa giaêi thoaât ặúơc

(chûô "Phuê" úê ăíy lađ cuâi, cuâi xin xem

xeât) Noâi ăïịn Phuê, tíịt phaêi nghô ăïịn

tñn ngûúông thúđ Míîu, ăíy lađ ăùơc thuđbaên ắa ùn síu vađo lođng ngûúđi nhûphuê Tiïn Hûúng, Vín Caât, Tíy Höì

Nghi lïî taơi Ăònh: vađo caâc ngađytuíìn tiïịt, caâc cuơ öng thûúđng ra ằnhlađm lïî, hoùơc lađm phíơn sûơ mađ lađnggiao phoâ Ngađy nay khöng cođn quanniïơm phong kiïịn "troơng nam khinhnûô", nïn caâc bađ, caâc chõ ăïìu ặúơclïn ằnh lïî Thaânh Caâc ăöơi dínghûúng nûô quan ăaô ăïịn ằnh, ăïìn lađmlïî vúâi nghi thûâc trang troơng Trong lïîhöơi thûúđng coâ ăaâm rûúâc Ăaâm rûúâcxûa cuông coâ tríơt tûơ nhíịt ắnh, vađ tûđngằnh, ăïìn laơi coâ tríơt tûơ cuơ thïí phuđ húơpvúâi ăùơc ăiïím võ thíìn ặúơc thúđ úê ằnh,ăïìn ăoâ

Duđ viïơc tïị lïî úê möîi ằnh ăïìnkhöng hoađn toađn giöịng nhau nhûngnghi thûâc chung ăïìu coâ tríơt tûơ nhíịtắnh, nhû lađ caâi khung chung

Nhùưc ăïịn lïî höơi khöng thïí thiïịu

vai trođ ím nhaơc Ím nhaơc nghi lïî taơicaâc ằnh, ăïìn, phuê úê Thùng Long HađNöơi lađ sûơ ra ăúđi vađ sûâc biïíu hiïơn cuêabaên Lûu Thuêy Coâ leô khöng cíìn diïîngiaêi thïm nûôa, vò thûơc chíịt ăïí coâ baênLûu Thuêy - möơt nhaơc phíím ăöơc ăaâovûđa mang tñnh chuýn duơng (duđngtrong caâc nghi lïî dín gian) laơi vûđamang tñnh ăa duơng (duđng cuđng luâc coâthïí trong nghi lïî Ăònh, nghi lïî Ăïìn vađnghi lïî Phuê) coâ möơt khöng hai ăaô lantoêa trïn khùưp laônh thöí nûúâc ta tûđhađng thïị kyê nay Thùng Long - HađNöơi núi höơi tuơ tinh hoa cuêa ăíịt nûúâcăaô nuöi dûông nhûông di saên Vùn hoâacöơi nguöìn vađ ăïí laơi cho thïị hïơ ngađynay ặúơc thûđa hûúêng nhûông baâu víơt.Chuâng ta tûơ hađo vađ toê lođng biïịt únnhûông bíơc tiïìn nhín ăaô ăïí laơi nhûôngviïn ngoơc trong kho tađng ím nhaơctruýìn thöịng Viïơt Nam maôi maôi ặúơctoêa saâng

Nghi lïî truýìn thöịng trong di tñch AÊnh: Xoâm.

Vađo thúđi cöí, ngûúđi ta viïịt chûô lïn mai ruđa, xûúng

thuâ, khùưc lïn ăaâ, lïn ăöìng, tre vađ truâc Sûê

cheâp, vađo thúđi Ăûúđng Nghiïu, hoơ Viïơt Thûúđng

coâ sang phûúng Bùưc vađ biïịu möơt con ruđa thíìn, mònh

dađi hún ba xñch, trïn lûng coâ vùn khoa ăííu, ghi viïơc tûđ

khi trúđi ăíịt múê mang, vua Nghiïu sai cheâp líịy, goơi lađ

"Quy lõch" (Lõch ruđa)

Saâch "Ngoơc tyê tuýn vûúng", cho biïịt tûđ ríịt súâm,

khi Hoađng ăïị ăaânh xuöịng phûúng Nam, bùưt ặúơc

saâch cuêa ngûúđi Laơc Viïơt, saâch ăoâ goơi lađ Laơc Thû Trong

bađi mo "Ăeê ăíịt ăeê nûúâc" cuêa dín töơc Mûúđng noâi vïì chûô

viïịt cuêa ngûúđi Kinh nhû lađn khoâi, tûâc ngoùìn ngoeđo

nhû ăađn nođng noơc:

Thíịy chûô ăen ăen giöịng khoâi míy chuâc,

Chûô ăuơc ăuơc giöịng khoâi míy xanh,

Thíịy líng nhû khoâi míy vađng

Trong bađi "Cííu chuêa chung vuđa" cuêa dín töơc Tađy,

coâ ăoaơn noâi vïì Thuơc Phaân bađy ra cuöơc ăua tađi giûôa

chñn chuâa mûúđi mûúđng, trong ăoâ coâ tiïịt muơc "Lađm

nghòn bađi thú" Vûúng Duy Trinh trong "Thanh Hoâa

quan phong", viïịt nùm Thađnh Thaâi 15 (1903), ăaô sûu

tíơp ặúơc möơt hïơ thöịng chûô caâi vađ möơt bađi ca viïịt bùìng

thûâ chûô cöí cuêa nûúâc ta, khùỉng ắnh trûúâc khi duđng chûô

Haân, ta ăaô coâ möơt thûâ chûô khaâc

Tûđ thïị kyê thûâ I trûúâc CN, ngûúđi Trung Quöịc ăaô

phaât minh duđng giíịy in ríơp trïn bia ăaâ Nhađ nghiïn

cûâu Lím Giang, trong "Lõch sûê thû tõch Viïơt Nam" viïịt,

ngûúđi ta duđng túđ giíịy mïìm, dai, trûúâc tiïn duâng nûúâc

tíím ûúât röìi phuê lïn bia ăaâ, sau ăoâ duđng vaêi vuơn, hoùơc

tú cuöịn thađnh caâi buđi nhuđi to bùìng nùưm tay, phíịt nheơ

lïn giíịy möơt lûúơt, röìi thíịm mûơc vađo buđi nhuđi vöî nheơ

lïn túđ giíịy ăaô daân vađo bia Vò vùn tûơ khùưc loôm lïn bia

ăaâ, nïn sau khi phíịt, giíịy phuê trïn bia gùơp chöî khùưc

loôm xuöịng, khöng dñnh mûơc Ăúơi giíịy xoa mûơc húi

khö, boâc khoêi bia, ặúơc loaơi giíịy chûô trùưng nïìn ăen Tûđ

nhûông gúơi yâ íịy mađ kyô thuíơt khùưc vaân in ra ăúđi

Trûúâc hïịt ngûúđi ta cûa vaân ra thađnh tûđng tíịm, ăem

chûô cíìn in viïịt laơi trïn giíịy moêng, röìi daân ngûúơc lïn

tíịm vaân ăoâ, sau cùn cûâ vađo möîi neât buât cuêa chûô, duđng

dao khùưc tûđng neât möơt, sao cho möîi neât buât cuêa chûô

nöíi lïn trïn vaân Chûô khùưc nöíi trïn vaân goơi lađ "dûúng

vùn", chûô khùưc loôm xuöịng goơi lađ "ím vùn" Sau ăoâ,

duđng bađn chaêi thíịm mûơc, xoa lïn vaân in, röìi duđng bađn

chaêi saơch khaâc xoa nheơ lïn mùơt sau túđ giíịy, nhû thïị

möơt túđ ặúơc in xong Phûúng phaâp in saâch nađy cíìn

duđng bađn chaêi, nïn goơi lađ íịn loaât Cođn úê chíu Íu,ngûúđi ta goơi lađ Typographie, do xuíịt phaât tûđ chûô HyLaơp göìm tûđ Typo vađ grapheum, nghôa lađ sao cheâp, ghilaơi

MÖƠC BAÊN - DI SAÊN QUYÂ CUÊA DÍN TÖƠC

TRÍÌN VÙN MYÔ

Kyô thuíơt khùưc vaân in ặúơc ngûúđi Trung Quöịcphaât minh tûđ ăúđi Ăûúđng Ăûúđng Thaâi Töng ăaô chosoaơn cuöịn "Nûô tùưc" khoaêng nùm 636 vađ ra lïơnh chokhùưc in cuöịn saâch ăoâ Hiïơn nay coâ thïí coi ăoâ lađquýín saâch súâm nhíịt vïì khùưc vaân in ặúơc ghi laơi.

ÚÊ nûúâc ta, nghïì lađm giíịy xuíịt hiïơn vađo thïị kyêthûâ III Giíịy lađm bùìng voê doâ, bùìng rong biïín, ăùơcbiïơt lađ loaơi giíịy bùìng tríìm hûúng chïị bùìng voê vađ laâtríìm ríịt thúm vađ bïìn Giíịy mađu trùưng coâ vín nhûmùưt caâ lúân, boê xuöịng nûúâc khöng naât Saâch "Dû ắachñ" cuêa Nguýîn Traôi soaơn nùm 1435 viïịt: "Ăûúngthúđi phûúđng Yïn Thaâi (vuđng Bûúêi) chuýn lađm giíịy

Thúơ úê ăíy coâ thïí lađm ặúơc "giíịy thõ", "giíịy lïơnh"

Cođn lađng Nghôa Ăö chuýn lađm giíịy sùưc ngađ vađngveô röìng vađ míy goơi lađ "giíịy long aân"

Nghïì giíịy phaât triïín ăaô thuâc ăííy nghïì in phaâttriïín theo Nghïì khùưc vaân in úê nûúâc ta coâ tûđ ăúđi Lyâ

Trong saâch "Thiïìn uýín tíơp anh ngûô luơc" cođn ghitiïíu sûê nhađ sû Tñn Hoơc, hoơ Tö, ngûúđi lađng ChuMinh, phuê Thiïn Ăûâc, truơ trò taơi chuđa Quang Ăñnh,trïn nuâi Khöng Löơ, Sún Tíy, xuíịt thín tûđ gia ằnhchuýn lađm nghïì khùưc vaân in kinh Phíơt Bađi tûơacuöịn "Trñch diïîm thi tíơp" cuêa Hoađng Ăûâc Lûúng (ăöîTiïịn sô nùm 1478 ăúđi Lï) noâi vađo thúđi Lyâ - Tríìn nhađchuđa ăaô sûê duơng löịi khùưc vaân lûu hađnh saâch

Ăïịn ăúđi Höì (1400-1407), Höì Quyâ Ly ăaô cho intiïìn giíịy "Thöng baêo höơi sao" Kyô thuíơt in íịn cuêathúđi kyđ nađy ăaô khaâ tinh xaêo Túđ 10 ăöìng veô coê, 30ăöìng veô soâng nûúâc, 5 tiïìn veô phûúơng, 1 quan veôröìng

Ăïịn giûôa thïị kyê XV, thúđi Lï sú, Thaâm hoa LûúngNhû Höơc, ăöî khoa thi nùm Ăaơi Baêo thûâ 3 (1442) ăúđi

Lï Thaâi Töng ngûúđi lađng Höìng Liïîu, huýơn Gia Löơc,tónh Haêi Dûúng, hai líìn ăi sûâ nhađ Minh lađ hai líìnöng coâ ăiïìu kiïơn tòm hiïíu hoơc tíơp kinh nghiïơm khùưcvaân in Sau khi xem xeât vađ nùưm ặúơc bñ quýịt nghïìnghiïơp, öng cuđng vúâi hai ngûúđi hoơc trođ lađ PhaơmNiïn vađ Phaơm Ăúâi, vïì daơy laơi cho thúơ Höìng Luơc vađLiïîu Trađng Nghïì nghiïơp ngađy möơt phaât triïín lansang caê thön Khú Liïîu vađ caâc lađng xung quanh

Tûđ ăoâ, vuđng nađy trúê thađnh trung tím khùưc vaân incuêa caê nûúâc, keâo dađi hađng míịy thïị kyê Böơ "Ăaơi Viïơtsûê kyâ toađn thû" in líìn ăíìu tiïn, niïn hiïơu Chñnh Hođa

18 (1697), lađ do thúơ Höìng Luơc vađ Liïîu Trađng ăaêmnhíơn Kyô thuíơt chïị baên in ngađy íịy cođn ăún sú, ngûúđi

MÖƠC BAÊN - DI SAÊN QUYÂ CUÊA DÍN TÖƠC

ta duđng göî lođng mûơc hoùơc göî thõ, xeê thađnh tûđng tíịm

theo khuön khöí ăaô ắnh trûúâc, duđng dao khùưc chûô

Luâc nađy, ngûúđi ta thûúđng in saâch truýơn trïn khöí giíịy

16x20cm, saâch hoơc khöí 20x30cm vađ saâch Phíơt khöí to

hún Ăïịn thïị kyê XIX, nghïì in úê nûúâc ta thûơc sûơ phaât

triïín maơnh meô, trung tím in íịn nhađ nûúâc taơi kinh ăö

Húị cho ra ăúđi nhûông böơ saâch lúân nhû "Hoađng triïìu

luíơt lïơ" 22 quýín in thúđi Gia Long, "Ăaơi Nam thûơc luơc"

560 quýín khúêi in tûđ thúđi Thiïơu Trõ ăïịn ăúđi Duy Tín,

"Khím ắnh Ăaơi Nam höơi ăiïín sûơ lïơ" 262 quýín in ăúđi

Tûơ Ăûâc

Vađo thúđi kyđ nađy, díîu Hađ Nöơi khöng cođn lađ kinh ăö,

nhûng víîn lađ núi höơi tuơ tinh hoa cuêa sô phu Bùưc Hađ Hađ

Nöơi trúê thađnh trung tím in íịn lúân, in caâc loaơi saâch giaâo

khoa cho hoơc sinh, caâc truýơn Nöm, caâc saâch vùn hoơc

Quy mö caâc böơ saâch khöng lúân nhûng ăa daơng, söị

lûúơng nhiïìu Phöị Hađng Gai thïị kyê XIX, ăíìu thïị kyê XX,

ặúơc goơi lađ phöị "vùn nhaô", vò caê phöị, khöng nhiïìu thò

ñt, nhađ nađo cuông liïn quan ăïịn viïơc in saâch vađ baân

saâch Caâc hiïơu baân saâch nöíi tiïịng vađ coâ uy tñn lúân coâ ba

hiïơu úê phöị Hađng Gai lađ Nhû Caât Thađnh, Cíím Vùn

Ăûúđng, Ăöìng Vùn Ăûúđng; phöị Hađng Thiïịc coâ Long

Ăûâc hiïơu; phöị Hađng Böng coâ Maơc Ăònh Tû hiïơu; Hađng

Ăađo coâ AÂng Hiïn hiïơu Cuơ Hoađng Ăaơo Thuây

(1897-1994) kïí laơi: Hađng baân saâch thò phíìn lúân lađ ngûúđi lađng

Phuđ UÊng, lađng öng tûúâng Phaơm Nguô Laôo úê Hûng Yïn

Caâc bađ con úê Phuđ UÊng ra Hađ Nöơi ăöng, coâ ằnh riïng

úê phöị Lyâ Quöịc Sû

Tûđ thïị kyê XIX, coâ hađng saâch cuêa cuơ Tríìn Huy Bònh

(1827-1887) lađ to nhíịt Cuơ ặúơc hađng phöị vađ caê lađng

nho kñnh troơng vò cuơ hïịt lođng vúâi nghïì Nhađ cuơ giađu vò

lađm luơng líu nùm Cuơ baêo con chaâu "lađm giađu coâ ăaơo"

Trong nhađ cuơ luâc nađo cuông coâ nhiïìu thíìy ăöì hay chûô

vađ coâ ặâc ăïí xeât baên in vađ viïịt míîu Cuơ cho ăïí soât möơt

löîi lađ phaơm töơi vúâi danh giaâo Cuơ daơy con chaâu ríịt

nghiïm cíín

Sau nađy, öng Tríìn Hađm Tíịn, chuýn viïn trûúđng

Baâc Cöí lađ chaâu nöơi cuêa cuơ, öng giaâo Tríìn Troơng Ngađ lađ

chùưt, öng Tríìn Vùn Ngoaơn, nhađ sûê hoơc Tríìn Vùn Giaâp

ăïìu trong thín thñch Sau khi cuơ Tríìn Huy Bònh míịt,

tònh hònh thay ăöíi, caâc baên in cuêa cuơ phaêi nhiïìu ngađy,

nhiïìu xe bođ múâi ăem ặúơc ăïịn hïịt nhađ öng Tíịn úê

Hađng Ăađo Con gaâi cuơ Tríìn Huy Bònh lađ bađ tuâ Luê tiïịp

tuơc cöng viïơc cuêa cuơ úê Quan Vùn Ăûúđng nhađ söị 81 Luâc

íịy caê phöị chó coâ böịn hađng saâch Söị 77 lađ Tûơ Vùn Ăûúđng

cuêa bađ Seât, cuông nhađ hoơ Tríìn Con díu cuơ Tríìn lađ bađ

cûê Vùn cuđng vúâi chaâu lađ öng Trûúêng Tûơ, thín sinh nhađ

vùn Vuô Bùìng múê hiïơu saâch Quaêng Thõnh úê cuöịi phöị

Hađng Gai Coâ leô Quaêng Thõnh lađ hiïơu cuöịi cuđng vò ăïịn

nùm 1954 víîn cođn múê cûêa

Tûđ ăíìu thïị kyê trûúâc, chûô quöịc ngûô thay díìn chûô

Haân Nöm, kyô thuíơt hiïơn ăaơi tûđ phûúng Tíy du nhíơp

vađo nûúâc ta, viïơc in íịn ăaô trúê nïn vö cuđng thuíơn lúơi,

nhûng ăïịn nay, taơi nhiïìu chuđa, ăïìn, baêo tađng ngûúđi ta

víîn cođn giûô ặúơc nhiïìu möơc baên ghi nhíơn kyô thuíơt in

íịn taơi Hađ Nöơi, keâo dađi hún 10 thïị kyê

Riïng cú súê in taơi ăïìn Ngoơc Sún cuêa Höơi HûúângThiïơn (do Tiïịn sô Vuô Töng Phan saâng líơp giûôa thïị kyêXIX) ăaô in ặúơc 241 ăíìu saâch Ngađy 14-4-1966, PhođngBaêo töìn, Súê Vùn hoâa Hađ Nöơi ăaô kiïím kï vađ thöịng kïặúơc 1.156 vaân in cođn taơi ăïìn Kyô thuíơt khùưc vaân ăaôăaơt ăöơ tinh xaêo Coâ nhiïìu vaân khùưc coâ tranh minh hoơa

úê caâc taâc phíím nhû "Tûâ thíơp baât hiïịu thi hoơa" cuêaĂùơng Huy Trûâ, "Caêm ûâng thiïn", "Kim cûúng kinhnhín quaê" Ăùơc biïơt vïì vùn hoơc lõch sûê coâ möơt söị taâcphíím nöíi tiïịng cođn ăuê böơ vaân in nhû "Tang thûúngngíîu luơc" cuêa Phaơm Ăònh Höí, "Phûúơng Sún tûđ chñlûúơc" (coâ ăíìy ăuê tû liïơu vïì Chu Vùn An) cuêa NguýînThu Coâ nhiïìu vaân khùưc in taâc phíím cuêa Phûúng ĂònhNguýîn Vùn Siïu nhû "Phûúng Ăònh vùn loaơi",

"Phûúng Ăònh tuđy buât", "Anh ngön tíơp", Vaơn lyâ tíơp".Taơi chuđa Höơ Quöịc, quíơn Hai Bađ Trûng cođn giûô baênkhùưc in kinh "Hiïịu sinh luơc" do Hoađi Haơc ăaơo quanChu ÛÂng Thùng ăúđi Tíìn (246-210) trûúâc CN soaơn; nùmGia Long thûâ 2 (1803) võ sû chuđa nađy ăem khùưc laơi.Ngađy nay, nhûông baên khùưc in cuêa möơt thúđi cođn laơi

úê caâc di tñch ăaô trúê thađnh di víơt quyâ giaâ Ngađy

30-7-2009, hún 40.000 möơc baên cuêa triïìu Nguýîn hiïơn lûutaơi Baêo tađng Ăađ Laơt ặúơc UNESCO cöng nhíơn lađ "Disaên tû liïơu thïị giúâi"

(HNM) Möơt phíìn sûu tíơp möơc baên múâi cuêa Baêo tađng Lõch sûê vađ caâch maơng Thûđa Thiïn - Húị AÊnh: Thaâi Löơc

Trong quaâ trònh hoaơt ăöơng caâch

maơng cûâu nûúâc, Tùng Baơt Höí

ăaô cuđng caâc ăöìng chñ saâng líơp

ra Duy Tín Höơi vúâi tön chó: “ăaânh

ăuöíi giùơc Phaâp, khöi phuơc Viïơt Nam,

thađnh líơp nûúâc quín chuê líơp hiïịn, vađ

vaơch ra kïị hoaơch tiïịn hađnh, trong ăoâ

coâ víịn ăïì “cíìu ngoaơi viïơn” Ăíìu nùm

1905, Tùng Baơt Höí, Phan Böơi Chíu

cuđng caâc ăöìng chñ cuêa mònh vûúơt

biïín sang Nhíơt Baên “cíìu viïơn” Viïơc

khöng thađnh, caâc ăöìng chñ trong Duy

Tín Höơi líơp tûâc chuýín thađnh “cíìu

hoơc” vađ kõp thúđi phaât ăöơng möơt

phong trađo tuýín choơn thanh niïn

ýu nûúâc qua Nhíơt Baên hoơc tíơp, ăađo

taơo nhín tađi ăïí chuíín bõ cho cuöơc

ăíịu tranh giađnh ăöơc líơp vađ xíy dûơng

ăíịt nûúâc “Viïơt Nam múâi” vùn minh

tiïịn böơ Phong trađo nađy goơi lađ phong

trađo Ăöng Du Nhûông hoaơt ăöơng

trong nhûông nùm ăíìu thïị kyê 20 cuêa

caâc chiïịn syô trong phong trađo Ăöng

Du noâi chung vađ Tùng Baơt Höí noâi

riïng ríịt söi ăöơng nïn liïn tuơc bõ thûơc

dín Phaâp tòm caâch ngùn chùơn, vađ

phong trađo Ăöng Du bõ thíịt baơi coâ

nguýn nhín chñnh tûđ ăoâ Tuy khöng

thađnh nhûng phong trađo Ăöng Du

mađ trong ăoâ Tùng Baơt Höí ặúơc xem

lađ möơt nhín víơt hûúâng ăaơo luön

ặúơc dín töơc Viïơt Nam tön vinh lađ

tíịm gûúng cuêa truýìn thöịng ăíịu

tranh giaêi phoâng dín töơc nöịi liïìn giai

ăoaơn cíìn vûúng chöịng Phaâp thíịt baơi

ăïịn vúâi giai ăoaơn chöịng Phaâp thùưng

lúơi

CÍU CHUÝƠN BAƠT HÖÍ

Tùng Baơt Höí, tïn cuêa öng gùưn

liïìn vúâi möơt giai thoaơi lyâ thuâ, noâi lïn

baên lônh cuêa öng luâc chûa ăíìy 30

tuöíi: Thaâng Giïng nùm Ăinh Húơi

-1897, sau ngađy chiïịn ăíịu chöịng

boơn thûơc dín Phaâp vađ boơn tay sai

phaên ăöơng khöng thađnh, öng tòm

ặúđng sang Thaâi Lan cíìu viïơn, cûâu

nûúâc Khi ăi ăïịn ăeđo Döịc Ăoât, giaâpgiúâi cao nguýn An Khï - Bònh Ăõnh,öng gùơp möơt con coơp chùơn giûôaặúđng, míịy ngûúđi theo öng ai cuông

lo, coâ ngûúđi run nhû cíìy síịy Tùngkhöng chuât súơ haôi, nhòn thùỉng vađocon coơp Coơp phaêi traânh sang möơtbïn cho öng vađ moơi ngûúđi cuđng ăiqua ăeđo Tûđ ăoâ, cíu chuýơn "baơt höí"

cuêa Tùng ặúơc truýìn tuơng trongdín gian

Tùng Bùơt Höí tïn thíơt lađ TùngDoaôn Vùn, hiïơu Ăiïìn Baât, bñ danh LïThiïơu Díìn, sanh nùm Míơu Ngoơ(1858), taơi lađng An Thûúđng, huýơnHoađi Ín, tónh Bònh Ăõnh Thöngminh, hiïịu hoơc, tuöíi múâi 14, 15 mađăaô nöíi tiïịng lađ buơng chûâa ăíìy saâch

Nhûng laơi gheât löịi vùn cûê tûê mađ ngûúđiặúng thúđi ăua nhau ređn luýơn ăïíchúđ khoa xuín, khoa thu, cho nïnöng duđng thò giúđ ređn vùn ăïí luýơn voô

Öng coâ sûâc maơnh phi thûúđng Luâcmúâi 11, 12 tuöíi mađ ăaô vaâc nöíi möơtkhuâc göî mađ phaêi hai ngûúđi khiïng,vađ lúân lïn, ăaô nhaêy khoêi hađng rađocao luât ăíìu vúâi hai thuđng thiïịc ăíìy

nûúâc xaâch bïn hai tay Öng gioêiquýìn thuíơt, laơi súê trûúđng vïì kiïịm.Chñ sô Tùng Baơt Höí lađ möơt nhín víơttiïu biïíu trong phong trađo ýu nûúâcchöịng Phaâp vađo cuöịi thïị kyê XIX, ăíìuthïị kyê XX Tuy nhiïn, ngûúđi BònhĂõnh khöng phaêi ai cuông biïịt lađ möơphíìn cuêa öng hiïơn nùìm úê Bïịn Ngûơ(thađnh phöị Húị), ngay trong khuönviïn vûúđn nhađ vađ möơ phíìn Phan BöơiChíu Ngay trïn ẳnh döịc Bïịn Ngûơlađ khu vûúđn nhađ vađ lùng möơ cuêa SađoNam Phan Böơi Chíu Núi ăíy coâ möơ,ngöi nhađ tranh vađ nhađ thúđ Phan BöơiChíu cuđng bûâc tûúơng cuơ Phan ăuâcbùìng ăöìng Nùìm saât cöíng chñnh cuêakhu vûúđn, lađ ngöi möơ nhađ chñ sô ýunûúâc Tùng Baơt Höí nùìm ýn bònh,dûúâi nhûông boâng cíy Möơ xíy gaơch,coâ tûúđng bao, nhuöịm mađu thúđi gian,bïn trong lađ möơt tíịm bia bùìng chûôHaân, ngoađi coâ tíịm biïín nhoê ăïì: Lùngmöơ Tùng Baơt Höí Tùng Baơt Höí míịt úêHúị thò ai cuông roô, saâch nađo cuôngviïịt, nhûng taơi sao möơ phíìn öng laơiặúơc taâng úê trong khu vûúđn nhađ vađlùng möơ Phan Böơi Chíu? Trong khi

khí Phaùch hoơ röøNG

TRÍÌN MINH ẶÂC

Phíìn möơ Tùng Baơt Höí.

ăoâ, tíơp san kyê niïơm 30 nùm giaêi

phoâng Hoađi Ín laơi viïịt: "Möơ phíìn öng

(Tùng Baơt Höí) hiïơn nay nùìm úê

Hûúng Trađ" Höìi kyâ Tûơ phaân cuêa

Phan Böơi Chíu viïịt: "Muđa xuín nùm

Bñnh Ngoơ (1906), öng (Tùng Baơt Höí)

tûơ Bùưc Kyđ chaơy khùưp khoaêng Thanh,

Nghïơ, Tõnh, Bònh, ngađy nghó ăïm ăi

sûâc hao lođng moêi Muđa ăöng nùm íịy,

ăïịn Kinh Húị nađo ngúđ öng xanh

xao quaâ, viïơc chùỉng nhû lođng, kõp

ăïịn nhađ cuơ Voô úê An Hođa (Húị) bïơnh

phaât nùơng Cuơ Voô (Voô Baâ Haơp, ngûúđi

ăöìng chñ cuêa Phan Böơi Chíu) vò giûô

tai mùưt ngûúđi ngoađi, thú möơt thuýìn

con ăíơu dûúâi bïịn, khuya súâm phuơng

dûúông öng, múâi coâ vađi tuíìn mađ öng

ăaô taơ thïị trong thuýìn" Theo khaêo

saât cuêa nhađ nghiïn cûâu Nguýîn Ăùưc

Xuín, sau khi cuơ Tùng Baơt Höí míịt,

cuơ Cûê Voô cuđng caâc ăöìng chñ ăöìng sûơ

ăaô ăem taâng thi hađi cuơ Tùng trïn möơt

gođ cao thuöơc íịp Thïị Laơi Thûúơng

Nùm 1956, cuơ Lï Ngoơc Nghõ, möơt

nhín sô ăaô cuđng vúâi möơt söị híơu dúơ

caâc bíơc tiïìn böịi húơp taâc cuđng thín

hađo xaô Thïị Laơi Thûúơng töí chûâc lïî

truy ăiïơu vađ caêi taâng hađi cöịt Tùng Baơt

Höí lïn chön taơi khu vûúđn nhađ vađ lùng

möơ Sađo Nam Phan Böơi Chíu nhû

hiïơn nay Cuông cíìn noâi thïm vïì khu

vûúđn nađy Ăíy nguýn lađ núi úê cuêa

cuơ Phan Böơi Chíu trong suöịt 15 nùm

cuơ bõ giam loêng úê Húị (tûđ 1925 ăïịn

1940) Tiïìn mua ăíịt vađ dûơng nhađ do

ăöìng bađo caê nûúâc goâp Khi míịt, cuơ

Phan ặúơc cuơ Huyđnh Thuâc Khaâng vađ

caâc nhađ ýu nûúâc ặúng thúđi taâng

ngay trong vûúđn nhađ Ăöìng thúđi,

ngay bïn caơnh ngöi nhađ tranh cuêa

cuơ, cuơ Huyđnh lađm thïm möơt ngöi nhađ

nhoê ăïí thúđ cuơ Phan Sau cuöơc khaâng

chiïịn chöịng Phaâp, khu vûúđn, lùng

möơ vađ nhađ thúđ bõ tiïu ăiïìu Nhûông

ngûúđi cođn tûúêng nhúâ ăïịn cuơ Phan ăaô

thađnh líơp möơt uêy ban xíy dûơng nhađ

thúđ cuơ Phan do baâc sô Thín Troơng

Phûúâc ặâng ăíìu Thaâng 10 nùm

1956, cöng viïơc xíy dûơng hoađn tíịt

Nhûông ngûúđi coâ traâch nhiïơm thúđi bíịy

giúđ ăaô ặa tïn tuöíi caâc nhađ ýu nûúâc

khaâc trong phong trađo chöịng Phaâp

khúêi ăíìu tûđ Thuê khoa Huín, Trûúng

Ăõnh, cho ăïịn caâc nhađ ýu nûúâc

trong phong trađo Cíìn Vûúng, vùn

thín Ăöng Du, khúêi nghôa Thaâi

Nguýn, Yïn Baâi vađo thúđ chung

vúâi Phan Böơi Chíu vađ nhađ thúđ cuơPhan trúê thađnh Nhađ thúđ Viïơt NamLiïơt sô caâch maơng vađ Phan Böơi Chíutiïn sinh Cuơ Tùng Baơt Höí, möơt chñ sôcuêa phong trađo Cíìn Vûúng vađ Ăöng

Du, nïn hađi cöịt cuông ặúơc ặa vïìtaâng úê ăíy Ngûúđi Bònh Ăõnh sau nađyhïî ai coâ dõp gheâ ăíịt Thíìn Kinh,thûúđng gheâ vađo thùưp hûúng tûúêngniïơm chñ sô Tùng Baơt Höí vađ caâc anhhuđng, nghôa sô

CUÖƠC HÖƠI NGÖƠ KYĐ THUÂ

Trong ba nhiïơm vuơ quan troơngcuêa Duy Tín höơi göìm: 1- Phaât triïínthïị lûơc cuêa höơi vïì ngûúđi vađ tađi chñnh;

2- Xuâc tiïịn viïơc chuíín bõ baơo ăöơngvađ caâc cöng viïơc sau khi phaât lïơnhbao ăöơng; 3- Chuíín bõ xuíịt dûúngcíìu viïơn Nhiïơm vuơ thûâ 3 - xuíịtdûúng cíìu viïơn ặúơc xem lađ quantroơng nhíịt vađ giao cho Phan BöơiChíu cuđng Tiïíu La Nguýîn Thađnhtruđ liïơu

Tûđ nhiïơm vuơ “xuíịt dûúng cíìuviïơn” nađy ăaô nííy ra möơt söị víịn ăïìhïịt sûâc quan troơng phaêi bađn ăïịn vađphaêi lo tñnh caâc biïơn phaâp thûơc hiïơn,ăoâ lađ kinh phñ vađ nhín tađi ngoaơi giaovúâi ngûúđi hûúâng ăaơo Vïì nguöìn kinhphñ trong nûúâc, Höơi giao cho Tiïíu LaNguýîn Thađnh ăaêm traâch, cođn

“ngûúđi díîn ặúđng” vađ “cöng viïơcngoaơi giao” lađ do Sađo Nam Phan BöơiChíu ăaêm ặúng

Víịn ăïì “ngûúđi díîn ặúđng” chocöng cuöơc Ăöng du cíìu viïơn lađ khoâkhùn nhíịt Ngay luâc ăoâ Tiïíu LaNguýîn Thađnh ăaô kõp chó vai trođ cuêaTùng Baơt Höí Öng noâi: “Viïơc kinhphñ, chó möơt mònh töi vúâi Sún Tííu (ĂöîĂùng Tuýín) biïơn ặúơc xong AnhTùng Baơt Höí tûđ ngađy Cíìn vûúng thíịtbaơi, tûđng chaơy khùưp Quaêng Ăöng,Quaêng Tíy laơi coâ mang caê quöịc thû

ăi Lûô Thuíơn thöng hiïịu vúâi Nga sûâ

Viïơc ăoâ bíịt thađnh anh chuýín quaĂađi Loan dûơa vađo Lûu Vônh Phuâc

Khi Nhíơt Baên líịy Ăađi Loan, Lûu VônhPhuâc thua chaơy, Tùng quay sangXiïm mûúơn ặúđng vïì nûúâc, hiïơn nayneâp giíịu úê Hađ thađnh, nhûng mađ tíịmlođng phuơc thuđ cađng kiïu lùưm Töitûđng viïịt thû kïu anh vïì Nam, chùỉngmay thúđi mai, Tùng quín chùưc vïìăíy Líịy caâi gaânh “ngûúđi ặa ặúđng”

trao cho anh Tùng khöng phaêi lokhöng coâ xe chó Nam víơy”

Thaâng 7 nùm 1904, Tùng Baơt Höítûđ Bùưc trúê vïì Phan Böơi Chíu ặúơcgùơp ngay öng taơi nhađ Tiïíu LaNguýîn Thađnh Ăíy lađ cuöơc höơi ngöơkyđ thuâ, coâ yâ nghôa lõch sûê troơng ăaơitrong cuöơc ăúđi hoaơt ăöơng cuêa nhûôngnhađ chñ sô höìi ăíìu thïị kyê XX PhanBöơi Chíu ăaô ăaânh giaâ Tùng Baơt Höíchñnh lađ “ngûúđi keâo muâi dùưt díy” chophong trađo Ăöng Du, möơt hoaơt ăöơngnöíi bíơt nhíịt cuêa Duy Tín Höơi luâc ăoâ.Tiïíu La Nguýîn Thađnh ăaô thay mùơtHöơi thuíơt laơi cho Tùng Baơt Höí nghenhûông “mûu ăöì” cuêa höơi Tùng BaơtHöí nghe vađ tiïịp lúđi Tiïíu La NguýînThađnh:

- Ta nay lađm viïơc lúân, nïịu khöngcoâ ngoaơi viïơn mađ chó tröng vađo nöơiăaêng, nïịu tiïịp tïị khöng ăuê thò sao?Tiïíu La Nguýîn Thađnh noâi ngay:

- Töi cuông lo nhû thïị, nhûng biïịt

ai lađm Thín Bao tû bíy giúđ?Tùng Baơt Höí liïìn ăaâp:

- Töi khöng coâ súê trûúđng gò khaâcnhûng ăaô líu nùm töi tûđng ăi qua caâcnúi Viïơt, Qúị, sang Ăađi Loan, ăïịnĂöng Nam tónh, röìi tûđ Thiïn Tín,Thanh ăaêo trúê vïì Thûúơng Haêi, laơi ăiNam dûúng líịy soâng gioâ lađm göịi,sûúng tuýịt lađm cúm, ăiïìu ăoâ lađ súêtrûúđng cuêa töi Hiïơn nay Nhíơt Baênnöíi díơy, chíu AÂ ăaô thay böơ mùơt, ta coâthïí ăi xem thïị nađo Nïịu caâc öngduđng töi, xin caâc öng cûâ sai phaâi, töiseô vui lođng

Vïì cuöơc gùơp gúô quan troơng nađy,Phan Böơi Chíu ăaô ghi laơi trong NiïnBiïíu nhû sau: “öng tuöíi ngoađi 40,mađy ríu cöịt caâch trúđi haơ sûúng thu,tröng qua möơt líìn mađ biïịt chùưc lađngûúđi ăaô lõch duýơt dađy lùưm Ngöìi noâichuýơn kïí tònh hònh ngoađi biïín ríịtkyô, mađ noâi nhín víơt nûúâc Tađu luâcbíịy giúđ cuông rađnh roơt nhû ăïịm tiïìntrong tuâi víơy Töi ặúơc gùơp öng,mûđng bùìng trúđi trao, röìi bađn ăïịn ăiNhíơt Baên, öng hùng haâi ăi ngay”.Tûđ ăoâ Phan Böơi Chíu ýn tím

“quýịt kïị ắnh ngađy ăi Nhíơt Baên” ăïítöí chûâc laônh ăaơo phong trađo Ăöng

Du Cuông tûđ ăíy, Tùng Baơt Höí trúêthađnh möơt ýịu nhín cuêa Duy TínHöơi

Cuöịi 1904, sau khi chuíín bõ xonghađnh trang “xuíịt ngoaơi” ăíìu tiïn cuêaDuy Tín Höơi tiïịn hađnh cuöơc “vûúơtbiïín bñ míơt” Ăoađn göìm coâ ba ngûúđi:

Ăùơng Tûê Kñnh Ăùơng Tûê Kñnh lađ chuâ

ruöơt cuêa ngû haêi Ăùơng Thaâi Thín:

“tuöíi ngoađi böịn mûúi, truúâc ăaô nhiïìu

nùm bön tííu cho ăaêng trûúâc Cíìn

Vûúng, mađ vúâi ăaêng caâch maơng múâi

gíìn ăíy (tûâc Duy Tín Höơi) cuông xuíịt

lûơc ríịt nhiïìu” Súê dô coâ thïm Ăùơng

Tûê Kñnh cuđng ăi vúâi ăoađn lađ do yâ kiïịn

ăïì nghõ ăuâng ăùưn cuêa Tùng Baơt Höí

vúâi Phan Böơi Chíu

Ngađy 23-2-1905, Ăoađn rúđi bïịn

tađu Haêi Phođng, ngûúơc lïn Quaêng

Ninh Moâng Caâi qua Ăöng Hûng

(Trung Quöịc) theo ăuâng nhíơt trònh

cuêa ngûúđi díîn ặúđng lađ Tùng Baơt Höí

Tùng Baơt Höí ríịt thöng thuöơc ặúđng

ăi löịi laơi úê vuđng nađy, thíơm chñ öng ăaô

coâ trûúâc nhûông traơm liïn laơc, nhûông

cú súê nhađ dín ăïí dûđng chín Sau hai

ngađy ăi ặúđng, ăoađn ăaô ăïịn Liïm

Chíu, röìi Bùưc Haêi, röìi laơi ặúơc gùơp

möơt ngûúđi böìi tađu ýu nûúâc tïn lađ Lyâ

Túơ, vïì sau Lyâ Túơ trúê thađnh ngûúđi

giao liïn ríịt ăùưc lûơc cuêa Duy Tín Höơi

Ăoađn nghó laơi úê ăíy möơt tuíìn lïî, cođn

Tùng Baơt Höí ăi qua Thiïìu Chíu

(Quaêng Ăöng) thùm caâc cuơ Tön Thíịt

Thuýịt, Tríìn Xuín Soaơn, núi nhađ

cíìm quýìn Trung Quöịc ýu cíìu

Toađn quýìn Ăöng Dûúng ăïí cho caâc

cuơ lûu truâ úê ăoâ, nhùìm chùưp nöịi möơt

ặúđng díy liïn laơc cuêa caâc nhađ ýu

nûúâc Viïơt Nam vúâi nhau, vađ vïì sau

chñnh nhûông ngûúđi tham gia phong

trađo Ăöng Du cuông thûúđng qua laơi ăoâ

ặa ăoân nhau

Trong thúđi gian lûu laơi Hûúng

Caêng, Tùng Baơt Höí cođn giuâp cho

Phan Böơi Chíu tiïịp xuâc vúâi caâc ăaêng

viïn caâch maơng Trung Quöịc taơi cú

quan Thûúng baâo cuêa Ăaêng Baêo

Hoađng (gùơp öng Tûđ Cíìn, Chuê nhiïơm

Thûúng Baâo) vađ Trung Quöịc nhíơt

baâo cuêa ăaêng caâch maơng (gùơp öng

Phuđng Tûơ Do, chuê nhiïơm Trung

Quöịc nhíơt baâo) Phuđng Tûơ Do ăaô gúơi

yâ cho Phan Böơi Chíu viïịt thû cho

Töíng ăöịc Lûúông Viïơt lađ Síìm Xuín

Huýn, nhúđ giuâp ăúô caâch maơng Viïơt

Nam Ăoâ lađ bûâc thû ngoaơi giao ăíìu

tiïn cuêa Phan Böơi Chíu do chñnh

Tùng Baơt Höí tòm ăïịn thû kyâ cuêa Síìm

Xuín Huýn lađ Chu Xuín ăïí giao

tíơn tay Nhûng Phan Böơi Chíu

khöng ặúơc höìi ím, ăïịn nöîi Phan coâ

möơt nhíơn xeât chua chaât: “Triïìu ằnh

Maôn Thanh vúâi triïìu Nguýîn úê tachùỉng qua lađ ma chön chung huýơtmađ thöi”

Sau möơt thúđi gian lûu laơi úê HûúngCaêng, ăoađn ăïịn Thûúơng Haêi, nhûngchûa thïí ăi ngay sang Nhíơt Baênặúơc Maôi túâi cuöịi thaâng 5 - 1905ăoađn xuíịt dûúng cuêa Phan Böơi Chíumúâi cíơp bïịn caêng Kobeâ, röìi ăïịnYokahama, núi mađ Phan Böơi Chíucíìn ăïịn ăïí tòm gùơp nhađ chñnh khaâchTrung Quöịc Lûúng Khaêi Siïu, ngûúđimađ Phan tûđng hím möơ vađ muöịn víịnkïị cho cöng cuöơc cûâu nûúâc cuêa mònh

Phan Böơi Chíu tûơ viïịt thû giúâithiïơu Phan vúâi Lûúng Khaêi Siïu vađxin ặúơc tiïịp kiïịn Lûúng Khaêi Siïuríịt caêm ăöơng ăoân tiïịp caâc nhađ ýunûúâc Viïơt Nam “xuíịt dûúng cíìuviïơn” nađy Trong caâc cuöơc tiïịp xuâcgiûôa hai ngûúđi, Tùng Baơt Höî ăoâng vaitrođ ngûúđi thöng dõch trûơc tiïịp quanhûông cíu thuđ ûâng thöng thûúđng cuêahai bïn, vò öng biïịt tiïịng QuaêngĂöng Cođn nhûông lúđi tím sûơ hoùơcbađn vïì “ặúđng löịi, saâch lûúơc” cûâunûúâc giûôa Phan Böơi Chíu vađ LûúngKhaêi Siïu thò bùìng buât ăađm

Cuöịi thaâng 7-1905, Phan BöơiChíu sau khi thùm thuâ tònh hònh úêNhíơt Baên, ăaô bûúâc ăíìu ăùơt ặúơc cúsúê cho phong trađo Ăöng Du cíìu hoơcvađ ăaô biïn soaơn xong cuöịn Viïơt NamVong Quöịc sûê, ặúơc Lûúng KhaêiSiïu in giuâp lađm tađi liïơu tuýn truýìncaâch maơng Sau ăoâ Phan Böơi Chíulaơi cuđng vúâi Ăùơng Tûê Kñnh tòm ặúđngvïì nûúâc ăïí mang Ngoaơi híìu CûúđngĂïí xuíịt dûúng, vađ lûơa choơn möơt söịthanh niïn ûu tuâ ăi hoơc úê Nhíơt CođnTùng Baơt Höí lûu laơi úê Yokahamachuíín bõ “cú súê víơt chíịt” ăïí kõp thúđiăoân möơt thanh niïn tûđ Viïơt Namsang Nhíơt du hoơc

Cuöịi thaâng 8-1905, Phan BöơiChíu trúê sang Nhíơt Baên mang theo

ba thanh niïn du hoơc ăíìu tiïn lađNguýîn Thûâc Canh, Nguýîn Ăiïín vađ

Lï Khiïịt Laơi ặúơc Lûúng Khaêi Siïugoâp yâ, Phan Böơi Chíu ăaô viïịt ngaymöơt baên Khuýịn quöịc dín tû trúơ duhoơc gûêi vïì nûúâc ăïí víơn ăöơng ăöìngbađo trong nûúâc giuâp ăúô caâc thanhniïn ăi du hoơc Vûđa luâc ăoâ laơi coâthïm 6 thanh niïn Viïơt Nam ýunûúâc “vûúơt biïín” sang Nhíơt Baên vađ

Höí sùưp xïịp úê Yokahama Viïơc cungcíịp lûúng thûơc thûơc phíím cho chñnanh em nađy trúê nïn cùng thùỉng.Tùng Baơt Höí laơi möơt phen phaât huytađi töí chûâc cuêa öng, öng bađn vúâiPhan Böơi Chíu ăïịn möơt nhađ buönngûúđi Quaêng Ăöng úê ăíy ăïí muachõu gaơo vađ cuêi Cođn öng xuöịng tađuthuyê lađm cöng kiïịm tiïìn nuöi anh

em Sau ăoâ öng quay vïì QuaêngĂöng vay taơm Lûu Vônh Phuâc möơtmoân tiïìn ăïí gûêi gíịp qua Nhíơt choPhan Böơi Chíu Öng phaêi qua laơi vađi

ba líìn ăïí tiïịp tïị cho anh em úêYokahama luâc nađy ăang chuíín bõhoơc Nhíơt ngûô, chúđ ngađy Phan BöơiChíu thu xïịp cho hoơ vađo hoơc úê caâctrûúđng vùn hoaâ vađ chuýn mön úêTokyo Muđa ăöng nùm ăoâ (1905),chúđ maôi kinh phñ úê nûúâc nhađ mađchûa thíịy gûêi sang Nhíơt Baên, cuöịicuđng Tùng Baơt Höí vađ Ăùơng Tûê Kñnhphaêi rúđi Yokahama, mang theo hađngngađn túđ Khuýịn quöịc dín tû trúơ duhoơc vùn vïì nûúâc ăïí víơn ăöơng kinh tađi

úê hai miïìn Bùưc kyđ vađ Trung kyđ Vïìnûúâc Tùng Baơt Höí laơi khíín trûúngliïn hïơ vúâi caâc cú súê caâch maơng ăïíthöng baâo tònh hònh cuêa anh em duhoơc sinh Viïơt Nam ăang úê Nhíơt Baên,ăöìng thúđi tuýn truýìn, víơn ăöơngquýn goâp kinh phñ cho phong trađoĂöng Du Öng hoaơt ăöơng tñch cûơc úêcaâc tónh miïìn Bùưc, lo thu xïịp cho kyđNgoaơi híìu Cûúđng Ăïí xuíịt dûúng troâtloơt, thûúđng xuýn liïn laơc vúâi NguýînThûúơng Hiïìn úê Nam Ăõnh, khuýịchtrûúng aênh hûúêng cuêa Duy Tín Höơi,cuđng vúâi Nguýîn Trûúơng Hiïìn töíchûâc, tuýín choơn caâc thanh niïntuíịn tuâ qua Nhíơt Baên hoơc

Giûôa nùm 1906, thúđi gian nađy tiïịttrúđi noâng nûơc, do ăi laơi nhiïìu víịt vaêkhoâ nhoơc, Tùng Baơt Höí bõ mùưc bïơnhkiïịt lõ Bïơnh ngađy möơt nùơng, öng viïịtthû cho Nguýîn Thûúơng Hiïìn ăïìnghõ gûêi qúị thanh cho öng chûôabïơnh, nhûng Tùng Baơt Höí cuôngkhöng qua khoêi vađ ăaô truât húi thúêcuöịi cuđng trong möơt con thuýìn trïnsöng Hûúng

Nhû víơy giûôa luâc phong trađoĂöng Du ăang diïîn ra söi nöîi thòTùng Baơt Höí ăaô ăöơt ngöơt qua ăúđi,ăíy ặúơc xem lađ möơt töín thíịt ríịtnùơng nïì cuêa phong trađo Ăöng Du

thơ CAO NGỔC THÙỈNG

Trúã lẩi Pleiku

Mûúâi lùm nùm trúã lẩi

Cao nguyïn quang àậng àïën lẩ luâng

Rûâng Têy Nguyïn búát xanh

Mâu bazan nhẩt àỗ

Bân chên mïìm

Nhûäng cư gấi Bana, Ïàï thùỉc thỗm

Lûåc lûúäng cấnh tay châng trai

Rấng hoâng hưn rûåc chấy

Nhuưëm sùỉc hưìng mêy bẫng lẫng trúâi àưng

Hẩt tiïu Chû Sï ấnh àỗ

Dông Àùk B’la cuưìn cuưån lïn mâu

Khất

Bưìng bïình

Mêy Ngổc Linh trùỉng Àùk Nưng

Nhûäng con mang, con sốc, con chưìn

Chui ra khỗi muâa khư

Quấn hâng gốc phưë

Mưåt quấn hâng gốc phưëNgêín ngú

Àưi mùỉt bẩc vâ mấi àêìu sûúng giố

Ngûúâi àân bâThu vến tûâng àưìng xuMùỉt mỗi ngûúâi qua lẩi

Giố tẩt ngangThuãy triïìu khưng ngûâng vưỵSống àêåp vâo, sống thoẫi xaNhûäng chiïëc ghïë trỗng trúLẩnh ngùỉt

Ngûúâi àân bâ Buưìn tïnhNhû bâi ca cuä rđchBâi ca cuãa nhûäng ngûúâi chêåt vêåtSưëng qua ngây trïn con phưë thïnh thangBûúác chên du khấch

Chêåm nhanh

Bâi ca úã khuác quanhNgûúâi àân bâ khưng àùåt lúâi hy vổngGom thúâi gian

Tûå mịnh Trẫi hâng ra mưỵi chiïìu chẩng vẩngThu quấn vïì mưỵi buưíi sấng tinh mú

Mưåt chiïìu Nha Trang, 2009

Àưí nghiïng Mïkưng Giố

Mâu câfế Tốc trễ con chấy Tốc ngûúâi giâ sûúng gưåi hai muâa Nùỉng

Miïn man Ngâ voi, sûâng trêu, bêìu rûúåu Uưën cong

Ngûåc châng trai Trôn cùng thiïëu nûä Tđt tùỉp

Cao nguyïn Khùỉc khoẫi Trúã mịnh

10-7-2009

Ăoơc cuöịn saâch “Nghïơ thuíơt

tuöìng vúâi cuöơc söịng höm

nay” tíơp húơp nhûông bađi

viïịt trong hún 30 nùm qua cuêa GS

Hoađng Chûúng, töi thíơt sûơ vui

mûđng Ăaô ríịt líu röìi múâi coâ möơt

cuöịn saâch phong phuâ vađ sinh

ăöơng nhû thïị vïì sín khíịu tuöìng

Vúâi hún 600 trang viïịt, GS

Hoađng Chûúng ăaô giúâi thiïơu cho

chuâng ta nhûông neât cú baên vïì lõch

sûê, nhûông ăùơc trûng, tinh hoa cuêa

nghïơ thuíơt tuöìng truýìn thöịng,

nhûông thađnh tûơu to lúân cuđng

nhûông víịn ăïì nan giaêi ăùơt ra trïn

bûúâc ặúđng baêo töìn vađ phaât triïín

böơ mön sín khíịu quyâ giaâ nađy dûúâi

aânh saâng ặúđng löịi vùn hoaâ vùn

nghïơ cuêa Ăaêng

Trong cuöịn saâch nađy, phaơm vi

quan tím khaêo saât nghiïn cûâu cuêa

GS Hoađng Chûúng ríịt röơng Tûđ

tuöìng Bùưc, tuöìng miïìn Trung,

tuöìng Nam böơ ăïịn tuöìng trïn

soâng phaât thanh truýìn hònh,

tuöìng úê möơt khu cöng nghiïơp vađ

tuöìng úê nûúâc ngoađi Tûđ nhûông víịn

ăïì chung trong sûơ nghiïơp baêo töìn

vađ caâch tín tuöìng, víịn ăïì khaân giaê

tuöìng, ăađo taơo nghïơ sô tuöìng, víịn

ăïì tuöìng vúâi ăïì tađi hiïơn ăaơi, víịnăïì hònh thađnh khuynh hûúâng vađxíy dûơng phong caâch möơt nhađ haâttuöìng ăïịn viïơc xíy dûơng caâc vúêtuöìng nûúâc ngoađi, viïơc giúâi thiïơunghïơ thuíơt tuöìng vúâi baơn beđ thïị

giúâi Tûđ möơt böơ tem “Trang phuơc

tuöìng” cuêa ngađnh bûu chñnh ăïịn

möơt ăöơi tuöìng khöng chuýn trïnqú hûúng danh nhín Ăađo Tíịn

Trïn caâi nïìn ríịt röơng nhûông sûơkiïơn vađ víịn ăïì cuêa ăúđi söịng nghïơthuíơt tuöìng trong hún 30 nùm quaặúơc GS Hoađng Chûúng ăïì cíơp túâi,chuâng ta bõ löi cuöịn búêi tònh ýu,

nhiïơt huýịt noâng boêng cuêa taâc giaêvúâi nghïơ thuíơt tuöìng cuđng nhûôngphaât hiïơn múâi meê, nhûông kiïịn giaêisíu sùưc, nhûông ngúơi ca maơnh meô,nhûông nhíơn xeât thùỉng thùưn, nhûôngphï phaân quýịt liïơt vađ bao giúđcuông ríịt chín tònh cuêa anh

Gùưn boâ maâu thõt vúâi nghïơ thuíơttuöìng trong hún nûêa thïị kyê qua,traêi qua bao vinh nhuơc, thađnh baơi,thùng tríìm cuđng böơ mön nghïơthuíơt sín khíịu quyâ baâu cuêa díntöơc vúâi caê ba tû caâch: ngûúđi ăaơodiïîn, ngûúđi nghiïn cûâu vađ ngûúđiquaên lyâ, GS Hoađng Chûúng ăaô coâ

nhûông ăoâng goâp ăaâng quyâ cho sûơnghiïơp baêo töìn vađ phaât triïín nghïơthuíơt tuöìng vađ sín khíịu truýìnthöịng dín töơc noâi chung Cuöịn

saâch “Nghïơ thuíơt tuöìng vúâi cuöơc

söịng höm nay” laơi lađ möơt ăoâng

goâp múâi cuêa anh

Lađ ăöìng nghiïơp ăi trûúâc cuêaanh, töi luön khím phuơc GSHoađng Chûúng úê tònh ýu vö haơnvúâi nghïơ thuíơt tuöìng, ặâc tñnhham hoơc ham lađm, thaâi ăöơ tríntroơng tađi nùng, sûơ nùng ăöơng saângtaơo, biïịt biïịn khöng thađnh coâ, biïịnkhoâ thađnh dïî, toađn tím toađn yâphuơng sûơ cho nghïơ thuíơt Tuöìngnoâi riïng vađ sín khíịu truýìnthöịng dín töơc noâi chung Vađ töiluön bíịt ngúđ vúâi nhûông gò mađ anhăaô lađm cho nghïơ thuíơt Tuöìng vađsín khíịu truýìn thöịng dín töơctrong míịy chuơc nùm qua

Töi tin rùìng hiïơn nay vúâi cûúng

võ Töíng Giaâm ăöịc Trung tímNghiïn cûâu Baêo töìn vađ Phaât huyVùn hoâa Dín töơc, Chuê nhiïơm Taơpchñ Vùn hiïịn Viïơt Nam, GS HoađngChûúng seô tiïịp tuơc hađnh ăöơngkhöng mïơt moêi, goâp phíìn taơo nïnnhûông thađnh tûơu múâi cuêa nghïơthuíơt tuöìng, cuêa sín khíịu truýìnthöịng vađ vùn hoaâ nghïơ thuíơt díntöơc.Vúâi niïìm tin ăoâ, töi xin trín

troơng giúâi thiïơu cuöịn saâch “Nghïơ

thuíơt tuöìng vúâi cuöơc söịng höm nay” cuêa GS Hoađng Chûúng cuđng

ăöng ăaêo baơn ăoơc

NGHÏƠ THUÍƠT TUÖÌNG

vúâi cuöơc söịng

MÕCH QUANG

Thïị nhûng, thú lađ gò, thú úê

ăíu, thú coâ thïí lađm nïn ăiïìu

gò víîn luön lađ day dûât cuêa

Viïơt Phûúng Nhiïìu líìn, ta bùưt gùơp

trong thú öng nhûông cíu hoêi:

Coâ leô nađo thú vö tíơn

Coâ ai tòm ặúđng bùìng thú

Coâ leô nađo thú vaơn nùng

Moơi chuýơn líịy thú lađm bùìng

Thú lađ gò coâ thíơt thú lađ thú

Coâ caâi gò hònh nhû lađ thú

Lûúơn chöng chïnh úê bïn búđ

vûơc thùỉm

Vađ röìi, cíu traê lúđi cuêa Viïơt

Phûúng, nghe chûđng, cuông mú höì

nhû chñnh thú víơy:

Thò thú ngú ngíín lađ thú

Thò ngûúđi ăöng ăaêo bú vú lađ

ngûúđi

Vađ röìi, lúđi kïịt luíơn cuêa Viïơt

Phûúng, nghe chûđng, cuông cûơc

ăoan nhû chñnh thú víơy:

Ta chûa biïịt rùìng ta chûa biïịt

Khöng thú lađ siïu thú

Coâ luâc, öng tòm caâch so saânh

viïơc lađm lyâ luíơn vađ lađm thú ăïí híìutòm möơt ăiïìu gò xaâc thûơc:

Lađm lyâ luíơn nhû tòm gùơp lúđi thïìHam mï vö ăöơ

Lađm thú nhû ngûúđi ngheđo ăichúơ

Nhiïìu theđm thuöìng ñt muaVađ chñnh con ngûúđi coi viïơclađm lyâ luíơn lađ nghïì, lađ ham mï vöăöơ íịy ăaô hún möơt líìn "Vûât nöịt caêmgiaâc vađ suy tûúêng/ Tay trùưng möơtmònh vúâi thú"

Quaê thíơt, khoâ coâ thïí hònh dungmöơt Viïơt Phûúng khöng coâ thú

Cuông khoâ coâ thïí hònh dungnïìn thú ca Viïơt Nam ặúng ăaơithiïịu vùưng Viïơt Phûúng

Tíơp thú “Cûêa múê” cuêa ViïơtPhûúng ra ăúđi nùm 1970 lađ möơthiïơn tûúơng thú, möơt sûơ kiïơn vùnhoơc

Choơn dođng thú suy tûúêng ăïínoâi vïì nhûông ăïì tađi lúân nhû Töíquöịc, Nhín dín, Con ngûúđi, Chiïịntranh, Tònh ýu lađ sûơ lûơa choơn coâ

yâ thûâc cuêa Viïơt Phûúng Nhûôngbađi thú thađnh cöng cuêa “Cûêa múê”ăaô múê thïm möơt caânh cûêa cho thúViïơt bíịy giúđ

Ăûúơc nhòn tûđ möơt goâc khaâc,möơt daơng saâng khaâc, cuöơc söịngtrong “Cûêa múê” nhiïìu sùưc ăöơ hún,nhiïìu cung bíơc hún, sinh ăöơnghún, gay gùưt hún vađ vò thïị, thûơchún Nhûông cíu hoêi, nhûông ắnhnghôa, nhûông lyâ giaêi trong nhiïìubađi thú khiïịn “Cûêa múê” coâ ặúơcmöơt gioơng riïng - ăiïìu vö cuđng cíìnthiïịt cho möîi ngûúđi lađm thú.Ngûúđi ăoơc líơp tûâc bõ löi cuöịnbúêi nhûông cíu thú múâi meê:

Ú höm nay ta böîng nhòn thíịymađu cuêa tiïịng

Treê nhoê tiïịng mađu xanh xeăiïơn tiïịng mađu vađng

Nhõp guöịc ăi ăoê mađu míơn chñnCođi ö tö ăen nhaânh mađu thanhoùơc:

Sûơ söịng nhû möơt chađng traivaơm vúô

THÏM MÖƠT LÍÌN ĂOƠC

VIÏƠT PHÛÚNG

Ý NHI

Viïơt Phûúng lađ möơt trong söị ñt nhađ thú Viïơt

Nam ăùơt ra nhûông cíu hoêi vïì thú trong thú

mònh.

Thú, vúâi Viïơt Phûúng lađ möơt coôi riïng, ăeơp

vađ thiïng liïng Ăaô khöng ñt líìn Viïơt Phûúng

ăem thú ăùơt bïn tònh ýu, bïn ngûúđi phuơ nûô

cuêa mònh Nhûông cíu thú: "Anh lađ möơt

chuýơn nhû ăuđa/Em lađ trùng doơi vađo thú dõu

dađng; "Ăöi mùưt em thíịp thoaâng bađi thú" hay