Văn hiến việt nam 2009 02

ÚÊ ăíy phaêi cöng nhíơn möơt ăiïìu lađ cöng taâc nghiïn cûâu giúâi thiïơu nghïơ thuíơt vö cuđng quan troơng, cuơ thïí lađ nïịu khöng coâ nhûông lúđi giúâi thiïơu cuêa GS Tomoaki Fujii vï

Mai cùưt ngang Trûúđng Sún

Ăïm nay nùìm nhađ meơ

Voông mùưc cheâo hai tûđng

Mađ nguê say ăïịn thïị

Tûđ mai söịng giûôa rûđng

Tûđ mai lađ chiïịn sô

Ăïm cuöịi ăíịt Quaêng Bònh

Chuâng con lađ con meơ

Nhûông ặâa múâi xa nhađ

Nùìm voông cođn noâi múâ

Hađnh quín ngang búđ tre

Ăïm cöìn lïn nöîi nhúâ

Meơ mang íịm nûúâc cheđ

Roât vađo con tûđng ặâa

Ngöi nhađ vûđa dûơng laơi

Toâc meơ baơc nhiïìu röìi

Míịy nùm úê híìm síu

Ăïịn cöơt nhađ cođn muơc

Phaâo bom cađo mùơt ăíịt

Söịng míìn rùng meơ úi?

Hïịt gaơo thò ăïịn khoai Kïí gò, thúđi coâ giùơc Sùưn khö meơ xùưt laât

Ùn hoađi, cuông quen thöi Nhađ trûúâc lúơp laâ göìi Nhađ sau thò lúơp ăíịt Nhađ trûúâc röơng ba gian Nhađ sau lađ híìm chíơt Sau, trûúâc víîn nhađ mònh Cođn tònh lađng, nghôa nûúâc Cođn caâc con qua ăíy Cođn Trûúđng Sún trûúâc mùơt Bom hùưn thaê ăïm ngađy Meơ ýn lođng rùng ặúơc

Meơ úi, ăïịn mai nađy Lađ chuâng con vûúơt döịc Ăónh möơt ngađn linh möơt Ăíìu tûúêng chaơm mùơt trúđi Vûơc thùỉm íìm tiïịng thaâc Ngúô ăi vađo ruöơt ăíịt

Ngûúđi ta baêo Trûúđng Sún Cao nhíịt vađ síu nhíịt Ăûđng lo nhiïìu meơ úi Chuâng con röìi qua tíịt!

Tûđ nhađ meơ ăïm nay Maâi göìi vađ híìm ăíịt Raâ khoai khö xùưt laât Möơt íịm nûúâc cheđ tûúi

Chuâng con ăi ăaânh giùơc Ngađy toâc meơ baơc röìi Nguê laơi möơt ăïm thöi Núi möơt ăúđi meơ söịng Núi gioâ Lađo caât boêng Chõu hïịt phíìn tuâi bom Xeâ ngûơc múê con ặúđng

Vúâi nhûông ngûúđi ra tríơn Tûđ lođng meơ Quaêng Bònh Trûúđng Sún thađnh nhoê lùưm.

TIÏỊN TÚÂI KYÊ NIÏƠM 50 NÙM ẶÚĐNG TRÛÚĐNG SÚN

MEƠ QUAÊNG BÒNH

THANH THAÊO

Tûúơng ăađi Meơ Suöịt

4.Nghïơ thuíơt dín töơc Viïơt Nam ặúơchoan nghïnh úê Nhíơt Baên

HOAĐNG TUÍỊN ANH

10.Ngoaơi giao vùn hoaâ

THAÂI KIM LAN

13.Chûô Vaơn - möơt biïíu tûúơng cöí xûacuêa sûơ tûđ bi

NELI MAGDALINI SFIGOPOULOU

HAĐ HUY KHOAÂT

48.Nghïơ thuíơt röịi Tađy

NGUÝÎN TUÍỊN LONG

50.Chađng hoơa sô baân muöịi

PHAƠM NGOƠC ANH

56.Chíơp chúđn lau síơy

NGUÝÎN NGOƠC TÛ

58.Cúm Hïịn Húị

TRÍÌN KIÏM ÐOAĐN

60.Thiïn ặúđng Baêo Sún

NGUÝÎN THÕ THU HAĐ

62.Höì Ba Bïí - Viïn ngoơc xanh giûôarûđng Viïơt Bùưc

VUÔ HAÊI SA

64.Phûúơng Vuô - Lađng vùn hiïịn

DIÏN KHAÂNH

68.Möơt vuđng tuöíi thú Myô trađn ăíìy

Taơp chñ xuíịt baên 02 kyđ/thaâng

Kyđ chñnh ra ngađy 25 hađng thaâng

Kyđ chuýn ăïì Vùn hoâa - Kinh tïị ra ngađy 10 hađng thaâng

Giíịy pheâp hoaơt ăöơng baâo chñ söị 397/GP-BVHTT

Vùn phođng Ban chuýn ăïì

Söị 6 - lö 12 B Trung Yïn - Trung Hođa - Hađ Nöơi

ĂT: (84.4) 2118229

Cú quan ăaơi diïơn taơi TP.HCM

288B, An Dûúng Vûúng, Quíơn 5, TP.HCM

ĂT: 08.8353878

Cú quan ăaơi diïơn taơi miïìn Trung vađ Tíy Nguýn

Tíìng 5 Khaâch saơn Eiffel, 117 Lï Ăöơ, Ăađ Nùĩng

TS Phaơm Viïơt Long

Phoâ Töíng Biïn tíơp Thûúđng trûơc

NB Nguýîn Hoađng Mai

Giaâm ăöịc cú quan ăaơi diïơn taơi TP.HCM

NB Voô Thađnh Tín

Phoâ Giaâm ăöịc cú quan ăaơi diïơn taơi TP.HCM

NB Tõnh Haêi

Thû kyâ tođa soaơn

NB Tûđ My Sún

NB Töị Hoa

Höơi ăöìng Biïn tíơp

Thûúơng tûúâng Nguýîn Nam Khaânh - GS Vuô

Khiïu - GS.NSND Tríìn Baêng - GSTS Tríìn Vùn

Khï - GS Trûúđng Lûu - GSVS Höì Sô Võnh - NS

Vuô Maôo - GSTS Thaâi Kim Lan - NSND TS

Phaơm Thõ Thađnh - NSND Ăùơng Nhíơt Minh - TS

Ăoađn Thõ Tònh - GSTS Nguýîn Thuýịt Phong

in Japan

HOANG CHUONG

7 Good custom to celebrate new year

BICH NGOC

8.Develop strength of many fields,

exploit theme of diplomaticing culture

Year effectly

HOANG TUAN ANH

10 Diplomaticing culture

THAI KIM LAN

13 Swastika - an old symbol of

mercifulness

NELI MAGDALINI SFIOPOULOU

14 To sacrifice to Land

THANH HOA

16 Do not perform relic of kettledrum

DUONG DINH MINH SON

20 Vac Villagle - Area of spirit

LE BA LIEU

22 Day of looking sideways rivulet into

Mr Doc River

NGUYEN LE HONG HUNG

24 Legend of the origin of Quan Ho

songs

NGUYEN THE KHOA

28 Dong Nhac De Ba - Trinh Chua lady

NGOC ANH

30.Light of bolide is not put out

NGUYEN YEN THE

34 Pham Ngoc Khue, Who are you?

NGUYEN HUY THANG

38 Che Lan Vien and itinerary “look for

myself again”

41 My teacher: the third small words,those haven’t said yet

DINH VAN DUC

44 Old memory of “amorous fellow”

NGUYEN TRUONG

46 Prof Le Van Thiem - Man made basic

of Vietnamese education

HA HUY KHOAT

48 Art of Tay puppet

NGUYEN TUAN LONG

50 Paintist sells salt

NGUYEN VAN HOC

52 Tiger in the Medium Area one-time

58 Mussel rice in Hue

TRAN KIEM DOAN

60 Bao Son paradise

NGUYEN THI THU HA

62 Ba Be Lake - Sapphire of Viet Bac forest

NGUYEN THUYET PHONG

70 Instinct to hunt for pictureMarc Riboud

Chûúng trònh cuêa Ăoađn

mang túâi liïn hoan quöịc tïị

göìm coâ saâu tiïịt muơc Múê

ăíìu lađ bađi haât Múđi nûúâc múđi tríìu,

hûâng thuâ cho khaân giaê Nhíơt Baên vòngûúđi Nhíơt víîn ngûúông möơ Phíơtgiaâo Thíơm chñ hoơ cođn hiïíu vađ noâiặúơc cíu “Nam mö a di ăađ phíơt”

ăiïơu dõu ngoơt thiïịt tha síu lùưng,khiïịn cho caê höơi trûúđng 1200 ngûúđinhû nñn lùơng röìi cuöịi cuđng vöî taykeâo dađi Khaân giaê Nhíơt cuông toê ra

NGHÏƠ THUÍƠT DÍN TÖƠC VIÏƠT NAM

ẶÚƠC HOAN NGHÏNH ÚÊ NHÍƠT BAÊN

GS HOAĐNG CHÛÚNG

Nhíơn lúđi múđi cuêa Töíng cuơc Nghïơ thuíơt

Nhíơt Baên (thuöơc Böơ Vùn hoaâ Nhíơt Baên)

vađ Hiïơp höơi Biïíu diïîn Nghïơ thuíơt Dín

gian Nhíơt Baên, Trung tím Nghiïn cûâu

Baêo töìn vađ Phaât huy Vùn hoaâ Dín töơc ăaô

tuýín choơn möơt söị nghïơ sô xuíịt sùưc úê

Nhađ haât Cheđo Viïơt Nam, cuđng caâc nghïơ sô

úê Trung tím Nghiïn cûâu Ím nhaơc dín

töơc Viïơt Nam húơp thađnh möơt ăoađn nghïơ

thuíơt 15 ngûúđi tham gia Liïn hoan Nghïơ

thuíơt Biïíu diïîn Dín gian Quöịc tïị taơi

Tokyo tûđ ngađy 15-21/2/2009 Ăoađn ăaô

coâ hai buöíi diïîn ríịt thađnh cöng taơi Nhađ

haât Quöịc gia Tokyo vađ möơt buöíi taơi höơi

thaêo Quöịc tïị vïì nghïơ thuíơt trònh diïîn dín

gian chíu AÂ úê Osaka, thađnh phöị lúân thûâ

hai cuêa Nhíơt Baên.

NSÛT Vín Quýìn

Chõ hai quan hoơ ăang ngoâng chúđ

röìi hoơ haât giao duýn, böơc löơ chíịt

trûô tònh síu lùưng cuêa dín ca Viïơt

Nam Tiïịt muơc cuöịi cuđng cuêa

chûúng trònh lađ Chíìu vùn - Ba giaâ

ăöìng do NSÛT Vín Quýìn vađ töịp

nûô biïíu diïîn Tuy hònh thûâc biïíu

diïîn vađ ím nhaơc ríịt múâi laơ vúâi

ngûúđi Nhíơt, nhûng ýịu töị tím linh

trong nöơi dung tiïịt muơc ăaô hoađn

toađn chinh phuơc khaân giaê xûâ súê

hoa Anh ăađo Ăùơc biïơt ăïịn phíìn

cuöịi tiïịt muơc, khi Bađ chuâa Thûúơng

ngađn ăi trïn chiïịc cíìu phaât löơc thò

hai bïn cíìu khaân giaê ặâng díơy dútay hûâng líịy nhûông chiïịc oaên nhûăoân nhíơn víơt thiïng cuêa trúđi phíơtban cho Ríịt tiïịc lađ löơc quaâ ñt mađngûúđi xin thò quaâ nhiïìu

Dûúđng nhû Ban töí chûâc Liïnhoan quöịc tïị Tokyo muöịn dađnh sûơ

ûu tiïn cho Ăoađn Viïơt Nam, nïnăaô sùưp xïịp cho ăoađn biïíu diïîn úêphíìn cuöịi dađi hún vađ khi buöíi biïíudiïîn kïịt thuâc thò caâc nghïơ sô ViïơtNam ặúơc ặâng laơi chađo khaân giaê

úê tiïìn ăađi nhû möơt sûơ tön vinh ăùơcbiïơt Tiïịp theo lađ caâc ăoađn Nhíơt ùn

mùơc rûơc rúô trong nhiïìu sùưc mađudín töơc böîng xuíịt hiïơn tûđ dûúâi

“lođng ăíịt” nhoi lïn, sau lûng hoơ lađmöơt hađng tre truâc xanh tûúi dûúâiluöìng aânh saâng ăùơc taê cađng lađmcho sín khíịu vö cuđng rûơc rúô vađcađng tön thïm veê ăeơp cuêa nhûông

cö gaâi Viïơt Nam Caâc nghïơ sô NhíơtBaên tiïịn díìn ra tiïìn ăađi sín khíịunùưm tay caâc nghïơ sô Viïơt Nam röìiduđng con víơt thiïng kiïíu ăíìu röìngăöơi lïn ăíìu tûđng nghïơ sô Viïơt Namnhû ban phûúâc lađnh cho möîingûúđi

Mai Tuýịt Hoa vúâi bađi xíím “Cöng cha nghôa meơ sinh thađnh”

Ăoađn nghïơ sô Viïơt Nam giao Lûu vúâi caâc nghïơ sô quöịc tïị

Nïịu khaân giaê úê Tokyo híìu hïịt

lađ nhûông ngûúđi ýu nghïơ thuíơt

phaêi mua veâ ríịt ăùưt trûđ khaâch múđi

cuêa Böơ Vùn hoaâ Nhíơt vađ Ăaơi sûâ

quaân ta thò úê Osaka-Sa Kai khaân

giaê híìu hïịt lađ caâc nhađ nghiïn cûâu

Nhíơt, Trung Quöịc, Lađo,

Campuchia Vađ nïịu úê sín khíịu

Nhađ haât Quöịc gia Tokyo cûơc kyđ

hoađnh traâng vađ cûơc kyđ nghiïm

ngùơt vúâi khoaêng caâch giûôa ngûúđi

diïîn vađ ngûúđi xem (Khaân giaê

khöng ặúơc tùơng hoa, khöng ặúơc

ăïịn gíìn sín khíịu, khöng ặúơc

quay phim chuơp aênh ) thò úê

Sa-Kai ngûúđi xem dïî dađng tiïịp cíơn

vúâi sín khíịu, kïí caê quay phim,

chuơp aênh Vò ăíy híìu hïịt lađ ăaơi

biïíu dûơ Höơi thaêo quöịc tïị vïì nghïơ

thuíơt dín gian chíu AÂ Vađ mùơc duđ

lađ nhûông nhađ nghiïn cûâu, nhûng

hoơ víîn bõ nghïơ thuíơt dín gian

Viïơt Nam cuöịn huât, vađ tònh caêm

íịy ặúơc thïí hiïơn bùìng nhûông

trađng vöî tay keâo dađi

ÚÊ ăíy phaêi cöng nhíơn möơt

ăiïìu lađ cöng taâc nghiïn cûâu giúâi

thiïơu nghïơ thuíơt vö cuđng quan

troơng, cuơ thïí lađ nïịu khöng coâ

nhûông lúđi giúâi thiïơu cuêa GS

Tomoaki Fujii vïì vùn hoaâ dín töơc

Viïơt Nam, vïì nhûông neât tûúng

ăöìng vùn hoaâ Nhíơt-Viïơt, vïì nhûông

ăùơc sùưc cuêa cheđo, quan hoơ, haât

xíím, chíìu vùn thò coâ leô hiïơu ûâng

nghïơ thuíơt khöng ặúơc cao, búêingûúđi xem khöng thïí líìn ăíìu mađhiïíu ặúơc nhûông loaơi hònh nghïơthuíơt Viïơt Nam múâi laơ diïîn ra trïnsín khíịu Nhíơt

Cuông cíìn noâi thïm rùìng, cöngnghïơ biïíu diïîn hiïơn ăaơi cuêa nûúâcbaơn ăaô goâp phíìn lađm nïn thađnhcöng cuêa chûúng trònh cuêa ĂoađnViïơt Nam taơi Festival Tokyo 2009

Vađ möơt ăiïìu töi phaêi nhùưc túâi lađ sûơhöî trúơ tinh thíìn cuêa Ăaơi sûâ quaânViïơt Nam taơi Tokyo, cuông nhûTöíng laônh sûơ Viïơt Nam taơi Osakaăaô lađm cho ăoađn chuâng töi thíịyíịm lođng vađ tûơ hađo dín töơc trïn ăíịtNhíơt Ăiïìu ăoâ ặúơc thïí hiïơn ngaytûđ buöíi giao lûu ăíìu tiïn ặúơcnûúâc baơn töí chûâc hïịt sûâc trangtroơng Taơi ăíy vïì phña baơn chó coâbađi phaât biïíu chñnh thûâc cuêa öngTöíng cuơc trûúêng Vùn hoaâ NhíơtBaên, cođn laơi lađ bađi phaât biïíu cuêaTham taân cöng sûâ Viïơt Nam vađ bađiphaât biïíu cuêa Trûúêng ăoađn ViïơtNam Cuđng vúâi bađi phaât biïíu,Ăoađn Viïơt Nam cođn giúâi thiïơu vúâibaơn bađi ca quan hoơ vađ ăöơc tíịu saâomeđo Caê höơi trûúđng nhiïơt liïơt hoannghïnh vađ caâc nghïơ sô Nhíơt ađo lïnxin chuơp aênh vúâi nghïơ sô ViïơtNam, taơo thađnh möơt khöng khñhûôu nghõ thùưm tònh Viïơt - Nhíơt

Chuâng töi cođn vinh haơnh ặúơcăïịn thùm ăaơi sûâ quaân cuêa ta, taơi

Tokyo, ặúơc thùưp hûúng trïn bađnthúđ Baâc Höì, vađ ặúơc chiïu ăaôi moânphúê Viïơt Nam cuđng vúâi nhûôngmoân quađ khaâc nûôa

Anh Hađ - tham taân chñnh trõ ăaơisûâ quaân cuêa ta cho biïịt: Ăíy lađĂoađn nghïơ thuíơt Viïơt Nam ăíìutiïn ặúơc vađo biïíu diïîn taơi Nhađhaât Quöịc gia Tokyo - möơt nhađ haâtlúân nhíịt, hiïơn ăaơi nhíịt cuêa NhíơtBaên Giaâ veâ úê ăíy túâi 6,7 triïơu ăöìngViïơt Nam Anh Hađ cođn cho biïịt,ngûúđi xem ríịt thñch haât xíím, haâtcheđo, haât quan hoơ vađ chíìu vùn noâi chung lađ ăoađn ăaô gíy ặúơcaênh hûúêng ríịt töịt vïì vùn hoaâ ViïơtNam, thûơc hiïơn töịt chñnh saâchngoaơi giao vùn hoaâ cuêa Chñnh phuê,goâp phíìn thuâc ăííy nûúâc baơn trongviïơc tiïịp tuơc viïơn trúơ ODA cho ViïơtNam

Chuâng töi cuông hïịt sûâc caêmăöơng khi vûđa ăùơt chín túâi thađnhphöị Sa Kai ăaô thíịy anh Lï ĂûâcLûu - Töíng laônh sûơ vađ anh Linhphuơ traâch vùn hoaâ túâi thùm vúâi tíịtcaê tíịm lođng ýu quyâ nghïơ thuíơtdín töơc Caâc anh toê ra ríịt tiïịc lađĂoađn khöng thïí úê laơi diïîn phuơc vuơriïng cho Viïơt Kiïìu úê Osaka vò bađcon ríịt thiïịt tha ặúơc xem nghïơthuíơt cuêa nûúâc nhađ

Trûúâc khi lïn ặúđng vïì nûúâc,chuâng töi cođn ặúơc chñnh quýìnthađnh phöị SaKai chiïu ăaôi íím thûơcNhíơt Baên, ặúơc caâc baơn Nhíơt Baênặa ăi tham quan caâc ăïìn chuđa, ditñch nöíi tiïịng cuêa OsaKa Baơn tiïînchuâng töi ra tíơn sín bay, lađm thuêtuơc cho tûđng ngûúđi, cho ăïịn phuâtchoât ăïìu bùưt tay öm hön thùưmthiïịt vađ heơn gùơp laơi úê Tokyo, úêOsaka vađ úê Hađ Nöơi

Nghïơ thuíơt dín gian Nhíơt Baên tham dûơ Liïn hoan

Ăûâng ra töí chûâc nhûông chûúng trònh nađy, Trung

tím Nghiïn cûâu Baêo töìn vađ Phaât huy Vùn hoaâ

Dín töơc vađ taơp chñ Vùn Hiïịn Viïơt Nam muöịn

coâ möơt hoaơt ăöơng mûđng Ăaêng, mûđng xuín thûơc sûơ yâ

nghôa: giúâi thiïơu nhûông veê ăeơp cuêa nghïơ thuíơt truýìn

thöịng dín töơc vađ giuâp ăúô nhûông ngûúđi nghïơ sô ngheđo,

nhûông treê em coâ hoađn caênh khoâ khùn coâ möơt caâi tïịt íịm

cuâng Ba nùm qua, chûúng trònh ngađy cađng ặúơc nhiïìu

ăún võ nghïơ thuíơt, nhiïìu nghïơ sô cuông nhû caâc doanh

nghiïơp haêo tím hûúêng ûâng nhiïơt tònh

Chûúng trònh nghïơ thuíơt vò cöơng ăöìng xuín 2009

mang tïn “Nhûông ngöi sao nghïơ thuíơt dín töơc” giúâi

thiïơu möơt söị nghïơ sô xuíịt sùưc coâ mùơt trong Ăoađn nghïơ

thuíơt Viïơt Nam tham gia Festival Nghïơ thuíơt Dín gian

thïị giúâi töí chûâc taơi Nhíơt Baên vađo giûôa thaâng 2 nùm

2009 vađ chûúng trònh giúâi thiïơu nghïơ thuíơt Viïơt Nam

taơi caâc trûúđng Ăaơi hoơc Myô seô ặúơc töí chûâc trong giûôa

nùm 2009 Caê hai sûơ kiïơn nađy ăïìu do Trung tím

Nghiïn cûâu Baêo töìn vađ Phaât huy Vùn hoaâ Dín töơc töí

chûâc thûơc hiïơn theo lúđi múđi cuêa Böơ Vùn hoaâ Nhíơt Baên

vađ caâc trûúđng ăaơi hoơc Myô Tham gia chûúng trònh nađy

ngoađi nhûông nghïơ sô tađi nùng trïn miïìn Bùưc cođn coâ

TS.NSÛT Baơch Tuýịt, ngûúđi ặúơc khaân giaê caê nûúâc

hím möơ vađ ăöìng nghiïơp mïơnh danh “Caêi lûúng chi

baêo” trong hún 40 nùm qua, möơt tađi nùng lúân cuêa nghïơ

thuíơt caêi lûúng TS.NSÛT Baơch Tuýịt víîn tûơ boê tiïìn tuâi

mua veâ bay ra Hađ Nöơi ăïí giúâi thiïơu laơi vúâi khaân giaê

Thuê ăö hònh aênh möơt Thaâi híơu Dûúng Vín Nga rûơc

saâng vađ chõ ăaô uêng höơ toađn böơ thuđ lao biïíu diïîn ăïí goâp

lađm quađ tùơng cho caâc nghïơ sô vađ treê em coâ hoađn caênh

khoâ khùn úê Hađ Nöơi vui tïịt Kyê Sûêu Trong chûúng trònh

biïíu diïîn nađy, Baơch Tuýịt ăaô vinh dûơ ặúơc trao tùơng

giaêi thûúêng cao quyâ mang tïn Danh nhín Ăađo Tíịn

Cuđng coâ mùơt vúâi ngöi sao caêi lûúng Baơch Tuýịt, caâc

ngöi sao cuêa nghïơ thuíơt cheđo, chíìu vùn, quan hoơ, haât

xíím nhû caâc NSÛT Vín Quýìn, Thuyđ Dung, Lûúng

Duýn vađ caâc nghïơ sô treê Ngoơc Sún, Thu Hađ, Ăònh Bííy,

Mai Tuýịt Hoa ăaô lađm nïn möơt chûúng trònh nghïơ

thuíơt truýìn thöịng dín töơc ăíìy mađu sùưc vađ cuöịn huât

ngûúđi xem Ăïí töí chûâc ặúơc chûúng trònh nađy vađ coâhađng trùm phíìn quađ tïịt tùơng cho caâc nghïơ sô cao tuöíi,caâc nghïơ sô ngheđo vađ treê em khuýịt tíơt lađ coâ sûơ tađi trúơcuêa Cöng ty TNHH Chu Viïơt vađ Töíng Giaâm ăöịc LïHaêi Chíu GS anh huđng Lao ăöơng Vuô Khiïu - 94 tuöíi,Ăaơi sûâ ăùơc mïơnh toađn quýìn nûúâc Rumani DumitruOlaru ăaô ăïịn dûơ vađ trûơc tiïịp trao tùơng quađ cho caâcnghïơ sô ngheđo vađ caâc em khuýịt tíơt úê Cöng ty Cöngnghïơ thöng tin PWD Soft Trûúâc ăoâ, trong ngađy hoơpmùơt cöơng taâc viïn cuêa Taơp chñ Vùn Hiïịn Viïơt Nam taơi

TP Höì Chñ Minh (17.1.2009), Cöng ty Chu Viïơt cuông ăaôtùơng quađ cho nhûông nghïơ sô laôo thađnh nöíi tiïịng nhûnhaơc sû Nguýîn Vônh Baêo, caâc NSND Ba Vín, Lïơ Thi,nhađ viïịt kõch Nguýîn Tûúđng Nhíîn

LÏơ ĂEƠP MÛĐNG XUÍN

BÑCH NGOƠC

Nhû ăaô thađnh möơt lïơ ăeơp, khi xuín vïì, tïịt ăïịn, nhûông ngûúđi hoaơt ăöơng vùn hoâa dín töơc laơi gùơp mùơt nhau trong möơt chûúng trònh nghïơ thuíơt vò cöơng ăöìng Xuín 2007, chûúng trònh vui tïịt cuđng caâc em thiïịu nhi coâ hoađn caênh ăùơc biïơt; xuín 2008, chûúng trònh “Ăïm haât xíím vađ tröịng quín mûđng xuín Míơu Tyâ” vađ xuín 2009 nađy lađ chûúng trònh “Nhûông ngöi sao nghïơ thuíơt dín töơc” Ăíy lađ nhûông ăïm nghïơ thuíơt mûđng xuín thíơt ăùơc biïơt, ngûúđi diïîn khöng nhíơn thuđ lao, ngûúđi xem cođn ăoâng goâp vađo hođm tûđ thiïơn.

NSÛT Baơch Tuýịt biïíu diïîn trong chûúng trònh “NNSNTDT”

Böơ Vùn hoaâ, Thïí thao vađ Du

lõch luön ghi nhíơn vađ ăaânh

giaâ cao lođng nhiïơt thađnh,

niïìm ăam mï cöịng hiïịn, tinh thíìn

saâng taơo, sûơ cöị gùưng nöî lûơc cuêa caâc

ăöìng chñ ăïí taơo nïn nhûông cöng

trònh, taâc phíím, saên phíím, thađnh

tñch coâ giaâ trõ cao; giaêng daơy, ăađo

taơo vađ dòu dùưt caâc em hoơc sinh,

sinh viïn ăaơt nhiïìu giaêi thûúêng

quöịc tïị, tö thùưm baên sùưc vùn hoaâ,

khùỉng ắnh baên lônh cuêa ngûúđi

Viïơt Nam, dín töơc Viïơt Nam

Nhiïìu võ laônh ăaơo caâc ăún võ ăaôăoâng goâp nhûông yâ kiïịn tím huýịt

vò sûơ phaât triïín cuêa Ngađnh Thaymùơt Laônh ăaơo Böơ Vùn hoaâ, Thïíthao vađ Du lõch, chuâng töi xin ghinhíơn vađ bađy toê lođng caêm ún síusùưc ăöịi vúâi nhûông cöng lao, sûơăoâng goâp, quan tím cuêa caâc ăöìngchñ vađo thađnh tñch chung cuêaNgađnh trong suöịt nhûông nùm vûđaqua

Nùm 2008 vûđa qua lađ nùm ăíìutiïn Ngađnh vùn hoaâ, thïí thao vađ

du lõch thûơc hiïơn chûâc nùng,nhiïơm vuơ quaên lyâ ăa ngađnh, ăalônh vûơc theo Nghõ quýịt cuêa Quöịchöơi vađ sûơ phín cöng cuêa Chñnhphuê Mùơc duđ gùơp nhiïìu khoâ khùn,thûê thaâch, aênh hûúêng lúân vađ trûơctiïịp tûđ khuêng hoaêng kinh tïị thïịgiúâi, nhûng vúâi tinh thíìn ăoađn kïịt,tñch cûơc, chuê ăöơng khùưc phuơc khoâkhùn, caân böơ, cöng chûâc, viïn

phaât triïín thïị

BÖƠ TRÛÚÊNG HOAĐNG TUÍỊN ANH

Trong khöng khñ tûng bûđng cuêa nhûông ngađy ăíìu nùm 2009, Böơ Vùn hoaâ, Thïí thao vađ Du lõch töí chûâc buöíi gùơp mùơt thín míơt caâc ăöìng chñ laôo thađnh caâch maơng, Nghïơ sô nhín dín, Nhađ giaâo Nhín dín, Giaâo sû, taâc giaê ặúơc tùơng Giaêi thûúêng Höì Chñ Minh, Giaêi thûúêng Nhađ nûúâc vïì vùn hoơc nghïơ thuíơt, cíịp trûúêng caâc ăún võ thuöơc Böơ ăaô nghó hûu hiïơn ăang söịng taơi Hađ Nöơi nhín dõp Tïịt ăïịn VHVN trñch ăùng bađi phaât biïíu cuêa Böơ trûúêng Böơ Vùn hoaâ, Thïí thao vađ Du lõch Hoađng Tuíịn Anh taơi buöíi gùơp mùơt nađy.

Võnh Haơ Long

chûâc, ngûúđi lao ăöơng toađn Ngađnh

ăaô ăaơt ặúơc nhûông thađnh tûơu

quan troơng trong viïơc thûơc hiïơn kïị

hoaơch cöng taâc nùm 2008 vađ kïị

hoaơch 5 nùm 2006-2010 Töí chûâc,

böơ maây quaên lyâ cuêa Ngađnh tûđ

Trung ûúng ăïịn cú súê ặúơc kiïơn

toađn, phaât huy hiïơu lûơc, hiïơu quaê

Vùn hoaâ tiïịp tuơc phaât huy vai trođ

lađ “nïìn taêng tinh thíìn cuêa xaô höơi”;

thïí thao thađnh tñch cao ăaơt thađnh

tñch töịt taơi Olympic Bùưc Kinh 2008,

Ăöơi tuýín Boâng ăaâ quöịc gia Viïơt

Nam ăoaơt chûâc vö ắch Giaêi Boâng

ăaâ Ăöng Nam AÂ (AFF Suzuki Cup

2008); du lõch ặúơc ăaânh giaâ lađ

ăiïím ăïịn an toađn vađ híịp díîn nhíịt

Ăöng Nam A”, lađ ngađnh dõch vuơ

ặâng ăíìu doanh thu ngoaơi tïơ vïì

xuíịt khííu, ăoâng goâp khoaêng 5%

GDP

Nùm 2008, bïn caơnh cöng taâc

“ngoaơi giao kinh tïị” vađ “ngoaơi

giao chñnh trõ”, “ngoaơi giao vùn

hoaâ” ăaô ăaơt ặúơc nhiïìu thađnh tñch,

goâp phíìn khöng nhoê trong viïơc

giúâi thiïơu nhûông thađnh tûơu cuêa

cöng cuöơc ăöíi múâi ăíịt nûúâc

Thöng qua viïơc töí chûâc caâc hoaơt

ăöơng giao lûu vùn hoaâ ăöịi ngoaơi,

caâc lïî höơi, ngađy höơi vùn hoaâ, thïí

thao vađ du lõch, chuâng ta ăaô giúâi

thiïơu vúâi baơn beđ quöịc tïị vïì möơt

Viïơt Nam vúâi möi trûúđng chñnh trõ

öín ắnh, kinh tïị phaât triïín, ăíịt

nûúâc hoađ bònh, caênh quan tûúi

ăeơp, con ngûúđi thín thiïơn, giađu

lođng mïịn khaâch Nùm 2008, líìn

ăíìu tiïn nhiïịp aênh Viïơt Nam ăaô

ăoaơt Cuâp thïị giúâi cuöơc thi aênhnghïơ thuíơt ăen trùưng líìn thûâ 29

vúâi böơ aênh “Nïịp vùn hoaâ truýìn

thöịng cuêa ngûúđi dín töơc thiïíu söị Tíy Nguýn - Viïơt Nam”; böơ phim

“Bao giúđ cho ăïịn thaâng mûúđi”

ặúơc bònh choơn lađ möơt trong 18 böơphim chíu AÂ xuíịt sùưc nhíịt moơithúđi ăaơi Nhiïìu sûơ kiïơn vùn hoaâ,thïí thao, du lõch ặúơc töí chûâc taơiViïơt Nam thađnh cöng rûơc rúô, ăoâ lađcaâc sûơ kiïơn: Cuöơc thi Hoa híơuHoađn vuô thïị giúâi 2008; Cuöơc thibùưn phaâo hoa quöịc tïị líìn thûâ nhíịttaơi Ăađ Nùĩng; Festival Húị 2008,Festival Tíy Sún - Bònh Ăõnh, ViïơtNam ăùng cai töí chûâc vađ thi ăíịuthađnh cöng, xïịp thûâ 2 trïn töíng söị

80 quöịc gia vađ vuđng laônh thöí taơiGiaêi vö ắch Cúđ vua treê thïị giúâiv.v Cuöơc víơn ăöơng bíìu choơnVõnh Haơ Long, Vûúđn quöịc giaPhong Nha - Keê Bađng, ẳnhPhanxiphùng lađ Kyđ quan thiïnnhiïn thïị giúâi múâi vađ caâc hoaơtăöơng trong khuön khöí nùm du lõchquöịc gia Mïköng - Cíìn Thú 2008ăaô ăaơt ặúơc nhûông kïịt quaê ríịtăaâng khñch lïơ

Bïn caơnh nhûông thađnh tñch ăaôăaơt ặúơc, chuâng töi cuông nhíơnthíịy rùìng, sûơ phaât triïín, chíịtlûúơng caâc hoaơt ăöơng vùn hoaâ, giaằnh, thïí duơc thïí thao vađ du lõchcođn nhûông ýịu keâm, bíịt cíơp Viïơcbaêo töìn, phaât huy caâc giaâ trõ vùnhoaâ truýìn thöịng duđ coâ nhûông cöịgùưng nhûng hiïơu quaê chûa cao,cođn nhûông di saên vùn hoaâ xuöịng

cíịp, bõ xím haơi; quaên lyâ lïî höơi chûachùơt cheô; caâc thiïịt chïị vùn hoaâ cođnthiïịu, khai thaâc sûê duơng hiïơu quaêthíịp; mûâc hûúêng thuơ vùn hoaâ cuêanhín dín cođn thíịp vađ chïnh lïơchlúân; Chíịt lûúơng phong trađo “Toađndín ăoađn kïịt xíy dûơng ăúđi söịngvùn hoaâ, khu phöị, thön, baên vùnhoaâ nhiïìu núi cođn chûa thûơc chíịt,nùơng vïì hònh thûâc; cöng taâc quaênlyâ caâc hoaơt ăöơng vùn hoaâ-nghïơthuíơt, saên xuíịt bùng ẵa, vuôtrûúđng, karaoke cođn ýịu keâm;tònh traơng baơo lûơc gia ằnh, suy ăöìivïì ăaơo ặâc truýìn thöịng víîn cođnxaêy ra; ăaơo ặâc thïí thao cođnnhûông vi phaơm, baơo lûơc thïí thaochûa ặúơc ngùn chùơn, cođn gíy bûâcxuâc trong dû luíơn; taơi möơt söị núi,tònh traơng ö nhiïîm möi trûúđngtrong khai thaâc vađ phaât triïín dulõch víîn cođn

Trong thúđi gian túâi, BöơVHTTDL seô tíơp trung ăïí phaâttriïín thïị maơnh ăa lônh vûơc, khaithaâc hiïơu quaê chuê ăïì nùm Ngoaơigiao Vùn hoaâ 2009, tùng cûúđng ăíìu

tû Nhađ nûúâc, huy ăöơng caâc nguöìnlûơc xaô höơi ăïí phaât triïín VHTTDL,ăïí coâ nhiïìu cöng trònh, taâc phíím,saên phíím múâi, thađnh tñch caohûúâng ăïịn 1000 nùm Thùng Long,Hađ Nöơi

Viïơt Nam ăang höơi nhíơp maơnhmeô, trúê thađnh möơt thađnh viïn tñchcûơc cuêa cöơng ăöìng quöịc tïị Tònhhònh múâi ăùơt ra nhiïìu cú höơi cuôngnhû thaâch thûâc ăöịi vúâi Ngađnh, ăođihoêi chuâng ta phaêi chuê ăöơng húnnûôa ăïí saâng taơo ặúơc nhiïìu cöngtrònh, taâc phíím, saên phíím, thađnhtñch cao coâ giaâ trõ vïì tû tûúêng vađnghïơ thuíơt, coâ taâc duơng síu sùưc ăöịivúâi ăúđi söịng tinh thíìn cuêa nhíndín, böìi dûúông tím höìn, nhín caâch

Thi bùưn phaâo hoa quöịc tïị taơi Ăađ Nùĩng

Nùm 2008: nùm Du lõch Mïköng - Cíìn Thú

1 Khuöng Viïơt Thiïìn sû lađm thú

“Vûúng Lang qui tûđ” tiïîn sûâ giaê

nhađ Töịng noâi lïn yâ chñ tûơ

cûúđng cuêa Ăaơi Viïơt trong buöíi ăíìu

dûơng nûúâc ăem ăïịn sûơ kñnh troơng

cuêa cûúđng bang Ăoâ lađ vùn baên

ngoaơi giao súâm nhíịt trong lõch sûê

bang giao Viïơt - Trung, trong ăoâ ýịu

töị vùn hoaâ ặúơc sûê duơng nöíi bíơt nhû

möơt “viïn ngoơc” vùn chûúng saâng rúô

cuêa gia tađi vùn hoơc Viïơt Nam

Willy Brandt phuê phuơc trûúâc ăađi

kyê niïơm naơn nhín Ăûâc quöịc xaô taơi

Warschau trong cuöơc viïịng thùm

ngoaơi giao nûúâc Balan nùm 1970, ăaô

lađm cho chñnh dín chuâng Ăûâc vađ caê

thïị giúâi xuâc ăöơng Giíy phuât tím linh

íịy ăaô lađ giíy phuât mùơc niïơm síu xa

nhíịt - khöng chó riïng cho W Brandt

mađ caê toađn thïị giúâi - vïì híơu quaê cuêa

chiïịn tranh, möơt hađnh ăöơng saâm höịi

töơi aâc cuêa thïị hïơ ăi trûúâc vađ cíìu

nguýơn cûúng quýịt taâi líơp hoađ bònh

nhû lađ hûúâng ăi tûúng lai cho thïị hïơ

mai sau Thöng ăiïơp ngoaơi giao vùn

hoaâ íịy khöng hoađnh traâng, noâ chó lađphuât chöịc caâi khuyơu göịi, nhûng lađphuât chöịc coâ giaâ trõ cuêa caê gia tađi vùnhoaâ trûúâc sau cuêa möơt dín töơc: Caâiquò göịi ăaô trúê nïn biïíu tûúơng phíímchíịt vïì “vùn hoaâ ngoaơi giao”

Phaâp Thuíơn Thiïìn sû caêi tranglađm laâi ăođ tiïîn sûâ giaê Trung Quöịc LyâGiaâc vïì nûúâc, ûâng khííu ăöịi ăaâp thúvúâi sûâ giaê ăaô lađm cho Lyâ Giaâc khímphuơc vùn tađi nûúâc Nam

Bill Clinton díîn thú Nguýîn Duăaô lađm cho bíìu khöng khñ ngoaơi giaogiûôa hai nûúâc cûơu thuđ trúê nïn thínthiïơn Sûơ truy nhíơn vùn hoaâ nûúâcngûúđi bađy toê yâ hûúâng chung söịnghoađ bònh, vađ chung söịng hoađ bònhchñnh lađ muơc tiïu vùn hoaâ

Vađ khöng phaêi lađ vñ duơ cuöịi cuđng,

võ vua anh huđng Tríìn Nhín Töngtiïịn sûâ giaê Trung Quöịc Trûúng LíơpĂaơo sau hai líìn ăaơi thùưng quín

Nguýn bùìng “Ăíìy mím baânh cuöịn

nhû höìng ngoơc, Phong tuơc tûđ xûa cuêa nûúâc Nam” Múđi ngûúđi trûúâc kia

lađ ắch thuê nay lađ sûâ giaê hoađ bònhnïịm moân baânh cuöịn cuêa trúđi Nam,ăïí biïịt ùn chúi khöng chó cao lûúngmyô võ, mađ cođn lađ sûơ tinh tïị tađi hoacuêa ngûúđi biïịt níịu vađ ngûúđi biïịt ùntheo phong tuơc nûúâc Nam YÂ nhõ lađlúđi nhùưn nhuê, tön troơng khaâc biïơt vùnhoaâ lađ ăiïìu kiïơn chung söịng hoađbònh

Lûúông quöịc Traơng nguýn MaơcĂônh Chi kïị thûđa truýìn thöịng tûơ chuênhađ Tríìn, traê lúđi cíu ăöịi, lađm thú ăïítoê roô quan ăiïím minh triïịt Ăöngphûúng vïì nhín caâch quín tûê - tiïíunhín, cuđng vúâi tađi ûâng biïịn cûơc kyđ tađihoa vađ trñ túơ ăaô gíy sûơ kñnh nïí nhíntađi nûúâc Viïơt trong mùưt keê ăöịi taâcquýìn uy nhíịt thiïn haơ thúđi bíịy giúđ.Ngoaơi giao vùn hoaâ coâ traâch nhiïơmăođi truy nhíơn sûơ bònh ăùỉng trongphíím chíịt vùn hoaâ

Thađnh cöng ngoaơi giao cuêa W.Brandt, Clinton, Phaâp Thuíơn,Khuöng Viïơt, Tríìn Nhín Töng, MaơcĂônh Chi khöng chó nùìm úê “nûúâc sún”

NGOAƠI GIAO VÙN HOAÂ

THAÂI KIM LAN

Töíng thöịng Myô Bill Clinton bùưt tay nhûông ngûúđi

dín Viïơt Nam, trïn möơt tođa nhađ úê con phöị ăöịi

diïơn Vùn Miïịu, ngađy 17/11/2000 AÊNH: AP

göî” cuêa vùn hoaâ ÚÊ ăíy chñnh chíịt

göî vùn hoaâ ăaô lađm cho hađnh ăöơng

ngoaơi giao ăaơt ăïịn sûâc thuýịt phuơc

maơnh meô nhíịt, khi ngoaơi giao khöng

cođn lađ “diplomatie” theo nghôa “lađm

mùơt” kheâo leâo lõch sûơ bïn ngoađi, hay

nghïơ thuíơt xaô giao húđi húơt ăoân tiïịp

nhùìm ăaơt lúơi riïng, cöí suây ûu thïị cho

möơt nhoâm hay hoa myô xiïím nõnh líịy

lođng möơt tíơp ăoađn

Sûâc thuýịt phuơc íịy coâ ặúơc

chñnh lađ khi ngoaơi giao trúê nïn thûơc

chíịt vùn hoaâ toaê ra tûđ bïn trong cuêa

möơt dín töơc qua hađnh traơng cuêa

ngûúđi mang thöng ăiïơp quöịc gia

Thûơc chíịt vùn hoaâ íịy mang

chiïìu dađy cuêa caê lõch sûê quöịc gia

Hún thïị nûôa, thûơc chíịt vùn hoaâ

chñnh lađ höìn nûúâc, hay cuông chñnh lađ

lûúng tri cuêa caê dín töơc mađ ngûúđi ăaơi

diïơn mang ra cöịng hiïịn úê nûúâc

ngoađi, nhû möơt biïíu hiïơn nhín caâch

gíịp ăöi: vûđa lađ nhín diïơn caâ nhín

ăöìng thúđi lađ cuêa tíơp thïí trong sûơ thïí

hiïơn húơp nhíịt giûôa chuê thïí lađm ngoaơi

giao vađ vùn hoaâ ăíịt nûúâc mađ chñnh

chuê thïí chuýín ăaơt ra ngûúâc ngoađi

2 Ăõnh nghôa ngoaơi giao vùn hoaâ

cuêa möơt nûúâc nhû thïị lađ ắnh nghôa

hay xaâc ắnh laơi vùn hoaâ cuêa nûúâc íịy

trong vai trođ “lađm mïìm” moơi míu

thuíîn gay gùưt mađ möơt quöịc gia phaêi

gaânh chõu trong ăiïìu kiïơn thúđi gian

vađ khöng gian ăa chiïìu kñch: yâ thûâc

hiïơn taơi trong phaên tónh quaâ khûâ vađ

viïîn tûúơng tûúng lai

Chñnh tñnh vûđa ăa daơng vûđa ăùơc

thuđ cuêa khaâi niïơm vùn hoaâ lađm cho

ngoaơi giao vùn hoaâ khöng chó lađ “kyô

thuíơt” ngoaơi giao cuêa möơt ngoaơi giao

ăoađn vúâi söị lûúơng nhûông qui ûúâc

quöịc tïị cíìn phaêi thi hađnh trong viïơc

bang giao quöịc tïị Cuông khöng chó

lađ böín phíơn cuêa möơt tuyđ viïn vùn

hoaâ trong böơ ngoaơi giao cíìn chuýín

taêi cađng nhiïìu cađng töịt nhûông biïịn

cöị “events” vùn hoaâ tûđ quöịc nöơi ra

nûúâc ngoađi Vùn hoaâ vûúơt lïn trïn

moơi “söị lûúơng”, ăođi hoêi phíím chíịt

Trong yâ nghôa íịy, ngoaơi giao vùn

hoaâ chûa phaêi “vùn hoaâ” bao líu vùn

hoaâ chó lađ möơt cöng cuơ cho chñnh trõ

ngoaơi giao (CTNG) Cöng cuơ hoaâ

vùn hoaâ cho chñnh trõ coâ nguy cú lađm

cho vùn hoaâ chó trúê nïn nhûông hònh

nöơm khöng höìn, ăem ăïịn nguy cú

mađi nhùĩn baên sùưc dín töơc thađnh möơtthûâ nûúâc sún giaê taơo Híơu quaê coâ thïíăem ăïịn nhûông taâc duơng ngûúơc nhûlai cùng, míịt göịc, lïơ thuöơc vùn hoaâ

3 Nhòn trïn phûúng diïơn hađnhăöơng, ngoaơi giao vùn hoaâ bao göìmhai chiïìu kñch:

Thûâ nhíịt CTNG coâ böín phíơnchuýín taêi hònh aênh cuêa möơt quöịcgia trïn moơi laônh vûơc chñnh trõ, kinhtïị, xaô höơi vađ vùn hoaâ ra nûúâc ngoađi,muơc ăñch lađ lađm töịt hún nhûông quanhïơ vúâi caâc quöịc gia khaâc cuông nhûdín chuâng cuêa caâc nûúâc íịy

Thûâ hai, híơu quaê phuơ cuêa cöngtaâc nađy - “phuơ” vò khöng nùìm trongmuơc ăñch ngoaơi giao - tuy bïn lïìnhûng laơi ríịt quan troơng: quaâ trònhthûơc hiïơn ngoaơi giao vùn hoaâ giuâpcho chñnh quöịc gia chuê thïí (caâ nhínvađ tíơp thïí) coâ cú höơi söịng ăöơng tûơphaên tónh ăïí biïịt mònh lađ ai, ăangmùơc aâo gò, ăang úê trong ngöi nhađnađo, ăang suy tû, ùn uöịng ra sao

Chñnh quaâ trònh tûơ tri coâ tñnh phaên

tónh traê lui vïì “nûúâc cuêa sûâ giaê” laơitaơo nïn sûâc taâc duơng líu dađi vïì sûơnhíơn diïơn baên lai nhíịt thïí cuêa conngûúđi quöịc nöơi Nhû thïị ngoaơi giaovùn hoaâ ăöìng thúđi lađ sûơ phaên tónh nöơigiao vïì chñnh cùn cûúâc vùn hoaâ cuêamöơt ngûúđi hay caê möơt dín töơc.Coâ thïí líịy vñ duơ nûúâc Ăûâc vađNhíơt Baên sau thïị chiïịn thûâ II Saucuöơc ăaơi baơi toađn diïơn, nûúâc Ăûâcặâng trûúâc möơt thaâch ăöị phaêi tûđ boênhûông gaânh nùơng phaâ saên cuêa chuênghôa ăïị quöịc vùn hoaâ mađ vûúngtriïìu vađ chuê nghôa quöịc xaô ăïí laơi,ăöìng thúđi nöî lûơc suy tû vïì quaâ khûâ,truýìn thöịng cuông nhû ăiïìu kiïơn chiaăöi ăíịt nûúâc taơo bûúâc tiïịn trongtûúng lai Trong böịi caênh íịy, ngoaơigiao vùn hoaâ ăaô ăoâng möơt vai trođquan troơng thay thïị nhûông thûúnglûúơng boâ buöơc gùưt gao vïì quín sûơtrong viïơc ăaơi diïơn ra nûúâc ngoađi:ngoaơi giao vùn hoaâ coâ böín phíơn tòmlaơi möịi quan hïơ cuêa ngûúđi Ăûâc trongtríơt tûơ quöịc tïị vađ liïn quöịc gia Ăöìng

Ngađy nay Viïơt Nam ăaô taơo möơt võ thïị chñnh trõ ặúơc quöịc tïị truy nhíơn (Trong aênh: Phoâ Töíng thöịng, Thuê tûúâng UAE Mohammed Bin Rashid Al Maktoum ăoân Thuê tûúâng Nguýîn Tíịn Duông thùm Caâc tiïíu Vûúng quöịc AÊ ríơp thöịng nhíịt, ngađy 15-02-2009 AÊnh: TTXVN

thúđi möîi hònh thûâc ăaơi diïơn cho trong

vađ ngoađi nûúâc ăïìu ặúơc quan saât taơi

quöịc nöơi Ăõnh hûúâng quan hïơ ngoaơi

giao trïn trûúđng quöịc tïị bíịy giúđ

thoaât thai ngay trong tiïịn trònh tûơ

chónh ăöịn laơi diïơn maơo, ăaânh giaâ múâi

vïì giaâ trõ suy tûúêng hay sûê duơng laơi

truýìn thöịng hoađ bònh cuêa nûúâc Ăûâc

Vai trođ thûơc sûơ cuêa vùn hoaâ trong

ngoaơi giao taơo ăiïìu kiïơn khaê thïí

chung söịng hoađ bònh vúâi thïị giúâi,

nhûng ăöìng thúđi nïìn hoađ bònh íịy ăaô

taơo nïn möơt truýìn thöịng vùn hoaâ

múâi cho chñnh nûúâc Ăûâc Chñnh

ngûúđi Ăûâc ăaô hûúêng thuơ möơt nïìn vùn

hoaâ hoađ bònh luön luön ặúơc phaên

tónh cöng khai tûđ cöng taâc ngoaơi giao

vađ ngûúơc laơi cöng taâc ngoaơi giao

nhíơn ặúơc nöơi dung vùn hoaâ quöịc

nöơi ăïí phöí biïịn ra nûúâc ngoađi Möơt

maơng lûúâi ngoaơi giao vùn hoaâ xaô höơi

ặúơc hònh thađnh, ngoađi tñnh caâch ăaơi

diïơn phaâp lyâ quöịc gia: Nhûông trung

tím ngön ngûô vùn hoaâ, höơi ăoađn

giao lûu, quyô baêo trúơ vùn hoaâ, caâc töí

chûâc vùn hoaâ quöịc tïị, saâng kiïịn tû

nhín thím nhíơp trïn moơi laônh vûơc

kinh tïị, xaô höơi, vùn hoaâ

Coâ thïí noâi, song song vúâi nhûông

nöí lûơc phaât triïín ăíịt nûúâc khaâc,

ngoaơi giao vùn hoaâ Ăûâc ăaô goâp phíìn

lađm cho thûúng hiïơu “made in

Germany” chiïịm lônh “thïị lûơc mïìm”

ăíìy uy tñn vađ ăaô ăem laơi thùưng lúơi

chñnh trõ khöng nhoê nhû ngađy höm

nay

Cuông thïị trûúđng húơp Nhíơt Baên,

sûơ giaêi giaâp quín sûơ ăaô taơo cho Nhíơt

baên khöng hađnh ăöơng gò khaâc hún lađ

triïín khai saâng taơo vùn hoaâ trong

hoađ bònh trïn tíịt caê caâc laônh vûơc tûđ

kyô nghïơ ăiïơn tûê, xe húi, myô thuíơt, tû

tûúêng, vùn chûúng, tön giaâo Thöng

ăiïơp ngoaơi giao cuêa Nhíơt lađ hònh aênh

möơt nûúâc Nhíơt hoađ bònh ăíìy tñnh

nhín baên síu xa ăïịn tûđ saâng taơo vađ

kheâo leâo myô thuíơt cuêa nïìn vùn hoaâ

ăaơi chuâng Thûúng hiïơu “made in

Japan” coâ ai trïn thïị giúâi mađ khöng

Viïơt Nam ăaô ặúơc thïị giúâi biïịtăïịn trong cuöơc chiïịn giađnh ăöơc líơp,giaêi phoâng thuöơc ắa ăíìy cam go

Möơt Viïơt Nam chiïịn tranh ăaô gíydíịu íịn lïn lûúng tri cuêa nhín loaơi

Möơt Viïơt Nam bõ chiïịn tranh tađn phaâvíîn cođn mang thûúng tñch khùưp núi

Cuöơc chiïịn chöịng laơi ngheđo ăoâiăang díìn bûúâc tiïịn lïn nhúđ sûơ ăöíimúâi chñnh saâch kinh tïị Ngađy nayViïơt Nam ăaô taơo möơt võ thïị chñnh trõặúơc quöịc tïị truy nhíơn

Möơt khoaêng thúđi gian dađi laônhvûơc vùn hoaâ chûa ặúơc ăùơt ra ăuângmûâc song song vúâi xu thïị vađ phongtrađo höơi nhíơp toađn cíìu

Nhûông hiïơn tûúơng vùn hoaâ gíìnăíy cho thíịy phíìn nöíi cuêa möơt thûâvùn hoaâ bung ra tûđ ngoô sau mađkhöng ăi tûđ yâ thûâc síu xa vïì vùn hoaânhû lađ baên sùưc vađ baên lônh dín töơc

Nhûông hiïơn tûúơng hoađnh traâng ặúơcmïơnh danh lađ vùn hoaâ nhû thi hoahíơu, thi sùưc ăeơp ăuê moơi caâch khöngthïí che giíịu tyê lïơ míịt cín bùìng cuêahònh aênh Viïơt Nam trïn thïị giúâi khi

so vúâi thûơc traơng mua baân phuơ nûô ranûúâc ngoađi, hiïơn tûúơng gaâi ăiïịm,bïơnh tíơt, ö nhiïîm möi sinh Trongthûơc chíịt, ‘thi” hay “baân” nïịu laơmduơng ăïìu cuđng biïíu hiïơn tònh traơngsuy ăöìi cuêa vùn hoaâ

Hiïơn nay ngoaơi giao vùn hoaâăang ặúơc ăaânh giaâ vađ xaâc ắnh tíìmvoâc ăïí theo kõp vúâi trađo lûu toađn cíìuhoaâ

Ăõnh nghôa laơi khaâi niïơm vùn hoaâtrong toađn thïí nöơi hađm cuêa noâ thíơtcíìn thiïịt trong böịi caênh toađn cíìuhiïơn nay

Trong thúđi ăaơi toađn cíìu hoaâkhöng coâ möơt quöịc gia riïng leê nađoặúơc xem hay tûơ cho lađ siïu cûúđng,ngûúơc laơi sûơ tin tûúêng vađo cöơng taâcvađ truy nhíơn trang troơng caâc nïìn vùnhoaâ khaâc biïơt híìu traânh khoêi nhûôngtranh chíịp quöịc gia ăang ặâng trûúâcnhûông thûê thaâch toađn cíìu hoaâ

Nhûông víịn ăïì nhû ngheđo ăoâi, bíịt

song hađnh cuđng nhûông dín töơc khaâc.Vùn hoaâ chñnh lađ caâi cíìu nöịi sûơ cöơngtaâc vúâi caâc dín töơc khaâc, vúâi truýìnthöịng giaâ trõ vađ phaât triïín lõch sûê Chókhi nađo ta truy nhíơn sûơ khaâc biïơt,chuâng ta hoơc ặúơc lađm thïị nađo chomoơi cöơng taâc töịt ăeơp hún híìu giaêiquýịt nhûông víịn naơn chung.Triïịt lyâ cuêa ngoaơi giao vùn hoaâdûơa trïn nguýn tùưc chung söịng hoađbònh Triïín khai ngoaơi giao vùn hoaâcoâ nghôa triïín khai sûơ thöng caêmhiïíu biïịt líîn nhau, taơo nïn niïìm tinvađ ăöịi thoaơi ăïí xíy dûơng cöơng sûơgiûôa ngûúđi vađ ngûúđi, giûôa caâc quöịcgia Thíu tíơp, trao ăöíi kinh nghiïơm,tri thûâc chuýn mön ăïí traânh nhûônghiïíu líìm giûôa nhûông ngûúđi chungsöịng trïn ắa phûúng, vuđng, quöịcgia, quöịc tïị, híìu tiïịn ăïịn thöng caêmvađ cöơng taâc

Genscher, möơt trong nhûông nhađngoaơi giao thađnh cöng cuêa nûúâc Ăûâccho rùìng chñnh trõ cíìn vùn hoaâ, búêi vòchñnh trõ chó tòm thíịy chñnh noâ khi noâtûơ nhíơn ra chñnh mònh lađ tiïịng noâicuêa vùn hoaâ” (1989) Quan ăiïím cuêaöng laơi cađng roô hún: “Vùn hoaâ lađ ăiïìukiïơn khöng thïí thiïịu (condition sinequa non) taơo nïn baên lai cùn cûúâccuêa chñnh trõ”

Thûơc chíịt vùn hoaâ íịy röịt cuđng lađcaâi höìn dín töơc, hay lađ lûúng tri, ăaơolyâ cuêa caê möơt dín töơc Búêi vò vùn hoaâcao nhíịt cuêa con ngûúđi giûôa loađingûúđi chñnh lađ veê ăeơp ăaơo ặâc cuêamöîi caâ nhín böơc phaât tûđ sûơ chiïmnghiïơm thađnh tím vïì diïơn muơc quöịcgia trong quaâ trònh hònh thađnh díntöơc, hođa nhõp vađ theo kõp vúâi línbang, vúâi toađn thïị giúâi trong muơcăñch cao nhíịt lađ chung söịng hoađbònh, ngûúđi ngûúđi trong ngoađi hoađhúơp haơnh phuâc

Ăùơt víịn ăïì ăaơo ặâc vùn hoaâ - mađăoâ chñnh lađ hoađ bònh - nhû lađ nïìntaêng cuêa ngoaơi giao vùn hoaâ coânghôa trúê laơi kïịt luíơn cho rùìng: “Möîi

Thïị giúâi ăaô biïịt möơt caâch

röơng raôi vïì chûô Vaơn trong

möơt khoaêng thúđi gian dađi

trûúâc cuöơc chiïịn thïị giúâi líìn thûâ

hai, noâ lađ biïíu tûúơng cuêa trñ túơ vađ

sûơ tûđ bi Vúâi möơt lõch sûê khoaêng

3000 nùm, biïíu tûúơng chûô Vaơn coâ

nguöìn göịc tûđ vùn hoaâ ÍỊn Ăöơ vađ

Phûúng Tíy cöí ăaơi

Noâ tiïu biïíu cho sûơ chuýín

ăöơng khöng ngûđng - möơt sûơ

chuýín ăöơng giöịng nhû sûơ chuýín

ăöơng cuêa cöịi xay gioâ hay cöịi xay

nûúâc Noâ quay liïn tuơc theo chiïìu

kim ăöìng höì vađ ngûúơc chiïìu kim

ăöìng höì Khi noâ quay thuíơn chiïìu

kim ăöìng höì, noâ ăaơi diïơn cho nùng

lûúơng vuô truơ, sûâc maơnh vađ trñ

thöng minh; khi noâ quay ngûúơc

chiïìu kim ăöìng höì noâ ăaơi diïơn cho

sûơ tûđ bi Noâ cuông tiïu biïíu cho sûơ

hađi hoađ cuêa vuô truơ vađ sûơ cín bùìng

Chûô "Vaơn" lađ tiïịng Phaơn vađ coânghôa lađ "díịu hiïơu tûơ thïí hiïơn"

Noâi caâch khaâc, noâ lađ möơt kñ hiïơucuêa "sûơ tûơ thûơc hiïơn", vađ díịu hiïơucuêa möơt Giaâc Giaê, hay cođn ặúơcbiïịt ăïịn nhû lađ möơt võ Phíơt Do ăoâ,caâc võ Phíơt thûúđng ặúơc mö taêtrong caâc taâc phíím nghïơ thuíơt lađmang kñ hiïơu nađy trïn ngûơc haytrïn lođng bađn tay cuêa hoơ

Chûô Vaơn (swastika) noâi chungặúơc cöng nhíơn lađ lađ sûơ kïịt húơpcuêa hai tûđ "Su" vađ "Asati" "Su" coânghôa lađ "töịt ăeơp" vađ "Asati" coânghôa lađ "töìn taơi" Theo ngûô phaâptiïịng Phaơn, khi hai tûđ ặúơc kïịthúơp, chuâng trúê thađnh Swasti Cođn

"-ka" lađ híơu töị Nïịu nhû sûơ suydiïîn cuêa chûô Vaơn nađy lađ ăuâng, thò

yâ nghôa vùn hoơc cuêa chûô ăoâ seô lađ

"haôy ăïí cho ăiïìu töịt ăeơp ặúơcthùưng thïị"

Ăöịi vúâi caâc nïìn vùn hoâa

Phíìn Lan, vađ caâc nïìn vùn hoâa baênxûâ khaâc, chûô Vaơn cuông tûđng lađ möơtbiïíu tûúơng ríịt quan troơng Noâ ăaôặúơc sûê duơng trong híìu hïịt caâclônh vûơc nghïơ thuíơt nhû dïơt vaêi,kiïịn truâc, göịm sûâ vađ taơc tûúơng.Caâc vùn hoâa Tíy Phûúng goơi noâ lađbaânh xe aânh saâng ÚÊ Trung Quöịc,noâ ặúơc biïịt ăïịn nhû lađ biïíu tûúơngchûô Vaơn Vaơn lađ tûđ ăöìng ím vúâimûúđi nghòn, möơt con söị thûúđngặúơc sûê duơng ăïí bao hađm toađn böơsûơ saâng taơo cuêa vuô truơ

Khi Adolf Hitler líịy chûô Vaơnlađm biïíu tûúơng cho mònh, hùưn hyvoơng coâ ặúơc sûâc maơnh vuô truơ cuêachûô ăoâ cho mònh Kïí tûđ ăoâ, thïị giúâihiïơn ăaơi ăaô liïn tûúêng chûô Vaơn nađyvúâi chïị ăöơ vađ hïơ tû tûúêng cuêaHitler Taơi Ăûâc, biïíu tûúơng nađyvíîn bõ coi lađ möơt sûơ só nhuơc lúân lao.Ăaô ăïịn luâc cíìn khöi phuơc laơi võ trñthûơc sûơ vađ yâ nghôa nguýn thuêy

THANH HOAĐ

LÏÎ TÏỊ XAÔ TÙƯC

Xûa nay, chuýơn cuâng tïị khöng cođn lađ chuýơn laơ, nhûng viïơc tïị Xaô Tùưc lađ möơt viïơc lúân mang tíìm quöịc gia ăaơi sûơ Vò thïị, trong viïơc cuâng tïị, caâc vua thúđi Nguýîn ăaô xïịp lïî tïị Xaô Tùưc vađo hađng “Ăaơi tûơ”, trûúâc “Trung tûơ” vađ “Quíìn tûơ”, tûâc ặâng ăíìu trong caâc viïơc tïị lïî cuêa quöịc gia.

Ăñch thín nhađ Vua lađm lïî tïị caâo trúđi ăíịt Ăoađn Ngûơ ăaơo do voi chiïịn díîn ăíìu

Lïî tam sinh göìm coâ tríu, dï, lúơn Ăađn Xaô Tùưc trong ngađy ăaơi lïî

Theo saâch “Ăaơi Nam höơi ăiïín

sûê lïơ”, vađo nùm Gia Long

thûâ 8 (1809), nhađ vua ăaô

xuöịng chó rùìng: “Tûđ nay vïì sau

ăađn Xaô Tùưc cûâ ba nùm möơt kò vua

thín ăïịn lađm lïî, líịy caâc nùm Tyâ,

Ngoơ, Maôo, Díơu lađm chuíín ” Nhû

víơy cuông ăuê thíịy lïî tïị xaô tùưc lađ

möơt lïî ríịt coâ yâ nghôa ăöịi vúâi triïìu

ằnh

Theo nhû caâch lñ giaêi cuêa ngûúđi

xûa thò “Xaô” coâ nghôa lađ ăađn thúđ

thíìn thöí ắa, “Tùưc” lađ ăađn thúđ thíìn

nguô cöịc Phađm ăaô lađ con ngûúđi

sinh ra trong ăúđi ai cuông ăïìu nhúđ

ăíịt mađ úê, nhúđ thoâc luâa ăïí ùn, cho

nïn xûa kia ngay tûđ thiïn tûê cho

ăïịn haơng thûâ dín ai níịy cuông ăïìu

coi troơng viïơc tïị thíìn Xaô Tùưc Vò

thïị danh tûđ “Xaô Tùưc” cođn hađm caâi

yâ síu xa hún ăoâ lađ chó ăíịt nûúâc vađ

dín töơc

ÚÊ Viïơt Nam, nöng nghiïơp lađ

nïìn taêng cuêa sûơ söịng, cho nïn xûa

kia khi lïn ngöi caâc vua ăïìu ríịt

chuâ troơng ăïịn viïơc phaât triïín nöng

nghiïơp Ngûúđi xûa quan niïơm

rùìng: “Phi thöí bíịt líơp, phi cöịc bíịt

thûơc, vûúng giaê dó thöí vi troơng vi

thiïn haơ cíìu phuâc baâo cöng”, coâ

nghôa lađ: “Khöng coâ ăíịt thò khöng

thïí tröìng troơt, khöng coâ nguô cöịc

thò khöng coâ caâi ùn Ngûúđi lađm vua

líịy ăíịt lađm troơng vò thiïn haơ cíìu

thíìn ăíịt cho phuâc löơc, may mùưn”

Vò thïị caâc vua nûúâc Nam khi lïn

ngöi thûúđng líơp ăađn Xaô Tùưc ăïí tïị

thíìn ăíịt vađ thíìn nguô cöịc ăïí cíìu

mong cho dín giađu nûúâc maơnh,

khñch lïơ muön dín chùm lo cíịy cađy

lađm giađu chñnh ăaâng, vađ cuông lađ

caâch ăïí thïí hiïơn caâi ặâc hiïịu sinh

cuêa nhađ vua

Bađn vïì tuơc tïị Xaô Tùưc, möîi triïìu

möîi khaâc, nhûng ăïịn triïìu

Nguýîn, triïìu ăaơi phong kiïịn cuöịi

cuđng cuêa Viïơt Nam, thò lïî tïị Xaô Tùưc

ặúơc töí chûâc quy mö vađ quy cuê

hún nhiïìu Theo sûê cuô cho biïịt,

vađo thaâng Ba, nùm Gia Long thûâ 5

(1806), nhađ vua cho xíy ăađn Xaô Tùưc

úê phña hûôu Hoađng thađnh Húị, tûâc

thuöơc ắa bađn phûúđng Thuíơn Hoađ,

thađnh phöị Húị hiïơn nay

Vïì cú baên, hùìng nùm, xuín thu

nhõ kò, lïî tïị Xaô Tùưc laơi ặúơc triïìuằnh ặâng ra töí chûâc Trûúâc khi tïịmöơt ngađy, caâc con ặúđng tûđ ĂaơiNöơi ăïịn ăađn Xaô Tùưc phaêi ặúơcqueât doơn saơch seô Trûúâc ăoâ, tûđ nhađvua cho ăïịn vùn voô baâ quan, ngûúđinađo tham dûơ vađo lïî tïị Xaô Tùưc cuôngăïìu phaêi trai giúâi chay tõnh ăïí giûômònh trong saơch

Ăïí chuíín bõ cho lïî tïị, Böơ Lïî vađNöơi vuơ ặúơc phaâi ăïịn ăađn Xaô Tùưcsûêa sang bađy biïơn ăíìy ăuê lïî víơt, ăöìthúđ vađ hûúng aân Höm chñnh lïî, haibïn ặúđng tûđ cûêa Ngoơ Mön ăïịnăađn Xaô Tùưc coâ quín lñnh vađ cúđ quaơtặâng uy nghiïm, ăeđn ăuöịc chongthíu ăïm suöịt saâng Trïn hûúngaân úê ăađn tïị ngoađi caâc thûâ nghitrûúơng vađ ăöì thúđ cuâng thûúđng thíịycođn coâ thïm lïî tam sinh göìm bacon víơt lađ tríu, dï, lúơn

Trûúâc bađn thúđ lúân, nhađ vuamònh mùơc hoađng bađo, lûng ăeo ăaingoơc thín chinh ặâng ra lađm chuê

tïị Sau lûng vua vùn voô baâ quan aâomaôo chónh tïì, hađng nguô thùỉng löịi,neât mùơt trang nghiïm kñnh cíín cuâiăíìu hađnh lïî Lïî tïị cûâ thïị diïîn ratrong bíìu khöng khñ trang nghiïmvúâi nhiïìu nghi thûâc phûâc taơpnhûng trang troơng, thađnh kñnh vöcuđng Ngay sau lïî tïị chñnh thûâc,khi vua ăaô ruât vïì Ăaơi Nöơi, dínchuâng ắa phûúng trong vuđng vađ

du khaâch thíơp phûúng seô ặúơcpheâp lïn ăađn díng hûúng cíìu chomûa thuíơn gioâ hoađ, muđa mađng böơithu, ăúđi ăúđi no íịm

Ngađy nay, chñnh quýìn Thađnhphöị Húị ăaô cho phuơc höìi lïî tïịquan troơng nađy nhùìm baêo töìn möơtvöịn vùn hoaâ quyâ cuêa dín töơc.Ăöìng thúđi qua ăoâ taơo tiïìn ăïì vađ cúsúê cho viïơc xíy dûơng höì sú di tñchĂađn Xaô Tùưc ăïí tûđ ăoâ coâ thïí tiïịn túâiviïơc ăïì xuíịt cöng nhíơn lïî tïị Xaô Tùưclađ di saên vùn hoaâ phi víơt thïí cuêanhín loaơi

AÊnh: Troơng Chñnh, Ăinh Cöng Hoan, Thanh Hođa

àöìng cuãa cha con Baá Phöí "

Tröịng ăöìng lađ cöí víơt tím linh cuêa vûúng quýìn,

cho nïn moơi hiïơn tûúơng diïîn ra coâ liïn quan ăïịn

loaơi cöí víơt nađy ăïìu ặúơc sûê saâch ghi laơi khaâ ăíìy

ăuê, song khöng thíịy noâi viïơc möơt töịp ngûúđi ặâng

“giaô” tröịng ăöìng thađnh möơt tiïịt muơc biïíu diïîn Nhûng

líu nay chuâng ta coi tröịng ăöìng lađ möơt nhaơc khñ vađ

ặa ra tiïịt muơc “giaô” tröịng ăöìng úê Lïî höơi Ăïìn Huđng,

coi ăoâ lađ tiïịt muơc truýìn thöịng cuêa vùn hoaâ dín töơc

Hoùơc nghïơ sô Baâ Phöí cođn theo “thûúng hiïơu” loaơi cöí

víơt tím linh nađy ăïí ăuâc möơt chiïịc tröịng ăöìng nhûng

ăaô ăaânh traâo húơp kim cuêa nhaơc khñ vađ ặa lïn sín

khíịu hođa tíịu vúâi ăađn nhõ, cođn húơp kim ăöìng thau cuêa

loaơi cöí víơt nađy khöng thuöơc nhaơc khñ

Trong khi ăoâ, gíìn 40 ăíìu saâch trong thû tõch cöí cuêa

Trung Quöịc ăïìu ăaô ghi cheâp nhûông hiïơn tûúơng coâ liïn

quan ăïịn tröịng ăöìng, nhûng phaêi ăïịn saâch Cûơu

Ăûúng thû (thïị kyê thûâ X CN) múâi noâi viïơc “ăaânh

tröịng” chûâ khöng coâ saâch nađo noâi viïơc töịp ngûúđi ặâng

“giaô” tröịng ăöìng caê Cođn úê Viïơt Nam thò caâc thû tõch

tiïu biïíu nhû: Viïơt ăiïơn u linh, Ăaơi Viïơt sûê kyâ toađn thû,

Lônh Nam chñch quaâi, Ăaơi Nam nhíịt thöịng chñ thò

khöng noâi viïơc biïíu diïîn tröịng ăöìng

Thû tõch cuêa ta ghi cheâp trín troơng loaơi víơt linh nađy

vađ goơi lađ Thíìn Ăöìng Cöí líơp ăïìn thúđ böịn muđa hûúng

khoâi Saâch Viïơt ăiïơn u linh cho biïịt ăïìn Thíìn Ăöìng Cöí

cuêa tónh Thanh Hoaâ toaơ laơc trïn nuâi Ăan Nï, huýơn An

Ăõnh Tûúng truýìn ăïìn úê ăíy ặúơc líơp tûđ thúđi coâ

tröịng ăöìng Ăöng Sún, cođn ăïìn thúđ Ngađi úê ặúđng Thuơy

Khú- Hađ Nöơi lađ thúđ voơng, múâi coâ tûđ thúđi ăíìu nhađ Lyâvađ ăñch thín nhađ vua ăïịn cuâng tïị

Möîi dín töơc trong xaô höơi tiïìn sûê thûúđng coâ möơt

“víơt thiïng” tûúơng trûng cho quýìn uy cuêa tuđ trûúêngvađ dín töơc: coâ töơc “víơt thiïng” lađ chiïịc “gíơy”, coâ töơc laơiduđng chiïịc “muô” (chiïịc “gíơy”- caâi “noân” cuêa ChûôĂöìng Tûê vađ Tiïn Dung- Laơc Viïơt), hoùơc coâ töơc laơi duđngmöơt thûâ vuô khñ nađo ăoâ Vúâi ngûúđi Thiïn Chuâa giaâo thò

“víơt thiïng” cao nhíịt lađ Kinh Thaânh, thûâ ăïịn lađ cíyThaânh giaâ, cođn ngûúđi Viïơt töơc thò “víơt thiïng” cao nhíịtlađ “heđm”- cođn goơi lađ Thíìn Ăöìng Cöí, thûâ ăïịn lađ íịnăöìng coâ viïìn díy Tú höìng (cuöơn thûđng) xung quanh

Vò víơy, chuâng töi coâ bađi viïịt nađy, ăïí trònh bađy laơi víịnăïì trïn nhû sau:

Tröịng ăöìng lađ dõch tûđ chûô ăöìng cöí cuêa TrungQuöịc, do tûúâng Maô Viïơn nguơy taơo ra, khi y ặa quínsang ăaânh chiïịm Giao Chó cuêa Hai Bađ Trûng líìn thûânhíịt nùm 40 - 43 sau Cöng Nguýn (Lï Maơnh Thaât).Trong cuöơc chiïịn ăíîm maâu ăoâ, Maô Viïơn ăaô bùưt trïn

300 cûđ soaâi, Laơc tûúâng cuêa cuöơc khúêi nghôa ăađy sangLinh Lùng vađ tõch thu hïịt “víơt thiïng” (tröịng ăöìng)cuêa hoơ Viïơc cûúâp “víơt thiïng” lađ ăoaơt quýìn tuđtrûúêng, cođn cöịng naơp “víơt thiïng” lađ toê lođng thuíìnphuơc (quan niïơm xûa) Ăiïìu ăoâ chûâng toê “víơt thiïng”(tröịng ăöìng) gùưn liïìn vúâi cûđ soaâi, Laơc tûúâng lađ lûơclûúơng laônh ăaơo Viïơt töơc chöịng Haân: Tröịng ăöìng biïíutûúơng cho linh höìn vađ quýìn uy cuêa tuđ trûúêng nûúâcVùn Lang - Giao Chó, lađ “víơt thiïng” hiïơu triïơu dín töơcặâng lïn chöịng ngoaơi xím

Maô Viïơn nhíơn thíịy giaâ trõ tím linh cuêa loaơi cöí víơtnađy, cho nïn y thûơc hiïơn möơt loaơt caâc biïơn phaâp nhùìmlađm míịt tñnh tím linh cuêa loaơi cöí víơt íịy Trûúâc hïịt ycíịm ngûúđi Laơc Viïơt saên xuíịt, tađng trûô “víơt thiïng”(tröịng ăöìng) Thûâ ăïịn y goơi loaơi “víơt thiïng” íịy lađăöìng cöí - möơt nhaơc khñ, ngoađi ra cođn cöí vuô cho viïơcăuâc vađ ăaânh tröịng ăöìng trong nhûông quan laơi cuêa caâcquíơn úê vuđng Lûúông Quaêng, cho nïn ngađy nay úê bïnăoâ múâi nhiïìu tröịng ăöìng vađ coâ tiïịt muơc ăaânh tröịngăöìng röm raê, hoađnh traâng ăïịn thïị Thûâ ba, khi vïìnûúâc, Maô Viïơn duđng söị tröịng ăöìng cûúâp ặúơc úê GiaoChó ăuâc ngûơa, ăùơt trûúâc cûêa ăiïơn Tuýn Ăûâc vúâi thímyâ: Loaơi “víơt thiïng” cuêa Laơc Viïơt chó nhû con ngûơa choăïị chïị Haân cûúôi

Saâch Híơu Haân thû cuêa Phaơm Viïơp (424-425) quýín

54 muơc Maô Viïơn truýơn cheâp nhû sau: “Viïơn hiïịu kyơmaô, thiïơn biïơt danh maô û Giao Chó ăùưc Laơc Viïơt ăöìngcöí, naôi truđ vi maô thûâc maô cao tam xñch nguô thöịn vi tûâxñch tûâ thöịn, hûôu chiïịu trñ Tuýn Ăûâc ăiïơn haơ dô vidanh maô thûâc ýn” - nghôa lađ: Maô Viïơn thñch cûúôingûơa, gioêi phín biïơt ngûơa töịt xíịu Öng ta líịy ặúơctröịng ăöìng Laơc Viïơt úê Giao Chó beđn ăuâc thađnh ngûơamíîu ngûơa cao 3 thûúâc 5 tíịc (khoaêng hún 1m), vođngthín ngûơa 4 thûúâc 4 tíịc (khoaêng 1,5m), vua xuöịngchiïịu ăùơt ngûơa míîu trûúâc cûêa ăiïơn Tuýn Ăûâc ăïí lađmngûơa míîu (hùỉn vuđng ăoâ) seô ýn

Tiïịp ăïịn saâch Quaêng Chíu kyâ cuêa Buđi Thõ xuíịt

hiïơn vađo khoaêng nùm 420-487 ghi laơi hiïơn tûúơng ngûúđi

Lyâ, Laôo sûê duơng tröịng ăöìng úê thïị kó thûâ III (CN), saâch

ăaô thíịt truýìn, chó cođn laơi nhûông ăoaơn díîn ăïí chuâ giaêi

cho Híơu Haân thû vađ ặúơc baêo töìn trong vùn baên Híơu

Haân thû Ăoaơn vùn ăoâ nhû sau: “Lyâ, Laôo truđ ăöìng vi

cöí duy cao ăaơi vi quyâ diïơn khoaât trûúơng dû sú thađnh

huýìn û ằnh khùưc thíìn trñ tûêu chiïu chñ ăöìng loaơi lai

giaê doanh mön hađo phuâ tûê nûô dô kim ngín vi ăaơi thoa

chíịp dô khíịu cöí khíịu caânh lûu dó chuê nhín daô”, nghôa

lađ: Ngûúđi Lyâ ngûúđi Laôo ăuâc ăöìng lađm tröịng Tröịng líịy

cao lúân lađm quyâ, mùơt tröịng röơng hún 1 trûúơng(?) Luâc

múâi ăuâc xong, treo tröịng úê sín, buöíi saâng bađy rûúơu

múđi ăöìng loaơi ăïịn Ngûúđi ăïịn ăíìy cûêa Con trai con

gaâi nhađ hađo phuâ líịy vađng baơc lađm thoa lúân, cíìm thoa

goô tröịng, goô xong ăïí thoa laơi cho nhađ chuê Ngûúđi Lyâ

ngûúđi Laôo chó cû dín phi Haân úê Quaêng Chíu, töơc danh

nađy xuíịt hiïơn trong thû tõch thúđi Tam Quöịc (thïị kyê III)

mađ nay coâ ngûúđi coi lađ töí tiïn ngûúđi Choang

Nhû víơy, chó cíìn díîn hai cûâ liïơu xuíịt hiïơn súâm

nhíịt trong thû tõch cuêa Trung Quöịc, ăaô cho ta thíịy:

Tïn goơi “ăöìng cöí” do tûúâng Maô Viïơn nhađ Haân nguơy

taơo ra tûđ ăíìu Cöng Nguýn (40- 43) - ( Híơu Haân Thû

Cûâ liïơu thûâ hai lađ ngûđúi Lyâ ngûúđi Laôo ăuâc tröịng ăöìng

xong, thò treo tröịng trûúâc sín vađ duđng thoa “ goô” vađo

tröịng ăöìng, chûâ khöng duđng duđi ăïí “ăaânh” tröịng

(Quaêng Chíu kyâ)

Coâ thïí noâi chi tiïịt cûơc kyđ quan troơng úê ăíy lađ tröịng

ăöìng múâi ăuâc xong mađ “khöng ăaânh thûê”, chó duđng

thoa “goô” vađo tröịng Ăoâ lađ hiïơn tûúơng khöng bònh

thûúđng Ngađy nay úê nhađ chuđa ăuâc chuöng xong, ngûúđi

ta lađm lïî “thûê” chuöng: trang nghiïm, cíín troơng

Chuöng ặúơc treo lïn giaâ, phuê vaêi ăoê ăùơt trûúâc sín

Thíìy chuđa dûơng Ăađn trađng hûúng khoâi kñnh caâo vúâi

ặâc Phíơt vađ thöí thíìn: díng ăuê lïî, cíìu khíịn thíịu ăaơt

thiïn ắa thöí thíìn thò múâi ặúơc “thûê” chuöng Nhûng

ngûúđi Lyâ, Laôo khi ăuâc tröịng ăöìng xong, khöng lađm lïî

“thûê tröịng” Chûâng toê viïơc ăuâc tröịng ăöìng cuêa ngûúđi

Lyâ - Laôo khöng phaêi nhùìm líịy tiïịng vang cuêa loaơi “cöí”

nađy Hùỉn lađ duđng lađm “víơt thiïng” biïíu tûúơng quýìn

uy cuêa tuđ trûúêng vađ dín töơc Möơt tñn hiïơu nûôa cho ta

thíịy viïơc ăuâc tröịng ăöìng khöng phaêi viïơc cuêa ngûúđi

bònh dín mađ cuêa bíơc vûúng quýìn Ăoâ lađ tinh thíìn cuêa

loaơi “víơt thiïng” (heđm) do töí tiïn cuêa ngûúđi Vùn Lang

- Giao Chó taơo ra vađ truýìn kyô thuíơt ăuâc “víơt thiïng”

nađy sang vuđng Lûúông Quaêng

Tûđ viïơc duđng “thoa goô vađo tröịng” trong saâch

chûa tûđng coâ Nhûng nhûông saâch nađy ăïìu chó múâi noâiviïơc ăuâc tröịng ăöìng vađ cíìm thoa “goô” vađo tröịng, chûâchûa coâ saâch nađo noâi viïơc duđng duđi “ăaânh” tröịng ăöìngcaê Phaêi ăïịn saâch Cûơu Ăûúđng thû, taâc phíím hoađnthađnh nùm 937 - 946 múâi xuíịt hiïơn viïơc ăaânh tröịngăöìng vađ coi tröịng ăöìng lađ möơt nhaơc khñ

Saâch Cûơu Ăûúđng thû ặa ra hai tû liïơu: Möơt lađ muơc

Ím nhaơc chñ ăaô ghi: Tiïịt cöí lađ tröịng ăöìng - ăuâc bùìngăöìng Möơt mùơt tröịng uâp xuöịng, ăaânh lïn mùơt trïn.Loaơi tröịng ăöìng cuêa Nam Di, Phuđ Nam, Thiïn Truâcăïìu nhû thïị Saâch Cûơu Ăûúđng thû lađ cuêa taâc giaê úêtrung ûúng, cođn trûúâc ăoâ coâ saâch ắa phûúng vúâi tiïuăïì Linh biïíu luơc dõ cuêa Lûu Tuín lađ quan laơi úê QuaêngChíu vađo khoaêng nùm 889 – 903 ghi rùìng: Nhaơc cuêangûúđi Man Di coâ tröịng ăöìng, hònh daâng nhû ýu cöí(tröịng coâ thín eo laơi) nhûng chó möơt ăíìu coâ mùơt Mùơtliïìn vúâi thín Ăuâc toađn bùìng ăöìng Thín tröịng ăíìy(nhiïìu) hònh cön truđng: caâ, hoa, coê Toađn thín ăïìu ăùơndađy hún hai phín Ăuâc ríịt gioêi “Ăaânh tröịng” tiïịngvang trong treêo khöng keâm tiïịng mai ruđa Trong thúđiTrinh Nguýn Phiïn Quöịc (Myanmar) díng nhaơc, coầịc ngoơc vađ tröịng ăöìng, múâi biïịt nhađ tuđ trûúêng NamMan ăïìu coâ tröịng ăöìng ([3])

Trong Höơi thaêo quöịc tïị, “Ím nhaơc truýìn thöịngtrong böịi caênh toađn cíìu hoaâ” taơi Hađ Nöơi (ngađy 8-9/8/2004) möơt ăaơi biïíu cuêa Myanmar trong möơt Thamluíơn ăaô díîn laơi diïìu nađy (ghi cheâp cuêa chuâng töi).Nhû víơy tûđ thïị kyê thûâ X trúê ăi – tûâc lađ sau 900 nùm– kïí tûđ khi Maô Viïơn goơi loaơi “víơt thiïng” íịy lađ “ăöìngcöí” thò thû tõch cuêa Trung Quöịc múâi chñnh thûâc goơiloaơi cöí víơt kia lađ “cöí”- möơt nhaơc khñ vađ noâi ngoa lïn:

“ăaânh tröịng ăöìng nghe tiïịng trong treêo” (saâch Lônhbiïíu luơc dõ) Nhûng thûơc chíịt ăaânh tröịng ăöìng chónghe tiïịng bõch bõch mađ thöi, nïn múâi noâi “Tiïịng trongtreêo nhû tiïịng mai ruđa” Tiïịng mai ruđa cuông bõch bõch,chûâ lađm gò coâ ím thanh trong treêo!

Chó cíìn díîn míịy cûâ liïơu ban ăíìu trong thû tõch cöícuêa Trung Quöịc ăuê thíịy: Viïơc dûơng ặâng möơt “víơtthiïng” ăïí thúđ cuâng “heđm” trong nïìn vùn hoaâ tím linhcuêa Laơc Viïơt - Giao Chó thađnh “cöí ” möơt nhaơc khñ lađ coâtûđ khi Maô Viïơn múê miïơng noâi ra (40-43 CN) nhûngphaêi 4 thïị kyê sau thò thû tõch Trung Quöịc múâi ắnhdanh chûô “cöí” bùìng Haân tûơ (trong saâch Híơu Haân thû)vađ duđng thoa ăïí “goô” vađo “cöí”, hiïơn tûúơng diïîn ra vađothïị kó thûâ III (C.N) úê ngûúđi Lyâ - Laôo (saâch Quaêng Chíukyâ) Ngoađi ra cođn phaêi qua möơt söị taâc phíím nûôa nhûTíịn thû, Tríìn thû, Tuyđ thû vađ phaêi ăïịn Cûơu Ăûúđng

“cöí” cuông thíịy ngûúơng möìm, ăïịn khi ngûúđi cíìm buât viïịt thađnh

chûô “cöí” bùìng Haân tûơ trïn giíịy, cuông thíịy run tay Búêi vò dín töơc

bõ haơi seô truýìn nöịi tûđng thïị hïơ mađ nguýìn ruêa keê xoaâ míịt möơt

hiïơn víơt trong baên sùưc vùn hoaâ tím linh cuêa hoơ Vađ ăïịn möơt thúđi

nađo ăoâ thò con chaâu cuêa töơc bõ haơi seô nghiïn cûâu, tòm ra nguöìn göịc

cuêa víơt linh íịy, líịy laơi caâi tinh thíìn tím linh ban ăíìu cuêa noâ

Viïơc nhíơn thûâc vïì tinh thíìn cuêa víơt “heđm” nađy ăaô ặúơc ngûúđi

Viïơt bùưt ăíìu thûơc hiïơn tûđ khi nûúâc nhađ giađnh laơi quýìn tûơ chuê

Thû tõch cuêa caâc triïìu ăaơi nûúâc Ăaơi Viïơt ăïìu ghi cheâp trín troơng

loaơi “víơt thiïng” lađ “heđm” nađy vađ goơi lađ Thíìn Ăöìng Cöí, líơp miïịu

thúđ, ăñch thín nhađ vua ăïịn cuâng tïị nhû ăïìn Thíìn Ăöìng Cöí Hađ

Nöơi Cođn nïịu lađ “tröịng” - möơt nhaơc khñ - thò khöng thïí diïîn ra

hiïơn tûúơng trïn Ngoađi ra, trong dín gian, ngûúđi lađng Ngoơc Luô,

huýơn Bònh Luơc, tónh Hađ Nam khi ăađo ặúơc cöí víơt nađy (1893) nay

goơi lađ “tröịng” Ngoơc Luô, hoơ ặa vađo thúđ trong ằnh lađng, maôi vïì

sau múâi ặúơc ặa vïì trûng bađy úê Trûúđng Viïîn Ăöng baâc cöí, nay

lađ Baêo tađng lõch sûê Trung ûúng úê Hađ Nöơi

Viïơc trín troơng, tön thúđ loaơi víơt “heđm” nađy ặúơc thïí hiïơn úê

chöî: tûđ dín gian ăïịn vûúng quýìn vađ thû tõch baâc hoơc ăïìu khöng

núi nađo noâi ăïịn hiïơn tûúơng “ăaânh tröịng ăöìng” - ngûúđi ta coi caâch

ăaânh tröịng ăöìng nhû ăiïìu kiïng deđ, cíịm kyơ - “huây”

Phaêi chùng, tûđ ăoâ “víơt thiïng” nađy ặúơc phaât taân hoùơc chuýín

míîu sang ăuâc úê caâc nûúâc Ăöng Nam AÂ cöí, ăïí thúđ cuâng vađ “íịn tñn”

cuêa caâc Tuđ trûúêng ặúng thúđi cuêa caâc vuđng ăoâ Ăiïìu nađy cuông

ặúơc caâc hoơc giaê tûđng ăïì cíơp ăïịn

Ph Hïgú (P.Heger) ngûúđi AÂo vúâi saâch Nhûông tröịng kim khñ úê

Ăöng Nam AÂ (1902) ăaô phín tröịng ăöìng lađm 4 loaơi, kyâ hiïơu I, II,

III, IV Öng lađ ngûúđi ăíìu tiïn coi tröịng ăöìng loaơi I xuíịt xûâ úê miïìn

Bùưc Viïơt Nam, cho nïn öng ăaô líịy hoa vùn cuêa tröịng ăöìng loaơi

nađy (tröịng Söng Ăađ) lađm tiïu chñ ăïí so saânh vúâi hoa vùn caâc loaơi

tröịng ăöìng úê vuđng Ăöng Nam AÂ cöí (khi ăoâ tröịng Ngoơc Luô chûa

ặa vïì Hađ Nöơi)

Hoùơc saâch Lõch sûê nghiïn cûâu tröịng ăöìng úê chíu Íu cuêa L

Bezacier phíìn múê ăíìu ăaô ghi: Nùm 1715 nhađ du lõch ngûúđi Ăûâc Se

Vil cho biïịt: úê ăaêo Lu-ang (möơt ăaêo nhoê nùìm giûôa Timor) vađ

Timor La uât (Timor La ut) coâ möơt "caâi chuöng thíìn kò", thíơt ra lađ

möơt caâi tröịng bùìng ăöìng thau Víơt linh thúđ cuâng cuêa dín ắa

phûúng

Cođn H Loofs - Wissowa ngûúđi Australia vúâi thuýịt “Biïíu

chûúng vûúng quýìn” (reqalia) thò tröịng ăöìng lađ víơt tûúơng trûng

cho quýìn lûơc húơp phaâp Öng cho rùìng coâ möơt quýìn uy tön giaâo

töìn taơi úê Bùưc Viïơt Nam trong thúđi cöí, tûúng tûơ vúâi quýìn uy cuêa

Giaâo hoađng úê phûúng Tíy Theo öng, caâc tuđ trûúêng böơ laơc úê nhiïìu

núi cuêa vuđng Ăöng Nam AÂ ăaô cûê sûâ böơ ăïịn Bùưc Viïơt Nam ăïí xin

cíịp caâc tröịng ăöìng, mađ vúâi chuâng, hoơ ặúơc lađm Vua húơp phaâp

Ăoâ lađ nhûông yâ kiïịn cíìn thiïịt cho giúâi khoa hoơc Viïơt Nam trong

nghiïn cûâu vïì Thíìn Ăöìng Cöí

Nhađ khaêo cöí hoơc Hađ Vùn Tíịn viïịt: Ăi tòm cöơi nguöìn cuêa kô

thuíơt vađ nghïơ thuíơt cuêa tröịng ăöìng khöng phaêi chó lađ ăïí baêo vïơ

niïìm tûơ hađo cuêa qú hûúng tröịng ăöìng, mađ cođn ăïí baâc boê nhûông

luíơn thuýịt muöịn tòm nguöìn göịc tröịng ăöìng cuông nhû nïìn vùn

minh Ăöng Sún ngoađi biïn giúâi Viïơt Nam Qua ăíy, baâc boê nhûông

yâ kiïịn cho rùìng Thíìn Ăöìng Cöí lađ möơt nhaơc khñ, vađ duđng loaơi cöí

víơt tím linh nađy ăïí biïíu diïîn trïn sín khíịu nhû tiïịt muơc “giaô”

tröịng ăöìng úê lïî höơi Ăïìn Huđng

NGUÝÎN HOA

Ăíịt vađ töí quöịc

Khöng chó coâ Caânh cođ, caânh vaơc lùơn löơi Khoâi trùưng vúđn bay maâi raơ Tiïịng saâo diïìu chúi vúi

Cođn höìn bao ăúđi, xûúng, thõt, maâu, möì höi Ngûúđi vïì ăíịt

Ăíịt Coâ mùưt Anh aânh nhòn Linh thiïng Khöng chia cùưt Khöng baân mua Ăíịt - Töí quöịc!

Caêm hûâng vïì tranh Lyâ Öng voơng nguýơt

Em Víìng trùng rùìm Toêa thúm muđi thñnh Ruê rï

Khiïịn anh Ngúô Ngû Öng Húâp nguýơt ùn thïì

Ùn thïì

Síịm núê

Anh Síịm núê Thaâng ba Em Tröí cúđ Hoa luâa!

LAĐNG VAƠC - MÖƠT COÔI TÍM LINH

Qua 9 líìn töí chûâc, Lïî höơi lađng Vaơc ăaô chñnh thûâc trúê thađnh möơt Lïî höơi truýìn thöịng höơi ăuê nhûông ýịu töị tím linh, nhûông sùưc mađu vùn hoaâ trong ăúđi söịng cuêa ăöìng bađo caâc dín töơc miïìn ăíịt Phuê Quyđ - tíy bùưc Nghïơ An Ăíy lađ möơt lïî höơi ặúơc töí chûâc ngay taơi khu Di chó khaêo cöí Lađng Vaơc, ặúơc Böơ VHTT (cuô) cöng nhíơn vađ cíịp bùìng Di chó khaêo cöí Quöịc gia nùm 1999 - thuöơc xaô Nghôa Hoađ, caâch trung tím thõ xaô Thaâi Hoađ (Nghïơ An) trïn 4 Km vïì phña Nam.

Bađi, aênh: LÏ BAÂ LIÏÎU

Nùìm trong thïị ăíịt thiïng, ba mùơt tûơa lûng vađo

nuâi hiïím, phña Tíy hûúâng ra dođng söng

Hiïịu höơi ăuê khñ ím dûúng Ngađn nùm

trûúâc, núi ăíy ăaô hònh thađnh möơt lađng ngûúđi Viïơt cöí

phaât triïín cûơc thõnh trong quaâ trònh múê coôi cuêa cha

öng.Traêi qua bao biïịn ăöơng lõch sûê, thúđi gian lađm xoâi

mođn ăïí lađng Vaơc díìn díìn chòm trong qún laông Tíịt

caê ăïìu lùơng chòm trong lođng ăíịt, chó cođn nhûông

truýìn thuýịt, nhûông huýìn thoaơi vïì möơt lađng Vaơc

cöí, vïì chiïịc Vaơc 18 quai, vïì möơt ăaơo quín ăöìn truâ

cuêa möơt Laơc tûúâng tûđ thûúê Huđng Vûúng trong quaâ

trònh múê coôi ăöìn truâ taơi vuđng ăíịt thiïng nađy Baêng

laêng trong mađn sûúng huýìn thoaơi, cho ăïịn möơt

ngađy thaâng Tû nùm 1972, ríịt ngíîu nhiïn khi hađng

ngađn caân böơ ăoađn viïn thanh niïn huýơn Nghôa Ăađn

ra quín lađm cöng trònh thuyê lúơi ăùưp ăíơp Ăaơi Vaơn líịy

nûúâc tûúâi cho vuđng ăíịt phña nam huýơn ăaô phaât hiïơn

chiïịc tröịng ăöìng lađng Vaơc ăíìu tiïn, ăïí tûđ ăoâ bùưt ăíìu

giúê laơi nhûông trang sûê cuêa lađng Vaơc möơt thúđi, möơt

thûúê xa xûa díịu íịn cuêa quaâ trònh múê mang búđ coôicuêa cha öng tûđ thûúê Huđng Vûúng dûơng nûúâc Cuôngtûđ ăoâ, qua nùm líìn khai quíơt (1972-1973-1980-1990vađ 1991) vúâi quy mö cíịp Quöịc gia vúâi sûơ tham giacuêa caâc chuýn gia khaêo cöí trong vađ ngoađi nûúâc,trong ăoâ coâ 5 nhađ khaêo cöí Nhíơt Baên vađo nùm 1990,1991- trïn töíng diïơn tñch 1.438 m2 ăaô phaât hiïơn ặúơc1.228 hiïơn víơt coâ giaâ trõ, trong ăoâ coâ 665 hiïơn víơtbùìng ăöìng thuöơc Vùn hoaâ Ăöng Sún Khöng chónhûông chiïịc tröịng ăöìng Hï-gen loaơi I thuöơc nïìn vùnhoaâ Ăöng Sún - linh khñ quöịc gia - vađo hađng ăeơp nhíịttrong söị nhûông tröịng ăöìng ặúơc phaât hiïơn úê ViïơtNam, nhûông hiïơn víơt bùìng ăöìng nhû lûúôi ròu, daogùm, muôi tïn ăïịn nhûông miïịng höơ tím giaâp,nhûông bao tay bùìng ăöìng caâc voô tûúâng thúđi xûa víînduđng, ặúơc tòm thíịy trong nhûông ngöi möơ taâng úê ăíycuông ăuê cú súê ăïí chûâng minh cho sûơ coâ mùơt vađ töìntaơi cuêa cû dín Viïơt cöí vađ nhûông ngûúđi lñnh chiïịn thúđicaâc Vua Huđng trïn úê miïìn tíy xûâ Nghïơ xûa

Lïî rûúâc tröịng ăöìng vađ caâc linh víơt lađng Vaơc (Lïî höơi nùm 2008)

Theo caâc bíơc cao niïn taơi ăíy kïí laơi: Thûúê xa xûa,

vuđng ăíịt nađy coâ möơt ăaơo quín cuêa Vua Huđng do möơt

Laơc tûúâng tröng coi Ngoađi viïơc gòn giûô búđ coôi ăíịt Viïơt,

nhûông chiïịn binh nađy cođn daơy cû dín lađng Vaơc canh

taâc luâa nûúâc, lađm cöng viïơc tùìm tang, daơy nghïì thuê

cöng ăan laât, ăuâc ăöìng vúâi nhûông kyô thuíơt cao biïíu

hiïơn nïìn vùn minh thúđi Íu Laơc Thûúê íịy, lađng Vaơc cûơc

thõnh Möịi quan hïơ giûôa cû dín vúâi quan binh ăöìn truâ

hïịt sûâc míơt thiïịt Khi thanh bònh,binh lñnh cuđng cû

dín cuđng nhau cíịy haâi trïn ăöìng ruöơng, luâc coâ giùơc,

dín lađng vađ nhûông ngûúđi lñnh chiïịn laơi cuđng saât caânh

bïn nhau Sau nhûông tríơn chiïịn thùưng lúơi, hay vađo dõp

höơi muđa lïî tïịt dín lađng laơi goâp gaơo thoâc lúơn gađ ăïí

chung vui Ăïí ăun níịu thûâc ùn cho caê lađng vađ quan

binh, ngûúđi ta phaêi duđng ăïịn chiïịc vaơc khöíng löì 18

quai múâi ăuê.Nhûông dõp nhû thïị, caê vuđng ăíịt röơng lúân

ngađy ăïm nhöơn nhõp ím vang tiïịng tríìm huđng tröịng

ăöìng xen tiïịng chiïng cöìng

Nùm 1999, tûđ nhûông giaâ trõ ăñch thûơc qua nhûông

hiïơn víơt ặúơc tòm thíịy, khu Di chó khaêo cöí lađng Vaơc

ặúơc Böơ VHTT (cuô) cöng nhíơn vađ cíịp bùìng Di chó khaêo

cöí cíịp Quöịc gia, vađ cuông tûđ ăoâ hònh thađnh Lïî höơi Lađng

Vaơc ăïí ăöìng bađo caâc dín töơc trong vuđng coâ dõp tòm vïì

coôi tím linh, nhúâ vïì möơt thúđi möơt thuúê Huđng Vûúng

dûơng nûúâc Lïî höơi lađng Vaơc hađng nùm chñnh thûâc ặúơc

töí chûâc vađo caâc ngađy Möìng 7, Möìng Taâm vađ Möìng 9

thaâng Hai-trûúâc Giöî töí Huđng Vûúng möơt thaâng.Vúâi

lõch trònh Lïî höơi, tûđ trong síu xa ngûúđi dín núi ăíy víîn

tím nguýơn röìi ăíy Lïî höơi Lađng Vaơc seô trúê thađnh möơt

Lïî höơi vïì vúâi cöơi nguöìn cuêa ăöìng bađo miïìn tíy Nghïơ

An Trong caâc kyđ lïî höơi, ngoađi nhûông nghi lïî tím linh,

nhûông höơi thi vùn hoaâ thïí thao nùm nađo cuông khöng

thïí thiïịu caâc cuöơc thi tòm hiïíu vïì ăíịt nûúâc - con ngûúđi

qú hûúng vúâi sûơ tham gia ríịt ăíìy ăuê vađ nhiïơt tònh cuêa

caâc nam thanh nûô tuâ ăïịn tûđ 32 xaô, thõ tríịn trong huýơn

Caâc trođ chúi, cuöơc thi thïí thao dín gian truýìn thöịng

thûúơng voô nhû thi keâo co, thi bùưn noê, thi ăíịu víơt dín

töơc nhûông buöíi giao lûu vùn hoaâ vùn nghïơ vúâi nhûông

lađn ăiïơu dín ca dín vuô mang ăíơm baên sùưc vùn hoaâ dín

töơc Ăùơc biïơt trong lïî höơi hađng nùm cođn coâ Liïn hoancöìng chiïng vúâi nhûông vuô ăiïơu ăùơc trûng cuêa tûđng díntöơc thïí hiïơn qua nhûông giađn cöìng chiïng dín töơc Thaâi,dín töơc Thöí - nhûông dín töơc anh em chiïịm söị ăönghiïơn ăang chung söịng ăoađn kïịt trïn vuđng ăíịt PhuêQuyđ- thûơc sûơ ặa laơi khöng khñ hađo huđng söi nöíi suöịttrong nhûông ngađy diïîn ra lïî höơi

Lïî höơi lađng Vaơc nùm 2009 (líìn thûâ 10) ặúơc töí chûâctrong caâc ngađy tûđ 7 - 9 thaâng Hai ím lõch Ăíy lađ nùmăíìu tiïn thõ xaô Thaâi Hoađ töí chûâc kïí tûđ ngađy chia taâchvađ thađnh líơp thõ xaô trïn cú súê huýơn Nghôa Ăađn cuô Tûđkhi hònh thađnh vađ ặa Lïî höơi lađng Vaơc vađo sinh hoaơtăúđi söịng vùn hoaâ cuêa ngûúđi dín vuđng ăíịt Phuê Quyđcho ăïịn nay, möîi nùm lađ möơt dõp ăïí Lïî höơi thïm hoađnthiïơn xûâng vúâi tíìm voâc cuêa vuđng ăíịt ặúơc xem lađ miïìnăíịt cöí taơi khu vûơc miïìn nuâi tíy bùưc Nghïơ An

Cuöịi nùm 2006, bùìng nguöìn vöịn ngín saâch nhađnûúâc 1,2 tyê, chñnh quýìn súê taơi ăaô tiïịn hađnh xíy dûơngĂïìn lađng Vaơc ăïí lađm núi thúđ cuông vađ tiïịn hađnh caâcnghi lïî tím linh trong caâc kyđ lïî höơi Ngöi ăïìn coâ thiïịtkïị 3 gian lúơp ngoâi ím dûúng coâ diïơn tñch sûê duơng 154m2 cuđng vúâi toađn böơ trang bõ nöơi thíịt dađnh cho nhûôngnghi lïî thúđ cuâng theo tíơp quaân, sín ăïìn, cöíng Tamquan trong khuön viïn 1000 m2 taơi võ trñ phaât hiïơnchiïịc tröịng ăöìng lađng Vaơc ăíìu tiïn vađo thaâng Tû nùm

1972 Cuöịi nùm 2007, cöng trònh ăaô cú baên hoađn thađnhvađ chñnh thûâc ặúơc ặa vađo sûê duơng trong lïî höơi líìnthûâ 9 Gian giûôa cuêa Ăïìn lađ aân thû thúđ caâc Vua Huđng

vúâi bûâc hoađnh phi khùưc nöíi böịn chûô ăaơi tûơ Vaơn cöí anh

linh bùìng chûô haân, hai bïn lađ khaâm thúđ caâc bíơc tiïìn

nhín coâ cöng khai phaâ vađ hònh thađnh lađng Vaơc vúâi ăöi

cíu ăöịi chûô haân: ÛÂc viïn cöng ặâc tuđng sún aân/Vaơn cöí

luín cao tiïơp linh tûđ Ngoađi ra cođn coâ möơt söị cíu ăöịi coâ

nöơi dung nhúâ ún vađ ca ngúơi cöng ặâc cuêa caâc bíơc tiïìnnhín ặúơc ăùơt trang troơng ăïìn thúđ

Thaâng Hai laơi vïì, sau nhûông ngađy giaâ laơnh, sùưcxuín laơi bûđng saâng trong nùưng súâm Trïn caâc neêoặúđng qú vuđng ăíịt ăoê Bazan miïìn tíy, moơi ngûúđi laơinaâo nûâc cuđng nhau trííy höơi lađng Vaơc

Sín Ăïìn lađng Vaơc trûúâc giúđ Caâo ýịt (Lïî höơi 2008) Vuô ăiïơu cöìng chiïng (trong Lïî höơi lađng Vaơc)

Theo truýìn thuýịt, tuơc thúđ caâ

öng cuêa ngû dín nûúâc ta coâ

ăíu tûđ ăúđi xûêa ăúđi xûa líơn, höìi

trûúâc thúđi Gia Long, caâ öng chûa coâ

chûâc tûúâc, luâc ăoâ ngû phuê cođn goơi lađ

thíìn Nam Haêi Möîi khi ra khúi gùơp

soâng to, gioâ lúân, ghe sùưp chòm, ngû

phuê heđ nhau goơi lúân : "Thíìn Nam Haêi

cûâu töi vúâi !" Tûâc thò thíìn trûđng lïn kï

lûng ăúô lûúđn ghe löơi möơt maơch ặa

nghe vö búđ Theo híìu thíìn coâ cùơp caâ

ăao, cùơp caâ ăao níìy ngoađi viïơc baêo

vïơ thíìn cođn coâ quýìn xûê tûê nïịu thíìn

lađm khöng trođn böín phíơn Thñ duơ nhû

coâ tiïịng ngû dín kïu cûâu, thíìn chíơm

trïî ăïí ghe chòm, ngûúđi chïịt, líơp tûâc

cùơp caâ ăao day ngang cheâm möîi con

möơt ăao thò thíìn seô bõ ặât lòa ra ba

khuâc

Luâc chuâa Nguýîn bõ quín Tíy

Sún rûúơt chaơy ra biïín, bíịt ngúđ gùơp

baôo, thuýìn sùưp ăùưm, ăaâm quín sô heđ

nhau kïu cûâu, thíìn liïìn chaơy túâi ăúô

thuýìn röìng ặa vö hođn Sún Raâi, nhúđ

ăoâ mađ vua thoaât naơn Sau níìy khöi

phuơc ặúơc giang sún, vua nhúâ ún

phong cho thíìn chûâc Nam Haêi Tûúâng

Quín (Cuđng luâc vua cuông phong cho

loađi raâi trùưng úê hođn Sún Raâi lađ Lang

Laơi Ðaơi Tûúâng Quín)

Nhûông lùng tíím khaâc ăïìu coâ ngađy

thöịng nhûât ăïí cuâng giöî hađng nùm,

nhûng lùng öng Nam Haêi thò khöng,

cho túâi nghi thûâc lïî baâi cuông khaâc

nhau Chöî nađo coâ caâ öng luơy chöî ăoâcoâ lùng Ngûúđi ta líịy ngađy caâ öng luơyăíìu tiïn lađm giöî, ngađy ăoâ ặúơc goơi lađngađy nghinh öng Nhûông vuđng venbiïín nûúâc ta coâ ríịt nhiïìu lùng öngNam Haêi, nhûng ngađy nghinh öngkhöng truđng nhau lađ víơy

Ngûúđi nađo gùơp öng luơy ăíìu tiïnphaêi nhíơn lađm con trûúêng vađ chõutang ba nùm Theo dõ ăoan, trong thúđigian chõu tang ngûúđi con trûúêng phaêichõu ngheđo khöí, sau ăoâ múâi cíịt lïnặúơc

Buöíi saâng thaâng hai nùm 1948,öng Tû Ðaơo ăi keâo lûúâi ruđng ngoađibaôi, thíịy öng luơy nùìm trïn baôi buđn,öng Tû súơ bõ ngheđo nïn boê con nûúâclûúâi höm ăoâ mađ tröịn vïì xoâm Sau ăoâcoâ öng ăííy ruöịc, gùơp öng níìy khöngsúơ ngheđo nïn nhíơn lađm con trûúêng röìitrúê vïì xoâm kïu bađ con ra thónh öng

vö Thónh, coâ nghôa lađ bađy nhang ăeđn,líơp bađn hûúng aân ăem chöî öng luơyvaâi laơy Xong cöơt ăuöi, xoê mang öngbuöơt vö laâi ghe keâo Bađ con hò huơc caêbuöíi nhûng “thónh” öng khöng chõu ra

Coâ möơt ngûúđi ăi baơn cho öng Tû noâilaơi, chñnh öng Tû múâi lađ ngûúđi thíịyöng luơy ăíìu tiïn Bađ con vúô leô ra, bencho ngûúđi vö xoâm bùưt öng Tû ra lađmlïî chõu tang vađ nhíơn lađm con trûúêng,coâ nhû víơy öng múâi chõu cho thónh vïì

Ðem öng vö ăíìu xoâm, ngûúđi taăađo möơt caâi híìm röìi boê öng xuöịng

Trong thúđi gian níìy, bađ con trong xoâmlûúâi cuđng nhau ăöịn cöơt, xeê laâ cíịt lùng.Chúđ ăïịn khi öng sònh, raô hïịt thõt, múâihöịt cöịt boê vö möơt chiïịc quaâch vađ líơpbađn ăïí lïn thúđ Ngađy gùơp öng luơy lađngađy mûúđi saâu thaâng hai nùm 1948.Dín trong xoâm líịy ngađy ăoâ lađm lïînghinh öng hađng nùm Vïì sau coâthïm hai öng luơy nûôa, thađnh ra söngÖng Ðöịc vađm túâi nùm baêy mûúi taâmcoâ ba öng, hađi cöịt ặúơc ặơng riïng baquaâch

Höìi ăoâ dín cû cođn ñt vađ ngheđo nïncíịt lùng lúơp maâi, dûđng vaâch bùìng laâdûđa nûúâc, cöơt bùìng cíy ặúâc, nùìm tú

hú bïn vađm Möîi nùm túâi muđa gioânam mûa to gioâ lúân, lùng thûúđng bõtöịc noâc, bađ con trong xoâm phaêi xuâmnhau sûêa sang laơi, Sau níìy dín cû tuơvïì ăöng, söng Ðöịc vađm trúê nïn thõnhvûúơng, bađ con bađn nhau líơp thađnh höơilùng Trong höơi göìm coâ höơi trûúêng, höơiphoâ, ban tađi chaânh, ban íím thûơc, bantiïịp tín Ngoađi ra cođn coâ ăöơi lín, vađmûúđi hai ngûúđi khiïng nhađ giađng Höơicođn nuöi möơt öng giađ ăïí giûô lùng, öngíịy ặúơc goơi lađ öng Tûđ Lùng

Ngoađi lïî löơc hađng nùm ra, höơi lùngcuông lađm ặúơc nhûông viïơc tûđ thiïơncho bađ con trong xoâm Nhađ nađo coâăaâm ma, ăaâm cûúâi, coâ thïí ra lùngmûúơn cheân, ăuôa, bađn ghïị Ðaâm manađo sang troơng coâ thïí mûúơn luön nhađgiađng (luâc níìy mûúđi hai ngûúđi khiïng

NGAĐY NGHINH ÖNG BÏN VAĐM SÖNG ÖNG ĂÖỊC

NGUÝÎN LÏ HÖÌNG HÛNG

Söng Öng Ðöịc vađm, giûôa thaâng hai ím lõch, trïn con ặúđng díîn ra lùng öng Nam Haêi, nhiïìu

ngûúđi ùn bíơn chónh tïì, naâch bûng, tay xaâch, ăíìu ăöơi nhûông mím baânh, mím xöi, mím trađ, mím

traâi cíy coâ phuê giíịy kiïịng mađu ăoê, mím ăíìu heo boơc múô sa Coâ ngûúđi xaâch tođn ten cùơp gađ, cùơp

võt, naâch keơp chai rûúơu ăïị cođn ăíìy Thíịy caênh níìy cuông ăuê biïịt nùm vûđa qua muđa biïín truâng,

víơy ngađy nghinh öng chùưc chùưn seô linh ằnh

ăöơi lín, muâa giuâp vui, lín ùn ặúơc bao

nhiïu tiïìn ăïìu ăem vïì cho höơi Ðoađn

lín níìy do öng Tûđ Lùng huíịn luýơn,

nhúđ öng coâ voô Thiïịu Lím truýìn laơi

cho caâc anh trong ăöơi nïn con lín

ặúơc mang ríu baơc Ðùơc biïơt ăoađn

lín níìy, ngoađi lín, ắa ra cođn coâ thïm

öng Tïì muâa thiïịc baêng díîn ăíìu

Sau nùm 1968, lùng öng ặúơc dúđi

vö ăíìu khu hai ven rûđng, mùưm Bíy

giúđ lùng ặúơc xíy laơi thađnh hònh chûô

nhûơt, maâi xiïn lúơp tön, vaâch xíy búđ

tûúđng, tö vöi vađng nhúơt, chín tûúđng

viïìn mađu ăoê Phña sau lađ möơt chaâi

röơng lúơp thiïịc, vaâch laâ lađm nhađ bïịp

Trong bïịp coâ hai chaêo ăuơng ăùơt trïn

chiïịc lođ ặúơc ăùưp bùìng ăíịt, bïn caơnh

lađ buöìng chûâa nöìi niïu, cheân, ăuôa

Phña sau nhađ bïịp lađ möơt sađn laông de

ra meâ raơch, lađ chöî caơo heo, nhöí löng

gađ, löng võt vađ rûêa cheân ăuôa Phña

trûúâc möơt khoaêng sín röơng coâ cöơt cúđ

cao, núi ăíy líu líu míịy anh trong

ăoađn lín ngûâa nghïì coâ thïí xaâch lín

ra dúơt Trong lùng ặúơc ngùn ra lađm

hai gian : möơt bïn thúđ öng, möơt bïn

lađm phođng khaâch coâ xïịp ba daôy bađn,

goâc trong coâ míịy böơ vaân ngûơa loât liïìn

nhau, dađnh riïng cho míịy bađ ngöìi

uöịng trađ, ùn tríìu, taân gíîu

Bïn gian thúđ Öng, trïn bađn thúđ coâ

ba caâi quaâch mađu ăoê ặơng cöịt ba

Öng Öng luơy ăíìu tiïn ăïí chñnh giûôa

kï lïn húi cao möơt chuât, cođn hai öng

luơy sau níìy ăïí hai bïn taê hûôu Sau ba

caâi quaâch, trïn vaâch tûúđng coâ hađng

chûô ăoê ăïì NAM HAÊI TÛÚÂNG QUÍN

Trûúâc ba caâi quaâch coâ möơt lû hûúng

lúân Caơnh bïn traâi ăùơt möơt bađn thúđ thúđ

nhûông oan höìn ngûúđi chïịt vò nghïì

biïín Phña ngoađi coâ hai tíịm mađn mađu

vađng viïìn ren kim tuýịn Ngađy thûúđng

mađn ặúơc phuê xuöịng, ngađy lïî ặúơc

veân lïn ăïí löơ roô hai cùơp ăao cuêa caâ

ăao dađi gíìn hai thûúâc vùưt cheâo nhau,

phña trûúâc bađn thúđ lađ möơt khoaêng

tröịng ăïí hađnh lïî

Lïî nghinh öng ặúơc cûê hađnh luâc

hûđng ăöng, vò hoơ phaêi ặa öng vïì biïín

tûđ saâng cho túâi chiïìu töịi múâi trúê vö

Saâng súâm, chiïịc nhađ giađng ăaô raâp

sùĩn ăïí trûúâc sín cúđ Nhûông ngûúđi

theo nghinh öng ặúơc phuơc vuơ cúm

nûúâc trûúâc Nhoâm khiïng nhađ giađng

bíơn ăöìng phuơc, aâo quíìn ăen viïìn ren

mađu vađng Ðöơi lín cuông sùĩn sađng ăíìy

Giúđ hađnh lïî thò phaêi chúđ míịy öng coigiúđ töịt quýịt ắnh, nhûng bùưt buöơcphaêi ban saâng múâi kõp

Túâi giúđ nghinh Öng, trûúâc bađn thúđ,nhoâm khiïng nhađ giađng ặâng xïịphađng hai bïn taê hûôu, day mùơt lïn bađnthúđ Phña trïn, trûúâc bađn thúđ, coâ saâuöng bíơn lïî phuơc mađu vađng, ăíìu ăöơimaôo caânh chuöìn Baâc Tû Ðaơo vúâi tûcaâch con trai trûúêng bíơn aâo dađi khùnăoâng mađu ăen, ăi ra laơy trûúâc, xongöng bûúâc vö ặâng möơt bïn Sau ăoâ,saâu öng bíơn lïî phuơc bûúâc ra ặângtrûúâc bađn thúđ vođng tay ngang traân

Tiïịp theo, nhoâm khiïng nhađ giađngbûúâc ra xïịp hađng tû cuông vođng tayngang traân Möơt trong saâu öng bíơn lïîphuơc bûúâc túâi trûúâc bađn thúđ ăoơc möơtbađi vùn chiïu höìn :

Höìn húôi höìn húôi Xa cíy xa cöịi,

xa cöơi xa nhađnh, cuöịi baôi ăíìu gađnh,huđm tha síịu bùưt, chïịt vò thùưc ngùơt,manh aâo cheân cúm, U-Minh ăoê lođm,rûđng trađm xanh biïịc, ta thûúng ta tiïịc,líơp ăađn giaêi oan ú höìn húôi höìnhúôi ú ú Baâi !

Tíịt caê moơi ngûúđi úê phña sau ăïìuxuöịng göịi, moơp saât ăíịt laơy möơt laơy

Túâi khi nghe tiïịng 'hûng' múâi cho haitay lïn göịi, ặâng díơy Tiïịp tuơc 'hûngbaâi, baâi hûng' möơt chùơp, tíịt caê daơt rahai bïn taê hûôu, ặâng y nhû cuô Liïìntheo ăoâ tröịng chiïng nöíi lïn, Tïì Thiïnquíy thiïịt baêng vuđ vuđ díîn ăíìu lín,ắa tûđ ngoađi muâa vö, túâi trûúâc bađn thúđÖng laơy ba ly röìi quay ăíìu trúê rangoađi muâa cíìm chûđng, ăúơi ăaâmkhiïng nhađ giađng lïn bađn thúđ chianhau böịn ngûúđi möơt quaâch cöịt Öng,khiïng ra ăïí lïn nhađ giađng Díîn ăíìulađ ăoađn lín, kïị tiïịp lađ con trai trûúêngcuêa öng bûng lû hûúng, sau ăoâ lađ saâuöng bíơn lïî phuơc tiïịp theo giađng Phñasau choât cođn coâ möơt ăaâm ngûúđi ăitheo höơ töịng Tiïịng chiïng, tiïịngtröịng ruđm beng, caê ăoađn ăi doơc theoxoâm, ra túâi búđ söng, coâ hai chiïịc ghelúân nöí maây chúđ sùĩn Möơt chiïịc chúêcöịt Öng, möơt chiïịc chúê ăoađn lín Saukhi nhûông ngûúđi theo ặa xuöịng ghexong hïịt, ghe bùưt ăíìu taâch bïịn trûơcchó ra vađm Ghe chúê ăoađn lín chaơytrûúâc, ghe chúê cöịt öng theo sau

Chiïng tröịng cûâ tiïịp tuơc luđng tuđngxeđng Luâc níìy ăoađn lín cođn sungsûâc lùưm, ngûúđi thay phiïn nhau muâa,

baêng vuđ vuđ

Mùơc díìu nhûông ngađy níìy gioâ töịt,biïín ïm ríịt tiïơn cho ghe lûúâi ra khúi,nhûng chaânh ngađy nghinh Öng, ngûdín trong vuđng phaêi cho ghe ăíơu laơimöơt ngađy ăïí tiïîn ặa öng vïì biïín.Ghe ặúơc nöí maây trûơc sùĩn trong búđ,chúđ cho ăoađn ghe chúê Öng ra rúâi giûôasöng, heđ nhau möơt lûúơt öì aơt taâch bïịnnöịi ăuöi ghe nhinh öng Ghe nađosiïng thò chaơy ặa öng suöịt buöíi, lađmbiïịng ặa ra khoêi vađm röìi quay trúê vö.Ðoađn ghe nghinh öng chaơy rahûúâng tíy, khoêi hođn Chuöịi, chaơy doơcxuöịng hûúâng nam, vođng trúê lïnhûúâng bùưc, vö hođn Ðaâ Baơc thò trúđi ăaôxïị chiïìu Ngađy trûúâc nghe noâi ngûúđi

ta chaơy túâi khi nađo thíịy Öng voơi ( tûâclađ thíịy caâ öng trûđng lïn phung nûúâc)múâi chõu cho ghe trúê vïì Bíy giúđ maâymoâc nhiïìu quaâ, Öng súơ, khöng daâmtrûđng lïn nûôa nïn múâi chaơy vö vađo luâctrúđi chiïìu

Chiïìu xuöịng, ăoađn ghe cuông vûđavïì bïịn Nhûông ngûúđi theo ặa ăaâmchó coâ ngöìi nïn khöng thíịm mïơt Duycoâ ăoađn lín, thay phiïn nhau muâa tûđsaâng túâi chiïìu nïn tröng ăaô mïơt lûđ TïìThiïn, thiïịt baêng vaâc vai, xuơi lú ăitrûúâc, öng Ðõa giùưt quaơt bïn höng xui

xõ theo sau Tröịng, chiïng ăaânh cíìmchûđng, lín líu líu gíơt ăíìu möơt caâi chocoâ lïơ, anh vuô ăuöi bíy giúđ khöng cođnkhođm lûng muâa cho giöịng con lín,mađ ặâng thùỉng ngûúđi lïn, hai tay cíìmhai ròa ăuöi quaơt lïn quaơt xuöịng, tröngcon lín bíy giúđ ăñt ăíìu bùìng trúnnhau

Sau khi khiïng nhađ giađng vïì lùng,ăùơt ba caâi quaâch lïn bađn thúđ, lađmthïm möơt mađn 'hûng baâi, baâi hûng',ăoơc thïm bađi 'höìn húôi höìn húôi ' xong,maơnhnh ai níịy vïì nhađ tùưm rûêa, dônhiïn khöng qún chíơp töịi phaêi trúê laơiilùng

Töịi höm ăoâ, trai traâng trong xoâmăuơng rûoơu ăïị vúâi míịy öng giađsay chïịt boê ! Luâc ăíìu cođn noâichuýơn muđa mađng trúđi trùng míynûúâc Chùơp sau rûúơu vađo lúđi ra coâ húiöìn ađo Túâi khuya ăúđn ca cöí nhaơc tröíilïn Rûúơu cađng say ăúđn cađng cûângnhõp, ăïm cađng khuya ca cađng muđimíîn Tiïơc tuđng díy dûa cho túâi khigađ gaây hoơ múâi chõu chia tay Ngađynginh öng ăaô hïịt trong caâi khöng khñ

NGUÝÎN THÏỊ KHOA

Coâ leô khöng coâ möơt hònh thûâc dín ca nađo úê nûúâc ta coâ nhiïìu truýìn thuýịt vïì nguöìn göịc vađ thúđi ăiïím ra ăúđi nhû dín ca quan hoơ Nïịu caâc dín ca

khaâc thûođng chó coâ möơt, hai nhiïìu nhíịt lađ böịn, nùm truýìn thuýịt vïì nguöìn göịc thò coâ túâi 15 truýìn thuýịt vađ hai cíu ca lûu truýìn trong dín gian kinh

Bùưc vïì nguöìn göịc vađ thúđi ăiïím ra ăúđi cuêa dín ca quan hoơ Caâc truýìn thuýịt dín gian bao giúđ cuông mang ăíơm chíịt thíìn thoaơi, huýìn thoaơi, coâ khöng ñt

suy ăoaân hoang ặúđng, phi lyâ, nhûng tíịt nhiïn, cuông chûâa ặơng trong noâ nhiïìu cú súê hiïơn thûơc, duy lyâ quyâ giaâ

Hai cíu ca dao noâi vïì nguöìn göịc quan hoơ lûu truýìn taơi hai lađng ặúơc coi lađ quan hoơ göịc, lađng Diïìm, lađng Bõu, cuông lađ hai lađng kïịt chaơ vúâi nhau tûđ

ríịt líu, lađ:

Thuêy töí quan hoơ lađng ta/Nhûông lúđi ca xûúâng Vua Bađ sinh ra/Xûa nay nam nûô treê giađ/Nöịi dođng tiïn töí ùưt lađ hiïín vinh /Quan hoơ lađ chuâa sinh ra/Bõu

Sim lađ göịc ai mađ khöng ûa.

Caê hai lađng nađy cuđng thúđ thađnh hoađng lađng lađ Vua Bađ vađ caê hai ăïìu coi mònh lađ chñnh qú cuêa Vua Bađ, thuêy töí quan hoơ.

TÛĐ NHÛÔNG

TRUÝÌN THUÝỊT

VÏÌ NGUÖÌN GÖỊC QUAN HOƠ

6dõ baên truýìn thuýịt vïì Vua Bađ theo töíng kïịt cuêa

nhađ nghiïn cûâu Tríìn Thõ An trong chuýn luíơn

“Truýìn thuýịt vađ lïî höơi ăïìn Vua Bađ úê lađng

Diïìm” duđ noâi Vua Bađ vöịn lađ con Vua Huđng, con Long

Vûúng, con bađ Tö Cö vađ öng Löơc Cöơc, hai nhín víơt

huýìn thoaơi taơo nïn söng nuâi ruöơng ăöìng Kinh Bùưc,

hay xuíịt thín chó lađ möơt cö gaâi lao ăöơng bònh thûúđng,

thò ăïìu coâ nhûông ăiïím chung: Vua Bađ lađ ngûúđi söịng

ríịt líu úê Kinh Bùưc, tröìng cíịy chùn nuöi ríịt gioêi vađ coâ

biïơt tađi vïì ca haât Bađ ăaô daơy dín tröìng cíịy luâa, mña,

díu, ăùơt ra caâc bađi haât, daơy dín haât vađ töí chûâc caâc löịi

chúi ca haât theo möơt lïì löịi riïng

Caâc truýìn thuýịt, ca dao vïì Vua Bađ, lïî höơi ăïìn

Vua Bađ cuđng caâc truýìn thuýịt khaâc vïì nguöìn göịc

quan hoơ ăaô chûâa ặơng nhûông thöng ăiïơp cú baên sau:

- Do möơt ngûúđi hay möơt tíơp thïí ngûúđi söịng taơi caâc

lađng qú Kinh Bùưc saâng taơo ra: ăoâ coâ thïí lađ möơt cö gaâi

cùưt coê sau thađnh Nguýn phi YÊ Lan, lađ bađ chuâa cheđ

Ăùơng Thõ Húơ, Vua Bađ lađng Diïìm, ăaơi thíìn Hiïịu

Trung Híìu vïì hûu úê töíng Nöơi Dúơ, chađng Trûúng Chi

xíịu söị, hay Vua Lyâ, caâc quan viïn nhađ Lyâ

- Do tuơc kïịt chaơ, kïịt nghôa giûôa caâc lađng thúđ chung

thađnh hoađng mađ thađnh

- Do viïơc tûúêng nhúâ thúđ cuâng caâc Vua Lyâ mađ thađnh

- Thúđi ăiïím ra ăúđi caâch ăíy khoaêng 12 ăúđi, nhiïìu

khaê nùng lađ thúđi Lyâ, thïị kyê VI

1/Trûúâc hïịt thöng ăiïơp ăíìu tiïn lađ ăiïìu ñt cíìn bađn

caôi Thïí loaơi dín ca gùưn boâ maâu thõt vúâi höìn cöịt thiïn

nhiïn vađ con ngûúđi Kinh Bùưc nhû quan hoơ chùưc chùưn

phaêi do cû dín líu ăúđi cuêa xûâ Kinh Bùưc saâng taơo nïn

Tuy víơy ăíy lađ möơt thöng ăiïơp múê: cû dín íịy coâ thïí lađ

möơt ngûúđi tûđ xûâ khaâc ăïịn (nhû con cuêa Huđng Vûúng

Long Vûúng) nhûng dûât khoaât phaêi lađ ngûúđi ăaô ắnh

cû líu dađi taơi ăíy, ăaô coi ăíy lađ qú hûúng xûâ súê, coâ

nhiïìu cöng lao vúâi nhín dín núi ăíy Ăiïím nađy cuêa

thöng ăiïơp cho thíịy ngûúđi Kinh Bùưc ríịt cöng minh, cúêi

múê, khöng hïì “baên võ”, “ắa phûúng chuê nghôa” trong

hađnh trònh ăi tòm nguöìn cöơi cuêa möơt giaâ trõ vùn hoaâ

ăùơc sùưc cuêa qú hûúng mònh Hoơ sùĩn sađng tön vinhăoâng goâp cuêa nhûông ngûúđi nguơ cû tûđ tûâ xûâ Nhiïìu nhađnghiïn cûâu quan hoơ ăaô nïu roô dín ca quan hoơ khöngnhûông ặúơc nuöi dûoông bùìng nguöìn sûôa nhûông tinhhoa nghïơ thuíơt baên ắa Kinh Bùưc nhû haât vñ, tröịngquín, ăuâm, xíím, cheđo, tuöìng mađ cođn thu huât vađomònh nhiïìu tinh hoa cuêa nghïơ thuíơt xûâ khaâc nhû xûâĂoađi, xûâ Ăöng, xûâ Nam, caâc dín töơc thiïíu söị trung duvađ miïìn nuâi phña Bùưc, miïìn Trung vađ caê Nam Böơ Nhađnghiïn cûâu Vuô Ngoơc Phan ăaô tûđng nhùưc ăïịn ăoâng goâpcuêa caâc nghïơ nhín Chiïm Thađnh trong viïơc taơo nïnnhûng ăùơc sùưc kiïịn truâc vađ ím nhaơc Viïơt thúđi Lyâ, trongăoâ coâ viïơc ặa thïm nhiïìu neât nhaơc múâi, “húi” nhaơcmúâi vađo dín ca quan hoơ Nhaơc sô Vùn Cao cuông tûđngnhíơn xeât rùìng dín ca quan hoơ ăaô taơo ra ặúơc “Möơt neâtnhaơc mađ caê ba miïìn ăïìu ýu thñch Quan hoơ biïịt duđngneât nhaơc ăoâ lađm thađnh nghïơ thuíơt ăöơc ăaâo cuêa mònh”.Chùưc chùưn khöng thïí ngíîu nhiïn mađ quan hoơ coâ ặúơcneât nhaơc tiïu biïíu ăoâ

Tíịt nhiïn, viïơc tiïịp thu tinh hoa tûâ xûâ ăïí lađm nïntinh hoa cuêa mònh coâ thïí tûđ nhûông ngûúđi Kinh Bùưc

tûđng ăi “khùưp böịn phûúng trúđi” trúê vïì nhûng chùưcchùưn nhiïìu hún lađ do nhûông ngûúđi tûâ xûâ ăem ăïịn.Lõch sûê cû dín kinh Bùưc cho thíịy ăíy lađ möơt vuđng höîn

cû vađ coâ möơt höîn dung vùn hoaâ tûđ líu ăúđi Coâ thïí ăiïìunađy goâp phíìn lyâ giaêi nguýn nhín sinh thađnh “neâtnhaơc mađ caê ba miïìn ăïìu ýu thñch” nhu nhaơc sô VùnCao ăaô nïu

Möơt ăiïìu thuâ võ nûôa coâ thïí nhíơn thíịy tûđ thöng ăiïơpăíìu tiïn lađ thađnh phíìn xuíịt thín cuêa nhûông con ngûúđiặúơc coi lađ ăaô saâng taơo nïn quan hoơ Caâc truýìn thuýịtăaô nïu ra hai thađnh phíìn roô rïơt:

- Nhûông ngûúđi lao ăöơng bònh thûúđng, thíơm chñ coâthín phíơn heđn keâm nhûng coâ tađi nùng nghïơ thuíơt ăùơcbiïơt nhû cö gaâi haâi cuêi trïn nuâi Caêm, cö gaâi ăi gùơt trïnăöìng Thöí Löîi, chađng Trûúng Chi xíịu söị bïn dođng TiïuTûúng, cö con gaâi ăen ăuêi cuêa öng bađ Töì Cö - Löơc Cöơchay ăöi baơn hoơc Tuíịn Khanh - Tađi Chung

Lïî höơi tûúêng nhúâ Vua Bađ - thuêy töí Quan hoơ Caâc liïìn anh, liïìn chõ trûúâc ăïìn Vua Bađ

- Nhûông ngûúđi thuöơc tíìng lúâp trïn, thuöơc hađng

quýìn quyâ, “danh gia voơng töơc” nhû Vua Lyâ, caâc quan

viïn triïìu Lyâ, con gaâi Huđng Vûúng, con gaâi Long

Vûúng, Hiïịu Trung Híìu lađng Lim Ăaâng chuâ yâ lađ

nhûông ngûúđi nađy, ăïìu coâ xuíịt thín tûđ thađnh phíìn lao

ăöơng bònh dín hoùơc ñt nhíịt lađ coâ sûơ gùưn boâ míơt thiïịt

vúâi ngûúđi bònh dín

Cho ăïịn bíy giúđ vađ coâ leô maôi maôi vïì sau coâ leô seô

chùỉng thïí nađo xaâc ắnh thíơt chñnh xaâc ai lađ ngûúđi saâng

taơo ra nhûông khuâc ca quan hoơ ăíìu tiïn, nhûông ngûúđi

bònh dín hay caâc quan viïn, vua chuâa Cuông khoâ thïí

coâ cùn cûâ cuơ thïí ăïí khùỉng ắnh rùìng quan hoơ ăaô sinh

thađnh tûđ caâc cung cíịm thúđi Lyâ röìi trúê vïì vúâi caâc luyô tre

lađng hay ăaô tûđ caâc luyô tre lađng nhíơp cung röìi quay laơi

cuöơc söịng dín giaô nhû nhûông giaê thuýịt cuêa möơt söị

nhađ nghiïn cûâu Nhûng vúâi nhûông gò ặúơc biïịt tûđ sinh

hoaơt quan hoơ, tûđ nhaơc ngûô quan hoơ, chuâng ta coâ thïí

nhíơn ắnh caê hai thađnh phíìn mađ caâc truýìn thuýịt vïì

nguöìn göịc quan hoơ nïu ra ăïìu ăaô tham gia saâng taơo

phaât triïín quan hoơ Quan hoơ lađ thïị giúâi cuêa sûơ bònh

“Ngöìi tûơa maơn thuýìn/Giùng in mùơt nûúâc, cađngnhòn non nûúâc cađng xinh/Sún thuyê hûôu tònh/Thúngím ngoađi laâi, rûúơu bònh giaêi trñ trong khoang ”, ăađicaâc, sang troơng, ung dung khoan thai thïị, roô rađng phaêilađ caâch thûúêng ngoaơn cuöơc söịng cuêa caâc tíìng lúâp trïn Quan hoơ mùơc nhiïn ặúơc coi lađ möơt dín ca, lađ möơtlöịi diïîn xûúâng, möơt hònh thûâc sinh hoaơt vùn hoaâ díngian cuêa nhûông ngûúđi bònh dín Nhûng coâ leô, nhûông ai

ăi síu vađo nghiïn cûâu dín ca quan hoơ ăïìu coâ thïí thíịytrong nhiïìu trûúđng húơp, quan hoơ lađ möơt ngoaơi lïơ ăöịivúâi khaâi niïơm dín ca nhû ta ăaô biïịt Nïịu möơt ăùơc thuđlúân cuêa dín ca lađ quaâ trònh saâng taâc ăöìng thúđi vúâi quaâtrònh diïîn xûúâng thò möơt söị nhađ nghiïn cûâu ăaô xaâcắnh trong quan hoơ coâ möơt hïơ thöịng saâng taâc chùưcchùưn phaêi úê ngoađi quaâ trònh diïîn xûúâng Nïịu möơt thïíloaơi dín ca khaâc, caê úê trong nûúâc vađ thïị giúâi, thûúđngchó coâ möơt hoùơc möơt vađi ăiïơu haât coâ ím ăiïơu gùưn chùơtvúâi víìn ăiïơu ca tûđ, khuâc thûâc ăún giaên, thò dín ca quanhoơ coâ caê möơt kho tađng ăöì söơ hún 200 lađn ăiïơu, ím nhaơc

coâ möơt ăúđi söịng riïng, cíịu taơo phong phuâ, biïịn hoaâ,hoađn thiïơn Hún nûôa, dín ca quan hoơ laơi coâ hùỉn möơt hïơthöịng kyô thuíơt thanh thaơc riïng biïơt, phûâc taơp, hoađnmyô, ăiïìu hiïịm thíịy úê möơt dín ca Xeât úê goâc ăöơ nghïơthuíơt ím nhaơc cuông nhû lïì löịi phong caâch diïîn xûúâng,quan hoơ úê möơt trònh ăöơ khaâc, möơt cíịp ăöơ khaâc so vúâimoơi dín ca, coâ ăùỉng cíịp ngang hađng vúâi vúâi caâc thïíloaơi ím nhaơc chuýn nghiïơp cöí truýìn ăöìng thúđi nhûtuöìng, cheđo, ca truđ Nïịu chó ăún thuíìn lađ sinh hoaơtvùn hoaâ cuêa nhûông ngûúđi bònh dín, thò quan hoơ khoâlođng ăaơt túâi nhûông cíịp ăöơ cao ăoâ Díịu íịn cuêa nhûôngngûúđi hoơc röơng, tađi cao, tím trong, trñ saâng ăïí laơi ríịtăíơm neât trong sinh hoaơt vùn hoaâ quan hoơ

quan hoơ lađ möơt cöơng ăöìng ăa thađnh phíìn Ăoâ lađ möơt

thöng ăiïơp quan troơng ta nhíơn ặúơc tûđ caâc truýìn

thuýịt vïì nguöìn göịc quan hoơ

2/Caâc truýìn thuýịt cho rùìng quan hoơ sinh ra tûđ

tuơc kïịt chaơ giûôa caâc lađng cuđng thúđ chung thađnh hoađng

nhû Diïìm - Bõu, Tam Sún – Luông Giang cuông coâ nhiïìu

cú súê thûơc tïị Kïịt chaơ, kïịt nghôa, kïịt ûúâc giûôa caâc lađng

thúđ chung thađnh hoađng hoùơc coâ nhûông quan hïơ tinh

thíìn míơt thiïịt khaâc ăïí tûúng thín tûúng aâi, giuâp ăúô

nhau trong lađm ùn sinh söịng, chöịng thiïn tai ắch hoaơ,

giao lûu tònh caêm, lađ möơt phong tuơc coâ tûđ líu ăúđi vađ coâ

vai trođ quan troơng trong ăúđi söìng ngûúđi Viïơt úê Bùưc böơ,

Trung böơ vađ caê úê möơt söị dín töơc thiïíu söị phña Bùưc nûúâc

ta Khi ăaô kïịt chaơ vúâi nhau thò hai lađng coi nhau nhû

anh em möơt nhađ, tön troơng, quyâ mïịn nhau, giuâp ăúô

nhau luâc ăoâi cuông nhû khi no ăuê cuđng nhau möơt

hûúâng ằnh chuđa, baêo nhau sûơ cođn míịt Trong caâc

hoaơt ăöơng kïịt chaơ, bao giúđ cuông coâ sûơ goâp mùơt cuêa

hoaơt ăöơng haât ăöịi ăaâp giao duýn giûôa thanh niïn

nam nûô hai lađng Caâc hònh thûâc dín ca nhû xoan gheơo

(Phuâ Thoơ), si lûúơn (Laơng Sún), vñ, tröịng quín (ăöìng

bùìng bùưc Böơ) lađ caâc hònh thûâc dín ca cuêa caâc cuöơc ăöịi

ăaâp giao duýn nađy

Nhiïìu nhađ nghiïn cûâu cho rùìng, xûâ Bùưc, nhíịt lađ

vuđng Quan hoơ, coâ míơt ăöơ caâc lađng kïịt chaơ ăíơm ăùơc

vađo bíơc nhíịt cuêa vuđng ăöìng bùìng vađ trung du Bùưc böơ

Theo thöịng kï chûa ăíìy ăuê, trong vuđng quan hoơ, coâ ñt

nhíịt 18 cùơp kïịt chaơ giûôa caâc lađng quan hoơ vúâi nhau Coâ

thïí thíịy caâc lađng ặúơc coi lađ lađng quan hoơ göịc trong 49

lađng quan hoơ nhû Diïìm, Bõu, Tam Sún, Luông Giang, Y

Na, Ăöịng Cao, Höìi Quan, Thöí Löîi, Nöơi Dúơ, Bođ Sún,

Khuâc Toaơi, Hûôu Chùưp híìu hïịt lađ caâc lađng coâ truýìn

thöịng kïịt chaơ, kïịt nghôa, kïịt ûúâc tûđ ríịt líu ăúđi Tuơc kïịt

chaơ vađ tònh baơn son sùưt, thuyê chung truýìn ăúđi giûôa caâc

lađng chùưc chùưn lađ nïìn taêng vađ ăöơng lûơc trûơc tiïịp phaât

sinh tuơc kïịt baơn vađ tònh baơn keo sún bïìn chùơt truýìn

kiïịp, möơt trong nhûông phong tuơc giađu tñnh nhín vùn

nhíịt cuêa sinh hoaơt vùn hoaâ quan hoơ vađ cuông lađ möơt

trong nhûông nöơi dung cao ăeơp nhíịt cuêa dín ca quan

hoơ

3/Trong caâc truýìn thuýịt vïì nguöìn göịc quan hoơ,coâ 5 truýìn thuýịt liïn quan ăïịn thúđi Lyâ Coâ truýìnthuýịt noâi rùìng quan hoơ ra ăúđi caâch ăíy 12 ăúđi, tûđkhoaêng ăúđi Lyâ Coâ truýìn thuýịt noâi rùìng bađi haât quanhoơ ăíìu tiïn ặúơc Vua Lyâ ăùơt ra cho dín chuâng haâttrong dõp mûđng ăaâm cûúâi Coâ truýìn thuýịt noâi rùìngnhûông bađi haât quan hoơ lađ cuêa nguýn phi YÊ Lan ăaô cahaât tûđ khi cođn lađ cö thön nûô trïn ăöìng Thöí Löîi Coâtruýìn thuýịt noâi rùìng nhûông bađi haât kïịt baơn cuêa hailađng Tam Sún - Luông Giang ăaô ặúơc caâc quan viïntriïìu Lyâ ăem vađo cung ăïí haât mûđng vua vađ trúê thađnhquan hoơ Coâ truýìn thuýịt noâi rùìng sûơ phaât triïín ăiïơuhaât ăuâm ăïí thúđ cuâng vua Lyâ ăaô taơo nïn quan hoơ.Caâc truýìn thuýịt trïn cho ta möơt thöng ăiïơp: triïìuLyâ vađ ăiïơu haât ăuâm coâ vai trođ hïịt sûâc quan troơng trongviïơc hònh thađnh quan hoơ

Ăíịt Kinh Bùưc lađ qú hûúng cuêa nhađ Lyâ, triïìu ăaơimúê ra möơt thúđi kyđ ăöơc líơp, thaâi bònh, thõnh trõ keâo dađinhiïìu thïị kyê cuêa ăíịt nûúâc, taơo nïn möơt nïìn vùn minhrûơc rúô trong lõch sûê dín töơc Dûúâi triïìu Lyâ, moơi hoaơtăöơng kinh tïị, vùn hoaâ, xaô höơi ăïìu phaât triïín ăïịnnhûông ẳnh cao Kinh Bùưc ặúơc xem lađ vuđng phaât triïínbíơc nhíịt cuêa ăíịt nûúâc thúđi kyđ nađy Ăùơc biïơt, thúđi Lyâ lađthúđi ăaơi ăaânh díịu möơt bûúâc ngoùơc quan troơng cuêa vùnchûúng vađ nghïơ thuíơt Viïơt Nam, caê bònh dín líîn baâchoơc Riïng vïì ím nhaơc, nhiïìu tađi liïơu cho biïịt caâc VuaLyâ ríịt quan tím ăïịn ím nhaơc, coâ chûâc quaên giaâp cahaât, coâ ăöơi nguô ca cöng khaâ ăöng ăaêo trong cung,nhiïìu ím ăiïơu cuêa caâc xûâ khaâc nhû “Chiïm thađnhăiïơu” ăaô xuíịt hiïơn taơi ăíy Roô rađng triïìu Lyâ, möơt triïìuăaơi coâ yâ thûâc lúân vïì nïìn tûơ chuê, ríịt chuâ troơng múê mangvùn hoaâ vađ phaât triïín nghïơ thuíơt, ăùơc biïơt lađ ím nhaơc,ăaô goâp phíìn quan troơng phaât triïín vöịn ím nhaơc ăùơcsùưc cuêa chñnh qú hûúng mònh Búêi víơy, caâc truýìnthuýịt cho rùìng triïìu Lyâ lađ thúđi kyđ ăaânh díịu ăiïơu haâtăuâm trúê thađnh quan hoơ lađ coâ cú súê nhíịt ắnh

Toâm laơi, tuy chûa coâ nhûông cùn cûâ thíơt chín xaâc,nhûng dûơa vađo caâc böịi caênh lõch sûê, xaô höơi, caâc tađi liïơunghiïn cûâu vađ thûơc tiïîn sinh hoaơt quan hoơ hiïơn coâcuông nhû caâc truýìn thuýịt cuêa vuđng quan hoơ, yâ kiïịncuêa nhađ vùn hoâa Vuô Ngoơc Phan vađ nhiïìu nhađ nghiïncûâu khaâc xem thúđi Lyâ, khoaêng thïị kyê X-XI, lađ caâi möịcăaânh díịu sûơ ra ăúđi cuêa quan hoơ coâ leô lađ giaê thuýịt gíìnsûơ thíơt hún caê hún caê

Coâ thïí hònh dung thïị nađy chùng: Dûúâi triïìu Lyâ, caâcvua Lyâ ăaô ặa vñ, ăuâm, nhûông dín ca tiïu biïíu cuêaqú hûúng mònh vađo cung ăïí “hoaâ’ thađnh ca haât quanhoơ vúâi nhûông luíơt tuơc nghiïm ngùơt chuíín mûơc vađ khitriïìu Lyâ diïơt vong, quan hoơ ăaô tûđ caâc cung ằnh Lyâ laơitrúê vïì truâ nguơ taơi qú hûúng Kinh Bùưc vađ traêi qua gíìn

10 thïị kyê, qua caâc triïìu Tríìn, Lï, Trõnh, Nguýîn, quanhiïìu thïị hïơ, ặúơc nhiïìu thađnh phíìn mïịn möơ, ýuthñch, gòn giûô, hoơc tíơp, lûu truýìn, saâng taơo, ăaô trúêthađnh möơt kho tađng dín ca kyđ diïơu nhû ta biïịt hömnay?

Cöíng lađng Diïìm

ÀƯNG NHẨC ÀÏË BÂ - TRÕNH CHUÁA PHU NHÊN

NGỔC ANH

Mưỵi dõp Tïët àïën xuên vïì, ngûúâi dên Hẫi Phông, nhêët lâ nhûäng ngûúâi lâm nghïì ài biïín thûúâng túái viïëng àïìn Bâ Àïë nùçm sất ngay thõ xậ Àưì Sún àïí cêìu mong mưåt nùm múái "thuêån buưìm xuưi giố - sống yïn biïín lùång"

Àïìn Bâ Dïì

khùưp vuđng Cíu ăöịi trong Ăïìn thúđ

Bađ ăaô ca ngúơi:

Bíím sinh quöịc sùưc thiïn hûúng

tiïn nûô uy dung chín thïí phaâch

Cöị hûôu bùng cú Ngoơc cöịt Ăïị Bađ

nghi biïíu haơo tinh anh.

Bađ ríịt kheâo tay, siïng nùng moơi

viïơc Hađng ngađy, bađ thûúđng xuöịng

vuơng Ngoơc chùn tríu cùưt coê, tay

cíìm liïìm, miïơng haât rùìng:

Tay cíìm baân nguýơt xïnh xang

Bao nhiïu thaêo möơc lai hađng

tay ta

Tiïịng haât ngín vang caê nuâi

rûđng, ngûúđi ta noâi rùìng möîi líìn

nađng cíịt gioơng haât chim nhû

ngûđng hoât, soâng ngûđng vöî vađ ăíịt

trúđi nhû lùơng ăi ăïí thùưm ặúơm hïịt

tiïịng haât cuêa nađng Cûâ thïị, gioơng

haât cuêa bađ quýơn vađo ăíịt trúđi, söng

nuâi, khiïịn moơi ngû dín trong

vuđng qún ăi nhoơc nhùìn, víịt vaê,

an lođng, vûông tím, vui veê

Vađo nùm 1736, Chuâa Trõnh

Doanh vïì kinh lyâ Ăöì Sún Chuâa

cuđng ăoađn quín daơo caênh bùìng

thuýìn röìng trïn biïín vuđng nuâi

Ăöơc, nghe thíịy tiïịng haât, Chuâa

truýìn lïơnh cho quín lñnh ăi tòm

ngûúđi haât Gùơp Bađ, Chuâa mang

lođng thûúng mïịn Chuâa quýịn

luýịn bïn Bađ suöịt caê thaâng khöng

rúđi xa Khi phaêi vïì kinh, Chuâa heơn

Bađ chúđ ăúơi ñt ngađy, Chuâa seô ăem

thuýìn hoa quyâ rûúâc Bađ lïn kinh

Tûđ ăoâ, Bađ mang thai, trong lođng lo

súơ vúâi hađng xoâm Ngađy ăïm bađ

tröng ngoâng thuýìn hoa cuêa Chuâa

Hađng Töíng biïịt chuýơn ăođi ùn

khoaân phaơt tiïìn, vò ngheđo khoâ

khöng coâ tiïìn phaơt, hoơ Ăađo ăem Bađ

xuöịng biïín khu vûơc nuâi Ăöơc tríìm

hađ (dòm xuöịng biïín)

Biïịt seô chïịt, nûúâc mùưt oan ûâc,Bađ ngûêa mùơt lïn trúđi khoâc thanrùìng: “Phíơn gaâi thín cö, gùơp Chuâaýu thûúng töi ăíu daâm chöịng,nghôa cha meơ hoơ hađng töi ăíu daâmqún Xin trúđi Phíơt chûâng giaâmcho lođng con! Khi con bõ dòmxuöịng nûúâc, nïịu con coâ oan ûâcTrúđi Phíơt cho con nöíi lïn ba líìn, hoơhađng haôy cho con ặúơc söịng, nïịucon döịi traâ thín nađy seô dòm xuöịngăïí lađm gûúng cho ăúđi” Quaênhiïn, Bađ nöíi lïn ba líìn, moơi ngûúđi

ai níịy ăïìu kinh súơ, hoơ Ăađo cuđngboơn cûúđng hađo, aâc baâ líịy díythûđng cöịi ăaâ thuêng buöơc vađo buơngBađ quíịn vađo cíy sađo cùưm xuöịngbiïín Ăïị Bađ ăaô ra ăi nhû víơy

Hoơ, Hađng Töíng ra vïì, cuông lađluâc soâng to gioâ lúân nûúâc díng lïnvöî vađo chín nuâi Ăöơc coâ möơt caâihang to, díy thûđng cöịi ăaâ, cíy sađotröi vađo miïơng hang Ăïm ăïmtrïn baôi ăaâ híìu, höìn Bađ linh thiïnghiïơn vïì trûđng trõ nhûông keê ăaô giïịtBađ, ăaô gíy nïn nhiïìu töơi aâc vúâingûúđi dín lûúng thiïơn Thíịy sûơlinh thiïng, ngûúđi dín ăaô líơp ngayĂïìn thúđ coâ díy thûđng cöịi ăaâthuêng, hađng nùm hoơ Ăađo phaêinhuöơm laơi díy thûđng möơt líìn LúđiBađ nguýìn khi nađo díy muơc ăaâ tanmúâi hïịt híơn thuđ nađy

Sau möơt thaâng, thuýìn hoa cuêaChuâa vïì rûúâc Bađ Khi íịy, oannghiïơp tùng lïn gíịp böơi, thín míîuBađ vò quaâ thûúng con nïn cuông míịttheo Biïịt chuýơn, Chuâa TrõnhDoanh truýìn Hađng Töíng xíy ăïìnlíơp ăađn giaêi oan cho Ăïị Bađ Ăïìn Bađặúơc vua Tûơ Ăûâc vïì thùm ban sùưctroơng phong cho Ăïị Bađ lađ: ĂöngNhaơc Ăïị Bađ - Trõnh Chuâa phu nhín

Ngûúđi ăúđi sau tiïịc thûúng vađkhím phuơc lođng thuêy chung cuêaBađ Nhiïìu danh nhín sau nađy ăaô ăïílaơi buât tñch trong ngöi Ăïìn thúđ Bađ:

Nhíịt phiïịn bùng tím thiïn

ắa baơch Kñnh thađnh nhô tûơ quyê thíìn tri Ăïịn Bađ hûúng hoêa thiïn thu taơi Trõnh Chuâa xe loan kiïơu

tñch truýìn

Taơm dõch:

Lođng saơch nhû bùng trúđi

ăíịt biïịt Nöîi niïìm thađnh kñnh quyê

thíìn hay Ăïị Bađ hûúng lûêa, nghòn thu íịy Trõnh Chuâa xa loan chuýơn

ăïí ăúđi.

Thúđi gian tröi qua, cöịi ăaâ díythûđng ăaô míịt, höìn Bađ thanh thaênlinh thiïng ûâng nghiïơm ban ăiïìulađnh cho nhûông ngûúđi thiïơn tím úêböịn phûúng vïì lađm lïî cíìu xinăuâng nhû yâ nguýơn

Hađng nùm, sau Tïịt NguýnĂaân, ngûúđi Haêi Phođng, ngûúđi HađNöơi vađ nhiïìu miïìn qú trïn caênûúâc tíịp níơp nhöơn nhõp ăi ăïịnĂïìn Bađ Ăïị Ngûúđi ta ăïịn ăïí xintađi, xin löơc vađ ăùơc biïơt ăïịn ăïí xinặúơc giaêi moơi nöîi oan khuíịt mađmònh vađ gia ằnh phaêi gaânh chõunïịu coâ

Khaâch thíơp phûúng túâi ăíymöîi ngađy möơt ăöng vađ khöng hùỉnchó vađo muđa xuín Ngûúđi ta ăïịnĂïìn quanh nùm ăïí chia seê vađ ăöìngcaêm vúâi thín phíơn möơt ngûúđi congaâi xinh ăeơp, hiïìn thaêo, thuêychung mađ phaêi chõu bíịt haơnh núivuđng coâ ba con söng ăöí ra biïínlúân

Viïịng ăïìn Bađ Dïì

Caâi tïn Dûúng Thõ Xuín Quyâ, gùưn liïìn vúâi thiïn

truýơn ngùưn ăùơc sùưc “Hoa rûđng” töi ăaô ặúơc

biïịt ăïịn tûđ thúđi cùưp saâch úê phöí thöng trung

hoơc Gíìn mûúđi nùm sau, lađ möơt anh giaâo khöí tûđ Tíy

Bùưc vïì nghó heđ taơi Hađ Nöơi, töi ăïịn thùm vúơ chöìng hai

nhađ thú Thi Nhõ-Phan Thõ Thanh Nhađn Trong khi anh

Nhõ kïí cho chõ Nhađn nghe nhûông chuýơn vui ngađy anh

khoâ taê Nhûng, chó ăïịn khi ặúơc ăoơc toađn böơ di caêo

cuêa chõ - cuöịn “Dûúng Thõ Xuín Quyâ - Nhíơt kyâ - Taâc

phíím” (NXB Höơi nhađ vùn, Hađ Nöơi - 2007, do Taơp chñ

Vùn Hiïịn Viïơt Nam töí chûâc, thûơc hiïơn), trong töi múâiađo aơt biïịt bao caêm nghô vïì nhađ vùn coâ thín phíơn ăùơcbiïơt nađy! Vađ cuông líìn ăíìu tiïn, töi ặúơc “nhòn thíịy”chõ - khöng phaêi qua di aênh, mađ qua miïu taê cuêa ngûúđi

AÂNH SAO BÙNG

KHÖNG BAO GIÚĐ TÙƯT

NGUÝÎN ÝN THÏỊ

(Tûúêng nhúâ Nhađ vùn - Nhađ baâo - Liïơt sô Dûúng Thõ Xuín Quyâ)

Caâch ăíy 40 nùm, nhađ vùn-nhađ baâo DTXQ ăaô ngaô xuöịng taơi

chiïịn trûúđng Khu 5, vađo ăuâng ngađy 8/3/1969, khi vûđa trođn 28

tuöíi xuín

Vađi nùm trûúâc, trïn ặúđng lang thang vađo khu thaânh ắa

Champa Myô Sún, dûđng chín úê möơt quaân ngheđo, töi ặúơc biïịt

mònh ăang úê huýơn Duy Xuýn Bíịt chúơt, míịy cíu thú cuô vuơt

hiïơn trong tím trñ töi:

Thöi em nùìm laơi

Vúâi ăíịt lađnh Duy Xuýn

Trïn möì em coâ muđa xuín úê maôi

(D.H.L)

“Cuöơc ăúđi cuêa DTXQ ríịt ngùưn nguêi Taâc phíím cuêa chõ

cuông ñt Nhûng di saên tinh thíìn mađ chõ ăïí laơi cho chuâng ta thò

thíơt lúân lao, vônh cûêu Ăoâ lađ möơt trong nhûông nhín caâch nghïơ

sô lúân nhíịt, möơt trong nhûông ngûúđi phuơ nûô Viïơt Nam ăeơp nhíịt

trong cuöơc khaâng chiïịn chöịng Myô vô ăaơi cuêa dín töơc”.

Nhađ vùn Dûúng Thõ Xuín Quyâ trûúâc khi ăi chiïịn trûúđng

biïơt cö líìn cuöịi ăïí ra ăi maôi maôi Ăöi mùưt cö ăíîm ûúât

vò thûúng nhúâ, vađ tûơ hađo

Nùm thaâng qua ăi, nhûng nhûông gò mađ chõ ăïí laơi

cho cuöơc ăúđi tûơa möơt aânh sao bùng - nhû cíu thú Töị

Hûôu chõ ghi trong nhíơt kyâ ngađy ăíìu vûúơt Trûúđng Sún:

“Ta ăi lađm aânh sao bùng giûôa ăúđi” Vađ aânh sao bùng

íịy, giûôa nhûông ngađy thaâng nađy, dûúđng nhû cađng toaê

saâng cö ăún hún bao giúđ hïịt Nhûng coâ leô, cađng cö

ăún, chõ cađng hiïín hiïơn lïn trûúâc töi nhû möơt ngûúđi

phuơ nûô mađ “nhòn vađo ăöi mùưt íịy, anh böîng hiïíu rùìng

trûúâc mùơt anh lađ möơt con ngûúđi coâ thïí lùơng leô suöịt ăúđi

ăi ăïịn muơc ăñch ăaô tûơ khùỉng ắnh cuêa mònh, bíịt chíịp

tíịt caê, khöng gò ngùn trúê ặúơc ” (Nguýn Ngoơc) Caâi

muơc ăñch söịng íịy lađ gò? Nhiïìu thïị hïơ ăaô vađ ăang tòm

kiïịm, röìi chûâng thûơc noâ bùìng caê tuöíi xuín, haơnh phuâc

gia ằnh, bùìng caê sinh mïơnh cuêa mònh Chöìng chõ, möơt

nhađ thú, ngûúđi vađo chiïịn trûúđng trûúâc chõ möơt nùm,

khi höìi tûúêng vïì vúơ ăaô noâi höơ khöng ñt ngûúđi: “ Thïị hïơ

chuâng töi cođn coâ sûơ lûơa choơn nađo khaâc hún lađ choơn

niïìm vui trong sûơ díịn thín vò ăaơi nghôa cuêa dín töơc vađ

con ngûúđi?”

Ngöi nhađ nhoê mađ nhađ vùn DTXQ trúê vïì líìn cuöịi ăïí

chia tay ặâa con gaâi nhoê 16 thaâng tuöíi nùìm gíìn búđ ăï

lađng Phuâ Thõ (huýơn Vùn Giang - Hûng Yïn) Ăoâ lađ

möơt lađng qú coâ dođng söng Höìng böìi ăùưp phuđ sa taơo

nïn nhûông doi caât trùưng phau, nhûông baôi míơt truđ phuâ,

coâ ăïìn Ăa Hoađ danh tiïịng thúđ Chûê Ăöìng Tûê vađ Tiïn

Dung, ăöi trai tađi gaâi sùưc trong thiïn tònh sûê huýìn

thoaơi vađo loaơi hay nhíịt cuêa nûúâc Nam ta Bïn cíy ăađn

thúđ nghi nguât khoâi hûúng cuêa thíìn Höơ ăïìn - quan aân

saât thi sô Chu Maơnh Trinh, töi nhû nghe ặúơc tím tònh,

niïìm khaât khao thanh bònh thíìm kñn cuêa bao thïị hïơ

ngûúđi VN qua nhûông thùng tríìm maâu lûêa díìu söi cuêa

lõch sûê dín töơc Tûđ ngöi ăïìn thiïng, töi ăi vađo lađng

cuêa "öng ngheđ Phuâ Thõ" Chu Maơnh Trinh, tòm ăïịn möơt

dođng hoơ nöíi tiïịng cöịng hiïịn nhiïìu trñ thûâc lúân cho ăíịt

nûúâc - dođng hoơ Dûúng Ngöi nhađ thúđ hoơ "Vùn nhaô

haông" ặúơc xíy hún trùm nùm cođn nguýn veơn bađn

thúđ, bađi võ cuđng caâc hoađnh phi cíu ăöịi giađu sûâc giaâo

duơc nïìn nïịp gia phong vađ tû chíịt lađm ngûúđi: "Tòm ặâc

cho ăúđi" - "Dòu dùưt hiïịu ăïî lađm ngûúđi" - "Víng mïơnh nöíi gioâ nhín" - "Trùm dùơm biïín thíịm nhuíìn" - "Núi nguöìn síu chaêy ra dođng trung hiïịu Cađnh tûúi töịt hoađn toađn nhúđ cíơy vađo rïî hiïịu nghôa” Ăíy cođn lađ núi

thúđ cuơ Dûúng Troơng Phöí - öng nöơi DTXQ, ngûúđi tûđ ríịtsúâm ăaô víơn ăöơng cho Ăöng Kinh Nghôa Thuơc, bõ thûơcdín Phaâp ăađy ra Cön Lön Thín phuơ DTXQ lađ cuơDûúng Tuơ Quaân, möơt nhađ giaâo tíơn tím, coâ nhûông hoơctrođ nöíi tiïịng nhû nhađ vùn Nguýîn Huy Tûúêng Tûđdaơy hoơc, cuơ Quaân chuýín sang lađm baâo, chuê trûúng túđ

Vùn hoơc taơp chñ, röìi taơp chñ Tri tín Baâc ruöơt DTXQ lađ

öng cûê Dûúng Baâ Traơc, möơt trñ thûâc Duy tín ýu nûúâcchöịng Phaâp, bõ ăađy ra ăaêo Cön Lön Möơt ngûúđi baâcruöơt nûôa cuêa DTXQ lađ hoơc giaê Dûúng Quaêng Hađm vúâi

nhiïìu taâc phíím nöíi danh, tiïu biïíu nhíịt lađ VN vùn hoơc

sûê ýịu Nhûông ngûúđi anh, ngûúđi chõ con baâc ruöơt cuêa

DTXQ ăïìu lađ caâc trñ thûâc, vùn nghïơ sô tïn tuöíi: Nhađgiaâo nhín dín - GS Dûúng Ngoơc Baâi, GS Dûúng ThõCûúng, hoaơ sô Dûúng Cíím Chûúng, danh hoaơ DûúngBñch Liïn Truýìn thöịng vùn hoaâ, nghôa khñ vađ tímlinh cao quyâ cuêa caê dođng hoơ ăaâng kñnh troơng íịy dûúđngnhû ặúơc ăuâc kïịt trong hai cíu ăöịi do cuơ Dûúng BaâTraơc viïịt bùìng chûô Haân trïn hai cöơt truơ úê khu nghôa ắagia ằnh:

Tòm huýơt sùĩn ăïí chön nhíịt ắnh coâ sinh, thúđi coâ hoaâ

Ăíơy quan tađi röìi múâi biïịt, nghòn nùm mai cöịt chùỉng mai danh (Dõch nghôa)

ÚÊ Hađ Nöơi, ngöi nhađ 195 Hađng Böng - núi DTXQsöịng nhûông nùm thaâng íịu thú, cuông lađ Baâo quaân taơp

chñ Tri Tín, núi qua laơi cuêa nhiïìu trñ thûâc tïn tuöíi:

Nguýîn Vùn Töị, Tríìn Vùn Giaâp, Nguýîn Huy Tûúêng,Chu Thiïn tûđ nùm 1941 ăïịn 1945 Trûúâc ăoâ, caâc nùm

1932-1934, ăíy cuông lađ truơ súê cuêa túđ Vùn hoơc taơp chñ

Ngöi nhađ baâo chñ vùn chûúng íịy ăaô nuöi dûúông chotím höìn, nùng khiïịu cuêa nhađ vùn tûúng lai Vađ chùưcchùưn rùìng: truýìn thöịng gia töơc ăoâ cuông in hùìn trongcaâ tñnh, tím höìn, baên lônh DTXQ lođng tûơ tön, tûơ troơng,khöng muöịn mònh lađ ăöịi tûúơng ăïí bíịt cûâ ai thûúnghaơi, ban ún, chiïịu cöị! Chõ ăaô tûơ lûơc bíịt chíịp khoâ khùnthûê thaâch ăïí khùỉng ắnh baên thín mònh Ăùơc biïơt húncaê, ăoâ lađ khaât voơng saâng taơo trong nghïơ thuíơt ngön tûđ,quýịt chñ trúê thađnh möơt “thû kyâ thúđi ăaơi” Ăiïìu nađythïí hiïơn roô neât trong ríịt nhiïìu trang nhíơt kyâ cuêa chõ,cuông nhû trong nhiïìu thiïn truýơn kyâ Sûơ thíơt lađ chõ ăaôlao ăöơng nghïơ thuíơt khöng ngûđng nghó, giûôa bom ăaơnvađ nhûông thûê thaâch luön luön vûúơt tröơi sûâc voâc cuđngkhaê nùng chõu ặơng cuêa chõ

Hònh aênh cuöịi cuđng cuêa Dûúng Thõ Xuín Quyâ, taơi cùn cûâ A7 miïìn tíy Quaêng Nam, thaâng 12 - 1968 Tûđ traâi qua: Hađ Giao, Dûúng Thõ Xuín Quyâ, Troơng Anh, Nguýn Ngoơc, Nguýîn Chñ

Giûôa hai cún ăau, em ngöìi ghi cheâp

Con söng Giùìng gíìm reâo miïn man

Nûúâc luô vïì trang giíịy nhoê mûa chan

Em víîn viïịt, lođng daơt dađo caêm xuâc

(D.H.L)

Nhađ vùn ăaô böơc löơ trong Nhíơt Kyâ bao niïìm xuâc

ăöơng tuön trađo khi ặúơc nguơp lùơn trong thûơc tïị chiïịn

tranh gian khöí, mađ úê ăoâ, chõ bùưt gùơp biïịt bao tònh

ngûúđi chín thíơt vađ cao caê Chõ ăaô viïịt vïì maênh ăíịt mú

ûúâc cuêa möơt ăúđi cíìm buât - maênh ăíịt Khu 5 aâc liïơt: “Thïị

ăíịy, maênh ăíịt mađ mònh ăang söịng noâ giöịng hïơt con

ngûúđi mònh: víịt vaê, cûơc nhoơc Mònh sung sûúâng coâ mùơt

úê ăíy ăuâng vađo giai ăoaơn gay go quýịt liïơt nhíịt cuêa

cuöơc chiïịn ăíịu Mònh sung sûúâng ặúơc chõu ặơng vađ

vûúơt qua tíịt caê gian khöí vò ăaô gùơp möơt maênh ăíịt ăöìng

ăiïơu vúâi tím höìn mònh” Trïn ặúđng vađo tuýịn sau,

nhòn thíịy möơt ăaâm rau ven suöịi, chõ ăaô nghô ăïịn möơt

xuöịng taơi chiïịn trûúđng, DTXQ ăaô kõp hoađn thađnhnhûông thiïn truýơn kyâ cođn noâng höíi sûơ söịng cuêa baênthín mònh, cuêa ăöìng ăöơi vađ ăöìng bađo vuđng taơm chiïịm,vađ chõ ăaô tòm caâch gûêi baên thaêo ra miïìn Bùưc nhû nhûông

baêo víơt (Tiïịng haât trong hang ăaâ, Hoa rûđng, Niïìm vui

thíìm lùơng, Gûúng mùơt thaâch thûâc)

Chñnh cuöơc ăúđi, tím tû vađ nhûông trang vùn cuêaDTXQ - cuđng nhiïìu sûơ hy sinh cuêa nhûông nhađ vùn nhađbaâo chiïịn trûúđng trong nhûông nùm thaâng íịy ăaô goâpphíìn taơo ra möơt quan niïơm tuýơt ăeơp, vađ coâ leô seôkhöng bao giúđ cuô vïì Haơnh Phuâc Ngûúđi baơn ăúđi, cuônglađ möơt ăöìng nghiïơp, möơt ăöìng ăöơi cuêa chõ úê chiïịntrûúđng ăaô sinh ăöơng hoaâ ăiïìu nađy möơt caâch thíịm thña

trong Bađi thú vïì haơnh phuâc sau khi chõ hy sinh:

Em ăaô thíịy nhûông tím höìn trong treêo Nhûông con ngûúđi nhû aânh saâng lung linh Möîi ăïm ra ăi giaên dõ hiïịn mònh

Ăïí lađm nïn buöíi mai ăíìy nùưng

Em böịi röịi, em sûông súđ ặâng lùơng Veê ăeơp nađy em chûa biïịt ăùơt tïn Thûâc díơy bao ăiïìu múâi meê trong em Thûâc díơy bao ăiïìu cao quyâ trong em Núi ngoơn buât nghe cuöơc ăúđi thöi thuâc

Vađ em goơi ăoâ lađ haơnh phuâc

(D.H.L )Lađ möơt phuơ nûô, laơi mang yâ thûâc roô rïơt vïì sûâ mïơnhcuêa ngûúđi cíìm buât, DTXQ ăaô say sûa miïu taê ngûúđiphuơ nûô trong caâc trang saâch cuêa mònh - nhû chñnh chõặúơc hiïơn thín trong hoơ Vađ hoơ ăaô thûơc sûơ lađ nguöìncaêm hûâng, lađ chíịt liïơu döìi dađo nhíịt, ặúơc chõ dađnh chonhûông tònh caêm ăùìm thùưm nhíịt, nhûông quan saât tinhtïị nhíịt - trong tíịt caê nhûông truýơn kyâ khi viïịt úê miïìnBùưc cuông nhû khi úê miïìn Nam Hún bíịt kyđ möơt ngûúđiphuơ nûô nađo khaâc trong thúđi kyđ ăoâ, DTXQ vúâi tû caâchlađ nhađ vùn, nhađ baâo hiïíu ặúơc caâi nghõ lûơc söịng lùưmkhi naôo lođng cuêa ngûúđi phuơ nûô úê híơu phûúng hay úê

chiïịn trûúđng, duđ úê núi “Ăíịt cùìn” khùưc nghiïơt hoùơc úê chöịn bom ăaơn hiïím nguy luön cíìn ăïịn nhûông “Gûúng

mùơt thaâch thûâc” Trong nhûông hoađn caênh riïng, vûúơt

lïn trïn sûơ kyđ thõ coi thûúđng nûô giúâi, caâc nhín víơt phuơnûô cuêa chõ bao giúđ cuông toaê saâng möơt nhín caâch cao

thûúơng, ăíơm ăađ nhín nghôa VN (Khöng coi thûúđng

viïơc nhoê, Ăi nöng trûúđng, Chuýơn cö Duýn, Ăûâng vûông, Chöî ặâng ) Vađ, nhûông ngûúđi phuơ nûô íịy, úê núi

ăöịi diïơn vúâi sûơ söịng chïịt trong gang tíịc, phúi mùơt vúâilûêa ăaơn, ăaô böơc löơ roô hún bao giúđ hïịt leô söịng vò ăaơi

Beâ Ly vađ bađ ngoaơi

bùìng tím höìn, nhín caâch vađ traêi nghiïơm cuêa chõ! Nhûông trang vùn viïịt vïì phuơ

nûô cuêa DTXQ bao giúđ cuông long lanh, ăeơp nhû thú, vađ xûâng ăaâng lađ nhûông viïn

ngoơc quyâ trong kho tađng vùn hoơc VN hiïơn ăaơi!

Lađ möơt ngûúđi meơ giađu tònh caêm, DTXQ ăaô dađnh cho con gaâi nhoê mađ chõ gûêi

laơi híơu phûúng biïịt bao trang viïịt xuâc ăöơng tím can, ăöi luâc xeâ lođng xeâ

ruöơt-vađ chñnh ăiïìu ăoâ cađng lađm nöíi bíơt lïn nghõ lûơc phi thûúđng cuêa chõ! Ba bađi thú

cuêa DTXQ cođn lûu giûô laơi ặúơc ăïìu dađnh viïịt vïì con, cho con:

Öi tiïịng con bíơp beơ

Biïịt goơi meơ líìn ăíìu

Laơi lađ ngađy taơm biïơt

Ngađy meơ con xa nhau!

Chõ hiïíu roô: “Con ăaô phaêi chõu caâi ăiïìu bíịt haơnh lúân nhíịt trong ăúđi con lađ

phaêi xa böị vađ meơ quaâ súâm” Vađ ríịt chín thûơc, ríịt con ngûúđi, giûôa gian khöí buöíi

vûúơt söng Sï-pön, chõ ăaô thíịm thña: “Coâ ăi múâi thíịy hïịt tíịt caê nhûông súơi díy

nñu keâo ngûúđi ta laơi Bíy giúđ mònh múâi thíịy xa Ly khoâ lađm sao” Nhûng ăiïìu

ăaâng quyâ nhíịt, ăaâng kñnh troơng nhíịt úê DTXQ lađ, ngay trong ẳnh ăiïím nöîi nhúâ

thûúng quùơn thùưt cuêa ngûúđi meơ treê phaêi xa con, chõ ăaô biïịt vûúơt lïn chñnh mònh

ăïí “Luâc nađo meơ cuông nghô vïì con vúâi möơt niïìm tûơ hađo vö haơn” Ngûúđi meơ coâ

tím höìn cao caê íịy luön mong: “Ly úi, con haôy ăeơp möơt caâch thíìm lùơng nhû cíy

truâc kia” Vađ nhađ giaâo duơc trong chõ ăaô trùn trúê khi gùơp nhûông em beâ thöng

minh coâ tím höìn quaê caêm úê núi giađnh giíơt giûôa caâi söịng vađ caâi chïịt: “Phaêi lađm

viïơc thïị nađo cho nhûông ặâa con cuêa ta ăíy?” Híìu nhû trang Nhíơt kyâ nađo cuêa

chõ cuông ûúât ăíìm gioơt lïơ nhúâ con, ăöìng thúđi heâ löơ caâi cöơi nguöìn síu thùỉm cuêa

tònh míîu tûê tûđng ặúơc khaâi quaât trong khöí thú:

Bao mûa nùưng daôi díìu

Con thín ýu coâ biïịt

Meơ vûúơt qua ặúơc hïịt

Khi COÂ CON TRÏN ĂÚĐI

Nöîi nhúâ íịy, kyđ diïơu thay, laơi lađ nguöìn sûâc maơnh tinh thíìn to lúân giuâp chõ

ặâng vûông vađ vûúơt qua biïịt bao thûê thaâch khöịc liïơt

AÂnh sao bùng DTXQ chùưc chùưn seô khöng bao giúđ phaêi cö ăún, búêi chõ ăaô

söịng möơt cuöơc ăúđi thíơt ăeơp, ăaô viïịt nïn nhûông trang vùn thíơt ăeơp thíịm ăíîm

sûơ söịng cuêa möơt dín töơc trong nhûông nùm thaâng gian nan nhíịt Nhađ baâo

Nguýîn Thïị Khoa - möơt ăöìng ăöơi thïị hïơ sau cuêa chõ úê chiïịn trûúđng Khu 5, khi

lađm chuê biïn toađn tíơp di caêo “DTXQ - Nhíơt Kyâ - Taâc Phíím” ăaô vö tònh thay

mùơt ặúơc nhiïìu cíy buât cuêa nïìn vùn chûúng, baâo chñ ặúng ăaơi khùỉng ắnh

möơt caâch cöng bùìng: “Cuöơc ăúđi cuêa DTXQ ríịt ngùưn nguêi, chó voên veơn 28 nùm.

Taâc phíím cuêa chõ cuông ñt, chó coâ hai tíơp truýơn kyâ “Chöî ặâng” vađ “Hoa rûđng”.

Nhûng di saên tinh thíìn mađ chõ ăïí laơi cho chuâng ta thò thíơt lúân lao, vônh cûêu Ăoâ

lađ möơt trong nhûông nhín caâch nghïơ sô lúân nhíịt, möơt trong nhûông ngûúđi phuơ nûô

Viïơt Nam ăeơp nhíịt trong cuöơc khaâng chiïịn chöịng Myô vô ăaơi cuêa dín töơc”.

Töi böîng chaơnh nghô: chñnh niïìm tin ngíy thú, trong treêo vađ ngúđi saâng cuêa

möơt nûô vùn sô trong giai ăoaơn ăeơp nhíịt cuêa cuöơc ăúđi phaêi thûê thaâch khöng ñt

qua maâu vađ lûêa íịy ăaô khiïịn “caâi daâng cuêa möơt söị phíơn long ăong” nhiïìu luâc

phaêi nhaơt nhoađ ăi Nhûng khöng coâ nghôa lađ noâ ăaô biïịn míịt Höm nay ăíy,

sûơ “long ăong víịt vûúêng” cuêa chõ mađ chõ khöng thïí lûúđng túâi laơi chñnh lađ sûơ thúđ

ú, nguöơi laơnh, võ kyê, laông qún cuêa nhiïìu ngûúđi, lađ sûơ ăöíi trùưng thay ăen cuêa

khöng ñt quan niïơm vïì Giaâ trõ Chõ coâ biïịt khöng: cuöơc söịng vađ nhûông trùn trúê

saâng taơo vùn chûúng cuêa chõ - bíịt chíịp moơi biïịn thiïn cuêa leô ăúđi, cho ăïịn giúđ

víîn cođn lađ möơt bađi hoơc vö cuđng thíịm thña, xuâc ăöơng - ăùơc biïơt ăöịi vúâi caâc nhađ

vùn nhađ thú, nhađ baâo treê trong cún löịc xoaây thõ trûúđng Vađ seô lađ möơt töơi aâc

khöng thïí dung thûâ, nïịu cöị tònh hoùơc chó lađ vö tònh phaên böơi laơi nhûông gò cao

quyâ thiïng liïng mađ vò chuâng, biïịt bao ngûúđi Viïơt Nam ûu tuâ - trong ăoâ coâ

DTXQ - ăaô ngaô xuöịng

DÛÚNG THÕ XUÍN QUYÂ

Bađi thú tùơng con

Tùơng Ly, nhín ngađy Beâ ăíìy hai tuöíi 9 12.1968

Buöíi íịy bïn rùơng tre Thúm maâ con nheđ nheơ Röìi töi bûúâc lïn ăï Con böîng kïu "Meơ! Meơ!"

Öi tiïịng con bíơp beơ Biïịt goơi meơ líìn ăíìu Laơi lađ ngađy taơm biïơt Ngađy meơ con xa nhau Lođng töi chúơt quùơn ăau Mùưt töi múđ boâng khoâi Ngoaênh nhòn vïì phña sau Con víîn nhû ăang goơi Thûúng con vûđa ăíìy tuöíi Ăaô xa caê meơ cha

Ăïm ăïm trong giíịc nguê Nhúâ meơ, öm cöí bađ Rúđi söng Höìng bao la Qua dođng Lam ýu mïịn Töi ăi ra tiïìn tuýịn Ăûúđng xa, biïịt bao xa

ÖÌ, nhûng nađy, laơ quaâ Con víîn ríịt gíìn töi Nhòn sao, qua keô laâ Töi thíịy mùưt con cûúđi Ăïm lùưng nghe gioâ thöíi Thíịy tiïịng con voơng vađo Thûúng ýu vađ nuông nõu Con goơi: "Meơ!" ngoơt ngađo Chiïịc laâ trïn cađnh cao Khi gioâ vïì rung nheơ Nhû tay con víîy chađo Möîi líìn con gùơp meơ Con coâ xa meơ ăíu Duđ nuâi söng caâch trúê Duđ ăeđo cao vûơc síu Phaêi thïị khöng con nhó?

Bao mûa nùưng daôi díìu Con thín ýu coâ biïịt Meơ vûúơt qua ặúơc hïịt Khi coâ con trïn ăúđi Con haôy luön miïơng cûúđi Nhû ngađy nađo cođn beâ.

Cha töi lađ nhađ vùn Nguýîn

Huy Tûúêng, ngûúđi baơn hún

öng möơt tuöíi nhûng laơi ăïịn

vúâi vùn ăađn sau öng Nùm 1939,

khi soaơn tíơp thú “Nhíịt ăiïím linh

ăađi” vađ cođn ăang bùn khoùn khöng

biïịt thú mònh hay dúê thïị nađo, liïơu

coâ nïn xuíịt baên, cha töi ăaô tím sûơ

vúâi öng Khú vađ thíơt mûđng ặúơc

öng nhíơn lúđi ăoơc höơ Nùm 1941,

khi xuíịt baên böơ saâch “Sûâc khoêe

múâi”, öng Khú cuông ăöìng thúđi

lađm chuê nhiïơm möơt túđ baâo tïn lađ

Ngođi buât Khöng qún lođng söịt

sùưng vúâi thi ca cuêa baơn, öng ăaô cho

ăùng trïn söị ba cuêa túđ nađy bađi thú

Quan Ím cuêa cha töi Tiïịc rùìng

ngay sau ăoâ túđ Ngođi buât bõ ằnh

baên Muöơn mùìn líơn ăíơn nghiïơp

vùn chûúng, cha töi ăaô nghô, hay lađ

hoơc röơng ăöî cao (bùìng baâc sô luâcbíịy giúđ hiïịm lùưm) Cođn cha töi thòchó lađ möơt chín thû kyâ queđn úê nhathûúng chñnh, hay cođn goơi lađ súêăoan Song coâ ăiïìu chùưc chùưn, haiöng ăïìu coâ chung möơt súê ăùưc thú

ca, vađ vïì phûúng diïơn nađy, öngKhú laơi toê ra coâ nhiïìu traêinghiïơm Dïî hiïíu vò sao cha töi ăaôặa tíơp thú nhúđ cíơy baơn ăoơc giuđm

Öng Khú xem ra ăaô goâp yâ cho chatöi khaâ kyô - chï hún lađ khen - vađnhín ăíịy caâc öng ăaô thöí löơ nhiïìuăiïìu nhû cha töi coâ ghi laơi trongnhíơt kyâ: “Chuâng töi cuđng mongmoêi lađm nhûông bíơc tađi hoa Coâ leôtrong boơn khöng ai muöịn lađm möơtnhađ triïịt hoơc, möơt nhađ thöng thaâi,

ai cuông thñch thi nhín caê” ÖngKhú cođn tuýn böị quaê quýịt:

“Möơt ngûúđi thi nhín chín chñnh,

Caâi dúê cuêa cha töi - “tónh nhiïìulùưm” - cuông laơi lađ caâi may cho öng,búêi vò khöng líu sau ăíịy öng ăaônhíơn ra súê trûúđng cuêa mònh khöngphaêi lađ thú, mađ lađ vùn, cuông khöngphaêi vùn xuöi, mađ lađ kõch, laơikhöng phaêi kõch mïlö - hađi kõch,mađ lađ bi kõch, nhû vúê kõch Vuô Nhû

Tö nöíi tiïịng cuêa öng Vúâi öngKhú, thi ca khöng phaêi lađ khöngăem laơi cho öng nhûông phuât giíythùng hoa, saêng khoaâi Cuöịinhûông nùm 30 cuêa thïị kyê trûúâc,

khi tham gia Ban biïn tíơp baâo Ñch

hûôu do nhađ vùn Lï Vùn Trûúng

lađm chuê buât, öng ăaô chõu aênhhûúêng maơnh búêi nhûông nhín víơtngûúđi huđng cuêa hoơ Lï Nguöìn caêmhûâng íịy ăaô khúi gúơi öng viïịt nïnnhûông yâ thú maônh liïơt, khaâ ặúơc

PHAƠM NGOƠC KHÚ

ÖNG LAĐ AI?

NGUÝÎN HUY THÙƯNG

Nhû möơt nghõch lyâ, nïịu nhû töi coâ ăuê tûơ tin vađ sûơ thöi thuâc ăïí viïịt vïì tònh baơn giûôa öng vúâi cha töi, thò, thuâ thûơc, töi laơi khöng biïịt gò míịy vïì baên thín öng Ngûúđi íịy chñnh lađ baâc sô Phaơm Ngoơc Khú, taâc giaê cuöịn Nguöìn sinh lûơc coâ võ trñ xûâng ăaâng trïn vùn ăađn ăíìu thïị kyê 20, võ baâc sô mađ trong kyâ ûâc cuêa nhûông ngûúđi tûđng biïịt öng, duđ thín hay sú, duđ chó lađ thoaêng qua hay cuđng gùưn boâ trong binh ăoađn Tíy Tiïịn, luön nhòn nhíơn nhû möơt

“nhín víơt ăùơc biïơt” ríịt ăaâng troơng Nhûng cuông phíìn nađo ăíìy bñ íín !

Baâc sô Phaơm Ngoơc Khú nùm 1964

mònh Lađ baâc sô, mang sûâ mïơnh trõ

bïơnh cûâu ngûúđi, laơi lađ möơt thanh

niïn luön bíơn bõu nghô suy, ăíìy

nhiïơt huýịt vúâi nhûông tû tûúêng

múâi, öng ăaô súâm trúê vïì vúâi caâi cùn

cöịt trñ thûâc cuêa mònh Liïn tiïịp

trong nùm 1941, öng cho ra mùưt

hai cuöịn saâch cuêa böơ Sûâc khoêe

múâi, cuöịn ăíìu lađ Möơt sûâc khoêe

múâi vađ cuöịn sau mang tïn Nguöìn

sinh lûơc Vúâi kiïịn thûâc cuêa möơt

ngûúđi tíy hoơc, öng ặa ra möơt

nhíơn ắnh coâ tñnh khaâi quaât: Möơt

ngûúđi khoêe phaêi khoêe vïì thïí chíịt

vađ tinh thíìn Phín tñch thûơc traơng

dín mònh, öng nhíơn xeât: ÚÊ nûúâc ta

sûâc khoêe cuêa moơi ngûúđi thûúđng chó

lađ möơt “sûâc khoêe thuơ ăöơng”, ñt lađ

möơt sûâc khoêe taâc ăöơng Ngûúđi

mònh ýịu ăuöịi laơi ăöí taơi aênh

hûúêng cuêa khñ híơu, cuêa di truýìn

Tûơu trung, tû tûúêng chuê ăaơo

cuêa hoơ Phaơm nùìm úê míịy chûô: “Sûâc

khoêe lađ biïíu dûúng cuêa sinh lûơc”

Víơy trûúâc hïịt phaêi hiïíu “Sinh lûơc

lađ gò?” Theo öng Khú, sinh lûơc lađ

lûêa söịng, lađ linh khñ, lađ tinh anh, vađ

söịng chó coâ nghôa lađ giaêi thoaât sinh

lûơc Cho nïn ta phaêi suy xeât vïì

caâch giaêi thoaât íịy Hay noâi caâch

khaâc, ta phaêi tòm caâch vûúơt qua

nhûông trúê lûơc cuêa sûơ söịng, duđ trúê

lûơc íịy coâ khuynh hûúâng duy víơt

(thiïn vïì cuöơc ăúđi hònh sùưc, löi keâo

ngûúđi ta ăïịn vúâi chuê nghôa khoaâi

laơc), duy tím (khiïịn ngûúđi ta chòmăùưm trong mú möơng, qún caê ăúđithûơc taơi), hay duy thíìn (lađm tï liïơt

yâ chñ, khiïịn ngûúđi ta “phoâ thaâccuöơc ăúđi cho nhûông caâi xa xùmhuýìn bñ”) Toâm laơi, taâc giaê ăi ăïịnkïịt luíơn söịng lađ ăiïìu hođa caâc nùnglûơc thùng bùìng, chúâ “quaâ thiïn vïìxaâc thõt, vïì tònh caêm, hay vïì lyâ trñ”

Hai cuöịn saâch, mađ ăùơc biïơt lađcuöịn sau - Nguöìn sinh lûơc - vúâi caâcgiaâ trõ khoa hoơc, nhín vùn vađ vùnchûúng cuêa noâ, ăaô nhanh choângloơt vađo mùưt xanh cuêa nhađ baâo ĂinhGia Trinh, möơt cíy buât coâ haơngtrïn Thanh Nghõ Khöng líu saukhi saâch ra ăúđi, öng nađy coâ bađi

“Ăoơc saâch Möơt sûâc khoêe múâi vađNguöìn sinh lûơc”, vúâi nhûông lúđiăaânh giaâ ríịt cao: “Hai taâc phíím íịycoâ möơt tñnh caâch ăùơc biïơt: noâ ăaơidiïơn cho möơt loaơi saâch ặâng ăùưn,nghiïm trang, cíìn phaêi mong möîingađy möơt nhiïìu lïn, loaơi saâch triïịtlyâ vađ khoa hoơc trong vùn chûúngta”, vađ “ öng P.N Khú cho ta tinrùìng vùn chûúng Viïơt Nam coâ thïí

ăi ăïịn roô rïơt vađ ăeơp ăeô ăïí mangnhûông tû tûúêng múâi meê cuêa thúđiăaơi” (Thanh Nghõ, söị 6, 1941)

Dïî coâ thïí hònh dung, cha töi ăaôcaêm thíịy vinh dûơ thïị nađo khi vađomöơt ngađy thu nùm 41, öng ặúơcgùơp öng Khú taơi ăaâm cûúâi möơtngûúđi baơn thín - Vuô Tuín Saân

Öng Saân cuông lađ möơt ngûúđi ăöî ăaơt,múâi líịy bùìng cûê nhín luíơt hoơc.Ăûúng nhiïn ăaâm cûúâi cuêa öng coâmùơt nhiïìu võ khaâch quyâ, nhûôngăöịc túđ, ăöịc hoơc, hoơc giaê Coâ thïí kïí

ra nhûông Tríìn Vùn Tuýn, TríìnVùn Giaâp, Nguýîn Hûôu Vûúơng,Nguýîn Khùưc Kham cuđng nhiïìungûúđi khaâc nûôa “coâ tiïịng trongvùn ăađn” Cha töi khöng khoêi caêmthíịy choaâng ngúơp trûúâc hoơ, nhûngliïìn caêm thíịy an tím khi thíịytrong boơn coâ Phaơm Ngoơc Khú,

“taâc giaê Nguöìn sinh lûơc”! Öng laơicađng caêm ăöơng khi nghe öngKhú, ngay giûôa bûôa tiïơc, ín cíìnnhùưc túâi míịy bađi thú cuêa öng mađbaơn víîn giûô vađ ắnh seô ăùng trïnmöơt túđ baâo sùưp ra (Öng Khú vöịnlađ baâc sô, nhûng khaê nùng lađm baâocuêa öng ăaô khiïịn cho nhiïìu túđ phaêimúđi öng lađm chuê nhiïơm, kïí caê túđtaơp chñ Vùn múâi nöíi tiïịng cuêa nhađHađn Thuýn.) Chõu ún taâc giaê

Nguöìn sinh lûơc, cha töi nhûông

muöịn lađm bađi “Lïn ặúđng” tùơngbaơn (ăïí bađy toê sûơ díịn thín?),nhûng röìi thíịy keâm ăaô cûúngquýịt boê ăi!

*

* *Cha töi thín vúâi öng PhaơmNgoơc Khú coâ leô trûúâc hïịt lađ domöịi caêm tònh caâ nhín Trongnhûông dođng nhíơt kyâ vïì öng Khúnhûông nùm trûúâc Caâch maơng, ăaôcoâ khöng ñt líìn öng thöịt lïn vúâiăíìy thiïơn caêm Líìn thò: “GùơpPhaơm Ngoơc Khú, ngûúđi baơn mađtöi ríịt thñch” (7-2-1939); líìn thò:

“Noâi chuýơn vúâi Phaơm NgoơcKhú Thíịy ýu anh chađng nađy”(17-8-1941) Ăïịn khi chuíín bõ ăaâmcûúâi cuêa mònh, cha töi cuông ăaônghô ngay ăïịn viïơc nhúđ öng Khúlađm phuđ rïí Hiïìm nöîi öng Khúăang coâ tang nïn khöng thïí nhíơnlúđi Thïị röìi cha töi tham gia ViïơtMinh, hoaơt ăöơng trong töí chûâcVùn hoâa cûâu quöịc bñ míơt Cođn öngKhú, coâ tađi liïơu noâi rùìng öng cuôngtham gia hoaơt ăöơng, nhûng lađtrong nhoâm ăïơ tûâ quöịc tïị coâkhuynh hûúâng túđ-röịt-kñt - höìi íịynhûông thanh niïn coâ tím huýịt

vúâi non söng, chuêng töơc, nhíịt lađ

tíìng lúâp trñ thûâc ûu thúđi míîn thïị

thûúđng ăïìu choơn cho mònh möơt

hoaơt ăöơng nađo ăoâ ñt nhiïìu coâ tñnh

caâch cíịp tiïịn, nhûng cuông coâ khi

cûơc ăoan Coâ tađi liïơu noâi rùìng, sau

Caâch maơng thaâng 8-1945, öng

Khú ăaô giuâp Höì Hûôu Tûúđng,

möơt ýịu nhín ặúơc coi lađ lyâ

thuýịt gia cuêa ăïơ tûâ quöịc tïị, laânh

vïì Nam Ăõnh traânh nguy cú bõ

bùưt, do lo súơ Viïơt Minh seô tiïu diïơt

caâc phíìn tûê ăïơ tûâ Chuýơn nađy

khöng biïịt thûơc hû ra sao, song coâ

ăiïìu, giûôa cha töi vađ öng Khú

víîn giûô möịi quan hïơ bònh thûúđng,

thíơm chñ öng Khú cođn ăuê sûơ tin

cíơy ăïí noâi thùỉng vúâi cha töi

nhûông yâ kiïịn traâi chiïìu cuêa mònh

vïì cöng taâc baâo chñ mađ cha töi lađ

möơt ngûúđi coâ traâch nhiïơm (hay coâ

thïí noâi, möơt ăöìng taâc giaê) Chuâng

ta biïịt rùìng, sau Caâch maơng thađnh

cöng, caâc saâch baâo ăïìu cöị gùưng

hûúâng vađo muơc ăñch tuýn truýìn

phuơc vuơ chïị ăöơ múâi, chïị ăöơ dín

chuê nhín dín Ăíy vûđa lađ traâch

nhiïơm, vûđa lađ nhiïơt tònh ríịt ăaâng

quyâ cuêa ngûúđi cíìm buât Tuy

nhiïn, trûúâc sûơ ăöíi thay quaâ lúân

quaâ nhanh cuêa ăúđi söịng xaô höơi,

khöng phaêi dïî gò caâc taâc phíím

vùn chûúng, baâo chñ múâi - mađ

ngûúđi ta goơi chung lađ saâch baâo

“mùơt tríơn” - ăaô ăaâp ûâng ặúơc

nhûông ăođi hoêi cuêa cöng chuâng,

nhíịt lađ vïì phûúng diïơn thíím myô

Baên thín cha töi, trong möơt líìn

noâi chuýơn vúâi caâc baơn vùn ăöìng

thúđi cuông lađ ăöìng chñ cuêa öng, ăaô

chua chaât ghi laơi nhûông yâ kiïịn thu

nhíơn ặúơc: “Caâc núi ăïìu chï vùn

chûúng mùơt tríơn lađ vùn chûúng

khííu hiïơu” Riïng öng Khú thò

noâi hònh tûúơng hún, nhûng cuông

chua cay hún: “Möơt thùìng bõ giam

muöịn cho noâ chïịt chó viïơc cho noâ

Tíịt nhiïn, ăoâ chó lađ yâ nghô nhíịtthúđi, thoaêng qua, do möơt caêm giaâcbíịt lûơc thûúđng víîn thíịy úê nhûôngngûúđi lađm cöng viïơc saâng taơo Lađngûúđi coâ traâch nhiïơm vúâi baên thínvađ sûơ nghiïơp chung, cha töi luöntòm caâch tûơ ăiïìu chónh mònh theohûúâng tñch cûơc, hay noâi theophûúng chím cuêa baâc sô PhaơmNgoơc Khú baơn öng trong cuöịnNguöìn sinh lûơc, söịng lađ ăiïìu hođacaâc nùng lûơc thùng bùìng Vúâi öng,caâch ăiïìu hođa töịt nhíịt lađ lao vađocöng viïơc, hođa mònh vúâi tíơp thïí

Thaâng 9 nùm íịy, nhín 7 nùm ngađymíịt Vuô Troơng Phuơng, möơt lïîtûúêng niïơm nhađ vùn ăaô ặúơc töíchûâc khaâ trang troơng, coâ leô do HöơiVùn hoâa cûâu quöịc mađ cha töi lađmöơt ngûúđi phuơ traâch chuê trò Baâc sôPhaơm Ngoơc Khú cuông ặúơc múđitúâi phaât biïíu, cuđng vúâi nhûông tïntuöíi nhû Nguýîn Tuín, Thïị Lûô,Trûúng Tûêu, Nguýn Höìng Ăiïìunađy vûđa chûâng toê öng lađ möơtgûúng mùơt trñ thûâc lúân luâc bíịy giúđ,vûđa cho thíịy sûơ troơng thõ cuêa chatöi ăöịi vúâi ngûúđi baơn baâc sô cuêamònh Sûơ troơng thõ cođn tiïịp tuơcặúơc duy trò cho ăïịn sau Toađnquöịc khaâng chiïịn, khi caâc öng ăaômöîi ngûúđi möơt neêo Muđa thu nùm

1947, úê Viïơt Bùưc, cha töi lo cöngviïơc truđ bõ cho Ăaơi höơi Vùn hoâatoađn quöịc dûơ kiïịn seô ặúơc töí chûâcvađo nùm túâi Öng thaêo thû múđi caâcăaơi biïíu dûơ cuöơc hoơp truđ bõ, lïndanh saâch caâc võ seô múđi tham dûơĂaơi höơi nay mai Trong danh saâchíịy, giúâi y hoơc coâ öng Phaơm NgoơcKhú bïn caơnh nhûông baâc sô nöíitiïịng khaâc nhû Vuô Vùn Cíín, TrõnhĂònh Cung, Trõnh Vùn Tuíịt, TríìnHûôu Nghiïơp, Tríìn Hûôu Tûúâc

*

* *Nhûông nùm khaâng chiïịn

töi cuông ăaô coâ ặúơc ñt nhiïìu thöngtin vïì baâc sô Phaơm Ngoơc Khú ÚÊcaâc bađi viïịt vïì nhađ thú QuangDuông, taâc giaê bađi thú Tíy Tiïịn nöíitiïịng, vïì hoơa sô - ngûúđi lñnh Vùn Ăabaơn vúâi nhađ thú, hay vïì öng HuđngThanh, Chñnh uêy Trung ăoađn 52Tíy Tiïịn, coâ möơt ngûúđi thûúđng chóặúơc nhùưc qua nhûng bao giúđcuông vúâi möơt sûơ trín troơng ăùơcbiïơt Ăoâ lađ möơt võ trñ thûâc trongtrung ăoađn, ngûúđi ặúơc caân böơ,chiïịn sô kñnh nïí vò ăaô “tûđ boê cuöơcsöịng giađu sang theo tiïịng goơi cuêanon söng, ăíịt nûúâc ăi tham giakhaâng chiïịn”, ngûúđi trûúâc caênhanh em ai níịy toâc tai buđ xuđ núirûđng thiïng nûúâc ăöơc, ăïm ăïmthûúđng phaêi ăöịt ăuöịc ăïí giïịt rïơpăaô khuýn moơi ngûúđi caơo troơc ăíìu

ăi cho ăúô chíịy ríơn Tûđ ăíịy mađnhađ thú Quang Duông ăaô caêm taâcviïịt nïn cíu thú huđng traâng “TíyTiïịn ăoađn quín khöng moơc toâc”.Ngûúđi íịy chñnh lađ baâc sô PhaơmNgoơc Khú, võ baâc sô mađ trong kyậâc cuêa nhûông ngûúđi tûđng biïịt öng,duđ thín hay sú, duđ chó lađ thoaêngqua hay cuđng gùưn boâ trong binhăoađn Tíy Tiïịn, luön nhòn nhíơnnhû möơt “nhín víơt ăùơc biïơt” ríịtăaâng troơng Nhûng cuông phíìn nađoăíìy bñ íín!

*

* *Hođa bònh líơp laơi, tung tñch cuêabaâc sô Phaơm Ngoơc Khú cuôngkhöng búât bñ íín hún - ñt nhíịt thònhûông thöng tin ñt oêi töi coâ ặúơcăaô cho thíịy nhû víơy Trong caêicaâch ruöơng ăíịt gia ằnh öng ăaôphaêi chõu nhiïìu nöîi ăau míịt maât.Nhíơt kyâ cuêa cha töi ăíìu thaâng9/1956 coâ ghi, ăaơi yâ: Böị PhaơmNgoơc Khú bõ giam chïịt Meơ 75tuöíi bõ bùưt ăi lao ăöơng caêi taơo Conchó coâ ruöơng xíịu, nhûng bõ ngûúđi

ngûúđi dín cuđng phaêi gaânh chõu.

Song lađ möơt trñ thûâc chín chñnh,

öng luön thiïịt tha mong ăúơi möơt

sûơ thay ăöíi tñch cûơc Ăaơi höơi Ăaêng

Cöơng saên Liïn Xö líìn thûâ 20 vúâi

chuê trûúng xem xeât, sûêa ăöíi laơi

ặúđng löịi (mađ ta víîn quen goơi lađ

xeât laơi) ăaô ăem laơi cho öng cuông

nhû cha töi möơt sûơ khñch lïơ to lúân

Chuê nhíơt ngađy 16-9-1956, cha töi

sang gùơp öng Phaơm Ngoơc Khú,

vûđa ăïí thùm baơn úê Haêi Phođng lïn,

vûđa ăïí nhúđ baơn xem bïơnh höơ Nhû

öng ghi laơi trong nhíơt kyâ, öng thíịy

trong ngûúđi bònh tônh, tûơ chuê Öng

Khú ăùơc biïơt tin tûúêng vađo Ăaơi

höơi 20 cuêa Liïn Xö, khi trûúâc thíịy

bïị tùưc, nay con ặúđng ăaô múê

Nhín bađn vïì möơt söị trñ thûâc Viïơt

Nam thiïịu nhín phíím, hai öng

cho rùìng víịn ăïì chñnh víîn lađ úê

mònh, xem mònh goâp ặúơc phíìn gò

cuêa ngûúđi trñ thûâc, khöng thïí yê laơi

vađo Trung ûúng Nghô laơi höìi

thuöơc Phaâp, ngûúđi trñ thûâc coâ khñ

thïị, nay khöng ặúơc nhû thïị nûôa

Ăùơc biïơt lađ quaâ thiïịu vùn hoâa!

Vïì bïơnh cuêa cha töi, öng Khú

cho rùìng cùn baên víîn lađ do tû

tûúêng Öng khuýn cha töi cíìn

phaêi bònh tím, khöng thò oâc mïơt lađ

nguöìn tíơt bïơnh Cha töi cuông biïịt

thïị lùưm, nhû öng ăaô ghi laơi troơng

nhíơt kyâ: “Ta khöí súê chó vò ăíìu oâc

nhoơc mïơt, khöng coâ löịi thoaât Cíìn

phaêi cho thû thaâi ăíìu oâc”

Nhûông chia seê vúâi öng Khú vïì

traâch nhiïơm cuêa ngûúđi trñ thûâc, sûơ

kyđ voơng cuêa baơn vađo nhûông diïîn

biïịn tñch cûơc úê Liïn Xö, chùưc chùưn

ăaô goâp phíìn khiïịn cha töi quaê

quýịt hún, trong suy nghô cuông

nhû hađnh ăöơng Thïị röìi xaêy ra sûơ

biïịn úê Hungary, Höìng quín Liïn

Xö phaêi vađo can thiïơp Sûơ kiïơn nađy

ăaô taâc ăöơng ăïịn cha töi ríịt maơnh

Nhûng suy cho cuđng, noâ chó lađ caâi

cúâ ăïí cha töi viïịt ra nhûông bûâc xuâc

líu nay cuêa mònh vïì nhiïìu víịn ăïì

xaô höơi, tûđ viïơc caêi caâch ruöơng ăíịt

gíy röịi ren úê nöng thön ăïịn thûơc

traơng ằnh ăöịn vïì kinh tïị, vùn

hoâa úê thađnh phöị Biïịt rùìng viïịt ra

nhûông ăiïìu íịy seô bõ phaên ûâng, bõ

ăíơp - thûơc tïơ lađ khi viïịt, buât öng coâ

“run run”, nhû öng ăaô ghi trongnhíơt kyâ, - nhûng lađm sao öng coâthïí lađm khaâc ặúơc möơt khi ăaô nhíơn

ra nhûông sai líìm ăođi hoêi mònh phaêicoâ tiïịng noâi phaên biïơn Chaê phaêichuê nhíơt nađo öng ăaô cuđng öngKhú phï phaân nhûông trñ thûâc

“thiïịu nhín phíím” ăoâ û? Cho nïn,coâ thïí noâi, bađi tuđy buât Möơt ngađychuê nhíơt cuêa cha töi ra ăúđi lađ möơtsûơ tíịt ýịu, möơt lûơa choơn cuêa taâc giaêvađ möơt seê chia cuđng baơn beđ!

*

* *Bađi tuđy buât nađy sau ăoâ ăaô gíycho cha töi nhiïìu híơu quaê khöngnhoê Öng bõ ăaê kñch, bõ phï bònh, bõquy lađ hûôu Trong vuơ viïơc Nhínvùn Giai phíím, öng buöơc phaêi lađmkiïím ăiïím, nhíơn khuýịt ăiïím

Trong söị nhûông ăiïìu ong tiïịng vevïì cha töi, coâ ngûúđi ăaô búâi viïơc baâc

sô Phaơm Ngoơc Khú úê dûúâi HaêiPhođng höìi íịy hay lïn chúi vúâi öng,nhû nhađ vùn Tö Hoađi ăaô thuíơt laơitrong höìi kyâ Caât buơi chín ai Thíơmchñ, víîn theo nhađ vùn Tö Hoađi,ngûúđi ta cođn níng tíìm quan ăiïím,

“Khi cođn treê, Nguýîn Huy Tûúêng

mï vađ phuơc thuýịt Sinh lûơc múâicuêa anh baơn coâ khuynh hûúângtúđröịtkñt nađy”

Sûâc eâp cuêa sûơ quy kïịt chùưcchùưn lađ khöng nhoê Khöng khñ cuêanhûông cuöơc ăíịu tranh tû tûúêngtrong giúâi vùn nghïơ chùưc hùỉn ríịtquýịt liïơt Kïịt quaê lađ, vađo möơtngađy thaâng giïng nùm 1958, chatöi khi kiïím thaêo taơi höơi nghõ vùnnghïơ Ăaêng ăaô liïn hïơ ăïịn haingûúđi lađ Tríìn Ăûâc Thaêo vađ PhaơmNgoơc Khú Ngûúđi ăíìu lađ nhađ triïịthoơc trûâ danh vađ cuông lađ duy nhíịtcuêa Viïơt Nam Ngûúđi sau lađ võ baâc

sô trñ thûâc baơn öng Khöng roô chatöi ăaô “liïn hïơ” nhûông gò, vò öngăaô khöng ghi roô trong nhíơt kyâ,nhûng ta coâ thïí ăoaân ặúơc rùìng ăoâkhöng phaêi lađ nhûông ăiïìu töịt chobaơn Vò thïị öng ăaô ríịt höịi híơn, ăïịnmûâc tûơ só vaê mònh trong nhíơt kyâ:

“Thíịy heđn” (nhíơt kyâ thaâng 1 vađnûêa thaâng 2/1958)

Nhíơt kyâ cuêa cha töi vïì öngKhú dûđng úê ăíy, cho ăïịn khi qua

ăúđi khöng thíịy öng viïịt gò thïm vïìngûúđi baơn bac sô nađy Vïì phíìn öngKhú cuông khöng thíịy viïịt gò, noâi

gò, vïì mònh cuông nhû vïì cha töi.Cho nïn töi khöng thïí biïịt trongthúđi kyđ Nhín vùn Giai phíím öngăaô nghô gò vïì cha töi, vađ vïì sau nađycoâ cođn nghô gò vïì ngûúđi baơn möơtthúđi cuêa mònh Hy voơng vađonhûông nguöìn thöng tin khaâc, töicoâ duđng ăïịn caâc cöng cuơ tòm kiïịmtrïn internet, nhû tûđ ăiïínWikipedia, phíìn mïìm google Kïịt quaê gíìn nhû bùìng khöng!Trong hađng loaơt muơc tûđ “PhaơmNgoơc Khú” xuíịt hiïơn, chó coâ dùm

ba tûđ ñt nhiïìu liïn quan ăïịn baâc sôPhaơm Ngoơc Khú, cođn thò phíìnlúân lađ vïì ca sô Phaơm Ngoơc Khú,ngûúđi thïí hiïơn bađi Bïn búđ ao nhađmònh nöíi ằnh ăaâm nùm nađo.Trong thúđi ăaơi buđng nöí thöng tinhiïơn nay, ăiïìu nađy thíơt khoâ hiïíu,nhíịt lađ khi sûơ thïí liïn quan ăïịnmöơt tïn tuöíi nhû baâc sô PhaơmNgoơc Khú Nhûng díìn díìn töicuông coâ ặúơc “tiïíu sûê trñch ngang”cuêa öng: Sinh nùm 1913, qúhuýơn Myô Hađo, Hûng Yïn Nùm

1927, hoơc trûúđng Bûúêi, sau ăoâ hoơctrûúđng Albert Sarraut Vûđa hoơcAlbert Sarraut vûđa ăi daơy tû thuơcThùng Long Thúđi gian daơy tû thuơcThùng Long, kïịt baơn vúâi VoôNguýn Giaâp, Vuô Ăònh Hođe Thiăöî trûúđng ăaơi hoơc Y khoa ĂöngDûúng Nùm 1941 ra saâch “Sûâckhoêe múâi” Khaâng chiïịn, phuơc vuơtrong quín nguô, tham gia Trungăoađn 52 Tíy Tiïịn Sau hođa bònh,lađm Giaâm ăöịc taơi Bïơnh viïơn laoCíìu Niïơm, Haêi Phođng Míịt nùm

1995 (hay 1996), thoơ 83 tuöíi ta(hoùơc tíy)

Cuông cíìn noâi cho sođng phùỉng,nhûông thöng tin nađy töi coâ ặúơc lađtûđ möơt baơn sinh viïn Sû phaơm nùmthûâ ba - ăang quan tím tòm hiïíu vïìnhoâm Hađn Thuýn, vađ tíịt caênhûông gò coâ liïn quan Ăûúngnhiïn trong ăoâ coâ baâc sô PhaơmNgoơc Khú Kïí cuông phaêi, lađm saomöơt ngûúđi nhû thïị coâ thïí míịt díịutñch ặúơc, nhíịt lađ khi ngûúđi ăoâ laơi

lađ taâc giaê Nguöìn sinh lûơc

CHÏỊ LAN VIÏN

VAĐ HAĐNH TRÒNH “TÒM LAƠI TA”

VUÔ QUÍÌN PHÛÚNG

Mûúđi bííy tuöíi, khi cođn ngöìi trïn ghïị nhađ trûúđng trung hoơc ăaô coâ tíơp thú gíy sûêng

söịt cho thi ăađn, quaê lađ möơt thíìn ăöìng, taâm nùm cuöịi ăúđi laơi coâ sûâc buât ăuê lađm thađnh

möơt sûơ nghiïơp riïng, khöng thua gò caê ăúđi thú ăaô traêi, Chïị Lan Viïn lađ möơt tađi nùng

thú lûơc lûúông nhíịt trong caâc nhađ thú hiïơn ăaơi.

Tíơp thú bao truđm giai ăoaơn

saâng taâc chñn nùm khaâng

chiïịn Gûêi caâc anh lađ möơt tíơp

thú moêng, ûúâm thûê nhiïìu thuê

phaâp, cöịt sao taêi ặúơc hiïơn thûơc

cuöơc söịng líîn yâ tûúêng taâc giaê khi

íịy Khoâ coâ thïí coi bađi nađo lađ hoađn

chónh, nhûng laơi heâ cho thíịy

nhûông khuynh hûúâng múâi, sau

nađy seô phaât triïín roô trong AÂnh

saâng vađ Phuđ sa Löịi viïịt chñnh luíơn

tung hoađnh trong caâc cíu thú röơng

khöí úê caâc bađi Cađnh phong lan bïí,

Tađu ăïịn , Tađu ăi ăaô ặúơc baâo hiïơu

tûđ nhûông thïí nghiïơm cuêa bađi Chađo

mûđng (viïịt nùm 1950) Cuông nhû

víơy, Ăi ra ngoaơi ö thoaât thai tûđ

Trûúđng Sún Vađ Kïịt naơp Ăaêng trïn

qú meơ tûđ Ăûa con ra tríơn Ăiïìu

ăoâ chûâng toê hûúâng tòm cuêa Chïị

Lan Viïn nhûông nùm khaâng chiïịn

chöịng Phaâp lađ coâ yâ nghôa

Cađng vïì sau hûâng thuâ khi ăoơc

thú Chïị Lan Viïn cađng thiïn vïì

hûâng thuâ trñ túơ Vađ tûđ trñ túơ mađ

naêy sinh tònh caêm úê möơt chiïìu síu

múâi Bađi thú dûơng laơi con ặúđng

Höì Chñ Minh tòm ặúđng cûâu nûúâc

mang caâi tïn dađi Ngûúđi ăi tòm hònh

cuêa nûúâc Baên thín caâi tïn íịy lađ

Kòa boâng Baâc ăang hön lïn

hođn ăíịt Trong mađu höìng hònh ăíịt nûúâc

phöi thai AÂnh saâng vađ Phuđ sa xuíịt hiïơn

nùm 1960, trong muđa chñn cuêa caâcnhađ thú caâch maơng ăi tûđ phongtrađo Thú Múâi laông maơn vúâi caâc thiphíím cuêa Xuín Diïơu (Riïngchung) Huy Cíơn (Trúđi möîi ngađylaơi saâng) Tïị Hanh (Gûêi Miïìn Bùưc)Lûu Troơng Lû (Toaê saâng ăöibúđ) taơo möơt khöng khñ síìm uíịtcho thú Phíím chíịt trûô tònh múâi vađ

caê buât phaâp thïí hiïơn múâi cuêa AÂnh

saâng vađ Phuđ sa nhû möơt cuâ hñch

cho caê nïìn thú Miïìn Bùưc höìi íịy

Nhiïìu cíy buât treê bõ phong caâchChïị Lan Viïn thu huât Tûđ ăoâ choăïịn khi míịt, Chïị Lan Viïn ăïìu

ăùơn cho xuíịt baên Hoa ngađy

thûúđng - chim baâo baôo (1967) Nhûông bađi thú ăaânh giùơc (1972) Ăöịi thoaơi múâi (1973) Hoa trûúâc lùng Ngûúđi (1977) Haâi theo muđa

(1977) Hoa trïn ăaâ (1984) Caâc tíơp

thú víơn ăöơng trïn cuđng möơt truơcthi phaâp Chïị Lan Viïn, nhûng möîitíơp lađ möơt phaât triïín dung lûúơngchíịt chûâa hiïơn thûơc: chuýơn ăaânhgiùơc, chuýơn ăúđi thûúđng

tríơn, khi hađo saêng ím vang nhûvùn Hõch tûúâng sô thúđi Tríìn: TöíQuöịc bao giúđ ăeơp thïị nađy chùng(1965) Con mùưt Baơch Ăùìng, conmùưt Ăöịng Ăa (1966), Suy nghô(1966)

Ngađy toađn thùưng 30-4-1975,Chïị Lan Viïn cöng böị bađi thú dađiNgađy vô ăaơi, viïịt 3-5-1975, in trađnmöơt trang nhíơt baâo khöí to Gioơngthú ađo aơt nhû thuúê nađo Ăaơi caâoBònh Ngö truâc cheê ngoâi tan, thíìntöịc thùưng giùơc, nhûông thûúng nhúâăau ăúân ím thíìm neân laơi bíịynhiïu nùm cùưt chia, bom ăaơn nhûặúơc ađo ra trang giíịy cûúđi, khoâc,xoât thûúng, haê hï, hađo hûâng Víơymađ chûa ăaô, Nuâi söng lađnh chöî cùưtvíîn cođn ăau, hai tuíìn sau ăoâ, víînthïí thú íịy, möơt bađi dađi gíìn gíịp ăöixuíịt hiïơn, síu lùưng thím tríìm hún,caêm nhíơn trúê laơi nhûông gò dín ta,caê phña bïn nađy líîn phña bïn kia,ăaô cùưn rùng chõu ặơng Ăau söngnûúâc muön phûúng thín vaơc thíncođ Dung lûúơng bađi thú ăuê cho taâcgiaê bònh luíơn moơi lônh vûơc Chöîtònh caêm ăùìm thùưm, coâ chöî laơi lyâsûơ, tranh luíơn Thú ăúđi thûúđng,trong ăoâ coâ thú tònh ýu, úê Chïị

Nhađ thú Chïị Lan Viïn