Văn hiến việt nam 2005 12

Thái độ của đồng chí Trường Chinh khi đó động viên, khích lệ tôi rất nhiều vì tôi hiểu rằng đồng chí vốn là "cây" lý luận và là người hết sức chặt chẽ, nghiêm khắc ngay với vấn đề khoán

6 Tôi đã nghe tiếng nói nghìn nămtrong tiếng cồng, tiếng chiêng

8. Di sản của văn hóa hồn thiêng củadân tộc

12. Cái bất biến của nền giáo dục mới

18. Chúng tôi diễn kịch Kiều

19. Câu hò trên sông Hương và cụ ƯngBình Thúc Giạ Thị

24. Đàn nguyệt xưa và nay

28. Đình Bảng - Ngôi đình tình người

30. Ấn tượng Vũ Khiêu

34. Giữ hồn cố nhân

36. Kiến trúc cổ Đà Lạt trong tranh ViQuốc Hiệp

42. Thành Lộc và "Ngày xửa ngàyxưa…"

46. Những sắc màu từ đất

48. Hồ Ba Bể, ứng cử viên Di sản thiênnhiên thế giới

52. Làng cổ hai ngàn năm ở vùng ĐồngTháp Mười

54. Sự thật mới về Vạn Lý TrườngThành

62. Lalibela - Giáo đường nham thạch

64. Chinh phục trời cao

66. Đẹp vì mục đích cao cả…

Tạp chí xuất bản hàng tháng

Giấy phép hoạt động báo chí số

Văn phòng đại diện tại TP.HCM:

288B, An Dương Vương, Quận 5, TP.HCM

Phó Tổng Biên tập Thường trực

Nguyễn Thế Khoa

Phó Tổng Biên tập

Nguyễn Thế Kỷ

Nguyễn Minh San

Giám đốc điều hành

Võ Thành Tân

Thư ký tòa soạn

Từ My Sơn - Nguyễn Hữu Phái

Hội đồng Biên tập

Nguyễn Nam Khánh-Trần Bảng-Trần Văn

Khê-Nguyễn Giao-Vũ Mão-Thái Kim

Lan-Phạm Thị Thành-Lan-Phạm Việt Long-Đặng Nhật

Minh-Đoàn Thị Tình-Trường Lưu-Thanh

Hương-Nguyễn Thuyết Phong

Bìa 1

Cồng chiêng Tây Nguyên - Ảnh: Trần Định

Tài trợ phát hành

Tổng công ty Hàng không Việt Nam

Doanh nghiệp sách Thành Nghĩa

TP Hồ Chí Minh

In tại

Với các tác giả:

Vũ Đức Tâm, Hoàng Chương, Hồ Sĩ Tá, Lê Tiến Thọ, Vũ Đình Hòe, TrầnVăn Khê, Trần Bạch Đằng,Lê Ngọc Trà, Vũ Ân Thi, Lê Văn Triển, Xuân

Trong số nàyTHÁNG 12/2005

ấn tượng Vũ khiêu

30

12

2 Mừng cho

Tây Nguyên mừng cho đất nước

1

6 2

0 3 4

của Đổi mới

Cổ thụ Việt

Những kỳ quan xanh

Lễ hội Valentine

bên bờ sông Hồng

Ngày xuân về quê hương quan họ

Võ Văn Kiệt

Nguyễn Thuyết Phong Nguyễn Thế Khoa

Phương Anh

12 Mai vàng Yên Tử

Hoàng Quốc Hải

15 Lễ hội của dòng sông

Hạ Huyền

24 Tản mạn quan họ

Đức Miêng

26 Chơi quan họ

Ngô Văn Dảm - Thanh Ngân

30 Gió xuân tốc dải yếm đào

Thu Hương

31 Hát đúm

32 Hội thi gói bánh thờ

làng Gượm

36 Hội Trám - Lễ hội phồn

thực trên đất Tổ

37 Hội Chen làng Ngà

38 Tục chọc sàn chọn bạn

tình của người Thái ở Điện Biên

Dương Đình Minh Sơn

40 Cánh còn mùa xuân

Đoàn Thị tình

42 Tổ tôm điếm hội làng ngày xuân

Lê Bá Liễu

44 Bài chòi - Từ sân chơi ngày xuân

bước lên sân khấu

Trương Quang Lục

46 Nghề tranh Hàng Trống

Đỗ Đức

50 Chạm lộng đặc sắc điêu khắc

truyền thống

6 6 8 0

1 1 8

Củng Lợi Chương Tử Di tặng phẩm của Trung quốc

Đặng Thái Sơn Sau 25 năm giải Chopin

Hà Thị Cầu người lữ hành

64 Mùa len trâu - Bộ phim Việt Nam đầu

tiên tranh cử giải Oscar

Phương Anh

72 Đào Tiến Đạt nhà nhiếp ảnh năm 2005

84 Ông tổ nghề tranh đá quý Việt Nam

Thụy Thảo

88 Đoàn Văn Cừ - Tết sang bà ngoại

Lý Khắc Cung

90 Thái Kim Lan - Không gian Việt, tâm hồn

Việt giữa trời Tây

92 Thu Vân - Tấm lòng của một học trò bên kia

đại dương

Bùi Kim Xuyến

94 Nắm đất và chiếc mũ tai bèo

114.Bom Bo lịch sử đã sang trang

Như Anh - Hồ Văn

118 Củng Lợi-Chương Tử di tặng

phẩm quý giá của Trung Quốc gửi Holywood

122 Mẹ vắng nhà - chuyện tranh Nhật

Bản

Chào mừng Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X

kỷ niệm 20 năm Đổi mới

Trường Chinh Tổng Bí thư của Đổi mới

Trong ký ức tôi, đồng chí Trường Chinh luôn là một nhà lãnh đạo uyên thâm, đáng kính Đồng chí là tấm gương lớn về nghị lực, nguyên tắc Đồng chí chẳng những là người có công lớn trong việc khởi xướng Đổi mới mà còn đóng góp lớn cho việc gìn giữ kỷ cương trong Đảng Những cống hiến to lớn của đồng chí cho sự nghiệp của Đảng, của dân tộc mãi được trân trọng và những bài học quý báu đồng chí để lại cho chúng ta vẫn còn nguyên giá trị

Từ trái sang: Chủ tịch Hồ Chí Minh, Thiếu tướng Nguyễn ChíThanh, Tổng bí thư Trường Chinh và Phó thủ tướng Phạm VănĐồng tại Việt Bắc, năm 1951

Võ Văn Kiệt

Thời kỳ đầu kháng chiến

chống Pháp, tôi hoạt động

ở miền Nam Khi đó,

chúng tôi chỉ biết tên các đồng

chí lãnh đạo cao cấp của Đảng

và thường hình dung diện mạo,

phong thái qua cương vị công tác

của từng đồng chí Tới cuối năm

1950, ra chiến khu Việt Bắc dự

Đại hội Đảng lần thứ II, tôi mới

được gặp các đồng chí: Trường

Chinh, Phạm Văn Đồng, Võ

Nguyên Giáp… Tôi còn nhớ, ấn

tượng đầu tiên của tôi là thấy

đồng chí Trường Chinh và đồng

chí Võ Nguyên Giáp có gương

mặt hao hao giống nhau Trong

đầu tôi nảy ra một ý nghĩ khá

thú vị: Trong số ba người học trò

yêu của Bác Hồ, ba trụ cột về

Đảng, Chính phủ, Quân đội thì

dường như đồng chí phụ trách

công tác Đảng và đồng chí phụ

trách quân sự là một cặp

Hồi đó, anh em trong đoàn

đại biểu Nam Bộ chúng tôi

thường hay làm nũng Bác Tôn

và đôi khi cả Bác Hồ để "vòi

vĩnh" bánh kẹo, thuốc lá Riêng

với đồng chí Trường Chinh,

chúng tôi không dám vì thấy

đồng chí luôn nghiêm nghị Từ

đồng chí toát ra cái gì đó vượt

lên trên đời thường, ngườithường và mang phong thái củamột lãnh tụ Đứng trước đồngchí, tôi có cảm giác mình thậtnhỏ bé và dường như nhữnghiểu biết, suy nghĩ đều bị đọc racả

Sau Đại hội Đảng lần thứ II,tôi được học lớp Hoa Nam ởTrường Nguyễn Ái Quốc III,khóa 6 tháng, trước khi đi đườngbộ vào lại chiến trường Nam Bộ

Một lần, trường tổ chức liênhoan văn nghệ Tôi tham gia tiếtmục đóng kịch, vào vai một địachủ Khi biết có đồng chí TrườngChinh tới dự, coi biểu diễn, mặcdù được liệt vào loại "gan to",nhưng tôi cũng thấy "ớn" Trướckhi bắt đầu, tôi phải xung phonglàm một màn múa lân cho nóngngười để lấy can đảm Hết vởkịch, các đồng chí là khách mờiđều khen, động viên Đồng chíTrường Chinh bắt tay tôi: "Đồngchí diễn khá lắm, nhưng đấy làđịa chủ Nam Bộ chứ khônggiống địa chủ Bắc Bộ" Mãi tớilúc này, tôi vẫn thấm thía lờinhận xét vừa mang tính khích lệvừa mang tính nhắc nhở: Làmbất cứ việc gì cũng phải nghiêncứu, đào sâu suy nghĩ

Một điều đặc biệt là, dù tiếpxúc với đồng chí Trường Chinh ít

so với các đồng chí lãnh đạo caocấp khác, nhưng trong thời gian

ở Chiến khu Việt Bắc cũng nhưtrong suốt kháng chiến chốngPháp, tôi thường nhớ tới đồngchí với tất cả sự kính trọng vàlòng tin vững chắc Hồi đó, sáchvở hiếm hoi lắm tôi có cuốnTrường kỳ kháng chiến nhấtđịnh thắng lợi của đồng chíTrường Chinh và coi đó là cuốnsách gối đầu Mỗi khi đọc, tôi lạithấy hiện lên hình ảnh đồng chíTổng Bí thư nghiêm trang, trítuệ

Tôi được nghe kể về VuaQuang Trung và rất ấn tượng vớihình ảnh những "Sĩ phu Bắc Hà".Tôi có cảm giác đồng chí TrườngChinh như một sự hòa quyệngiữa tính cách của một sĩ phuvới phẩm chất của người cáchmạng Càng về sau này, tôi càngthấy những cảm nhận đó củamình là không sai và thấy ởđồng chí những đặc trưng đángkính của một nhà nho "tu thân,tề gia, trị quốc" Đồng chíTrường Chinh tự nghiêm khắcvới mình từ cử chỉ, lời nói, tronggiao tiếp hằng ngày cũng nhưtrên các diễn đàn, hội nghị.Chính sự nghiêm khắc ấy truyềncho mọi người không khí nghiêmtrang, sự đòi hỏi trách nhiệm và

Tổng bí thư Trường Chinh (giữa), đồng chí Võ

Nguyên Giáp và đồng chí Phạm Văn Đồng trong

ngày Độc lập 2/9/1945

Từ phải sang: Đồng chí Chu Văn Tấn, Văn Tiến Dũng,Võ Nguyên Giáp, Trường Chinh tại Việt Bắc năm 1950

tôn trọng người khác Ngay

trong các buổi họp Bộ Chính trị,

tôi chú ý thấy các đồng chí lãnh

đạo cao cấp khác có thể nói đùa

với nhau, nhưng khi nói với

đồng chí Trường Chinh thì luôn

giữ thái độ nghiêm chỉnh Tôi

cho rằng, sự nghiêm nghị, mực

thước của đồng chí Trường

Chinh đã góp phần giữ gìn kỷ

cương trong Đảng Điều này rất

cần thiết vì cũng có một số đồng

chí lãnh đạo có thói quen xuề

xòa, gia đình

Lúc ngoài Bắc làm cải cách

ruộng đất, tôi chỉ được nghe tình

hình do một số đồng chí có dịp

ra công tác nói lại trong nội bộ

Hồi đó, đồng chí Lê Duẩn mới

từ miền Bắc trở và, nói với

chúng tôi: Cải cách ruộng đất có

gì đó không ổn Ở nhiều vùng,

trước đó cơ quan tỉnh, huyện

đóng tại nhà dân Tới cải cách,

vẫn những đồng chí đó không ai

dám nhận người đã cho mình

chung sống dưới một mái nhànhư người trong gia đình Thậmchí các cháu nhỏ hết sức vô tư,theo thói quen chạy lại vồ vậpchào hỏi thì quay mặt đi, coi nhưkhông quen biết Chua xót quá

Việc đồng chí Tổng bí thưđứng ra nhận khuyết điểm, nhậnkỷ luật trước Đảng về chỉ đạo cảicách ruộng đất, giúp tôi nhậnthức sâu sắc thêm về nguyên tắcĐảng Là người Đảng viên, dù ởcương vị nào cũng luôn nghiêmchỉnh chấp hành kỷ luật Đảng

Sau này, khi ra Trung ương côngtác, có dịp được trực tiếp chứngkiến sự cộng tác trên tinh thầnđồng chí, rất mực tôn trọng nhaugiữa đồng chí Lê Duẩn và đồngchí Trường Chinh, tôi càng kínhtrọng đồng chí và tự nhủ:

Trường Chinh thực sự là tấmgương mẫu mực về tính nguyêntắc và nghị lực cộng sản

Sau giải phóng, tôi làm Chủtịch Uỷ ban nhân dân, Bí thư

Thành ủy Thành phố Hồ ChíMinh Khó khăn chồng chất,vướng mắc đủ bề Chúng tôingược xuôi mò mẫm mọi cáchđể tháo gỡ khó khăn Đồng chíPhạm Văn Đồng hay gọi đùa tôilà "Chủ tịch gạo", "Chủ tịch heo".Có đồng chí gán cho tôi cái tên

"Tướng vượt rào" Mỗi năm vàilần, tôi ra Hà Nội báo cáo côngviệc Trong những cuộc hội nghịnhư vậy, không ít đồng chíkhông đồng tình với những giảipháp do Thành phố đề xuất.Đồng chí Trường Chinh thườnglắng nghe rất chăm chú Nhữngcâu hỏi, ánh mắt của đồng chímách bảo tôi rằng đồng chí ýthức được có nhiều vấn đề mớimà thực tiễn đang đặt ra, dù cóđiều trái ngược với những gì vẫnđược coi là đúng, là chính thốngtừ trước tới nay Đối với chủtrương cải cách công thươngnghiệp miền Nam, đồng chíTrường Chinh cũng không bộc lộ

Tổng bí thư Trường Chinh nói chuyên với cán bộ cao cấp

toàn quân chuẩn bị cho chiến dịch Điện Biên Phủ, 12/1953

ảnh: TL

thái độ quyết liệt như một số

đồng chí khác Thái độ của đồng

chí Trường Chinh khi đó động

viên, khích lệ tôi rất nhiều vì tôi

hiểu rằng đồng chí vốn là "cây"

lý luận và là người hết sức chặt

chẽ, nghiêm khắc (ngay với vấn

đề khoán nông nghiệp, dù đã

quyết định theo đa số, đồng chí

vẫn bảo lưu ý kiến không đồng

tình của mình)

Lần nào vào Thành phố Hồ

Chí Minh, đồng chí cũng hỏi

thăm, tìm hiểu về những cơ sở đi

đầu trong tháo gỡ khó khăn Một

kỳ hè, đồng chí tới Đà Lạt và cho

tìm lãnh đạo các điển hình dệt,

bột giặt, thuốc lá… của Thành

phố đến trình bày kỹ tình hình

Khi đó, tôi cảm nhận là đồng chí

đã bắt trúng mạch, bước đầu dò

ra con bệnh và đang suy ngẫm

tìm thuốc trị Cũng từ đó, dù

đồng chí vẫn luôn nguyên tắc,

nghiêm khắc như vậy, nhưng

dường như tôi thấy đồng chí gần

gũi hơn Năm 1982, tôi ra Hà

Nội phụ trách Uỷ ban Kế hoạch

Nhà nước Những lần Bộ Chính

trị họp bàn về kinh tế, đồng chí

Trường Chinh thường khuyến

khích tôi phát biểu và tôi thấy

càng về sau đồng chí càng quan

tâm tới những ý kiến khác nhau

Đồng chí Lê Duẩn qua đời,

đồng chí Trường Chinh được Ban

Chấp hành Trung ương bầu làm

Tổng bí thư và bắt tay chuẩn bị

Đại hội VI Phải nói rằng, vào

thời điểm đó chỉ có đồng chí

Trường Chinh với hiểu biết sâu

sắc về lý luận, và hình ảnh một

đồng chí hết sức nguyên tắc, có

phần cứng theo kiểu chính

thống, mới có thể chỉ đạo thành

công Đại hội VI - Đại hội của

Đổi mới Điều tôi thấy hết sức

thú vị là "tác giả" - nói chính xác

hơn là "chủ biên" - của Đổi mới

lại là một người vốn được coi là

hết sức "cứng" như đồng chí

Trường Chinh Tôi hiểu rằng,

đồng chí đã chú ý nghe từ nhiều

phía và đặc biệt là đã coi trọng

ý kiến của những cán bộ có tư

duy, dám nói thật, nói rõ quan

điểm của mình Đồng chí là

người rất kiên trì đấu tranh với

mọi ý tưởng, mọi sự việc mà

theo đồng chí là không đúng và

cũng rất quyết đoán đối vớinhững điều mà đồng chí cho làđúng đắn, đủ cơ sở

Tôi cũng có điều kiện thamgia ở mức độ nhất định vào quátrình chuẩn bị văn kiện Đại hội

VI Đồng chí Trường Chinh trựctiếp chỉ đạo soạn thảo và đíchthân sửa chữa từng câu, chữtrong dự thảo văn kiện Quathực tiễn công việc sau này, tôicàng thấy chi tiết có vẻ mangtính kỹ thuật đó rất quan trọng,cần thiết Đối với những tài liệuliên quan tới các chủ trương lớn,nếu người lãnh đạo không trựctiếp cho định hướng rõ ràng mà

"giao khoán" cho anh em biêntập thì sau này dù có sửa đi, sửalại cũng khó đạt đúng tầm cầnthiết, mong muốn Cuối giaiđoạn chuẩn bị, cần thời gian xemxét tỉ mỉ tới từng câu chữ để bảođảm mọi ý tứ đều được thể hiện

Trong số các đồng chí lãnhđạo cao cấp của Đảng, đồng chíTrường Chinh nổi tiếng là ngườirất kỹ tính trong việc sử dụngcâu chữ Tôi có một kỷ niệmnhỏ, khó quên Quãng đầu năm

1976, trong một buổi họp vớilãnh đạo Thành phố, đồng chíTrường Chinh nói riêng với tôicần lưu ý tới một nhân vật đangsống ở Thành phố Tôi giở sổ ghitên nhân vật này Do thói quen,tôi ghi họ nhân vật này thành

"Nguyển" thay vì "Nguyễn"

Ngồi cạnh tôi, đồng chí TrườngChinh ngó qua vào bảo: "Đồngchí viết lộn rồi, dấu ngã chứkhông phải dấu hỏi"

Không chỉ riêng tôi, nhiềuđồng chí lãnh đạo Thành phố HồChí Minh hồi đó cũng "ớn" sựchặt chẽ, nguyên tắc của đồngchí Trường Chinh Ngay saungày giải phóng miền Nam, trênthực tế, kể cả trong những bàihát, tác phẩm văn thơ… mọingười đã gọi Sài Gòn là Thànhphố Hồ Chí Minh Nhân dânThành phố coi đó là niềm tự hàolớn Năm 1976, trước khi Quốchội (cả nước thống nhất) họp,Thành ủy báo cáo xin ý kiến cácđồng chí lãnh đạo chủ chốtphương án đề nghị Quốc hộicông nhận tên gọi của Thànhphố là Thành phố Hồ Chí Minh

Nhiều đồng chí tỏ thái độ chấpthuận phương án này Riêngđồng chí tỏ thái độ không đồng

ý Đồng chí nói: Lịch sử phảithành văn Chưa có văn bản cógiá trị pháp lý nào đặt tên mớicho Sài Gòn là Thành phố HồChí Minh Vì vậy, Quốc hội phảiquyết định đặt tên mới choThành phố chứ không chỉ côngnhận tên gọi đó Vấn đề cànglớn càng phải làm đúng Hiếnpháp, pháp luật

Đồng chí Trường Chinhkhông trực tiếp có mặt ở chiếntrường miền Nam như các đồngchí Lê Duẩn, Nguyễn Văn Linh,Lê Đức Thọ… Nếp sinh hoạt,phong cách của đồng chí cũng cóphần khác so với các đồng chíđó Vì vậy, một thực tế là có mộtsố đồng chí Nam Bộ dù kínhtrọng nhưng ít gần gũi thân mậtvới đồng chí Tuy nhiên, vớinhững gì đồng chí đã làm để đưaĐảng ta, đất nước ta bước vàocông cuộc Đổi mới, tất cả đều rấtmực quý mến và tin tưởng đồngchí Tôi được biết, trong thời gianchuẩn bị nhân sự Đại hội VI, mộtsố đồng chí lặn lội từ miền Nam

ra, tới xin gặp đồng chí TrườngChinh để "năn nỉ" đồng chí tiếptục làm Tổng Bí thư thêm mộtnhiệm kỳ nữa Điều đó thậtkhông ai có thể hình dung đượctrước đó

Trong ký ức tôi, đồng chíTrường Chinh luôn là một nhàlãnh đạo uyên thâm, đáng kính.Đồng chí là tấm gương lớn vềnghị lực, nguyên tắc Đồng chíchẳng những là người có cônglớn trong việc khởi xướng Đổimới mà còn đóng góp lớn choviệc gìn giữ kỷ cương trongĐảng Những cống hiến to lớncủa đồng chí cho sự nghiệp củaĐảng, của dân tộc mãi được trântrọng và những bài học quý báuđồng chí để lại cho chúng ta vẫncòn nguyên giá trị, đặc biệt làvào thời điểm toàn Đảng ta đangnỗ lực thực hiện nhiệm vụ trungtâm là phát triển kinh tế vànhiệm vụ then chốt là chỉnh đốn,xây dựng Đảng, nhằm đáp ứngyêu cầu của thời kỳ phát triểnmới.q

Cuộc họp mặt

Hoàng BícH ngọc

Khách sạn Sài Gòn ba sao vừa được xây

dựng thêm tầng thứ 10 trông thật bề thế

và sang trọng, ở đó một nửa tầng là hội

trường và sân khấu biểu diễn nghệ thuật Nhà

văn Lê Thành Chơn - Giám đốc khách sạn đồng

thời cũng là thành viên sáng lập của Trung tâm

nghiên cứu bảo tồn và phát huy văn hoá dân tộc,

đã ưu tiên cho Trung tâm tổ chức buổi lễ tổng kết

5 năm thành lập (2000 - 2005) và lễ trao thưởng

Đào Tấn năm 2005 (đợt II) vào sáng 30/12/2005

Từ chiều hôm trước, hoạ sĩ Hoàng Nguyên Ái hối

hả trang trí những bức ảnh hoạt động của trung

tâm Các nghệ sĩ bài chòi từ Quảng Ngãi vào,

nghệ sĩ hát dân ca Thanh Hoá từ Hà Nội tới đã

phối hợp với các nghệ sĩ bài chòi LK5 đang sống

Đồng chí Vũ Mão trao tặng Giải thưởng Đào Tấn

GS Hoàng Chương giới thiệu sự nghiệp củaNhạc sư Nguyễn Vĩnh Bảo

ở TP Hồ Chí Minh luyện tập tiết mục, làm cho KS

Sài Gòn trở nên tưng bừng không khí văn nghệ dân

tộc, một không khí mà có lẽ ở các KS khác không

có được.Và sáng ngày 30/12/2005 hàng trăm Nhà

nghiên cứu, văn nghệ sĩ và báo chí đã đến với tầng

10 khách sạn Sài Gòn trong số đó có những bậc

trưởng lão danh tiếng như GS Trần Văn Khê, GS

anh hùng lao động Vũ Khiêu, nhạc sĩ Nguyễn Vĩnh

Bảo, GS Trần Trọng Đăng Đàn và các NSND Lệ Thi,

Đinh Bằng Phi, Trà Giang… và có cả GS.TS Thái

Kim Lan từ Đức về, GS.TS Nguyễn Thuyết Phong

từ Mỹ đến Đặc biệt, có cả nhạc sĩ Vũ Mão - UVTƯ

Đảng, UVTV Quốc hội, Chủ tịch UB đối ngoại Quốc

hội cũng kịp bay từ Hà Nội tới càng làm cho buổi

lễ thêm long trọng và ấm cúng chưa từng có Sau

chương trình văn nghệ đặc sắc đậm chất dân ca ba

miền, là lời khai mạc của nhà thơ Nguyễn Thế Kỷ,

tiếp theo GS Hoàng Chương - Tổng Giám đốcTrung tâm NCBT-PHVHDT, Chủ nhiệm Tạp chíVăn Hiến Việt Nam đã báo cáo tóm tắt thành tích

5 năm hoạt động của Trung tâm và Tạp chí VănHiến Việt Nam Người nghe chăm chú theo dõi vàcảm nhận được những việc làm rộng lớn và đầy ýnghĩa văn hoá dân tộc của một tổ chức phi chínhphủ mang tính xã hội hoá, mà Đảng và Nhà nướcđang thúc đẩy và khuyến khích

Cuộc họp càng trở nên trang nghiêm và sôi nổikhi chuyển sang phần trao giải thưởng Đào Tấnnăm 2005 (đợt II) cho 7 cá nhân và tập thể Sau lờicông bố của GS.TS Nguyễn Thuyết Phong về danhsách và thành tích của những người được giải, từGS.TS Trần Văn Khê, đến nhạc sĩ Nguyễn Vĩnh Bảo,GS.TS Thái Kim Lan, nhà thơ Nguyễn Thế Kỷ, nhàbáo Võ Thành Tân, NSƯT Ngọc Nga (TM nhà hát

GS.TS Trần Văn Khê và Nhạc sư Nguyễn Vĩnh Bảo hòa đàn tại buổi lễ

nghệ thuật hát bội TP Hồ Chí Minh)

với những nụ cười rất tươi, lần lượt

bước lên sân khấu (chỉ có nhà văn

Dương Trọng Dật vì ốm mà phải vắng

mặt) - nhạc sĩ Vũ Mão - TM Quốc hội,

GS Hoàng Chương - TM Hội đồng

giải thưởng Đào Tấn - lần lượt trao

bằng và hoa cho tập thể và cá nhân

được giải Đào Tấn năm 2005.Hàng

chục nhà báo đã chen nhau chụp ảnh,

ghi hình cùng với những tràng vỗ tay

nồng nhiệt, biểu thị lòng ngưỡng mộ

đối với những người xứng đáng được

tặng giải thưởng lần này Nhạc sĩ Vũ

Mão phát biểu khen ngợi Trung tâm

NCBT&PHVHDT đã có những sáng

kiến hay và có những thành tích xuất

xắc, là con chim đầu đàn trong phong

trào xã hội hoá văn hoá, mà Đảng và

Chính phủ rất quan tâm

Để đáp lại lòng ngưỡng mộ của

mọi người, GS Trần Văn Khê (85 tuổi),

nhạc sư Nguyễn Vĩnh Bảo (89 tuổi)

cùng hoà tấu nhạc cụ dân tộc - Nhạc

sĩ Trần Văn Khê chơi đàn nguyệt (đàn

kìm) nhạc sư Nguyễn Vĩnh Bảo chơi

đàn tranh, hai cây đàn réo rắt vang

lên những âm thanh ngọt ngào, sâu

lắng qua những bản vọng cổ, kim

tiền… rất xưa khiến cho người nghe

như chìm đắm trong những âm thanh

kỳ diệu dưới đôi bàn tay già nhưng

tiếng đàn rất trẻ của những nghệ sĩ

bậc thầy về đờn ca tài tử Nam bộ

Cuộc hội tụ nghệ thuật lịch sử này

còn tiếp diễn trong tối 30/12/2005 do

các nghệ sĩ dân ca và bài chòi LK5

thực hiện, đặc biệt, nhạc sư Nguyễn

Vĩnh Bảo cùng người học trò Đào Thu

Vân đã hoà tấu nhiều bài bản cổ rất

hay, nó biểu thị sự tiếp nối không

ngừng của dòng âm nhạc truyền

thống Việt Nam Tại buổi giao lưu

này nhạc sư Nguyễn Vĩnh Bảo đã bày

tỏ tâm tình của mình Ông nói: "Trong

những năm sống trong chế độ Mỹ

-Ngụy tôi ẩn mình để nghiên cứu và

phát triển âm nhạc dân tộc, mặc dù

thế, các tổng thống Ngô Đình Diệm,

Nguyễn Văn Thiệu vẫn biết tôi đã

từng mời tôi tới đàn hát cho họ nghe,

nhưng tôi không bao giờ nhận ở họ

một điều kiện gì, một ưu đãi nào, chỉ

đến hôm nay lần đầu tôi mới nhận

giải thưởng Đào Tấn - giải thưởng

mang tên danh nhân văn hoá Việt

Nam - tôi coi đây là phần thưởng cao

quý nhất trong đời làm nghệ thuật

của mình, nó sẽ tiếp sức cho tôi tiếp

tục truyền bá vốn nghề quý báu của

Đồng chí Vũ Mão trao tặng Giải thưởng Đào Tấn choTGĐ Võ Thành Tân

NSND Lệ Thi phát biểu cảm tưởng

Vợ chồng nghệ sĩ Đức Dũng - Bích Đào biểu diễn trống

Vũ Mão

5 năm nghĩa tình

Nhạc sĩ Vũ Mão, Uỷ viên Trung ương

Đảng, Chủ nhiệm uỷ ban đốii ngoại của Quốc

hội, rất xúc động khi tham dự buổi lễ tổng kết

5 năm hoạt động của Trung tâm

NCBT&PHVHDT, tạp chí Văn Hiến Việt Nam

và trao giải thưởng Đào Tấn tại TPHCM ngày

30/12/2005 vừa qua Kết thúc bài phát biểu

của mình, ông đã ứng tác một bài thơ tặng

các đại biểu tham dự buổi lễ VHVN xin trân

trọng gửi đến bạn đọc tấm lòng của ông

tầm cao đất Việt tâm hồn

trung tâm nghiên cứu bảo tồn phát huy

Cùng nhau xum họp hôm nay

nguyễn Du, Đào tấn về đây với mình

giữa thành phố hồ Chí Minh

tiếng ca giọng hát anh linh ngàn đời

Vượt qua bão tố trùng khơi

Cánh chim không mỏi, mặt trời chói

chang

giữa trời đông nắng xuân tràn

5 năm tình nghĩa thắm ngàn mùa xuân.

Khách sạn Sài Gòn 30/12/2005

dân tộc cho thế hệ trẻ hôm nay"

Cô Đào Thu Vân, người học trò quý của

nhạc sư Nguyễn Vĩnh Bảo xúc động nói: Tuy

tôi sống ở nước Mỹ xa xôi, nhưng vẫn hướng

về Tổ Quốc, vẫn "tầm sư học đạo", thỉnh

thoảng lại về TP Hồ Chí Minh để học thầy

Nguyễn Vĩnh Bảo Năm nào tôi không về

được thì vẫn phải nhờ thầy dạy qua Internet

Những gì học được tôi lại phát huy trên đất

Mỹ, cụ thể là biểu diễn phục vụ bà con Vịêt

Kiều và dạy lại cho học sinh trong đó có cả

người Mỹ…"

Cái ngày cuối năm này ở TP mang tên Bác

Hồ thật là có ý nghĩa biết bao Tôi cảm ơn hai

nhà tài trợ, hai Mạnh Thường Quân: Lê

Thành Chơn và Võ Thành Tân đã tích cực hỗ

trợ để những người hoạt động văn hóa dân

tộc cả nước và ở nước ngoài có cơ hội họp

mặt trên thành phố mang tên TP Hồ Chí

Minh - để tiếp tục thực hiện đường lối của

Đảng là xây dựng một nền văn hoá Việt Nam

tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc.q

Tôn Nữ Hỷ Khương

Lời này tôi viết

Lời này tôi viết cho ai Khi mùa xuân đã đến rồi nắng xuân tươi hồng, đẹp ý Chúa xuân vừa ngự về ngôi Lời này tôi viết cho anh

Xa xa nơi chốn Kinh thành Cố Đô ngàn năm yêu dấu Mộng đời tròn giấc tuổi xanh Lời này tôi viết cho em Lúc hoa xuân nở bên thềm tương lai đón chờ tuổi ngọc Dỗ dành giấc ngủ bình yên Lời này tôi viết cho tôi Khi mùa xuân đã qua rồi hương xuân tàn theo năm tháng tuổi đời đến lúc nhạt phai Dẫu cho tình yêu hết thắm Dẫu cho ngày xuân một mai nhưng tôi vẫn còn sống mãi Với nàng thơ đẹp muôn đời

vàng Yên

Tử

Hoàng quốc Hải

Những năm sáu mươi, bảy

mươi của thế kỷ trước, cứmỗi độ đông về, tôi thườngtheo nhà nhiếp ảnh Đỗ Huân xuốngvườn mai nhà cụ Mài ở làng ĐôngMỹ tức Đông Phù Liệt huyện ThanhTrì, cụ còn có biệt danh là "Mai lâmđộng chủ", để thăm thú xem cỡ nãothì chụp được ảnh mai cho báo tết.Phải nói đây là vườn mai duy nhấtvà nổi tiếng nhất quanh vùng Hà

Nội vào thời đó Bởi những gốc

mai non tơ nhất ở vườn nhà cụ

Mài cũng có tới gần trăm tuổi

thọ Còn các vườn trên Tây Hồ,

Quảng Bá, Nghi Tàm chỉ thưa

thoáng vài gốc mai tạp

Nhà nhiếp ảnh tài hoa này

say mê cái đẹp đến kỳ lạ, và

ông không bao giờ tiếc công tiếc

sức vì nó

Ở Hà Nội, ta thấy có phố

Bạch Mai, gần đó lại có cả làng

Hoàng Mai (bây giờ đều đã

thành phường) Xấp từ đó trở về

đến Yên Sở, Khuyến Lương đều

là thái ấp của thượng tướng

Trần Khát Chân

Vườn mai nhà cụ Mài với

những cây mai cổ thụ, gốc xù xì,

cành nhánh thưa thớt, thân mốc

meo, vào cữ đầu tháng chạp đã

không còn một chiếc lá Tinh

mắt lắm mới thấy nơi nách lá

những mầm nụ chờ, và thảng

đầu cành cao tít kia, một nhành

chĩa ra như một que rào khô, lại

xoà nở một nụ hoa trắng muốt

Nhà nhiếp ảnh Đỗ Huân

đang loay hoay tìm góc độ bấm

máy Còn cụ Mài lại đi xem

ngắm từng gốc mai, xem có sâu

sia, hoặc độ ẩm của đất đã vừa

chưa hay khô quá, để cụ còn

điều tiết Nom sắc diện cụ hồng

hào quắc thước, tóc râu bạc

trắng, cứ quanh quất bên những

cội mai già, tôi có cảm giác như

đây là một vị tiên, đang coi giữ

một vườn cây quý của nhà trời

Tôi cứ lẽo đẽo đi theo cụ, nghe

cụ giảng giải những điều lý thú

về đời sống cây mai cùng triết

lý phương Đông, được các nhà

hiền triết cổ xưa ký thác trong

sắc hoa và vóc dáng của loài

hoa

Từ lâu, tôi vẫn ủ ấp hoài

một thắc mắc, bèn đem ra hỏi

cụ Mài:

- Thưa bác, bạch mai thì tại

vườn nhà bác đây rồi Còn

hoàng mai thì ở đâu mới có ạ

Có phải xã Hoàng Mai bây giờ,

chính là nơi trồng mai vàng từ

xa xưa?

Cụ Mài gật đầu thong thả

đáp:

- Chính thế! Hoàng mai xưa

là trại trồng mai vàng của

thượng tướng Trần Khát Chân,

thời nhà Trần, thế kỷ14 Vùngnày các cụ tôi truyền lại, xưa làvùng đất ăn chơi của các bậcvương giả Còn giống mai vàngđã tuyệt chủng từ lâu lắm.Chính tôi cũng không được thấy

- Thưa bác, như thế có nghĩalà miền Bắc ta bây giờ khôngcòn giống mai vàng nữa?

- Tôi không dám chắc, nhưngquả thật trong đời tôi chưa đượcnhìn thấy mai vàng trên đất Bắc.Và như vậy, tôi cũng đinhninh là mai vàng chỉ có ở miềnNam, tôi cũng chỉ biết mai vàngqua sách báo mà thôi

Mãi gần tết Ất Mão (1975)miền Nam đưa ra ít chậu maivàng đặt trước lăng Chủ tịch HồChí Minh, tôi mới tận mắt thấy.Người Hà Nội đến xem maivàng rất đông, cũng là thăm tấmtình miền Nam trên đất Bắc.Quả thật một loài hoa đẹp.Nét đẹp của mai vàng là đẹp ởsự khoẻ khoắn, sự tươi tắn bộcbạch chứ không kín đáo, ủ ấpnhư bạch mai ngoài Bắc Maivàng cành khoẻ, nụ mập, cánh

to, màu tươi rói và thế cũng cónhiều kiểu, lại nở đúng dịp tế cổtruyền

Mai vàng miền Nam, tựa nhưhoa đào miền Bắc, là loại hoatượng trưng cho ngày tết, nênkhông thể thiếu vắng trong cácgia đình

Có năm, những ngày áp tếttôi còn ở Sài Gòn, và đi dạo chợhoa trên đường Nguyễn Huệ,mới thấy hết nét phong phú vàvẻ đẹp đến nao lòng của cả mộtrừng mai vàng trong vô số sắcmàu hoa lá Thật chẳng khác gìhoa đào, là loại hoa áp đảo trongchợ hoa Hàng Lược ngoài HàNội

Và tôi đinh ninh mai vàng ởnước ta chỉ có từ Huế trở vàoNam Cho tới tháng giêng nămNhâm Tuất (1982) nhân có dịptôi về thăm Yên Tử Đoàn hànhhương chúng tôi bắt đầu từ suốiGiải Oan, leo hết đường tùng cổthụ lên Tháp tổ, chùa Hoa Yên,chùa Vân Tiêu rồi lên đến đỉnhchùa Đồng cao vời vợi, quanhnăm chỉ có gió và một khoảngtrời mù sương Sương dày đặctới mức, cách xa một vài mét, chỉ

nghe được tiếng nói chứ không

nhìn rõ mặt nhau Thảng có

ngọn gió phơ phất làm tản bớt

sương đi mới thấy một đám

quần tiên đang tụ hội Lộ trình

của chúng tôi đi lối trên, nên bỏ

qua chùa Một mái Bởi thế khi

xuống, chúng tôi đi đường dưới,

để xem ngôi chùa độc đáo này

Đi lối dưới, nên lúc về lại bỏ

nẻo Vân Tiêu mà đi đường Bảo

Sái Từ chùa Bảo Sái đi xuống

phải qua một triền dốc thoải,

đường trở nên tối om bởi rừng

trúc ken dầy

Tới một đầu dốc, chúng tôi

dừng lại đợi nhau Bỗng tôi bắt

gặp một màu vàng sáng nổi lên

giữa đám tán rừng xanh thẫm

Tôi đoán, đó là cây vàng anh

đang nở hoa Vàng anh là một

loại cây thân gỗ, to như cây cơm

nguội, thường nở đầy hoa vàng

mà ta hay bắt gặp nơi các vườn

hoa Hà Nội

Hết đoạn dốc thì cái màu

vàng kia cũng khuất theo triền

núi Đến cửa chùa Một mái, mùi

hương hoa bưởi buộc chúng tôi

phải dừng bước ngó quanh

Chùa đúng như tên gọi, chỉ có

một mái áp vào núi để che nắng

che mưa Đây là ngôi "Long

Động tự" do đức Điều ngự Giác

hoàng Trúc Lâm đầu đà đệ nhất

tổ đặt tên Đây cũng là nơi đức

Điều ngự và các đệ tử của ngàu

thường ngồi kiết già để lắng

chân tâm Đây chính là một nửa

vòm hang, dưới là khe vực, đỉnh

là rừng đại ngàn Trong chùa có

mấy pho tượng đá tạc hình tam

tổ:Trần Nhân Tông, Pháp Loa và

Huyền Quang Lại có một giếng

đá to bằng chiếc nón thúng, sâu

tới hai ba gang tay, cạnh đó là

một chiếc gáo dừa và tới cả chục

chiếc chén, để cho khách hành

hương múc uống Nước giếng

trong như nước cất, mát lạnh

như nước đá, ngọt lịm như nước

mưa ngâu, quanh năm không

bao giờ cạn Khi chúng tôi thắp

hương xong quay ra, trời bỗng

bừng sáng Một vạt nắng vàng

hoe dọi xuống phía trước cửa

chùa, vài cánh hoa vàng rơi lả

tả, tôi ngước nhìn lên Trời ơi, cả

một cây đại thụ cao tới hơn chục

mét hoa vàng rực rỡ, nom nhưmột chiếc tán vàng phủ chetrước mái chùa Tôi quay ra hỏi

sư bà đây là cái gì Nàh sư liềntừ tốn giảng giải:

- Đây là cây mai vàng, hoa nởtừ tết tới hết tháng giêng

Lòng tôi vừa xốn xang, vừabàng hoàng, hết nhìn đám rễ câythọc vào sườn đá, lại nhìn thâncây to tới cả vòng tay ôm khôngxuể Tôi cúi xuống nhặt mấycánh hoa rụng, nó y hệt nhữngcánh mai vàng ở tận miền Nam

xa xôi Tôi lại hỏi nhà sư:

- Bạch thày, quanh Yên Tửđây còn có cây nào nữa, hay chỉcó một cây này?

Sư bà cười:

- Không phải chỉ có một cây,mà một rừng Nếu ông đến đâyvào cữ rằng tháng giêng, đi vềphía sau thác Ngự Dội, ông sẽthấy có những đám cây màuvàng Chính là hoa mai đấy

Qua chuyện trò, thấy kháchcó lòng hiếu đạo, sư bà hàophóng dặn thêm: "Các ông leonúi thế này khi nào mệt, cứ ômlấy thân cây tùng, nhắm mắt,tĩnh tâm thở nhẹ một lúc, sẽthấy người khoẻ lại ngay Chínhlà "cụ Tùng" truyền năng lượngcho đấy"

Khi xuống dưới sân chùa HoaYên thì ánh ngày đã gần tắt

Chúng tôi chơi quanh quất vensân chùa Mấy câu đại trướcchùa bạnh gốc xù xì, nom cổkính như những cây tùng câybách, được trồng tại đây từ đờiLý, đời Trần, cách nay tới cảngàn năm Lại có cả một cây mailấp ló nơi sườn dốc, loángthoáng mấy chiếc nụ vàng cònvương sót Cây mai này nhỏ, gốcchỉ vừa một chét tay, thân còicọc bởi nó bị cả một luồng gióvật, và ở xa nguồn nước

Chúng tôi ngắm cảnh chùatrong hoàng hôn Gió im phăngphắc, mây từ trên đỉnh núi sàxuống mỗi lúc một dày hơn

Chúng tôi không dám rời khỏisân chùa, vì cả ngôi chùa, cảvùng tháp Tổ đều chìm trong bểsương trắng xoá Chúng tôi nóichuyện mà không nhìn rõ mặtnhau, thỉnh thoảng mây tan

loãng trôi từng mảng từng mảngchập chờn trong ánh điện sángnhoè, cảm giác như mọi ngườiđang đi đứng, nói cười trongmột thế giới của thần tiên.Bối bề mịt mùng mây khóibủa vây Tôi chợt hiểu vì saođức Trần Nhân Tông lại đặt tênchùa này là "Vân Yên" Vân Yêncó nghĩa là mây khói Ngàn nămxưa nó đã thế, và nay vẫn thế.Lại tự hỏi vì sao cách đây hơnnăm trăm năm, Lê Thành Tôngđến thăm "Vân Yên tự" lại bancho nó một cái tên mới

Chắc hẳn Lê Thánh Tông đếnđây vào dịp đầu xuân, nhà vuathấy xung quanh chùa tầng tầnghoa nở, nào mai vàng, nào bạchhải đường, nào hồng trà, nàobích đào, hồng đào, tầm xuân,đỗ quyên… Cả một vùng rừngnúi bừng lên muôn sắc, muônhương Cảm kích vẻ đẹp củamuôn loài hoa, nên Lê ThánhTông đã buột gọi "Hoa Yên"thay vì "Vân Yên"

Sự thật cả hai tên gọi đềuhợp lý, đều xuất phát từ cảnhsắc mà đặt tên

Bữa sau xuống núi, trời lạimù sương, nên chẳng thấy đượcmai vàng đâu đó Nhưng nhữngmùa xuân sau, tôi kiếm maivàng nẻo sau thác Ngự Dội Quảlà một rừng mai chạy dọc triềnnúi uốn lượn quanh con thác.Mai ở đây sắc màu rực rỡ hơn,cây cối tốt tươi hơn Cánh hoarụng phủ kín mặt nước, khiến cảdòng suối rực vàng, dồn về dầuthác Thác tung toé một màuvàng tưởng như đây là nướcvàng từ trời cao rót xuống Vàquanh quất vùng chân tháp Tổ,thỉnh thoảng giữa đại ngàn xanhngát lại hiện lên đây đó một vàikhoảng sáng vàng tươi, ấy lànhững tán mai vàng điểm tô chođất Phật thêm phần huyền ảo.Vậy là từ Yên Tử, miền thắngcảnh và linh địa vào bậc nhấtcủa nước Nam, tới miền cực namcủa Tổ quốc, mỗi độ xuân vềđều vàng ánh một sắc mai:Mai vàng Yên Tử!

Mai vàng miền Nam!q

Nhiều nhà nghiên cứu văn hoá

thì gọi đó là trò Ú Uần, một trò vui tiêu biểu chỉ xuất hiện ở các làng bên Tả ngạn hạ lưu sông Mã Nhưng riêng ở làng Từ Minh thuộc xã Hoằng Long (huyện Hoằng Hoá, Thanh Hoá) trò Ú Uần được nâng cao hơn, tổ chức long trọng hơn và dân làng gọi đó là Lễ hội của dòng sông.

Khởi nguồn từ dãy Pu Huôi Long (tỉnh Điện Biên), con sông Mã lắm ghềnh nhiều thác chẻ núi, băng rừng, cuồn cuộn lao mình về phía biển Âm hưởng dữ dội của dòng sông thấm âm vang vào từng hạt phù sa, bồi nên bờ nên bãi, bồi nên xóm nên làng, bồi nên tính cách phóng túng, chọc trời khuấy nước của con người xứ Thanh Chỉ có sông Mã mới có tiếng hò dô tá dô tà Và cũng chỉ sông Mã mới có trò Ú Uần mà mỗi lời

ca tiếng hát đều thấm đẫm ngọn nguồn sóng nước Sông Mã khi rầm rập đoàn "ngựa nước" về tới miền hạ lưu, trước khi hiến mình cho biển, con sông dừng lại trải lòng lưu luyến mảnh đất đã nâng đỡ, ôm ấp mình.

Trò Ú Uần ghi lại khoảng khắc thiêng liêng đó của dòng sông Dường như con sông choàng dậy, hoá thân thành những điệu múa uyển chuyển, mềm mại như dải nước, long bong tiếng sóng vỗ vách đá, lóc bóc tiếng chèo khua… Trò Ú Uần ở làng Từ Minh đã phản ánh được những nét chính đó.

Mùa xuân, đình làng Từ Minh rợp sắc cờ Tiếng trống hội tùng tùng từ sân đình lăn dài trên ngõ đá vang ra tận bến sông Đầu tiên đoàn người gồm các cụ trong làng, khăn xếp áo dài, tay cầm hương nghi ngút khói trịnh trọng tiến ra bến nước Đó là lễ đón dòng sông Mùa xuân dòng sông sẽ vào hội với làng Ai cũng tin vậy.

Đóng dòng sông là một đoàn người (do dân làng chọn từ trước) gồm 1 bà mẹ và 12 người con trạc tuổi chừng

13, 14 đừng chờ sẵn trên bến sông quê Khi các cụ trong làng xuất hiện trong mặt mặt đê thì tiếng trống, tiếng đàn, tiếng mõ, tiếng sênh bất thần đổ dồn rồi trải dài như tiếng nước đổ.

"Dòng sông" bắt đầu vào làng Đoàn người đóng dòng sông uốn lượn các điệu múa, uyển chuyển đi lên giống như dòng nước rũ xiêm áo đứng dậy.

Đầu chít khăn mớ ba, chân di dép cong, cổ đeo vòng bạc, người mẹ đi đầu hai tay luôn lắc chuông giả tiếng

sóng vỗ Bước kế theo mẹ, người con đầu áo thụng, quần trắng, thắt lưng xanh, đầu chít khăn thủ rìu, tay cầm mõ cốc cốc của phụ hoạ theo tiếng chuông reo sóng vỗ của mẹ Mười một người con còn lại đều đeo mặt nạ, đội tóc giả, chân quấn xà cạp nâu, áo thụng xanh vừa đi vừa múa trong nhịp trống, nhịp đàn Vào tới đình làng, 12 người con chuyển thành hàng đôi, chạy nhịp ngắn khép thành một vòng tròn Người mẹ đứng giữa bắt nhịp hát:

Lạy chín tầng chăm chắm ngai vàng

Dưới bốn bề hai hàng cõi thọ Tôi nay ở nước Ú Uần Nhân làng ta mở hội thưởng xuân Theo lệ cũ ra trình trò thiện nghệ Tôi sinh được ngần ấy cháu

12 con giữ 12 bến nước Bến đục, bến trong, bến sau, bến trước

Đến mùa xuân tất cả cùng về Dâng cho làng hạt lúa, củ khoai… Dâng cho làng mùa màng no ấm… Sau lời người mẹ hát, lần lượt 12 người con tự xưng tên:

- Tôi con thứ nhất được mẹ đặt tên là Mõ

- Tôi con thứ hai được mẹ đặt tên là Sênh

- Tôi con thứ ba thích ăn uống được mẹ đặt tên là chén

- Tôi con thứ bẩy trai gái ỡm ờ, ra đường mắt nhắm tay sờ nên được mẹ đặt tên là Mó…

Cứ thế 12 người con tự hát xưng tên làm sao giới thiệu tên mình thật độc đáo, giành được nhiều tiếng cười, tiếng hoan hô của dân làng Sau các câu hát đặt tên, là đến các câu hát chúc phúc "Dòng sông" tiến đến bàn của các cụ, vừa hát những câu hát mừng thọ, rồi hát những câu hát chúc mừng dân làng Khi "Dòng sông" hát chúc mừng xong, đội thanh niên làng tay cầm chèo gỗ được cắt dán giấy hồng điều sặc sỡ làm động tác chèo thuyền tiến ra giữa sân đình từ từ hoà nhập với "Dòng sông" trong làn mưa bụi bay bay lẩn cùng khói hương mịt mờ, sông với xóm làng, nước với người vụt trở nên xiết bao gần gũi, thân thiết Sông quyến luyến chẳng muốn rời người ra biển Người cảm ơn sông quặn mình "đẻ" những hạt phù

sa cho đất làng thêm màu mỡ Bài ca lao động, bài ca về tình người cứ ấm nồng như sắc hoa đào trong Lễ hội dòng sông của làng Từ Minh.q

Cổ thụ Việt

Những

kỳ quan xanh

nguyễn tHế KHoa

Không phải ngẫu nhiên mà

cây dã hương Tiên Lục ở

Bắc Giang đã đi vào bộ từ

điển bách khoa nổi tiếng thế giới

Larousse Từ điển này đã in ảnh

cây dã hương Tiên Lục với chú

thích là cây dã thứ hai thế giới

sau một cây dã khác ở châu Phi

Dã hương là loại cây đặc biệt

quý hiếm, có gốc nguyên sinh

nguyên thủy, tưởng đã tuyệt

chủng sau một trận đại hồng

thủy ngàn năm trước Nhưng

hàng ngàn năm nay, loài cây có

giòng họ long não cổ đại ấy vẫn

lặng lẽ sống trên đất sỏi đồi son

Tiên Lục, bất chấp thời gian, bất

chấp thiên tai, địch họa, trẻ

trung và tươi tốt lạ thường, vẫnhàng ngày tỏa bóng mát vàhương thơm cho cuộc sống

Cây dã hương đúng là một

"danh mộc", một thứ kỳ quanxanh, không chỉ của Việt Nammà còn của thế giới, niềm tự hàochính đáng của người dân TiênLục, mảnh đất đã tạo nên sựtrường tồn kỳ diệu của nó

Nhưng Tiên Lục không chỉ cócây dã hương Theo người xưa,Tiên Lục có nghĩa là chốn ngựcủa sáu nàng tiên Nhưng theođúng tự dạng của của chữ TiênLục khắc trên bia đá dựng ởđình làng từ thời Hậu Lê thì Tiêncó nghĩa là đầu tiên, còn Lục làmàu xanh của cây lá Như vậy,Tiên Lục có nghĩa là nơi màu

xanh của cây cối được tôn trọngvà chăm chút nhất Thật đúngvới danh thơm của mình, TiênLục là đất lành của các loại câycối Nhiều xóm của Tiên Lụcmang tên cây: xóm Cây Bàng,xóm Cây Dã, xóm cây Thông vàcác ngôi đình ở đó cũng mangtên cây: đình Cây Bàng, đìnhCây Dã…Theo các bô lão ở đây,cây bàng ở đình Cây Bàng, câythông ở xóm Cây Thông có lẽcũng cùng tuổi với cây dã, cũnglực lưỡng và xuân sắc kỳ lạ quamười thế kỷ như cây dã Tuyvậy, chúng không nức tiếng bốnbể năm châu như cây dã đơngiản vì chúng là thông và bàng,có nghĩa không phải là loài câyhiếm hoi như "lão trượng" láng

khó có thể nói khác

khi ta đi dưới những

đường phố rợp bóng

cổ thụ giữa thủ đô Hà

Nội, ở cố đô Huế, ở

thành phố mang tên

Bác hay đứng trước

cây dã hương Tiên

Lục, cây đa 7 rễ Hòa

Bình, cây thị Triều

Đông, cây si Văn Phát,

rặng duối Đường Lâm,

gốc me nhà Nguyễn

Huệ, cây đa Tân Trào,

cây ngô đồng sau điện

Thái Hòa, cây lộc

vừng Hồ Gươm, cây si

Hàng Trống Các cổ

thụ đó thực sự là

những kỳ quan xanh

mà tạo hóa đã ban

tặng cho đất nước

"xanh đồng, xanh

sông, xanh rừng, xanh

biển" bốn mùa này…

Cây đa Chương Dương

Cây đa làng Văn Phú

Đúng là trên đất nước ta,

những loại cây quen thuộc như

cây bàng, cây thông và những

cây đa, đề, xanh, si, xà cừ, gạo,

me, sấu…có tuổi thọ trăm năm,

ngàn năm không hiếm Tôi

không biết Bộ nông nghiệp và

phát triển nông thôn hay Tổng

cục thống kê đã có con số tổng

hợp của cả nước hay chưa nhưng

chỉ riêng hai địa phương ở đồng

bằng Bắc Bộ là Hà Tây và Thái

Bình vừa cho điều tra và thống

kê sơ bộ để bảo vệ các cổ thụ từ

trăm tuổi trở lên thì mỗi nơi đãcho con số hàng nghìn Các vùngđất cổ khác như Bắc Ninh, BắcGiang, Vĩnh Phúc, Phú Thọ, NamĐịnh, Nghệ An, Hà Tĩnh, cố đôHuế…có lẽ con số cũng không íthơn thế Đặc biệt, con số ấy ởthủ đô Hà Nội ngàn năm vănhiến của chúng ta, nơi ra ngõ làgặp cổ thụ, chắc chắn còn hơnrất nhiều lần

Cái hết sức quý hiếm ở đâychính là ở cái sự không hiếm ấy:

cổ thụ trên đất nước bốn nghìnnăm của chúng ta nhiều quá và

đẹp quá!

Đúng vậy! Không chỉ rấtnhiều mà còn rất đẹp, thiên hìnhvạn trạng, thiên biến vạn hóa,vượt xa mọi tưởng tượng lãngmạn nhất của chúng ta

Mùa thu vừa qua, Sở VHTTHà Tây có tổ chức một triển lãmảnh về các cây cổ thụ của quêhương mình và đó là một cuộctriển lãm làm người xem ngỡngàng vì sự hấp dẫn bất ngờ củanó Chỉ riêng một loại cây tưởngđã quá quen thuộc với mỗi người

VN ta: cây đa, cây đa của giếng

Cây đa bảy rễ Hòa Bình

Cây thị 1000 tuổi

nước, sân đình, cây đa của chú Cuội và chịHằng cũng đã hiện ra trước ta với nhữngdáng vẻ, bố cục lạ và đẹp đến mức khó tin.Mà đâu chỉ có đa, còn có nào thị, nào gạo,nào trồi, nào si…Hầu như tất cả, không chỉđáng chiêm ngưỡng như bằng chứng sốngcủa sự trường sinh kỳ diệu mà còn như mộttuyệt tác nghệ thuật Ta chợt nhớ một nhậnxét của K.Pauxtopxki: thiên nhiên chính làngười sáng tạo vĩ đại và huyền bí nhất.

Bị những tấm ảnh của cuộc triển lãmquyến rũ, tôi đã tìm về một số làng quê ở HàTây dọc sông Nhuệ, sông Đáy để tận mắtnhững tuyệt tác của thiên nhiên đó, nhữngcây đa 3 rễ Bình Đà, Thanh Oai, cây đa 7 rễHòa Bình, cây đa hoa gạo Chương Dương,cây đa Giời ơi, Phúc Tiến, cây gạo đền BộĐầu, cây thị nghìn tuổi chùa Triều Đông, cây

si khổng lồ đình Văn Phát….Tại nơi tọa lạccác kỳ quan xanh này, tôi càng hiểu các "cụ"cổ thụ không chỉ rất đẹp mà còn rất thiêng.Nếu ở Tiên Lục, tôi từng nghe truyền tụngmỗi khi cây dã hương gẫy cành là điềm báomột sự biến của cuộc đời ví như đang có giặcthì giặc tan, đang loạn ly thì thanh bình, thìngười dân Hòa Bình, Thường Tín kể rằng cây

đa 7 rễ đã dựng lên cả một bức tường thànhche chở xóm làng, nó đã từng hứng chịukhông biết bao nhiêu đạn bắn tới từ một đồnPháp, thân cành lỗ chỗ vết đạn giặc mà vẫnsừng sững tươi xanh Đặc biệt mỗi "cụ" cổthụ đều để lại trong dân gian bao sự tích, baohuyền thoại sâu xa về tình đời, lẽ đời, gắn bómật thiết với sự tồn tại và phát triển củalàng quê, đất nước, với sự nghiệp của các bậcthánh thần, anh hùng dựng làng, giữ nước,với cả lối sống và cách yêu đẹp của ngườidân sau lũy tre làng Cây me hơn 300 tuổi tạinhà Nguyễn Huệ tại làng Kiên Mỹ có thể kểcho chúng ta về sự phát tích của nhữngngười anh hùng áo vải Tây Sơn còn rặngduối nghìn tuổi Đường Lâm là một bằngchứng sống về tài thuần voi giúp nước đạiphá quân Nam Hán của Ngô Quyền

Cổ thụ Việt Nam không chỉ là biểu hiệnrực rỡ của sức sống và vẻ đẹp kỳ diệu, bấtkhuất của thiên nhiên non nước Việt Nammà còn mang đậm dấu ấn nền văn hiếnnghìn năm của dân tộc bởi nó đã gắn bó sâu

xa với truyền thống Việt, lịch sử Việt, tâmlinh Việt Nó không chỉ là các kỳ quan thiênnhiên mà còn là các kỳ quan văn hóa, mộtnền văn hóa luôn xanh tươi, xuân sắc, từ cáccội già vững chãi luôn bừng nở những chồinon, lộc biếc mỗi độ xuân về …

Thật tự hào khi ta có thể nói: đất nước talà đất nước của những cổ thụ, đất nước củanhững kỳ quan xanh.q

Cây si 1000 năm đình Văn Phát

Ngày xuân về

quê hương

quan Họ

nguyễn tHuyết PHong

Sau lễ hội Ðống Ða, đoàn chúng tôi lên đướng

đi Bắc Ninh Tuyến đường Hà Nội - BắcNinh không quá 30 cây số ÐoànEarthwatch chúng tôi gồm 12 người gồm cácthiện nguyện viên Mỹ và Anh, chỉ trừ tôi(trường đoàn) và nghệ sĩ dương cầm Tôn NữThanh Tuyền (thông dịch viên) là người Việt.Mục đích của chuyến đi nầy là để ghi âm và tìmhiểu về truyền thống hát quan họ, một truyềnthống ca hát cổ xưa và nổi bật nhất ở Việt Nam.Nó gắn liền với đời sống lễ hội và tâm tình của

anh buông vạt áo em ra Để em đi chợ kẻo mà chợ trưa (quan họ Bắc Ninh)

ảnh: Khắc Hường

người dân đồng bằng sông Hồng

mà nhiều nhà nghiên cứu đã

quan tâm, nhiều bút mực đã

tuôn chảy, ghi lại những lời hát

và phong tục diễn xướng

Có gì đặc biệt trong quan họ?

Ðó là niềm thổn thức của chúng

tôi từ lâu Năm 1993, thời kỳ

chưa phục hồi nhiều sinh hoạt lễ

hội và đoàn khách nghiên cứu

người nước ngoài phải trải qua

nhiều thủ tục Chúng tôi đi theo

sự hướng dẫn của nhân viên Bộ

Văn Hóa Thông Tin Các quan

chức địa phương nồng nhiệt giới

thiệu với chúng tôi những ca sĩ

quan họ hay nhất Tuy vậy, cái

đích mà chúng tôi nhắm đến vẫn

chưa đạt Ngoài mặt chuyên

nghiệp, còn mặt dân gian như

thế nào? Lần nầy khác hẳn

Chúng tôi cảm thấy như một

cánh cửa mở toang Ngôi đình cổ

làng Lim đã mở rộng cửa ra đểtái tục truyền thống cung nghinhsắc thần từ một ngôi đền nhỏđến đây, cái rốn của làng, cáitinh thần của của lễ hội có từ xaxưa

Nói đến làng Lim, người tathường nghĩ ngay đến các làngkhác trong lễ hội hát quan họ

Ngày xưa, theo tục truyền có 49làng quan họ Nay, con số nầykhông được xem chuẩn lắm đốivới các nhà nghiên cứu Tuynhiên, có chấp nhận nó như mộtcon số biểu trưng sự dồi dào,

thịnh vượng nào đó (ví như cáccon số 3, 5, 7, v.v.) Từ làng nầyđến làng khác, hội hát quan họliên tục tiếp theo cho đến gần cảtháng Như thế, sự vui chơi, cahát kéo dài ra, để đền bù lạinhững ngày lao động mệt mỏi

Mồng bốn là hội Kéo Co

Mùng năm hội Ó chẳng cho nhau về

Mồng sáu đi hội Bồ Ðề Mùng bảy trở về đi hội Ðống Cao

(Hội Lim rơi vào ngày 13tháng giêng âm lịch.)

Niềm vui của đoàn chúng tôihôm nay là được trực tiếp đếndự hội Lim, quan sát, ghi âm, vàghi ảnh những sinh hoạt đặc sắccủa một lễ hội tiêu biểu Trướcnhất phải nói Bắc Ninh là cái nôivăn hóa Việt Nam, là thủ đômang tên Luy Lâu, từ đầu thiênniên kỷ thứ nhất Bắc Ninh còncó đến gần 1 ngàn tiến sĩ tronghệ thống giáo dục thời xưa.Những di tích cho thấy đạo Phậtđã truyền vào nơi đây từ cuốithế kỷ thứ 2 Công Nguyên Sinhhoạt thương mãi quốc tế cũng cómặt cùng thời Người Trung Á,Ấn Ðộ, Trung Hoa, v.v hẳn đã cómặt nơi đây Vì thế, nhữngphong tục cổ truyền còn sót lạitrên mảnh đất nầy thật vô cùnghiếm qúi Những chùa Bút Tháp,đình Bảng, đình Lim, v.v là nơitừng diễn ra hằng ngàn nămnhững lễ hội mang tính truyềnthống nhất nước Là người sinh

ra từ đồng bằng sông Cửu Long,tôi đến đây cũng ngơ ngác nhưcác bạn Mỹ, Anh trong đoàn vậythôi Ngoài ngôn ngữ Việt quenthuộc, tôi vẫn bỡ ngỡ như ai vàcòn lại rất nhiều điều mới lạcầnphát hiện

Chúng tôi phải chia nhautừng nhóm nhỏ để ghi thu, vì hátmúa tế lễ và hát tình ca quan họdiễn ra nhiều nơi trong làng,quanh khu đồi Lim Hát trên đồi,trên hồ, trong nhà, ngoài sân.Khác với hội diễn nghệ thuật ởcác thành phố mà tụ điểm là sânkhấu, nơi đây mọi người có thểứng khẩu hát đối đáp từng đôinam, nữ rất hào hứng, tình tứ.Hình dáng đặc trưng của cácngười hát là khăn xếp (khănđóng), áo dài the, và ô (dù) Gọimột cách quen thuộc là liền anh,liền chị trong lúc hát quan họ trởthành phong tục hầu như chỉdành cho quan họ

Ðiều thú vị, ngộ ngĩnh đối vớitôi là ngay cả các cụ già cũng hátđối đáp nhau một cách tình tứ,

ảnh: Nhật Ánh

ảnh: TL

thậm chí đến việc sờ vạt áo nhau

(mà không sợ bị ghen!) Ai cũng

hiểu đây là một cơ hội "hiếm

có"! Ngày xưa, các làng thường

có các "bọn" quan họ, hát thâu

đêm suốt sáng, đối đáp qua lại

với những lời thơ tự sáng tác với

nhau để tranh tài, ngủ chung

nhau trong một nhà khi mỏi mệt,

tục gọi là "ngủ bọn" Những

cuộc ngủ bọn ấy luôn luôn là kỷ

niệm đẹp thời thanh niên ở Bắc

Ninh Nhưng một khi hai làng

quan họ đã kết nghiã với nhau,

thì dù người hát có thấy hay

cách mấy, yêu nhau cách mấy

cũng không được lấy nhau, vì lý

do muốn giữ giọng hát hay cho

làng, cho chạ không bị mất đi

một nhân tài về tay bên kia Còn

bao nhiêu những phong tục kết

chạ thú vị khác trong quan họ

khác cần tìm hiểu thêm Càng đisâu vào những nơi có hát quanhọ còn giữ phong cách cổ xưanhư Trung Ðồng, Nậm, Hồ, v.v…,

ta mới thấy rằng quan họ hướngvề tín ngưỡng dân gian củangười xưa Hát quan họ cầumưa, quan họ hiếu, quan họtrùm đầu v.v…

Ngoài một vài điểm đã biết,các liền anh, liền chị gặp đâu hátđấy, nên chúng tôi phải săn tìmsuốt ngày từ trên đồi xuống cáchồ Xuống đồi, ra đến các hồnghe các liền anh liền chị háttrong khi ngồi trên những chiếcthuyền nan, thuyền rồng Tuynhiên, điều làm tôi cảm thấy hơikhó chịu là trên thuyền rồng(sơn vẽ trên thiết giả tạo), cácanh chị hát với microphones vàmột ống loa thô sơ để âm thanh

được khuyếch đại Nhưng khổnỗi, máy không có chất lượngtốt, nên kêu rè rè, tiếng đượctiếng mất! Tôi thiết nghĩ, ngàyxưa người ta hát trên hồ để âmthanh được vang trên mặt nước.Ðó cũng là cách khuyếch đạitiếng hát Lại nữa, gần mặt nướclong lanh, chiếc thuyền trôi bồngbềnh gây nên cảnh tượng và cảmgiác thú vị

Trăm khúc sông đổ dồn một bến

Em chả yêu chàng, em đến chi đây?

Theo phong tục quan họ,người hát có kinh nghiệm hơn,vào nghề sớm hơn được gọi bắtđầu chị Hai, chị Ba, chị Tư , v.v.Theo thứ bậc nầy ta thấy có sựchuẩn nhận tài năng, và địa vịtrong cộng đồng quan họ Trướcđây tôi vẫn nghĩ sai rằng chỉ có

ảnh: Nhật Ánh

trong Nam người ta mới gọi chị

Hai, anh Hai và ngoài Bắc người

ta chỉ gọi là anh Cả, chị Cả

Nhưng nay tôi mới thấy điều ấy

không đúng Cách gọi trong

Nam cũng đã có như thế ở Bắc

Ninh rồi Khi nghe người quan

họ gọi nhau bằng cách ấy, tôi

bỗng cảm thấy một sợi dây thân

tình nào đó nối liền giữa tôi

(người miền Nam) và người

quan họ Chị Tư Hường (Thúy

Hường) trong chiếc áo tứ thân

làm bằng tơ, nhẹ nhàng, trang

nhã, bỗng trỗi lên một bài hát

nồng nàn, tình tứ làm sao:

Tương tư một nhịp ba cầu

Bắc Nam đôi ngã chịu sầu đôi

Bến sông kia có lúc nhỡ đò.

Trong quan họ, tính chất trữ

tình rất sâu đậm Ðến đây tôi

mới thấy được nét đặc trưng

nầy Các cụ già vẫn hát tình ca

một cách "tự nhiên", trong khi xã

hội chung quanh xem là chuyện

bình thường, thậm chí còn tán

thưởng Ðồng thời, đây cũng là

một mô hình xã hội "mở", có thể

đã có từ ngàn năm nay (hay ít

ra từ thời Lý - như tương truyền

trong giới quan họ) Dù già vẫn

hát những bài tình ca mà không

sợ bị xã hội cho là "xướng ca vô

loài"! Ðương nhiên, đây là hội

xuân, hội của mọi tầng lớp, mọi

lứa tuổi… Mỗi năm một lần, đến

hẹn lại lên Trong cái hiếm ấy

bỗng trở thành qúi Trong cái

hào hứng ấy sẽ trở thành nồng

độ tình cảm Có thể người ta yêunhau, và yêu cả cái "dịp" hiếmấy để được gặp nhau, để hát vớinhau trong ngày hội

Theo truyền thống, khi hátquan họ, họ hát đôi (nam hoặcnữ) Một người hát chính gọi là

"giọng dẫn", một người hát phụgọi là "giọng luồn" Người hátgiọng dẫn thường phải có kinhnghiệm hơn, khoẻ hơn Ðể đối lại,một đôi kia sẽ hát một bài khácmang ý nghiã đối ứng Vấn đềhát đối còn có một giá trị triết lýxã hội mà nhiều học giả đã bàn

Hôm ấy tôi được vinh hạnhgặp nhạc sĩ Hồng Thao Anh lànhà nghiên cứu chuyên sâu vềquan họ Là người Hà Nội,nhưng anh dọn về sống ở ThịCầu, Bắc Ninh, để được sốngngay trong cái "nôi" quan họ

Nghe tôi đến Bắc Ninh, anh đếnđể gặp gỡ trao đổi Gặp anhnhiều lần nơi đây, cũng như anh,tôi cảm thấy một tình cảm nồngnàn nào đó với Thị Cầu Anhnói, trong truyền thống quan họcó gần hai trăm làn điệu, có đếnhơn ngàn bài hát Sau nầy,chúng tôi gặp nhau, say mê bànvề nhạc tính trong hát quan họ,có nhiều điểm nhất trí nhau giưãchúng tôi Tôi và anh cùng chorằng một bài hát quan họ khôngchỉ thể hiện 1 dạng thang âm(như "ngũ cung" mà người tathường nói), mà do sự kết hợpcác phân tử thang âm (scaleunits) gồm ba hoặc bốn âm

Chúng nối kết qua một trục(pivotal point), hoặc liên kếtcách nhau bằng một quãng hai

Sự biến dạng thang âm trong 1

bài hát được các nhà nhạc họcgọi là "métabole" (tạm dịch là

"chuyển hệ") Chính vì thế, khinghe một bài hát, ta cảm thấyđược nhiều cảm giác đan mắcvào nhau tương tự như nghe mộtbản giao hưởng tây phương vớinhững chuyển dịch các âm hệminor - major

Hội Lim có thể nói là mộttổng hợp các sinh hoạt văn hóađịa phương, chứ không riêng gìhát quan họ Phía dưới đồi người

ta tiếp tục chơi trò cờ người vớicon cờ bằng người thật đóng vaitướng, sĩ, tượng, xe, pháo, mãvới các em bé trang phục vuinhư tuồng hát Các bạn trẻ thinhau chơi đánh đu Những cây

đu cao chất ngất Những tà áo tứthân lả lướt như thường thấytrong tranh

Ở chùa Lim, Phật, các thánh,thần vẫn được mọi người xem làniềm tín ngưỡng chung, khôngphân biệt Tiếng chuông mõvang lên với những lời kinh cổmà ít khi tôi được nghe Nhữngbài kinh Phật bằng tiếng Việt

"nguyên chất" (thay vì các kinhbằng tiếng Hán-Việt) và giaiđiệu thật dân gian khiến tôi thấynhư kho tàng âm nhạc PhậtGiáo cần được tiếp tục nghiêncứu, tìm hiểu thêm Nó tiềm ẩntrong một lễ hội địa phương màhát quan họ là trọng điểm Lễhội vẫn là lễ hội ở khắp nơi, tựthuở nào; nhưng câu hát quanhọ tình tứ hôm nay vẫn là quanhọ của Bắc Ninh ngàn năm vănvật.q

ảnh: TL

Tản mạn

quan họ

Đức Miêng

Gĩa bạn

Theo tài liệu của cố nhạc sĩ

Hồng Thao (tính thời điểm

năm 1988), Dân ca quan họ

có 174 làn điệu (âm điệu cơ bản)

Tìm trong số này chúng tôi lọc ra

23 làn điệu thuộc giọng Giã bạn

Giã bạn (Chia tay từ giã bạn bè)

bao gồm tất cả những bài nói về

sự xao xuyến, lưu luyến lúc chia

tay của người Quan họ sau những

canh hát dài bịn rịn tình trong ý

ngoài, sau những cuộc vui "tàn

đêm rạng ngày" không nỡ rờinhau:

Người về em vẫn trông theo Trông nước - nước chảy - trông bèo - bèo trôi

Người về em dặn tái hồi Yêu em xin chớ đứng ngồi với ai

Hoặc như:

Vầng ô bóng đã xế tà, Bởi chưng dan díu hoá ra thế này.

Đang vui chúng em trở ra về, Quan họ có nhớ đến chúng em chăng?

Các cuộc chia tay bao giờ cũnglưu luyến, không ngẹn ngào mà

"ngọt ngào đầu lưỡi mặn mà bên

tai" như câu hát của Quan họ Biếtrằng sự chia tay chỉ là tạm thời, cóthể ngày mai, ngày kia gặp lại, ấyvậy mà lời hát như man mác ấm senỗi buồn:

Người về để nhện giăng mùng, Năm canh luống chịu lạnh lùng cả năm.

Người về nhớ chúng em chăng,

Ai đem người ngọc thung thăng chốn này

Ta có thể thấy qua câu hát trênmà đọc được nỗi buồn của ngườiQuan họ khi xa bạn Rằng: gianbuồng hẹp có cô gái Quan họđang chịu sự lạnh lùng suốt nămcanh mà như cả mộ năm giăng

mắc sầu đong, khiến nhện phải

vương tơ như mắc màn cho người

ngủ

Bài ca: Để nhện giăng mùng

mới chỉ là một trong số hai mươi ba

nỗi lòng mà người Quan họ thường

thể hiện lúc chia tay, sau chia tay

Những nỗi lòng ấy là những bài ca

mà chúng tôi cho là những bài ca

hay nhất trong một canh hát Quan

họ như: Trống rồng, Chia rẽ đôi

nơi, Chuông vàng gác cửa tam

quan, Rẽ phương chia loan, Đến

hẹn lại lên

Khăn vuông mỏ quạ

Trang phục nữ Quan họ đương

nhiên là phải kể đến áo năm thân,

may bằng the, lụa, yếm cổ viền,

bao thắt lưng xanh, váy sồi rủ hình

lưỡi trai, chân đi dép cong tưởng

như thế cũng là đủ, vậy mà còn

một chi tiết nhỏ, nhưng rất quan

trọng đến mức không thể thiếu, đó

là "khăn vuông mỏ quạ"

Khăn vuông mỏ quạ không hẳn

ai biết hát quan họ cũng biết chít;

mà dẫu có biết chít cũng chưa

chắc đã đẹp Trong thực tế nhiều

liền chị Quan họ mặc trang phục

Quan họ rất đẹp, nhưng khăn chưa

biết chít nên ít nhiều làm giảm vẻ

đẹp thanh nhã, đoan trang của

chính mình Có người đã nói: Khăn

mỏ quạ phải chít sao cho vừa, hợp

với khuôn mặt, tạo cho khuôn mặt

(khi chít khăn) như hình chiếc búp

sen Nếu chít cái Mỏ quá cao,

trông nó điêu, nếu để cái Mỏ thấp

quá, khuôn mặt trở lên đần, tối

tăm Muốn chít khăn Mỏ quạ cho

đẹp, trước tiên phải "biết quấn tóc

trong một khăn vấn tóc, vòng tròn

lại và đặt ngay ngắn lên đầu, hơi

xệ và hình bầu dục về phía gáy,

ghim lại" Nhưng quan trọng hơn là

khăn vuông đem gấp sao cho

khéo và cân đối (gấp chéo thành

hình tam giác) bẻ hình mỏ quạ sao

cho chính giữa đường ngôi trên

đầu, bắt hai góc khăn về hai phía

tai rồi thắt múi ở gáy

Thực ra khăn vuông mỏ quạ

không đơn thuần chỉ là công cụ

trang phục trên đầu người thiếu

nữ, mà hẳn là công việc nghệ

thuật làm đẹp cần có ở người con

gái Quan họ Cũng vì thế chăng,

khuôn mặt búp sen của người

thiếu nữ Quan họ trong ngày hội

muôn đời và muôn đời làm ngơ

ngẩn các liền anh

Chợt nhớ Có ai đó đã từng

Ngồi tựa mạn thuyền

Đây là bài ca rất phổ thông củaquan họ Phổ thông đến cái mứcngay cả lời giới thiệu của bài canày, nhiều người cũng biết Thí dụkhi các liền anh hát:

- Ngồi tựa song đào Hỏi người tri kỷ ra vào vấn vương

Gió lạnh đông trường, Nửa chăn nửa chiếu nửa giường đợi ai

Thì các liền chị hát đáp lạirằng:

- Ngồi tựa mạn thuyền, Giăng in mặt nước càng nhìn càng xinh

Sơn thuỷ hữu tình, Thơ ngâm ngoài lái rượu bình trong khoang

Với lời dẫn trên đây tự thân đãnói tới việc Ngồi tựa song đào vàNgồi tựa mạn thuyền là hai bài cangười quan họ thường dùng khi hátđối - đáp Ngồi tựa nơi mạn thuyềnuống rượu ngắm trăng tương ứngvới việc ngồi tựa song đào (cửa sổbên phòng ở của người con gái)ướm hỏi bạn tri kỷ ra vào có thấyvấn vương Hai không gian khácnhau cùng chung một ý tưởng: mộtbên là ngồi thuyền bồng bềnh giữađêm trăng - một bên là ngồi củasổ hứng làn gió lạnh đêm đông -chung nhau cái nỗi niềm nhungnhớ, chờ đợi bạn tình quan họ

Cái hay của Ngồi tựa mạnthuyền ngoài tính âm nhạc còn làphần âm nhạc lúc kết thúc Chẳngthế mà Nhạc sĩ Nguyễn Văn Tý khiviết: Một khúc tâm tình của ngườiHà Tĩnh đã bộc bạch rằng: "Tôibắt chước phần kết của bài Ngồitựa mạn thuyền ở chỗ: đưa âmnhạc mở ra thật bay bổng Làm trainơi chốn cầu Hà - âm nhạc nhưbay vọng lên, như khát khao BàiHà Tĩnh của tôi thì có công tavun trồng thì mầu đất lại nêntươi "

Tôi nhớ lại những năm thángchiến tranh chống Mỹ - hai nghệ sĩMỹ là Giên-phon-đa và Hô-ly-niakhi đến thăm quan họ - đã hátsong ca bài hát này một cách saysưa Đứng trong căn nhà nơi sơtán, với cái giọng lơ lớ - thế mà hai

chị với dáng điệu đu đưa - y như làđứng trên thuyền, hát Ngồi tựamạn thuyền , như ai

Trầu têm cánh phượng

Xa xưa, quan họ đã tiếp khách,

đi mời khách, hoặc đi chơi hội,thậm chí sang nhà nhau "thămthầy, thăm mẹ - sau nữa là thămanh Hai, chị Hai "thường là có cơitrầu là đầu câu chuyện"

Thưa gửi trong câu chuyệnthường ngày, cũng lấy miếng trầulàm cớ Chẳng hạn:

"Trầu này trầu tính, trầu tình, Trầu loan, trầu phượng trầu mình trầu ta.

Trầu này têm tối hôm qua, Hôm nay tiếp bạn mang ra mời người ".

Ca dao Việt Nam thì thấm thía,sâu xa:

Ăn trầu cho miệng đỏ môi,Uống rượu cho chén tươi đôimá hồng

Trong Dân ca Quan họ có cảmột bài ca nói về miềng trầu têmcánh phượng mà gửi theo nhữngtâm trạng: "Thì tay em nâng cái cơitrầu Mắt em nhìn em liếc emtrông Trầu têm cánh phượngdâng lên mời người Ai ơi có thấuchăng là đến chúng em chăng "Hoàn thành một miếng trầukhông khó, quan trọng là biết chọnlá, chọn vỏ, chon cau và đặc biệtphải khéo tay Cũng thì miếngtrầu, người này têm đẹp, người kiatêm thô cũng là chuyện dễ hiểu.Têm để có, chắc nhiều người têmđuợc Têm mời khách mà kháchăn trầu còn nhớ mãi, nhớ cả "cáitính, cái tình" trong miếng trầu mới là khó Ăn trầu không hẳn đểcho "Miệng đỏ môi"; uống chénrượu là uống cái Tình, thế mới xaxôi rằng: uống rượu cho chén tươiđôi má hồng là vì vậy Cái chénlàm gì có má hồng Má hồng chỉ ởkhuôn mặt thiếu nữ, nhất là thiếunữ Quan họ khi tiếp bạn thì má đãhồng - càng hồng thêm

Ca dao còn nói:

Yêu nhau cau sáu bổ ba, Không yêu cau sáu bổ ra làm mười

Nhưng ca dao cũng nhắc:

Mời nhau một miếng cau khô, Người khôn thích mỏng, kẻ thô tham dày.

Làm được miếng trầu đã khó.được mời trầu còn khó hơn Vượtlên tất cả cái tình, cái nghĩa; là lời

Chơi quan họ

Hát quan họ thì nhiều người đã biết.

Lối chơi quan họ thì có người chưa biết.

Vùng quan họ tự hào với câu ca:

" Nghe ra thì cũng hay tình

Nghề chơi quan họ có tinh mới tường".

ảnh: TTXVN

ngô Văn DảM-tHanH ngân

Lối chơi sau đây giúp ta hiểu đôi điều về

nghề chơi quan họ Thường thì chơi quanhọ có bên ra, bên đối Bài ra được xuấthiện trước, sau đó có các bài đối

Thiết tha là một bài hát quan họ hay, chonên nhiều người thích hát Do đó, có người vẫntưởng là bài độc (một) nhưng thực tế, lối chơinày đã có một số bài, trong đó có bài "Mậnđào" Chúng tôi nhận thấy, nội dung vănchương của bài "Mận đào" đứng ở vị trí bài ramới đúng "Thiết tha" lại là bài đối

Mận đào

Sáng trăng sáng cả vườn đào, Sáng qua vườn mận, sáng vào vườn mơ Hữu tình phận đẹp duyên ưa,

Hỏi người ở chốn trang đài đâu ta.

Thưa nhời xin hỏi một nhời, Duyên kia đã hẹn hay người giá cao.

Nguyện cùng chung bóng mận đào, Còn e lòng khách nơi nào xứng chăng.

Thuận dòng cá lội xuôi dòng,

Ai đem cung quế ả hằng sánh đôi.

Ướm nhời xin hỏi một nhờị Thiết tha

Duyên may gặp cảnh gặp người, Gặp nơi quan họ, gặp người tài hoa.

Thấy nhời năn nỉ thiết tha, Ngọt ngào đầu lưỡi, mặn mà bên tai.

Vâng nhời mang tiếng để đời, Không vâng thì nể lòng người xiết bao.

Thật lòng có tiếc đâu nào,

Còn e lòng khách mận đào xứng chăng.

Ngọn đèn khêu tỏ dưới trăng,

Ai đem người ngọc, duyên vàng sánh đôi.

Nguyện cùng chung bóng mận đàọ

Xem xong lời ca của hai bài hát trên, ta dễ nhận

ra nội dung chính là chuyện tình duyên của một đôi

nam nữ

Bên hỏi: ướm lời, thử ý Bên đáp: tỏ tình, ưng

thuận Đồng thời ta cũng nhận ra: đó là cuộc hát

giao duyên trong một canh hát quan họ Cũng vì

hát giao duyên trong cuộc chơi, cho nên đây không

đơn thuần tình duyên của một đôi trai, gái mà nó

đại diện cho sự giao duyên của nhiều đôi trai, gái

Nó còn bao hàm tâm tư, tình cảm; nhiều lĩnh vực

văn chương, nghệ thuật của cả cộng đồng đến dự

hội Vì vậy, bên này một đôi, bên kia một đôi, đối

đáp nhau nhưng lại chung cho cả hội đối đáp nhau

Mặt khác, hai bài hát nằm trong một lối chơi, có

nhiều nội dung, thủ pháp để thi thố tài năng của

người tham dự cuộc chơi, nhằm đặt tới đích: phân

định thắng, thua, cho nên, hai bài hát trên nó còn

lưu lại trong văn hóa quan họ để nhiều người,

nhiều đời sau phải "lao tâm, khổ tứ" trong nghề

chơi Không chỉ "nhất phiến tài tình thiên cổ lụy"

mà hàng chục, hàng trăm cặp tài tình để cho nhiều

người, nhiều đời sau phải liên lụy Vậy ta hãy xem,

ngoài nội dung nói lên tình yêu nam nữ thì bài này

còn những gì để liên lụy cho đời sau Phải suy nghĩ,

tìm tòi nhiều để khỏi thua trong cuộc chơi, đó là

điều buộc người ta phải "tinh tường" đam mê trong

cuộc chơi "Chơi quan họ bị thua, về đêm cay mũi

không ngủ được"

Lối chơi này có những mẹo mực gì? Thể thơ theo

luật sáu, tám Ba câu thơ đầu dành cho hát bỉ (mở)

Mỗi đận hát còn lại là một cặp thơ tám, sáu Mảng

sáng tạo nằm ở giữa chữ thứ hai và ba của câu sáu

chữ Theo cấu trúc của giai điệu, mảng sáng tạo

được thêm vào năm chữ (từ)

Cụ thể, các đận hát người xưa đã thêm vào như

sau:

Bài một có bốn câu thơ sáu chữ:

"Thưa nhời (cùng ai tiện đây tôi) xin có một nhời"

"Nguyện cùng (cùng ai trăng khuya ta) chung bóng

Bài hai có bốn câu sáu chữ:

"Vâng nhời (người ra sợ sau em) mang tiếng để đời"

"Thật lòng (tự em, tự em, em) có tiếc đâu nào"

"Ngọn đèn (đèn khuya ai khêu nay) khêu tỏ dưới

trăng"

"Nguyện cùng (cùng ai trăng khuya ta) chung bóng

mận đào".

Người quan họ quy định: Trong một bài, hay

nhiều bài hát đều nằm trong một lối chơi, theo một

thể thơ nhất định Nhưng để cho bài hát được bổ

sung thêm lời hay, ý đẹp; mặt khác, để người đến

chơi được phát huy tài năng đóng góp vào cuộcchơi, sẽ có một chỗ trống gọi là "mảng sáng tạo"cho người đến chơi được thêm chữ vào Tất nhiênngười ra bài cũng phải có những từ thêm mang tínhchất gợi ý, làm mẫu

Xem những câu, những chữ thêm vào ta thấy:Nếu để nguyên câu thơ sáu chữ đã hay rồi, ví như:

"Vâng nhời mang tiếng để đời" nhưng nếu mảngsáng tạo được thêm năm chữ, câu thơ sáu chữ đãthành câu ca 13 chữ:

"Vâng nhời (người ra sợ sau em) mang tiếng để đời" Hoặc là: "Ngọn đèn khêu tỏ dưới trắng"

Thành câu ca: "Ngọn đèn (đèn khuya ai khêu nay) khêu tỏ dưới trăng".

Rõ ràng cách thêm lời, thêm chữ làm cho nộidung câu ca phong phú thêm Tâm tư, tình cảm của người đời tham gia chơi quan họ đã lắng đọnglại càng sâu đậm, kín đáo, tế nhị hơn

Cho nên, hát quan họ phải nắm được lối chơi thìngười hát mới phát triển được hết tài năng củamình

Các bài ca quan họ, chủ yếu hát bằng thơ, phổbiến là thể thơ 6/8 Nhưng gần như bài nào cũngcó mảng sáng tạo để người đến chơi thêm chữ (từ)vào, làm cho nhiều người lầm tưởng: quan họ chỉ cólời ca chứ không phải hát theo thơ

Lại nữa: Chữ thứ sáu của câu sáu chữ bao giờcũng phải mang dấu huyền Nếu vì lý do nào đó,chữ này không mang dấu huyền thì người hát phảihát sáng tạo Trong bài này có câu: "Ngọn đèn khêutỏ dưới trăng" Chữ "trăng" đúng ra phải mang dấuhuyền, nhưng nếu cố giữ dấu huyền, đem thay chữ

"trăng" bằng một chữ khác sẽ làm nội dung bài thơkém hay; buộc phải giữ chữ trăng thì người hátphải uốn giọng, bẻ giọng cho đạt yêu cầu của giaiđiệu Chữ thứ ba, thứ năm và sáu của câu thơ támchữ được nhắc lại hai lần Chữ thứ tư của câu sáuchữ cũng được nhắc lại hai lần Đây là một thủpháp chính của chùm chơi này Việc quy địnhnhững chữ phải nhắc đi, nhắc lại hoặc mang dấuhuyền như vậy, hiển nhiên là tạo nên cung bậc caothấp (cao độ) khác nhau để giai điệu bài hát hay,đẹp Tuy nhiên những chữ nhắc lại ấy không đượclàm tối nghĩa văn chương, sai lệch nội dung bài hát.Với trình độ ngày nay, phần lớn người hát biếtchữ, biết nhạc, cho nên nếu nội dung thơ hay, lạiđược ký âm thành nhạc mới đi kèm thì sự truyềndạy quan họ không gặp khó khăn như xưa (tuy vậyký âm nhạc quan họ không đơn giản) Nói vậy,không có nghĩa chơi được lối chơi "Tha thiết mậnđào" là dễ dàng Một bài ra, một bài đối như trênđược xem là đối chỉnh, vì người ra bài, người đốibài tương xứng nhau Nhưng, đây mới là chơi haibài có sẵn Nếu người chơi lại muốn có thêm cácbài đối mới thứ ba, thứ tư tiếp theo thì không đơngiản chút nào

Cuối cùng là người thực hiện lối chơi, tức làngười hát Giọng hát càng hay, người hát càng códuyên, thì chất lượng cuộc chơi đạt càng cao.q

tHu Hương

Xưa kia áo yếm thường chỉ được gọi với cái

tên nôm na là cái yếm, đó là thứ trang phục

đã có từ bao đời nay và vẫn còn giữ được

cho đến ngày hôm nay Không chỉ vào chốn cung

đình với các mệnh phụ công nương, cái yếm còn ra

ruộng đồng "dầm mưa dãi nắng" với người nông

dân và cùng với chiếc áo tứ thân, cái yếm theo chị

em đến với hội đình đám, góp phần tạo nên bộ

"quốc phục" của quý bà thời xưa

Cái yếm xuất hiện trong cuộc sống của người

dân Việt Nam từ lâu nhưng mãi tới đời nhà Lý cái

yếm mới "định hình" về cơ bản Theo dòng lịch sử,

cái yếm không ngừng biến đổi, nâng cao tính thẩm

mỹ qua những lần cải tiến Tuy nhiên, "cuộc cách

mạng" của cái yếm chỉ xảy ra vào đầu thế kỷ trước

khi cái quần kiểu Tây và cái váy đầm xoè xâm

nhập vào Việt Nam Ơ' thế kỷ 17, cái yếm vẫn chưa

có sự thay đổi lớn lao về hình thức Thế kỷ 19, cái

yếm có hình vuông vắt chéo trước ngực, góc trên

khoét lỗ làm cổ, hai đầu của lỗ, đính hai mẩu dây

để cột ra sau gáy Nếu cổ tròn gọi là yếm cổ xây,

cổ nhọn đầu hình chữ V gọi là yếm cổ xẻ, đít chữ

V mà xẻ sâu xuống gọi là yếm cổ cánh nhạn Bước

sang thế kỷ 20, áo yếm càng được sử dụng phổ

biến với nhiều kiểu dáng và mẫu mã phong phú

Dành cho người lao động có yếm màu nâu dệt bằng

vải thô Người lớn tuổi mặc yếm màu thẫm Con

gái nhà gia giáo mặc yếm nhiều màu, trang nhã vàkín đáo Loại yếm "ỡm ờ", màu sặc sỡ, cổ cắm sâutrễ quá bờ ngực, "thách thức" chỉ dân "trời ơi" dạngThị Mầu mới mặc Thời kỳ "cách tân" này, cổ yếmthường được "dằn" thêm ba đường chỉ để "bảohiểm" hoặc may viền lằn vải, thêu hoa cặp theođường biên cổ

Một loại yếm hay được các cô gái sử dụng nữalà "yếm đeo bùa" Gọi là yếm đeo bùa bởi ngườimặc chúng thường để xạ hương vào trong túi vảinhỏ đeo cạnh yếm, đó chính là thứ vũ khí vô cùnglợi hại của các cô gái thời xưa Không chỉ vậy,chiếc yếm còn làm nên những câu chuyện tình yêuvô cùng độc đáo Xưa, các cô gái khi hẹn hò ngườimình yêu thường "ém" một miếng trầu trong chiếcyếm của mình, dân gian gọi đó là "khẩu trầu dảiyếm" Có lẽ không có thứ trầu nào "linh thiêng" hơnloại trầu dải yếm này

Để trở thành "quốc phục" của quý bà quý côtrước khi chiếc áo dài ra đời, đi kèm với cái yếm làchiếc áo cánh khoác ngoài không cài cúc Khi rangoài bên ngoài chiếc yếm phải có thêm chiếc áodài, chiếc váy lưỡi trai bằng lĩnh, dải lụa đào hoặcmàu mỡ gà thắt ngang lưng, cái xà tích bạc lủnglẳng, bộ "độ nghề" #n trầu bên phía cạnh sườn,chân mang dép Chưa hết, phục trang ra đường cònphải kể đến là hai chiếc kh#n đội đầu: kh#n nhiễu(quấn bên trong) và kh#n mỏ quạ (trùm bên ngoài).Nếu đúng dịp hội hè đình đám các cô gái thường

Gió xuân tốc dải yếm đào

Hình ảnh những cô gái thướt

tha trong tà áo dài duyên

dáng từ lâu đã trở thành

biểu tượng của Việt Nam.

Tuy nhiên, nhìn lại quá trình

phát triển lịch sử trang

phục dân tộc, Việt Nam

không chỉ có áo dài mà còn

có áo yếm - thứ trang phục

không thể thiếu của người

con gái xưa

Hát đúm

Các xã Phục Lễ, Phả Lễ (huyện Thuỷ

Nguyên) được coi là quê hương hátđúm của Hải Phòng Hát đúm ở đây rấtgiàu làn điệu: trống quân, cò lả, sa mạc, lýgiao duyên Vào hội, một khi bên nữ - vốn hayđột ngột chuyển làn điệu trong khi hát mà phíabên nam không kịp đối là thua Hát đúm ởPhục Lễ gắn với Hội mở mặt Con gái PhụcLễ quanh năm dùng khăn chít che mặt chỉ đểhở hai đôi mắt đen như hạt nhãn Ngày hộimở mặt còn được coi là ngày các cô gái thisắc đẹp, làm quân cờ người Chiếc khăn tung

ra để lộ những khuôn mặt trắng mịn, môi hồngnhư hoa lựu, làm cho Hội thi hát đúm thêmsay mê, hào hứng Trai gái hát mừng, hát hỏi,hát đố, hát hoạ, hát giao duyên (huê tình), háttiễn

Hãy nghe bên nữ hát đố:

Tam sơn, tứ hải, nhất phần điền Chàng mà giải được, em liền theo không?

Bên trai hát giải:

Tam sơn là núi, tứ hải là sông Nhất phần điền là ruộng, theo không là nàng.

Và bên trái tách ra, một chàng cầm tay côgái hát giao duyên:

Thấy em vừa đẹp, vừa xinh Anh thuận nhân tình, anh nắm cổ tay Nắm rồi, anh hỏi cổ tay

Ai nặn nên trắng, ai day nên tròn?

Rồi chàng kể nỗi gian truân:

Vì nàng anh phải đi đêm Ngã năm ba cái, đất mềm không đau

Vì nàng anh phải đi thăm Ngã sứt đầu gối, ngã thâm bánh chè!

Bên gái cũng bộc lộ tình cảm:

Yêu nhau quá đỗi quá chừng Trèo non quên mệt, ngậm gừng quên cay.

Không ít các chàng trai, cô gái vì cảm mếnnhau qua lời ca, điệu múa mà rồi nên vợ nênchồng Và vì thế, hát đúm luôn là lễ hội hấpdẫn, trẻ trung, trở thành nét đặc trưng trong khotàng văn hoá truyền thống của vùng đất này.q

trang bị thêm cho mình chiếc nón quai thao, tóc vấn

cao cài lược

Suốt chiều dài lịch sử, cái yếm đã đi vào "giấc

mơ" của biết bao thế hệ mày râu "Trời mưa lấy yếm

mà che - Có anh đứng gác còn e nỗi gì?" Đáp lại,

các nàng cũng chẳng vừa: "Ước gì sông hẹp tày gang

- Bắc cầu dải yếm cho chàng sang chơi"

Cái yếm là thứ trang phục vừa kín đáo, vừa

"ỡm ờ" một cách nghệ thuật và độc đáo Chả thế mà

Thị Mầu nói với chàng nô:" Gió xuân tốc dải yếm

đào - Anh trông thấy oản sao không vào thắp

hương!".q

Riêng cuộc thi bánh chưng

thờ khá phức tạp Theo sự

tích thành hoàng thờ ở

đình làng Phú Đa thì Nguyễn

Kính là tướng của nhà Mạc, ông

có tài thao lược đã được vua

Mạc phong tước Quận công, thái

úy Tây Kỳ Vương thượng Trụ

Quốc; khi về hưu, ông được

phong ấp ở làng Phú Đa Khi

Trịnh Tùng đem quân đánh

nhà Mạc, trận chiến ác liệt

ở Bún Thượng, tuy đã

Nguyễn Kính đã

chiêu mộ quân

sỹ để kéo

Đa và Phú Lễ

và tuyên bố

rằng, nếu "đánh

thắng thì cho dân

nhờ, còn nếu bại

thì nhờ dân" Ông

gửi lại bà mẹ nhờ dân

nuôi dưỡng Hàng ngày,

dân 2 làng thường gói

bánh chưng và làm món rau cần

nộm bún để biếu bà Trận đánh

ở Bún Thượng quân Mạc thua to,

Nguyễn Kính bị chém, thi thể

của ông trôi theo sông Tích về

đến đoạn sông giữa 2 làng Phú

Đa và Phú Lễ thì dạt vào bờ,

sóng đánh đưa vào đến chân núi

Miễu Nhân dân làng Phú Đa

vớt lên núi để hôm sau chôn cất

Nhưng sáng hôm sau ra xem thì

mối đã đùn đắp lên thi thể của

ông thành một chiếc gò đất lớn

Nhân dân giữ nguyên đất mối,sau đó có một khu rộng lớn đãmọc lên thành rừng cây ô rô,trâu bò không thể chui vàođược Nhớ lời nguyền trước khi

ra trận, dân 2 làng đã tôn ôngNguyễn Kính làm thành hoàngthờ ở điện ngang cùng bà mẹông Sau đó, vua Triều Nguyễnđã sắc phong ông là Thượngđẳng phúc thần và bà mẹ làQuốc thái phu nhân Cứ đến 11,

12 tháng Giêng hàng năm lại mởhội để tưởng nhớ vị thành hoàngvà tổ chức các nghi tế dâng lêncụ Kính và bà Quốc thái phunhân những chiếc bánh chưng,

món rau cần nộm bún và nhữngđĩa trầu têm cánh phượng đểnhớ lại một thời nhân dân đãnuôi dưỡng bà mẹ của cụ Kính.Lệ thi gói bánh thờ cũng bắtnguồn từ sự tích đó Hàng năm,các vị chức sắc trong làng dànhhẳn 1 sào ruộng tốt giao cho cácgiáp được phân công gói bánhthờ Giống nếp cấy để gói bánhphải là nếp cái hoa vàngvừa thơm vừa dẻo.Theo hương ước củalàng, mỗi giáp đượcgiao gói 2 chiếcbánh Bánh góitheo kiểu bánhtày, có chiều dài50cm, đườngkính bánh đãbóc bỏ lá phảiđạt 20cm Mỗichiếc bánhnặng 2,5kg (trừbỏ lá) Ở làngtôi chỉ có 3 nhàcó nồi đồng có

Lá dong để gói bánh thờ phải

Lễ hội mùa xuân của làng Gượm (tức làng Phú Đa, xã Cần kiệm, Thạch Thất) được mở vào ngày 11, 12 và 13 tháng Giêng hàng năm Ngày hội mở ra rất nhiều cuộc thi và các trò vui đầy chất thượng võ như: Thi gà thờ, thi bánh chưng thờ, thi đấu vật, thi têm trầu cánh

phượng

chọn lá to và dài đủ vừa với kích thước

của bánh thờ Ruộng để cấy lúa gói bánh

thờ chỉ làm 1 vụ lúa mùa (gặt vào tháng

10), vụ chiêm không cấy lúa mà chỉ để

trồng đậu Thu hoạch đậu vào tháng 4

xong cũng phải chọn lấy 2kg đậu ngon,

loại bỏ hát lép

Vào 27, 28 tháng chạp, người được

giao gói bánh thờ phải xay giã gạo, khi

xay gạo xong đem giã phải cho ít lá dứa,

lá mây trộn vào gạo để giã cho hạt gạo

có màu xanh biếc Còn đậu cũng phải xay

trước và loại bỏ những hạt bị nát Bánh

thờ to như vậy nên không thể đem gạo

gói ngay mà phải đồ gạo cho chín như đồ

xôi; đậu sau khi đãi sạch vỏ, cũng phải

đem nấu chín

Xôi dỡ ra để nguội, lá dong được xếp

can nhau 3-4 lá, để xôi vào dạt ra cho

đều, vê đậu thành khúc to bằng chiếc vỏ

chai, rồi đặt vào giữa, sau đó vén xôi hai

bên lại cho kín nhân đậu Vén lá 2 bên để

tạo thành chiếc bánh tày dài khoảng

60cm, sau đó quấn lạt giang cho chiếc

bánh tròn đều

Sau khi gói xong phải cho bánh vào

nồi đồng đổ nước nóng vào luộc Muốn

cho bánh dẻo, khi sôi đều, nước trồi lên

trên bánh, phải tắt bếp khoảng 2-3 giờ để

cho nồi bánh nguội hẳn rồi mới đun lại,

khi nước sôi lần 2 được 15 phút mới vớt

bánh ra lăn cho bánh tròn đều là được

Cái khó của việc gói bánh tày là khi cắt

bánh ra nhân phải ở chính giữa, bánh

phải mềm và đủ kích thước, có màu xanh lá cây mới

đạt

Ngày hội bắt đầu từ 11 tháng Giêng, từ sáng sớm,

thanh niên trai tráng của các giáp mặc áo dài thắt

lưng đỏ, quần trắng đội mâm bánh có 2 chiếc phủ

vuông vải điều cùng bà con kéo nhau ra đình Tại sân

đình, các cụ đã để sẵn 4 chiếc bàn, bánh được xếp lên

bàn để các cụ từ đưa vào cung thờ thánh, sau đó cuộc

tế thần bắt đầu Sau khi tế xong, Ban giám khảo có

đủ các cụ chức sắc của 4 giáp cùng chấm giải

Tất cả bánh của 4 giáp được bóc bỏ lá để cân từng

chiếc, sau đó chấm màu bánh, nhân bánh phải tròn

đều ở chính giữa Nếu bánh thiếu cân, bánh có màu

vàng hoặc nhân bị lệch sẽ bị phạt Nếu bánh dẻo,

mềm, có màu xanh, nhân ở chính giữa, khuôn bánh

tròn đều sẽ được giải 3 quả cau và 3 tiền (mỗi tiền

bằng 60 đồng) Giáp nào được giải sẽ được tổ chức

rước bánh và giải về để chia cho các hộ trong giáp

Giải thưởng không lớn, nhưng có tác dụng động viên

bà con tích cực cấy giống lúa nếp cái và trồng đậu để

có nguyên liệu gói bánh vào dịp tết Người gói bánh

được giải sẽ được may mắn cả năm, ăn nên làm ra và

được mọi người kính nể Do có tục gói bánh thờ nên

ở quê làng Phú Đa vẫn gói bánh ăn tết theo kiểu bánh

tày (miền Nam gọi là bánh tét).q

ảnh: Trần Huấn

PHương anH

sưu tầm

Vùng đất trên hai bờ sông

Hồng, một bên là làng Tự

Nhiên (xã Tự Nhiên, Thường

Tín, Hà Tây), bên kia là đền Đa

Hoà và đền Dạ Trạch, thờ Đức

Thánh Chử và công chúa Tiên

Dung (xã Dạ Trạch, Châu Giang,

Hưng Yên), từ xa xưa cứ đến ngày

14/2 (âm lịch) đã diễn ra lễ hội

tưởng nhớ một trong những mối

tình đẹp nhất của người Việt

Chuyện kể rằng: Đời Vua Hùng

thứ 18, có nàng công chúa xinh

đẹp hiền thục sa tên là Tiên Dung

Một ngày xuân, nàng cùng đoàn

thuyền du ngoạn trên dòng sông

Mẹ Đến bãi Tự Nhiên, hứng khởi

trước thiên nhiên kỳ thú, nàng sai

quây màn trên dải cát trắng mịn

để tắm nước sông Hồng Nhữngdòng nước thơm mát xối trên thânthể nàng rồi chảy trên cát làm hiện

ra một chàng lực điền, trẻ trung,không một tấm vải che thân đangvùi mình trong cát Ðó là Chử ÐồngTử, một chàng trai nghèo làmnghề chài lưới ven sông TiênDung chợt nghĩ chắc là duyên trờisắp đặt nên bèn hỏi chàng cho rõngọn nguồn Chử Đồng Tử kể chonàng nghe về số phận cay cực củamình Tiên Dung cảm động bởicâu chuyện của chàng trai nghèohiếu nghĩa Nàng mời chàngxuống thuyền, mở tiệc #n mừng,kết duyên chồng vợ Từ ấy, nàngcông chúa xinh đẹp ở lại vùng đấtbãi nghèo khó, làm dâu làng TựNhiên Tương truyền, vợ chồngnàng nhờ được truyền phép lạ đãgiúp dân giúp nước qua cơn baocơn thiên tai, địch họa Sau đó hai

vợ chồng thành tiên, hóa về trời

Chàng trai nghèo Chử Ðồng Tửđược tôn vinh là một vị thần linhtrong "tứ bất tử" của dân tộc Việt

Ở đồng bằng Bắc Bộ, nhất là vùngven sông Hồng, sông Ðuống, cóđến hàng trăm nơi lập đền thờChử Ðồng Tử và công chúa TiênDung, nhưng chỉ đền Ða Hòa nằmbên bờ sông Hồng, đối diện vớibãi Tự Nhiên, đền thờ được lập tạinơi đã tác thành mối lương duyêncủa họ, mới được gọi là đền thờtình yêu Đây là ngôi đền do nhàthơ Chu Mạnh Trinh, quê làng PhúThị, cùng những người dân tổngMễ Sở dựng nên với 18 công trìnhlớn nhỏ, các mái đền mang hìnhthuyền rồng cách điệu, trong đềncó tấm bia đá khắc áng vănchương tuyệt tác của Chu MạnhTrinh kể lại câu chuyện tình yêucủa nàng công chúa con gái vua

Lễ hội "Valentine"

bên bờ sông Hồng

Lễ hội Chử Đồng Tử

ảnh: TTXVN

Ba lễ hội tình yêu và phồn thực cổ truyền

Thôi thì về bãi Tự Nhiên Để em tắm, để thánh hiền tòi ra

(Thơ Đỗ Nam Cao)

Hùng với chàng trai đánh cá nghèo trên bãi cát sông Hồng…

Đặc sắc nhất của lễ hội là các nghi lễ rước nước, rước gậy và nónthần Đi đầu đám rước là con rồng lớn rộng vài chục thước uốn lượntheo nhịp trống hội Hàng chục chiếc thuyền cắm cờ ngũ sắc bơi ragiữa dòng sông làm nghi lễ lấy nước Bình nước lấy giữa dòng được phủvải điều, rước về đến làm nghi lễ dâng hương Sau nghi lễ long trọngnày, điệu múa Tiên do các thôn nữ nữ tuổi cập kê, trẻ đẹp, được chọnlựa kỹ càngtrình diễn với những dải lụa hồng Trên vai những "cô tiên"

là hai bầu nước, đầu đội đĩa trầu cau, múa uyển chuyển, khéo léo,trong tiếng nhạc sinh tiền rộn rã…

Sau đó, bắt đầu những trò chơi dân gian diễn ra náo nhiệt Múa sưtử, vật, võ, bắt vịt, múa gậy, đánh đu và đặc biệt là chơi cờ bỏi và tổtôm điếm

Lễ hội tình yêu tưởng nhớ mối tình Chử Đồng Tử - Tiên Dung bênbờ sông Hồng có thể coi như một lễ hội "Valentine" Việt Nam với thôngđiệp truyền đời của tổ tiên: Tình yêu đích thực vượt lên trên mọi phânbiệt đẳng cấp, giàu nghèo, sang hèn q

Chử Đồng Tử - Tiên Dung

tranh của Ngu

Lễ rước trên sông Hồng

Hội Trám - lễ hội phồn thực trên đất Tổ

Trò Trám vào đêm mười hai

Chẳng xem Trò Trám cũng hoài mất xuân

Bà ẵm cháu, mẹ bồng con

không xem Trò Trám cũng buồn cả năm

(Ca dao Phong Châu)

Hội Trám được tổ chức ở

làng Trám, xã Tứ Xã,

Phong Châu, Phú Thọ

vào ngày 12 tháng 1 âm lịch

hằng n#m Đó là một lễ hội cúng

vật linh được thờ trong miếu

làng biểu hiện cho nam tính và

nữ tính gọi là nõ, nường Đây là

lễ hội của tín ngưỡng phồn thực

với hai phần: lễ kín còn gọi là lễ

mật và lễ rước lúa thần

Mở đầu lễ hội là lễ mật, còn

gọi là lễ "linh tinh tình phộc"

Đây là dấu vết của những lễ

cúng sinh thực khí cổ xưa, nhằm

cầu mong sinh sôi nảy nở (phồn

thực) Đúng 0 giờ (giờ Tý) ông

Từ dẫn 1 đôi nam nữ ra trước

miếu Nam đóng khố, nữ mặc

váy yếm đào Cùng ông Từ, họ

làm lễ khấn vái thần linh miếu

Trò và xin âm dương Khi họ giơcao 2 vật linh nõ nường thì đèntắt, đồng thời vang lên khẩulệnh của ông Từ miếu - "linh tinhtình phộc" Sau khẩu lệnh, đôinam nữ "phộc" nõ nường vàonhau, đúng 3 lần Dân làng nínthở chờ đợi, bởi, theo quan niệmcủa làng, nếu nõ nường "phộc"

trúng vào nhau thì n#m đó mùamàng sẽ bội thu, cây cối tốt tươi,người vật bình yên khỏe mạnh…

Sau âm thanh "phộc" của nõnường là tiếng hò rất to của ôngTừ miếu: "Tháo khoán" Đó làhiệu lệnh cho phép thanh niênnam nữ ôm nhau reo hò để xuađuổi ma tà quỷ dữ, và đưa nhauvào bất cứ nơi nào họ muốn

Những ông già, bà cả rút lui chờlễ tiếp theo - lễ rước lúa thần -

được tiến hành vào sáng sớm,khi đã tỏ mặt người

Sáng hôm sau, lễ rước lúathần được tổ chức hết sức longtrọng Lúa thần là những bônglúa thật to mẩy, chọn kỹ từ mùatrước, được đặt trên ngai kiệu, vịtrí của các vị thần Lễ rước lúathần, ngoài mục đích cầu mongcho mùa màng tươi tốt còn bàytỏ lòng biết ơn đối với các vuaHùng - những người đã dạy chongười dân nghề trồng lúa nước.Phần sau cùng của Trò Trámlà hội trình nghề "tứ dân chinghiệp" (sĩ, nông, công, thương).Trò Trám không có những trò đềcao tài trí, đề cao tinh thầnthượng võ mà chỉ có những tròmộc mạc, vui nhộn, thậm chí rấttục, hài hước, rất gần với sinh

ảnh: Phan Đăng Nhật

Đám rước bắt đầu từ miếu thờ nữ thần Linh Sơn Mỵ

Nương Giữa lúc lễ rước nghiêm trang thành kínhnhất, không hiểu từ một góc khuất nào bỗng nổilên ồn ào xô lấn Ấy là hội CHEN đã bắt đầu Đó là lúcđàn ông, thanh niên, cả ông già đổ xô đến chỗ phụ nữ,cả các bà già, thiếu nữ, mà chen vai thích cánh Họ xô đẩynhau, giằng co nhau, lẫn lộn vào nhau, bật nhau ra mộtgóc giếng hay bờ tường, gốc cây hay lối rẽ trong nhữngtiếng cười như một thứ nhạc mộc mạc, ăm ắp sự sống,tình yêu, sự kết đoàn, thân ái, trong ước vọng mưa thuận

gió hoà, âm dương kết hợp, làng xóm tươi vui Cuộcchen xảy ra vội vã, trong bóng tối, nhưng hết sức hàohứng, sảng khoái Giây lát, cuộc chen bỗng dừng lại,cuộc rước lại tiến hành trong trống rong cờ mở Bất chợtgiữa đám rước, cuộc chen lại tái diễn Lúc này ngược lại,gái chen trai chứ không phải trai chen gái, bà già chenông già, nữ tú chen nam thanh trong tiếng cười hả hê,vui thích

Mấy ngày sau đó, đám tế lễ vẫn được tiến hành nhưthường lệ tại đền thờ Nam Thần gọi là Đống Vành Vàlần này các cuộc chen lại diễn ra, lúc gái chen trai, rồinam chen nữ, rồi nữ làng chen khách thập phương nam cho đến đêm rằm, cuộc tế lễ và rước thần kết thúc tạimiếu nữ thần Và ở đây thì còn thêm tục tắt đèn để mọingười hoàn toàn tự do trong bóng tối, giống như đêm rãđám làng La trong câu ca dao:

Bơi Đăm rước Giá Hội ThàyVui thì vui vậy chẳng tầy rã La

Trong những giây phút tắt đèn ấy, dài ngắn chẳng biếtbao lâu, tất cả những gì diễn ra giữa hai người khác giớiđều được nghiễm nhiên chấp thuận như một lẽ tự nhiêncủa âm dương hòa hợp, xuân khí giao hòa Nhỡ ra có ainên vợ nên chồng sớm thì làng cũng không bắt vạ, màcòn giảm một nửa số tiền nộp treo cho làng, như ngầmnói đó là do thánh thần phù hộ xe duyên

Bây giờ, hội CHEN đã thành dĩ vãng Tuy vậy trongký ức của người làng Ngà, hội Chen vẫn được nhớ nhưmột lễ hội cổ truyền kỳ thú, yêu đời, lãng mạn của ôngcha Nó là dấu vết sâu đậm của tín ngưỡng phồn thực,cầu mong sự sinh sôi nảy nở để duy trì và phát huy nòigiống.q

Hội Chen làng Ngà

Làng Ngà, tên nôm của làng Nga Hoàng, quế Võ, Bắc Ninh, không biết từ bao giờ, cứ mùng 6 tháng giêng, khi làm lễ rước thần, thế nào cũng có Hội Chen

hoạt hàng ngày

Ví dụ, khi trình nghề nông, tốp thợ cấy

với câu hát ví đầy ẩn ý:

Này chị em ơi!

Khi cấy nhớ gốc chổng lên

Ngọn thời cắm xuống mới nên mùa

màng

Hay khi trình nghề "công", các diễn viên

vừa ca ngợi nghề kéo sợi - cung bông, vừa

gợi một sự liên tưởng chuyện "phòng the":

Nữ:

Xin đừng quản thấp so cao

Bông em đã nở anh vào mà cung

Nam:

Thế là nhất sợi nhì bông

Vừa cán vừa kéo chẳng thông một ngày

Sợi lôi ra bằng cổ chày

Phường chài đến hỏi mua dây kéo

thuyền

Chính vì vậy mà có câu ca dao:

Cuộc đời vất vả sớm hôm

Đi xem trò Trám đủ ôm miệng cười.q

Dương ĐìnH MinH Sơn

Với con người thì quan niệm về tuổi yêu

đương của các dân tộc xưa và nay rằng: trai

"khôn" dựng vợ, gái "lớn" gả chồng, đó là

quy luật tồn tại và phát triển của xã hội loài người

Nhưng quan niệm về cái "khôn" và cái "lớn" của

mỗi thời đại có khác nhau Ngày nay, trai "khôn"

phải 20 tuổi và gái "lớn" phải 18 tuổi thì mới bước

vào tuổi yêu đương Song thời xưa, người ta coi con

trai 10 tuổi là đã "khôn" và con gái 12 tuổi là đã

"lớn" - tức là vào tuổi yêu đương Đồng thời vấn đề

dựng vở, gả chồng của mỗi dân tộc cũng có những

phong tục tập quán khác nhau khá đặc biệt

Người Kinh thì có quan niệm: nhất gái hơn "hai"nhì trai hơn "một" và cha mẹ đặt đâu, con ngồi đấy.Cho nên ở họ, trong nhà có con trai lớn 10 tuổi làcha mẹ đã đặt vấn đề hỏi vợ cho con, một cô gái

12 tuổi Đó là tư tưởng phong kiến áp đặt

Nhưng với các dân tộc thiểu số thì việc yêuđương của con trẻ được tự do hơn, do chúng địnhđoạt lấy Người Mèo ở Tây Bắc thì tuổi trẻ thườnggặp nhau ở các phiên chợ xuân, hoặc ở các hộixuân Còn người Vân Kiều ở vùng Trị Thiên, khicon gái đến 13 tuổi, bước vào kì yêu đương, cha mẹlàm cho con gái một cái lán ở ngoài nương theotiếng Vân Kiều gọi là nhà "xu" Vào mùa yêu đươngthì vài ba cô, có một nhà "xu" để các chàng trai đêmđến đó, đánh đàn Ta Lư cùng các cô gái hát lời tình

Tục "chọc sàn" chọn bạn tình của người Thái ở Điện Biên

Mùa xuân là mùa của hệ sinh thái giao hoan, muôn ngàn cây lá bước vào "thì" đơm hoa kết trái và, đó cũng là mùa xuân yêu đương tình tự ở tuổi trẻ con người.

tự Đó là phong tục yêu đương của tuổi trẻ, người

Vân Kiều ở triền dãy núi Trường Sơn Còn người

Thái ở Tây Bắc theo từng vùng, cũng có phong tục

yêu đương khác nhau của tuổi trẻ Vùng Lai Châu

thì tuổi trẻ tự tình trong hội ném còn: chiếc còn

tung lên cao, bay đến tay ai và tay ấy cầm lấy, đó

là lời nhận ước ban đầu Còn người của vùng Sơn

La thì trai gái tự tình tại sàn "Hạn khuống" và

người ở vùng Điện Biên thì trai gái với tục "chọc

sàn" (xắc san), để tự tình

Bài viết này, xin kể về cuộc tự tình theo tục

"chọc sàn" của người Thái ở vùng Điện Biên, mà

người viết ở thời tuổi trẻ cùng được tham gia tục

"chọc sàn" này, với đám con trai của bàn vào xuân

năm 1958

Người Thái đến tuổi yêu đương, trong giai đoạn

tìm hiểu, ban đêm có tục "chọc sàn" gọi bạn tình

hóm hỉnh: con trai đứng dưới gầm nhà sàn, cầm

que chọc nhẹ lên chỗ đệm cô gái nằm - tín hiệu ước

lệ, để gọi bạn gái ra hát tình tự Những bậc cha mẹ

về già, đêm đêm nghe điệu Khắp Xai Peng của tục

"chọc sàn" cũng bồi hồi nhớ cái cái thuở xa xưa…

và thầm mong cho con trẻ chọn được bạn tình vừa

ý

Hàng năm, sau mùa gặt hái xong, khoảng tháng

12 âm lịch trở đi, đêm xuống trời se lạnh, các nhà

đi ngủ sớm Những chàng trai đến tuổi "Ải" tập

trung lại đầu bản đốt lửa, thay nhau thổi sáo Pí Pặp

và hát lời gọi bạn tình Tiếng sáo trầm bổng hoà

cùng lời ca yêu đương, bay vào bản, đến từng nhà,

báo hiệu mùa yêu đương với tục "chọc sàn" đã đến

Theo làn điệu Khắp Xai Peng:

Đồi cao đã thành từng nương bông

Ngọn núi nào cũng có bia dựng

Em tưởng rằng em cao hơn cả

Anh còn có thang đến tận trời

Hoặc:

Không yêu được em

Anh làm giặc giữa bản

Không lấy được nàng

Anh làm loạn giữa mường

Đã biết đó là những lời khoa trương, nhưng

không thể kém phần kiên quyết, những cô gái đến

tuổi "ý" nghe mà rạo rực đợi trông Sau đó, các

chàng trai, số ở lại tiếp tục hát, số phân nhau toả

vào bản, đến nhà có bạn gái noong sao, đứng dưới

gầm sàn, cầm que chọc nhẹ lên chỗ đệm cô gái nằm

- nếu không may chọc nhầm sang chỗ đệm bà mẹ

thì mẹ nói: Nó nằm bên kia Đợi cái "cớ" ấy là cô

gái dậy vén màn, nhẹ đến mở cửa, ra với bạn tình

Những đêm đầu, phần nhiều là con trai thay

nhau thổi sáo và hát ngợi ca bạn gái

Yêu ngón tay thon lá hành

Đuôi mắt đẹp dài như lá trầu xanh

Anh yêu em lời ước nguyện mãi nhớ

Nhớ khăng khăng tình son sắt đôi ta

Hoặc:

Em chớ tham đầy bồ bông nén

Không vì vàng bạc chất kín hòm

Người xấu (bụng) vàng bạc như sắt rỉ đồng vụn

Chẳng bằng được ta: mai vác dao đeo làm nêntất cả

Hội "chọc sàn" đến khuya mới tan cuộc, ai vềnhà nấy, hẹn hôm sau

Những đêm tiếp theo, thể thức chọc sàn vẫndiễn ra, nhưng cuộc hát chung được rút ngắn dầnlại Những đôi bước đầu đã hợp ý thì tách ra, côgái đưa bạn trai về nhà mình, ngồi đầu hè, đốt lửa:trai thổi sáo Pí Pặp, gái hát lời tự tình Những nhà

ở cạnh nghe và nếu có mười đôi ở mười nhà thì cảbản đều được nghe hát

- Nếu tình em xa, tình anh quấn lạiCuộn nhau như tơ vàng Mường ChiếnCuộn nhau như Cây si cuốn thân đaQuý nhau như quý mạ non kiếm từ xa

- Lời hẹn em để trên khăn PiêuLời dặn em cái trước áo ngựcLời thầm em cái trên mái tócCái mái tóc em sợ rơiAnh trao tình thương em cất trong lòng

- Đã yêu nước ngập đầu không sợĐã hẹn hổ chắn lối vẫn đi tìm

- Mẹ cài cửa "sàn" em mở cửa "quản"

Cha cài cửa "quản" em sẽ mở cửa "sia"

…

Cảnh trời Tây Bắc những đêm trăng, trăng sángtoả mầu xanh bạc, tiếng sào dặt dìu nỉ non hoàcùng lời ca yêu thương say đắm, nâng hồn lứa đôivào cõi mộng Càng về khuya, bản làng càng yênắng, tình lứa đôi càng đằm thắm lơ lửng chơi vơicủa phút huy hoàng thánh thiện: Nhịp sáo Pí xáođộng, dồn dập, reo rắt, lúc vút lên cao như hoà vàomây xanh sương bạc trên đỉnh núi, lúc lượn xuốngthấp, thấp hơn vực suối, thăm thẳm tận đáy lòngngười

Giai điệu của nhịp sáo Pí Pặp ở đây, dù là vútlên cao hay lượn xuống thấp, đều bám vào âm điệu

A - X - C Âm điệu C làm nét Láy đuôi, còn âmđiệu A và X làm hạt nhân của giai điệu Như nétDạo đầu vd16 và vd27 thì hai âm điệu A chồng lênnhau

Tiến trình của tục "chọc sàn" chỉ chấm dứt vàitháng sau đó, khi từng đôi, từng đôi đã đi vào ổnđịnh Tiếp đến là việc tiến hành chạm ngõ, anh contrai đến ở rể "lụ khươi" Trong thời gian ở rể "lụKhươi" phải nằm ngoài "quản" để còn thử tháchcông việc làm ăn và sự hoà hợp với bên nhà gái.Sau một vụ làm nương, một vụ làm mùa: cày bừa,mương phai đều đạt, thì thời gian thử thách đãxong Tiến hành lễ ăn hỏi "chung chăn" bước vàothời kỳ ở rể chính thức

Việc tìm hiểu tạc thành lứa đôi của người Tháidiễn ra ở ba địa điểm đó là: Tục "chọc sàn", hát

"Hạn khuống" và hội "Ném còn" ngày xuân Nhưngtục "chọc sàn" phải chăng là có sớm hơn cả và sôinổi là ở vùng Điện Biên mà đến năm 1958 vẫn còndiễn ra lần cuối.q

Cánh Còn

mùa xuân

Đoàn tHị tìnH

Trong hội, có nhiều trò vui

như đua ngựa, múa sư tử,

đánh cầu, hát lượn, đánh

quay, cướp pháo, kéo co…

nhưng nam nữ thanh niên Tày

rất ưa thích môn tức còn (tung

còn hay ném còn) Đây là một

trò chơi dân gian thu hút được

đông đảo quần chúng, vì trước

hết nó được tổ chức trong một

khoảng không gian thoáng rộng

Người vào cuộc thi thố tài năng

không hạn chế, người dự xem dù

đứng xa, đứng gần vẫn luôn

luôn có điều kiện phóng tầm

mắt theo dõi cuộc thi một cách

dễ dàng, thoải mái, và reo hò, cổ

vũ nhiệt tình Người tham dự

ném còn không nhất thiết phảicó sức khoẻ tuyệt đối, chỉ cầnkhông quá yếu, cái đòi hỏi nhiềuhơn là sự dẻo dai, tinh mắt, khéotay… Do đó, ném còn còn có ýnghĩa là một môn thể thao; hơnthế, từ xa xưa, ném còn cũng đãđược coi là một dịp để giaoduyên

Quả còn trông như chiếc gốivuông nhỏ, mỗi cạnh khoảngnửa gang tay, được ghép lạibằng những mảnh vải hình tamgiác nhiều màu (đỏ, xanh,lam…) Ruột được nhồi thóc, hộtbông, cát… tạo trọng lượng cầnthiết cho người sử dụng Ở góc,đính một hoặc nhiều dải vải nhỏ(quả còn cổ xưa đính tới 20 dải)như chiếc đuôi ngũ sắc

Một thân cây mai cao vút,

ngọn uốn cong thành vòng tròn(đường kính khoảng 40cm) dángiấy màu trắng (tượng trưng chobầu trời trong sáng), ở giữa làmột hình tròn màu đỏ (tượngtrưng cho ông mặt trời chói lọi).Có nơi dán một bên là giấy đỏ(tượng trưng cho mặt trời), bênkia là giấy vàng (tượng trưng chomặt trăng) Vòng tròn này sẽ làđiểm hút quả còn từ hai phía bayđến

Dân bản đã sửa một mâm lễgồm một đầu lợn luộc, một congà trống luộc, xâu cá nướng, mộtđĩa xôi màu đỏ, một đĩa xôi màuvàng và 2 quả còn Địa phươngnào có điều kiện, mâm lễ cónhiều đồ cúng hơn

Ông mo khấn cúng xong,cuộc vui mới bắt đầu Lúc này

Tết đến… trăm hoa đua nở, trăm loài sinh sôi… Từng đàn chim én đi tránh đông nay đã dập dìu liệng cánh chở nắng xuân về xem người Tày ăn tết, mở hội lồng tồng (hội xuống đồng), hy vọng một năm mới làm ăn phấn chấn.

thanh niên nam nữ đứng thành

vòng tròn hoặc chia làm hai bên

Các chàng trai Tày, khoẻ mạnh

trong bộ áo cánh, quần chùng

màu chàm mới nhuộm Các cô

gái Tày, áo dài truyền thống

năm thân vừa may, xanh đậm

sắc rừng, cổ áo để hở, lộ làn da

trắng ngần Khăn vấn đầu đội

nghiêng nghiêng duyên dáng,

bên ngoài lại chít tấm khăn

vuông buộc quặt nơi gáy, tôn lên

mái tóc mây óng ả Chiếc thắt

lưng khác màu hoặc cùng màu

nhưng nhạt hơn màu áo quấn

quanh bụng bỏ múi sau lưng,

làm đẹp thêm đường cong cơ

thể Vòng cổ, vòng tay bằng bạc

nổi màu trên nền chàm đen

trang phục Những cô gái Tày,

mơn mởn tuổi xuân, trong bộ

trang phục dân tộc nền nã, giản

dị nhưng sao mà đằm thắm, như

những con chim én đầu mùa ríu

rít trên bãi còn, làm bừng lên

mùa xuân sinh sắc

Cầm những quả còn mà các

cô đã khéo léo, cần mẫn làm nên

từ trước Tết, các cô gái Tày bồn

chồn, náo nức nhưng vẫn giữ vẻ

dịu dàng, kín đáo, sẵn sàng vào

cuộc Một chàng trai quay quayquả còn lấy đà, rồi bất ngờ vungtay Quả còn vút lên như kẻ chỉkéo theo cái đuôi phần phật sắcmàu rực rỡ, lao sát vòng còn

Tiếng hò reo rộ lên thích thú

Một cô gái đón bắt quả còn, némlại Vẫn chưa trúng Nhiều quảcòn khác vút lên đan xen qua lại,như thoi dệt, như én bay trênmàn trời hửng nắng Lại tung, lạibắt, lại ném én bay trên trời, énliệng dưới bãi! Bao nhiêu conmắt dõi theo, bao nhiêu trái timhồi hộp, bao nhiêu tâm tình gửigắm Quả còn này đối với mọingười nó là quả còn theo đúngnghĩa, nhưng đối với ai kia, nócòn là vật thiêng cầu duyên, cầumay mắn: "Chàng trai ơi, emném trái còn đi, mong sao trúngđích, cầu cho mưa thuận, gióhoà, mùa màng tươi tốt, bảnmường no ấm, và… đôi ta nênvợ nên chồng! Nếu em chưa némtrúng hồng tâm, chàng hãy bắtlấy và hãy vì em, vì chúng ta, vìbản làng mà khiến cho quả cònnày được ông mặt trời cầu phúc"

… Tiếng hò reo đột ngột vangdội khi một quả còn đã vụt chui

qua hồng tâm bay sang phía bênkia rơi vào tay chàng trai maymắn

Ở một số địa phương, quảcòn này được ông mo rạch ra lấynhững hạt thóc, hạt bông trộnvào một thúng thóc rang tungcho mọi người lấy may, lấykhước

Người ném trúng vòng đỏđược giải thưởng lớn nhất, némtrúng nền trắng được giảithưởng nhỏ hơn, một số địaphương ném rách vòng là bếcuộc; ở nơi khác muốn tiếp tục,hạ cột xuống, vá lại vòng còn vàkéo dài cuộc vui đến tận rằmtháng riêng Có nơi cho rằngnăm nào không ai ném trúngvòng còn, như vậy sẽ làm ăn trắctrở, họ dùng súng bắn rách vòngcòn để giải đen!

Từ xa xưa, thời nhà Trần, đãthấy tục ném còn ở đồng bằngngười Việt Ngày nay chỉ thịnhhành ở một số tộc người miềnnúi phía Bắc như Tày, Thái, Dáy,Mường… với nhiều ý nghĩa lànhmạnh rất đáng duy trì, pháttriển.q

Lê Bá Liễu

Trong một khoảng sân đất

rộng nơi đình làng hay bất cứ

nơi nào có thể, trong những ngày

đầu xuân được dựng lên một sân

chơi dành riêng cho tổ tôm điếm

Phát triển từ cách chơi tổ tôm

với bộ bài giấy 120 quân dành

cho năm người chơi với những

luật lệ thưởng phạt nghiêm

ngặt rất chặt chẽ Thay vì năm

người cùng ngồi chung một

chiếu để chơi trong phạm vi gia

đình,tổ tôm điếm lại được đưa

ra sân đình với 5 chòi dựng bằngtre, gỗ (điếm) quây cót lợp tranhlát ván sàn đủ chỗ cho hai đến

ba người cùng ngồi, để lên chòinhất thiết phải dùng thang Nămđiếm nhỏ bao quanh một điếmlớn ngay giữa sân, trong có bàyvài ba chiếc bàn dùng để chiabài và đặt những thứ dùng trongsuốt thời gian chơi tổ tôm điếm

Quân bài được làm bằng gỗmỏng độ 0,5 cm dài độ 10 cm vàrộng cỡ 7- 8 cm bào trơn quangdầu, một mặt dùng sơn hoặcmực tàu viết tên quân bài bằngchữ nho Trong tổ tôm điếm

thường vẫn dùng hai bộ bài gỗ,một bộ chia sẵn trong khi bộ kiađang chơi, ngoài ra có thêm ítnhất một bộ bài bằng giấy bìnhthường Khi chia bài gỗ thànhtừng phần trong cuộc chơi,người

ta cũng chia luôn bài giấy nhưvậy và khi những đấu thủ đangdiễn ra ván bài thì tại đây ngườiphụ trách cũng lần lượt sắp đặttừng phần bài theo đúng vị trícủa mỗi điếm con trong quátrình ăn, đánh…để theo dõi.Chặt chẽ như vậy nên chỉ cần aiđó trong 5 điếm phạm luật đều

bị phát hiện và xử lý ngay.Cách

Tổ tôm điếm

hội làng ngày xuân

Tổ tôm điếm là một thú chơi tao nhã trong những ngày đầu xuân được phổ biến và khá thịnh hành ở nhiều làng quê miền bắc quãng những năm 1980 trở về trước.

ảnh:Lê Bá Liễu