Văn hiến việt nam 2009 01

Sûơ kiïơn GS Michael Porter, cha ăeê cuêa chiïịn lûúơc caơnh tranh thúđi toađn cíìu hoâa, möơt trong nhûông böơ oâc quaên trõ coâ aênh hûúêng nhíịt thïị giúâi hiïơn nay ăïịn nûúâc ta chu

CÍÌN, KIÏƠM, LIÏM, CHÑNH

CHUÊ TÕCH HÖÌ CHÑ MINH

Cíìn, Kiïơm, Liïm, Chñnh lađ nïìn taêng cuêa

Ăúđi söịng múâi, nïìn taêng cuêa Thi ăua aâi quöịc

Trúđi coâ böịn muđa: Xuín, Haơ, Thu, Ăöng

Ăíịt coâ böịn phûúng: Ăöng, Tíy, Nam, Bùưc

Ngûúđi coâ böịn ặâc: Cíìn, Kiïơm, Liïm,

Chñnh

Thiïịu möơt muđa, thò khöng thađnh trúđi

Thiïịu möơt phûúng, thò khöng thađnh ăíịt

Thiïịu möơt ặâc, thò khöng thađnh ngûúđi

Cíìn vúâi Kiïơm, phaêi ăi ăöi vúâi nhau, nhû

hai chín cuêa con ngûúđi

Cíìn mađ khöng Kiïơm, "thò lađm chûđng nađo

xađo chûđng íịy" Cuông nhû möơt caâi thuđng

khöng coâ ăaây; nûúâc ăöí vađo chûđng nađo, chaêy

ra hïịt chûđng íịy, khöng laơi hoađn khöng

Kiïơm mađ khöng Cíìn, thò khöng tùngthïm, khöng phaât triïín ặúơc Mađ víơt gò ăaôkhöng tiïịn tûâc phaêi thoaâi Cuông nhû caâithuđng chó ặơng möơt ñt nûúâc, khöng tiïịp tuơcăöí thïm vađo, líu ngađy chùưc nûúâc ăoâ seô haobúât díìn, cho ăïịn khi khö kiïơt

Cíìn, Kiïơm, Liïm, lađ göịc rïî cuêa Chñnh.Nhûng möơt cíy cíìn coâ göịc rïî, laơi cíìn coângađnh, laâ, hoa, quaê múâi lađ hoađn toađn Möơtngûúđi phaêi Cíìn, Kiïơm, Liïm, nhûng cođn phaêiChñnh múâi lađ ngûúđi hoađn toađn

Tûơ mònh phaêi chñnh trûúâc, múâi giuâp ặúơcngûúđi khaâc chñnh Mònh khöng chñnh, mađmuöịn ngûúđi khaâc chñnh lađ vö lyâ

(Trñch Cíìn Kiïơm Liïm Chñnh Thaâng 6 nùm 1949 Toađn tíơp Höì Chñ Minh T.5)

Tûơ mònh phaêi chñnh trûúâc, múâi giuâp ặúơc ngûúđi khaâc chñnh

Mònh khöng chñnh, mađ muöịn ngûúđi khaâc chñnh lađ vö lyâ.

Taơp chñ xuíịt baên 02 kyđ/thaâng

Kyđ chñnh ra ngađy 25 hađng thaâng

Kyđ chuýn ăïì Vùn hoâa - Kinh tïị ra ngađy 10 hađng thaâng

Giíịy pheâp hoaơt ăöơng baâo chñ söị 397/GP-BVHTT

Vùn phođng Ban chuýn ăïì

Söị 6 - lö 12 B Trung Yïn - Trung Hođa - Hađ Nöơi

ĂT: (84.4) 2118229

Cú quan ăaơi diïơn taơi TP.HCM

288B, An Dûúng Vûúng, Quíơn 5, TP.HCM

ĂT: 08.8353878

Cú quan ăaơi diïơn taơi miïìn Trung vađ Tíy Nguýn

Tíìng 5 Khaâch saơn Eiffel, 117 Lï Ăöơ, Ăađ Nùĩng

TS Phaơm Viïơt Long

Phoâ Töíng Biïn tíơp Thûúđng trûơc

NB Nguýîn Hoađng Mai

Giaâm ăöịc cú quan ăaơi diïơn taơi TP.HCM

NB Voô Thađnh Tín

Phoâ Giaâm ăöịc cú quan ăaơi diïơn taơi TP.HCM

NB Tõnh Haêi

Thû kyâ tođa soaơn

NB Tûđ My Sún

NB Töị Hoa

Höơi ăöìng Biïn tíơp

Thûúơng tûúâng Nguýîn Nam Khaânh - GS Vuô

Khiïu - GS.NSND Tríìn Baêng - GSTS Tríìn Vùn

Khï - GS Trûúđng Lûu - GSVS Höì Sô Võnh - NS

Vuô Maôo - GSTS Thaâi Kim Lan - NSND TS

Phaơm Thõ Thađnh - NSND Ăùơng Nhíơt Minh - TS

Ăoađn Thõ Tònh - GSTS Nguýîn Thuýịt Phong

Trònh bađy

Tûđ My Sún - Trõnh Tiïịn Huđng

Bòa 1:

Tranh tröí giíịy cuêa hoơa sô Cao Ngín Hađ

Tađi trúơ phaât hađnh

Doanh nghiïơp saâch Thađnh Nghôa

TROƠNG CHÑNH - THANH HOĐA

18.Tiïịn syô giíịy vađ con tođ he

PHAN CÍÍM THÛÚƠNG

20.Vùn nhín vađ aê ăađo

NGUÝÎN XUÍN DIÏƠN

24.Cíy cíìu trong ăiïơu hođ Nam Böơ

HOAĐNG ẰNH TAĐI

46.Ùn tiïơc rau vúâi nhađ vùn NguýînDuy vađ chuýơn rau rûđng TíyNguýn

NGUÝÎN PHUÂC NGHIÏƠP

52.Caâi tïn íịm lođng

60.Caâi uy cuêa Nguýn Höìng

BUĐI NGOƠC TÍỊN

62.Nhûông sûơ la ơtrong lađng thú viïơt

NGUYÏÎN LÊN DUÄNG

82.Höåi choåi trêu Àöì Sún

PHUÂNG TRIÏÅU - AN KHANG

84.Vêîn neát àeåp êëy

TRÊÌN TRÑ CÖNG

86.Anh Tuá: Cú baãn laâ söëng thêåt vúáibaãn chêët con ngûúâi mònh

PHAÅM THÕ NGOÅC ANH

90.Hoa sên khêëu muâa xuên

PHAÅM VIÏÅT LONG

100.Hiïìn Anh - Tûâ cö chuã nhoãã àïënngöi sao mai

THÛ LINH

104.Thûúng àúâi chum vaåi

NGUYÏÎN VÙN HOÅC

106 Àiïåu xoan laâng Theát

NGUYÏÎN TUÊËN LONG

108 Thaáng Hai ài Höåi Thùèm CoáNguån - Leo nuái Phaá Xùng

120.Mai röìi mûa taånh trong xuên

THAÁI KIM LAN

124.Tïët tha hûúng àêìu tiïn

LÚƠI THÏỊ VIÏƠT NAM

NGUÝÎN THÏỊ KHOA

1 Sûơ kiïơn GS Michael Porter,

cha ăeê cuêa chiïịn lûúơc caơnh

tranh thúđi toađn cíìu hoâa, möơt

trong nhûông böơ oâc quaên trõ coâ aênh

hûúêng nhíịt thïị giúâi hiïơn nay ăïịn

nûúâc ta chuê trò höơi thaêo quöịc tïị

“Caơnh tranh toađn cíìu vađ lúơi thïị Viïơt

Nam” vađ trao ăöíi yâ kiïịn vúâi Thuê

tûúâng Nguýîn Tíịn Duông, Phoâ Thuê

tûúâng Hoađng Trung Haêi, caâc nhađ

laônh ăaơo kinh tïị, doanh nhín, hoơc

giaê lađ möơt sûơ kiïơn ríịt ăaâng chuâ yâ

trong nhûông ngađy cuöịi nùm 2008

Nhíơn ắnh Viïơt Nam ăang lađ cíu

chuýơn thađnh cöng, tùng trûúêng íịn

tûúơng trong vođng hai thíơp kyê qua

nhûng M.Porter cho rùìng nïịu víîn

giûô caâch lađm hiïơn nay: lo baân tađi

nguýn ra bïn ngoađi (sûâc lao ăöơng

vađ tađi nguýn thiïn nhiïn), VN cođn

ríịt líu múâi coâ thïí trúê thađnh quöịc gia

coâ thu nhíơp trung bònh Vïì nhoâm caâc

chó söị quaên trõ quöịc gia, Viïơt Nam

ặúơc ăaânh giaâ cao vïì chó söị öín ắnh

chñnh trõ, nhûng toađn böơ 5 chó söị cođn

laơi ăïìu dûúâi trung bònh: minh baơch,

hiïơu quaê, chíịt lûúơng cuêa caâc quy

ắnh, phaâp quýìn, vađ kiïím soaât tham

nhuông Trong ăoâ, hai ýịu töị ặúơc coi

lađ ăùơc biïơt thíịp: minh baơch vađ kiïím

soaât tham nhuông

Múâi líìn ăíìu ăïịn Viïơt Nam, nhûng

M Porter ăaô chûâng toê öng khaâ hiïíu

ăíịt nûúâc chuâng ta Trong höơi thaêo

cuông nhû caâc cuöơc gùơp gúô sau ăoâ,

öng ăaô nhiïơt tònh giaêi ăaâp nhiïìu cíu

hoêi liïn quan ăïịn víịn ăïì “caơnh tranh

toađn cíìu vađ lúơi thïị Viïơt Nam” Tuy

víơy, trûúâc cíu hoêi ặúơc coi lađ míịu

chöịt nhíịt: Lúơi thïị caơnh tranh ăùơc biïơt

cuêa Viïơt Nam hiïơn nay lađ gò? M

Porter thùỉng thùưn traê lúđi ngay: “Töi

khöng biïịt” Vúâi sûơ thöng túơ vađ kinh

nghiïơm, Porter hiïíu rùìng khöng phaêi

öng mađ chñnh ngûúđi Viïơt Nam múâi coâ

thïí giaêi ăaâp möơt caâch chñnh xaâc

nhíịt, thûơc tïị nhíịt cíu hoêi nađy

2 Nùm 2008 úê nûúâc ta bùưt ăíìu

bùìng möơt tríơn reât ăíơm reât haơi lõch sûê

úê caâc tónh phña Bùưc, ăïịn gíìn cuöịinùm lađ cún ăaơi höìng thuêy ngay giûôatrung tím thuê ăö Vađ bao truđm lađnhûông aênh hûúêng nùơng nïì cuêakhuêng hoaêng lûúng thûơc vađ khuênghoaêng tađi chñnh chûa tûđng coâ cuêa caêthïị giúâi Con thuýìn Viïơt Nam vûđachúâm ra biïín lúân ăaô bõ víy buêa giûôaphong ba baôo töị Nguy cú ăùưmthuýìn dûúđng nhû ăaô hiïín hiïơn

Nhûng nhû hađnh trònh nghòn nùmqua, khöng hiïím ngheđo nađo coâ thïíăaânh ăùưm nöíi con thuýìn nađy, duđ ăoâlađ ăïị chïị Nguýn Möng, 29 vaơnquín Maôn Thanh hay thûơc dínPhaâp, ăïị quöịc Myô thúđi hiïơn ăaơi Ăïịnkyê niïơm 700 nùm ngađy viïn tõch trïnẳnh thiïng Yïn Tûê cuêa Ăûâc vua -Phíơt hoađng Tríìn Nhín Töng, möơttrong nhûông con ngûúđi Viïơt Nam anhminh nhíịt trong lõch sûê, chuâng ta laơicoâ thïí bònh tím ăoơc to hai cíu thú

nhû síịm truýìn cuêa Ngûúđi: “Xaô tùưc

hai phen chöìn ngûơa ăaâ/non söng nghòn thuúê vûông íu vađng” Vađ ngay

sau ăoâ, trong ăïm 28/12 vûđa qua,khi ăöơi tuýín boâng ăaâ Viïơt Namchñnh thûâc khuíịt phuơc “con ngaâo öơp”

Thaâi Lan, lïn ngöi vö ắch AFF cuâp,hađng triïơu ngûúđi dín caê nûúâc ăaô uđa

ra ặúđng, trađo nûúâc mùưt vúâi rûđng cúđăoê sao vađng rûơc saâng, heât vang nhû

vúô löìng ngûơc hai tiïịng “Viïơt Nam!

Viïơt Nam!”.

3 Baơn beđ thïị giúâi laơ luđng khi thíịy

ngûúđi Viïơt Nam ùn mûđng chiïịc AFFcuâp nhoê nhoi giöịng nhû ngûúđi Anh,Braxin, Achentina, Italia ùn mûđngFIFA cuâp, khiïịn hoơ tûúêng rùìng ngûúđiViïơt Nam lađ nhûông ngûúđi cuöìng nhiïơtnhíịt vúâi mön tuâc cíìu Nhûng boângăaâ ăíu chó lađ boâng ăaâ, gùưn liïìn vúâimön thïí thao vua nađy cođn lađ tònh ýuăíịt nûúâc, niïìm tûơ hađo dín töơc Díntöơc Viïơt Nam chûa hùỉn lađ dín töơccuöìng nhiïơt nhíịt vúâi boâng ăaâ nhûngchùưc chùưn lađ möơt trong nhûông díntöơc ýu ăíịt nûúâc nhíịt, tûơ hađo vïì díntöơc mònh nhíịt Vađ nhû Baâc Höì tûđng

noâi, ăíy chñnh lađ sûâc maơnh lúân nhíịtgiuâp dín töơc ta luön vûúơt lïn trïnnhûông hiïím ngheđo bíịt trùưc khönlûúđng trong tiïịn trònh lõch sûê ăïí töìntaơi vađ phaât triïín Tûơ hađo vúâi quaâ khûâhiïín haâch bao nhiïu, ngûúđi Viïơt Namcađng yâ thûâc rùìng khöng thïí söịng maôivúâi hađo quang cuêa quaâ khûâ, giađnhặúơc ăöơc líơp tûơ do cho dín töơc, baêovïơ sûơ toađn veơn laônh thöí ăaô khoâ, xíy

dûơng ăíịt nûúâc ta “ăađng hoađng hún,

to ăeơp hún” cođn khoâ khùn hún nhiïìu.

Chñnh vò thïị, chuâng ta luön trín troơngnhûông thađnh quaê duđ nhoê nhíịt trongsûơ nghiïơp cöng nghiïơp hoâa, hiïơn ăaơihoâa, giao lûu höơi nhíơp cuêa ăíịt nûúâchöm nay Niïìm vui AFF cuâp lađ víơy.Cuöơc vûúơt vuô mön cuêa HLV Calistovađ ăoađn cíìu thuê VN vađo luâc ñt hyvoơng nhíịt lađm tím trñ chuâng ta vúô ođahaơnh phuâc vađ cuông vúô ođa möơt chínlyâ lúân: khi ặúơc cöí vuô búêi tònh ýu ăíịtnûúâc vađ niïìm tûơ hađo dín töơc, khiphaât huy cao nhíịt yâ chñ VN, trñ túơ

VN, tòm ra ặúơc “löịi chúi VN”, con

ặúđng tûđ vûơc thùỉm thíịt baơi ăïịn ẳnhcao thađnh cöng, nhiïìu khi chó tronggang tíịc

4 Chuâng ta thûúđng tûơ hađo dín

töơc ta lađ möơt dín töơc luön “líịy chñ

nhín thay cûúđng baơo, líịy ăaơi nghôa thùưng huđng tađn” nhû Ăaơi caâo Bònh

Ngö cuêa Nguýịn Traôi ăaô viïịt Vađngûúđi ta thûúđng lyâ giaêi nguýn nhíncaâc chiïịn cöng hiïín haâch cuêa díntöơc tûđ caâi nhín nghôa VN, khñ phaâch

VN, tinh thíìn ăoađn kïịt VN Noâi nhûvíơy ríịt ăuâng nhûng chûa ăuê Cíìnphaêi thïm möơt ýịu töị quan troơng: trñtúơ VN Sûơ bûđng saâng, thùng hoacuêa trñ túơ VN tûđng giuâp dín töơc tabiïịt caâch líịy ýịu thùưng maơnh, líịy ñtthùưng nhiïìu, biïịt ăi tùưt ăoân ăíìu, biïịtcûúng nhu ăuâng luâc, líơp nïn bao kyđtñch Trñ túơ VN tûđng thïí hiïơn rûơc rúôtrong quaâ khûâ vúâi Lyâ Thûúđng Kiïơt,Tríìn Nhín Töng, Tríìn Hûng Ăaơo,Quang Trung, Lï Quyâ, Ăađo Duy Tûđ ăïịn thúđi ăaơi Höì Chñ Minh lađ Höì Chñ

Minh, Voô Nguýn Giaâp, Tríìn Ăaơi

Nghôa, Lï Vùn Thiïm, Taơ Quang

Bûêu, Tríìn Ăûâc Thaêo, Tön Thíịt

Tuđng cuđng bao ngûúđi coâ danh vađ

vö danh khaâc Cíìn khùỉng ắnh dín

töơc ta khöng nhûông chó coâ truýìn

thöịng nhín nghôa, truýìn thöịng anh

huđng mađ cođn coâ caê möơt truýìn thöịng

trñ túơ ăaâng tûơ hađo Nïịu cíìn traê lúđi

cíu hoêi mađ coâ ngûúđi ăaô ăùơt ra vúâi M

Porter úê trïn: lúơi thïị caơnh tranh ăùơt

biïơt cuêa VN lađ gò trong caơnh tranh

toađn cíìu höm nay? Chuâng ta hoađn

toađn coâ thïí traê lúđi: Ăoâ lađ tinh thíìn

ýu nûúâc cuêa ngûúđi VN, sûơ nhín

nghôa VN vađ trñ túơ VN Víng, ăoâ

thûơc sûơ lađ tiïìm nùng lúân nhíịt cuêa ăíịt

nûúâc do bao thïị hïơ ăïí laơi cho chuâng

ta höm nay trong bûúâc ăöơt phaâ tûđ

ngheđo nađn laơc híơu túâi giađu coâ vùn

minh Tuy víơy, phaêi noâi rùìng ăíy chó

lađ lúơi thïị úê daơng tiïìm nùng Khi nghe

M Porter khuýịn caâo Viïơt Nam phaêi

nhanh choâng vûúơt nhanh “caâi bíîy”

caơnh tranh bùìng lúơi thïị nhín cönggiaâ reê vađ tađi nguýn thö, thay thïị laoăöơng cíìn cuđ bùìng lao ăöơng thöngminh, con chaâu möơt dín töơc thûúđngtûơ hađo lađ giađu thöng minh saâng taơonhû chuâng ta khöng khoêi chaơnh lođng

Nhûng ăíịy hoađn toađn lađ sûơ thíơt Nhûvíơy, lúơi thïị ăùơc biïơt mađ chuâng taăang coâ, nhíịt lađ lúơi thïị trñ túơ VN,hiïơn giúđ víîn ăang nguê qún úê ăíu ăoâvađ nïịu khöng ặúơc ăaânh thûâc vađphaât huy kõp thúđi, úê mûâc cao nhíịt,chuâng ta khoâ coâ thïí thađnh cöngtrong caơnh tranh toađn cíìu thúđi kinhtïị trñ thûâc nađy

5 Nùm 2009 ăaô ăïịn vúâi dûơ baâo

seô lađ möơt nùm cûơc kyđ khoâ khùn vúâiăíịt nûúâc nhûng cuông lađ nùm kyê niïơm

50 nùm ngađy khai múê tuýịn ặúđngTrûúđng Sún, tuýịn ặúđng Höì ChñMinh huýìn thoaơi Ăûúđng TrûúđngSún, ặúđng Höì chñ Minh, nûêa thïị kyêqua ăaô lađ biïíu tûúơng khaât voơng ăöơclíơp tûơ do trong thöịng nhíịt ăíịt nûúâc

cuêa dín töơc ta, biïíu tûúơng cuêa khñphaâch VN, trñ túơ VN, con ặúđngbiïịn caâi khöng thïí thađnh coâ thïí.Chúơt nhúâ cíu thú ăíìy tûơ hađo cuêaChïị Lan Viïn:

Öi Trûúđng Sún vô ăaơi cuêa ta úi

Ta tûơa vađo ngûúi keâo phaâo

lïn ăöìi

Ta tûơa vađo Ăaêng ta lïn tiïịng haât

Seô laơi coâ möơt con ặúđng TrûúđngSún múâi cuông do Ăaêng ta múê ra, conặúđng ăaânh thûâc vađ phaât huy caonhíịt nhûông lúơi thïị ăùơc biïơt cuêa díntöơc, diïơt trûđ tham nhuông, níng caotñnh minh baơch, níng cao hađm lûúơngtrñ túơ trong laônh ăaơo cuêa Ăaêng,trong quaên lyâ ăiïìu hađnh cuêa nhađnûúâc, trong caê nïìn kinh tïị vađ trongmöîi saên phíím madein Viïơt Nam.Ăíy lađ con ặúđng Trûúđng Súnmúâi cuêa thúđi kyđ cöng nghiïơp hoâahiïơn ăaơi hoâa, giao lûu höơi nhíơp, ặaăíịt nûúâc vûúơt qua nhûông thaâch thûâchiïím ngheđo, vûông tin ăi túâi

Chuâng ta phaêi xem xeât, nhòn

nhíơn víịn ăïì úê tíìm chiïịn lûúơc,

quaân triïơt quan ăiïím biïơn chûâng,

khaâch quan, nhòn thùỉng vađo sûơ

thíơt, phaên aânh ăuâng thûơc tiïîn ăïí

ăaânh giaâ ăuâng tònh hònh ăíịt

nûúâc vađ kïịt quaê thûơc hiïơn Nghõ

quýịt Ăaơi höơi X cuêa Ăaêng trong

nûêa ăíìu nhiïơm kyđ qua, tòm ăuâng

nguýn nhín, ruât ra nhûông bađi

hoơc kinh nghiïơm böí ñch

Sûâc maơnh ăïí chuâng ta vûúơtqua nhûông thûê thaâch gay gùưt trûúâchïịt ăoâ lađ sûơ ăöìng lođng hiïơp lûơc

Cađng khoâ khùn, thûê thaâch, chuâng

ta cađng ăoađn kïịt, nhíịt trñ, ăöìngtím hiïơp lûơc ăïí vûúơt qua Nhûôngluâc gay go nhíịt, khoâ khùn nhíịt,tinh thíìn Viïơt Nam, húơp lûơc ViïơtNam laơi cađng cao hún, noâ taơo nïnsûâc maơnh Viïơt Nam ăïí chuâng tavûúơt qua thûê thaâch

Chuê tõch Höì Chñ Minh ăaô daơy:

“Dïî trùm líìn khöng dín cuôngchõu, khoâ vaơn líìn dín liïơu cuôngxong” Nhín dín lađ lûơc lûúơngchuê ăaơo trong viïơc thûơc hiïơn caâcgiaêi phaâp; vò víơy, phaêi thíơt sûơphaât huy dín chuê, thûơc hiïơnăuâng phûúng chím dín biïịt, dínbađn, dín lađm, dín kiïím tra vađchñnh nhín dín lađ ngûúđi thuơhûúêng kïịt quaê caâc giaêi phaâp ăoâ

Chuâng ta söịng trong möơt thúđi ăaơi ăang diïîn ra

cuöơc chaơy ăua úê möîi dín töơc cuông nhû úê möîi

con ngûúđi trûúâc ẳnh cao cuêa trñ túơ cuêa nhín

loaơi Ngađy nay, liïơu trong giúâi trñ thûâc Viïơt Nam coâ

nhûông ai thúđ ú trûúâc cuöơc chaơy ăua nađy vađ nhûông ai

ăang döìn tím huýịt vađo cuöơc chaơy ăua íịy nhû möơt

niïìm say mï suöịt cuöơc ăúđi mònh?

Cöng nghiïơp hoâa vađ hiïơn ăaơi hoâa ăíịt nûúâc

(CNH-HĂH) lađ möơt chùơng ặúđng tíịt ýịu vađ quan troơng bíơc

nhíịt cuêa moơi dín töơc trïn con ặúđng phaât triïín ÚÊ Viïơt

Nam, CNH- HĂH ăang diïîn ra trûúâc sûơ thuâc eâp vïì

moơi mùơt cuêa ăíịt nûúâc vúâi ríịt nhiïìu thuíơn lúơi vađ thaâch

thûâc trong böịi caênh toađn cíìu hoâa vađ kinh tïị tri thûâc

ăang diïîn ra röơng khùưp trïn toađn thïị giúâi

CNH - HĂH úê Viïơt Nam hiïơn nay lađ möơt cöng viïơc

khaâ muöơn mađng so vúâi thïị giúâi Chuâng ta laơi ặâng

trûúâc nhûông khoâ khùn mađ trûúâc ăíy ba, böịn thïị kyê,

cöng nghiïơp hoâa taơi caâc nûúâc phûúng Tíy cuông chûa

tûđng biïịt túâi Chuâng ta khöng lùơp laơi con ặúđng mađ hoơ

ăaô ăi Chuâng ta cuông khöng hoơc tíơp ặúơc bao nhiïu tûđ

kinh nghiïơm cuêa hoơ Chuâng ta söịng trong möơt thúđi ăaơimađ nïìn cöng nghiïơp trïn thïị giúâi ăaô phaât triïín ríịt cao,trïn cú súê víơn duơng nhûông phaât minh kyđ diïơu cuêanhín loaơi trong nhûông thíơp kyê vûđa qua

Chuâng ta ăaô vađ ăang xíy dûơng möơt nïìn kinh tïị mađnhûông nhín töị cú baên cuêa noâ víîn lađ tiïìn vöịn, lađ cöngnghïơ, lađ quaên lyâ Trong thïị giúâi hiïơn ăaơi, nhûông nhíntöị íịy lađ cíìn thiïịt nhûng khöng phaêi quan troơng nhíịt.Ngađy höm nay, caâi quýịt ắnh ăöịi vúâi moơi nïìn kinh tïịkhöng chó lađ nhûông nhín töị íịy mađ trûúâc hïịt phaêi lađ trñtúơ cuêa con ngûúđi

Lađm thïị nađo ăïí coâ ặúơc tiïìn vöịn vađ sûê duơng tiïìnvöịn möơt caâch húơp lyâ? Ăoâ lađ trñ túơ

Coâ tiïìn vöịn víîn chûa ăuê mađ cođn phaêi biïịt sûê duơngmöơt caâch thöng minh nhíịt nhûông thađnh tûơu cuêa khoahoơc vađ cöng nghïơ hiïơn ăaơi Lađm thïị nađo ăïí nùưm ặúơccöng nghïơ vađ sûê duơng cöng nghïơ coâ kïịt quaê? Ăoâ lađ trñtúơ

Coâ tiïìn vöịn nhiïìu, coâ cöng nghïơ cao, nhûng nïịukhöng coâ trònh ăöơ quaên lyâ thò bao nhiïu sûơ hao tiïìn töịn

HY VOƠNG VÏÌ THÚĐI KYĐ PHAÂT TRIÏÍN RÛƠC RÚÔ CUÊA TRÑ THÛÂC VIÏƠT NAM

GS VUÔ KHIÏU

sûâc chó díîn túâi thíịt baơi mađ thöi Lađm sao coâ ặúơc möơt

trònh ăöơ quaên lyâ thöng minh nhíịt vađ coâ hiïơu quaê nhíịt?

Ăoâ lađ trñ túơ

Tíịt caê nhûông ăiïìu noâi trïn chûâng minh rùìng: Ăaêng

ta ăaô vö cuđng saâng suöịt khi ăaânh giaâ ríịt cao vađ ríịt

chñnh xaâc vïì vai trođ cuêa ăöơi nguô trñ thûâc Viïơt Nam,

nhûông ngûúđi ăang nùưm trong tay caâi kyđ diïơu cuêa nhín

loaơi ngađy nay: Ăoâ lađ trñ túơ cuêa con ngûúđi

Chuê tõch Höì Chñ Minh caâch ăíy hún nûêa thïị kyê ăaô

phaât hiïơn ra ăiïìu nađy khi Ngûúđi noâi vïì vai trođ cuêa vùn

hoâa, trong ăoâ coâ trñ túơ cuêa con ngûúđi Ăoâ lađ“Vùn hoâa

nùìm trong chñnh trõ, nùìm trong kinh tïị” Lađm chñnh trõ

mađ thiïịu trñ túơ hay noâi chung lađ thiïịu vùn hoâa thò

khöng thïí thađnh cöng Lađm kinh tïị mađ thiïịu vùn hoâa,

thiïịu trñ túơ thò súâm muöơn cuông thíịt baơi mađ thöi

Quan ăiïím trïn cuêa Höì Chñ Minh ăaô ặúơc Ăaêng

Cöơng saên Viïơt Nam lađm saâng toê hún nûôa khi coi vùn

hoâa lađ “nïìn taêng tinh thíìn cuêa xaô höơi”, coi “khoa hoơc

vađ giaâo duơc lađ quöịc saâch hađng ăíìu”

Nhûông quan ăiïím ăuâng ăùưn ăoâ ăaô ặúơc níng cao

vađ cuơ thïí hoâa möơt caâch ăíìy ăuê trong Nghõ quýịt 07

(khoaâ X) cuêa Ăaêng vïì trñ thûâc

Theo töi, Nghõ quýịt ăaô dađnh nhiïìu trang ăïí phín

tñch hiïơn traơng trñ thûâc Viïơt Nam, nïu lïn nhûông ăoâng

goâp ăaâng kïí cuêa trñ thûâc Viïơt Nam vađ nhûông mùơt haơn

chïị cuêa hoơ Noâi toâm laơi lađ caê chöî maơnh vađ chöî ýịu cuêa

trñ thûâc

Nïịu cíìn lađm roô thïm nhûông ăiïìu ăaô ghi trong

Nghõ quýịt, töi chó xin noâi thïm möơt vađi yâ nhû sau:

Nhûông chöî maơnh vađ chöî ýịu mađ Nghõ quýịt ăaô

nïu coâ tñnh phöí biïịn úê tíìng lúâp trñ thûâc trong moơi

ngađnh hoaơt ăöơng Nhûông chöî maơnh, chöî ýịu íịy laơi töìn

taơi úê möîi ngûúđi trñ thûâc nhû hai nhín töị tiïìm íín trong

möîi ngûúđi tri thûâc Hai nhín töị maơnh vađ ýịu cuđng chõu

nhûông taâc ăöơng khaâch quan tûđ ăúđi söịng xaô höơi vađ cuông

tûđ yâ thûâc, tûđ ắnh hûúâng cuêa möîi con ngûúđi

Chuâng ta söịng trong möơt thúđi ăaơi ăang diïîn ra

cuöơc chaơy ăua úê möîi dín töơc cuông nhû úê möîi con

ngûúđi trûúâc ẳnh cao cuêa trñ túơ cuêa nhín loaơi Ngađy

nay, liïơu trong giúâi trñ thûâc Viïơt Nam coâ nhûông ai thúđ

ú trûúâc cuöơc chaơy ăua nađy vađ nhûông ai ăang döìn tím

huýịt vađo cuöơc chaơy ăua íịy nhû möơt niïìm say mï suöịt

cuöơc ăúđi mònh? Chöî maơnh vađ chöî ýịu cuêa trñ thûâc Viïơt

Nam trûúâc hïịt ặúơc taâch ra vađ trúê thađnh, töi taơm goơi lađ

hai böơ phíơn cuêa ăöịi líơp giûôa hai loaơi trñ thûâc Viïơt Nam

hiïơn ăaơi

Chöî maơnh cuêa ngûúđi trñ thûâc chín chñnh cuêa Viïơt

Nam lađ úê chöî hoơ luön gùưn cuöơc ăúđi cuêa mònh vúâi tiïìn

ăöì cuêa dín töơc Hoơ toađn tím toađn yâ vûún túâi ẳnh cao

cuêa phíím giaâ vađ trñ túơ cuêa con ngûúđi Hoơ ngađy ăïm

suy nghô, phaât minh vađ saâng taơo ăïí mang laơi phöìn

vinh cho Töí quöịc, danh dûơ cho dín töơc vađ leô söịng cho

baên thín mònh

Nhûông ngûúđi trñ thûâc íịy hoađn toađn xa laơ vúâi möơt böơ

phíơn trñ thûâc nhû Nghõ quýịt ăaô ăïì cíơp Ăoâ lađ nhûông

ngûúđi giaêm suât ăaơo ặâc nghïì nghiïơp, thiïịu yâ thûâctraâch nhiïơm vađ lođng tûơ troơng, chaơy theo bùìng cíịp,thiïịu trung thûơc vađ tinh thíìn húơp taâc, khöng thûúđngxuýn hoơc hoêi, thiïịu chñ khñ vađ hoađi baôo, tím traơngthiïịu phíịn khúêi, chaơy theo lúơi ñch trûúâc mùưt Chöîmaơnh cuêa trñ thûâc Viïơt Nam khöng phaêi úê nhûôngngûúđi nađy mađ ăang ngađy möơt phaât triïín úê nhûông tíìnglúâp trñ thûâc chín chñnh nhûông hiïìn tađi cuêa ăíịt nûúâc,nhûông vöịn quyâ cuêa dín töơc Hoơ thïí hiïơn thïị maơnh cûơckyđ lúân lao cuêa trñ thûâc Viïơt Nam YÂ chñ vađ hoađi baôo cuêahoơ ăang ngađy cađng ặúơc böí sung vađ cuêng cöị tûđ nhiïìuphña

Ăaêng, Nhađ nûúâc vađ toađn thïí nhín dín ăang chúđmong hoơ, cöí vuô vađ tön vinh hoơ

Thúđi ăaơi ăang ăùơt trûúâc hoơ nhiïìu thaâch thûâc nhûngcuông ăem laơi cho hoơ nhûông thuíơn lúơi lúân ăïí hoơ vûúnlïn Ăoâ lađ nhûông tiïìm nùng vö tíơn cuêa trñ túơ ăangặúơc ăaânh thûâc díơy úê con ngûúđi

Ăùơc biïơt, hoơ lađ con em cuêa möơt dín töơc vûđa thöngminh saâng taơo laơi vûđa ham hoơc vađ hoơc gioêi

Theo töi ăoâ lađ nhûông ăiïím maơnh ríịt lúân ăang ặúơcchûâa ặơng úê möîi con ngûúđi trñ thûâc Viïơt Nam Phaâthuy sûâc maơnh íịy hay ăïí noâ luơi tađn, ăiïìu ăoâ phuơ thuöơcvađo phíím chíịt cuêa möîi ngûúđi trñ thûâc Viïơt Nam.Trong Nghõ quýịt cuông ăaô giađnh ríịt nhiïìu trang ăïínïu lïn nhûông giaêi phaâp húơp lyâ vađ mang tñnh khaê thi.Nïịu coâ phaât biïíu vïì ăiïìu nađy töi chó nïu lïn möơtnguýơn voơng tha thiïịt cuêa töi Ăoâ lađ: ăöơi nguô trñ thûâcViïơt Nam cuđng toađn thïí thanh niïn Viïơt Nam phaêiphaât huy truýìn thöịng tûơ cûúđng cuêa dín töơc vađ hoađibaôo lúân cuêa ngûúđi trñ thûâc Viïơt Nam tûđ xûa ăïịn nay, ăïídöìn tím huýịt vađ nghõ lûơc vađo cuöơc chaơy ăua hûúângtúâi ẳnh cao cuêa trñ túơ nhín loaơi Ta coâ niïìm tûơ hađo vïìtruýìn thöịng anh huđng vađ vùn hiïịn cuêa dín töơc nhûngkhöng thïí tûđ ăoâ mađ qún ăi nhûông mùơt ýịu keâm víîncođn ngûơ trõ trïn nhiïìu laônh vûơc, nhíịt lađ vïì khoa hoơccöng nghïơ, vïì giaâo duơc vađ ăađo taơo

Trïn nhûông lônh vûơc nađy, töi mong moêi lađm thïị nađoăïí chuâng ta nhanh choâng ặa ặúơc hađng vaơn, hađngchuơc vaơn ngûúđi Viïơt Nam ăi hoơc hoêi úê caâc nûúâc tiïntiïịn, xíy dûơng nhiïìu trûúđng ăaơi hoơc coâ trònh ăöơ ngangtíìm thïị giúâi vađ múđi ặúơc hađng ngađn nhûông chuýn gia

úê caâc nûúâc sang giaêng daơy vađ töí chûâc nghiïn cûâu khoahoơc cöng nghïơ úê Viïơt Nam Nïịu caâch ăíy míịy thïị kyê,Pie ăaơi ăïị cuêa nûúâc Nga röìi Minh Trõ thiïn hoađng cuêanûúâc Nhíơt ăaô díîn hađng ngađn thanh niïn ăi theo ăïíhoơc tíơp vađ tòm hiïíu nûúâc ngoađi thò ngađy nay chuâng talaơi ăang coâ ăuê nhûông ăiïìu kiïơn ăïí tiïịn hađnh cöng viïơcíịy vúâi tíìm cúô lúân hún hađng trùm líìn

Vúâi sûơ suy nghô noâi trïn, töi tin rùìng khi Nghõquýịt cuêa Ăaêng ăi síu vađo ăúđi söịng, khi Ăaêng vađ Nhađnûúâc thûơc sûơ biïịt tin duđng, cöí vuô, phaât huy maơnh meônùng lûơc saâng taơo lúân lao cuêa ngûúđi trñ thûâc VN, möơtthúđi kyđ phaât triïín rûơc rúô chûa tûđng coâ cuêa trñ thûâc ViïơtNam seô múê ra

SÛƠ NGHIÏƠP TRÍÌN NHÍN TÖNG

Tríìn Nhín Töng lađ möơt võ hoađng ăïị vô ăaơi mađ sûơ nghiïơp bao truđm caê ba laônh vûơc: Giûô nûúâc, dûơng nûúâc vađ múê nûúâc ÚÊ caê ba laônh vûơc nađy, Tríìn Nhín Töng ăïìu coâ nhûông ăoâng goâp hïịt sûâc ăùơc biïơt trong lõch sûê dín töơc.

LÏ CUNG

Vïì sûơ nghiïơp giûô nûúâc, thúđi

Tríìn Nhín Töng, dín töơc ta

phaêi ặúng ăíìu vúâi möơt keê

thuđ hung haôn nhíịt cuêa thúđi ăaơi: ăïị

quöịc Nguýn Möng Trong vođng nûêa

thïị kyê, phong kiïịn Nguýn Möng ăaô

keâo thïị giúâi vađo möơt cuöơc chiïịn

tranh khuêng khiïịp Kïịt quaê, möơt ăïị

quöịc Nguýn Möng mïnh möng

ặúơc thađnh líơp tûđ búđ Hùưc Haêi ăïịn

Thaâi Bònh Dûúng Nhûng khi ăuơng

ăíìu vúâi Ăaơi Viïơt, ăöơi quín "baâch

chiïịn baâch thùưng" ăoâ ba líìn ăïìu bõ

ăaânh baơi (trong ăoâ 2 líìn diïîn ra dûúâi

thúđi Tríìn Nhín Töng trõ vò) Dô nhiïn,

chiïịn cöng hiïín haâch nađy thuöơc vïì

cuêa caê dín töơc, trong ăoâ nöíi bíơt lïn

nhûông danh tûúâng nhû Tríìn Hûng

Ăaơo, Tríìn Quang Khaêi, Tríìn Nhíơt

Duíơt, Phaơm Nguô Laôo, Tríìn Quöịc

Toaên, Song vai trođ cuêa Tríìn Nhín

Töng vúâi tû caâch lađ ngûúđi Töíng chó

huy töịi cao phaêi úê võ trñ hađng ăíìu

Vïì sûơ nghiïơp dûơng nûúâc, sûơnghiïơp cuêa Tríìn Nhín Töng thïí hiïơntrïn nhiïìu mùơt Ăoaên khuâc nađy chóăïì cíơp vïì sûơ nghiïơp vùn hoâa cuêaTríìn Nhín Töng Trïn lônh vûơc vùnhoâa, coâ thïí xem Tríìn Nhín Töng lađmöơt trong nhûông ngûúđi ăi tiïn phongtrong viïơc sûê duơng tiïịng Viïơt trongsaâng taâc vùn hoơc Cû tríìn laơc ăaơophuâ vađ Ăùưc thuâ lím tuýìn thađnh ăaơo

ca lađ hai taâc phíím cuêa Tríìn NhínTöng ặúơc viïịt bùìng tiïịng Viïơt (chûôNöm) Möơt võ Hoađng ăïị, möơt PhíơtHoađng, ríịt gioêi chûô Haân, mađ laơi diïînăaơt nhûông tû tûúêng triïịt lyâ cao siïucuêa Phíơt giaâo bùìng chûô Nöm, ăùơcbiïơt lađ trong bađi Cû tríìn laơc ăaơo phuâ

Tûđ kinh nghiïơm giûô nûúâc trongnhûông thúđi kyđ trûúâc ăoâ cuêa lõch sûêdín töơc, ăöìng thúđi lađ ngûúđi laônh ăaơotöịi cao dín töơc trong möơt giai ăoaơnlõch sûê hïịt sûâc cam go vađ aâc liïơt,Tríìn Nhín Töng yâ thûâc síu sùưc rùìng

viïơc baêo vïơ ăöơc líơp dín töơc khöngtaâch rúđi viïơc xíy dûơng vađ phaât huychiïìu síu cuêa nïìn vùn hoâa dín töơc.Viïơc sûê duơng tiïịng Viïơt trong saângtaâc, do ăoâ, ăöịi vúâi Tríìn Nhín Töngtûâc lađ phaêi ăaâp ûâng ặúơc ýu cíìuphaât huy tñnh ăöơc líơp dín töơc ngaycaê trong vùn tûơ

Mùơt khaâc, ăíy ặúơc xem nhû lađmùơt nöíi bíơt nhíịt trong sûơ nghiïơp vùnhoâa cuêa Tríìn Nhín Töng Ăoâ lađ viïơcTríìn Nhín Töng ăaô saâng líơp ra phaâiThiïìn Truâc Lím Ăíìu thïị kyê XII, baThiïìn phaâi Tyđ Ni Ăa Lûu Chi, VöNgön Thöng vađ Thaêo Ăûúđng díìndíìn thöịng nhíịt, trïn cú súê ăoâ hònhthađnh phaâi Thiïìn Truâc Lím Ăíy lađthiïìn phaâi ăíìu tiïn do möơt ngûúđi ViïơtNam saâng líơp, mađ ngûúđi ăoâ chñnh lađmöơt võ hoađng ăïị ặâng ăíìu möơt ăíịtnûúâc ăaô tûđng chiïịn thùưng ăöơi quínhung haôn nhíịt cuêa thúđi ăaơi Thiïìnphaâi Truâc Lím ăïì cao sûơ tûơ ngöơ, sûơ

Tön aênh ngađi Ăiïìu Ngûơ Giaâc Hoađng Lùng möơ Tríìn Nhín Töng trïn nuâi Yïn Tûê

ngûúđi Duđ xuíịt gia hay taơi gia, söịng

trong chuđa hay úê ngoađi ăúđi, miïîn lađ

biïịt tu tíơp, caêi taơo tím tûđ aâc chuýín

thađnh thiïơn, tûđ xao ăöơng chuýín

thađnh bònh lùơng, ắnh tônh, biïịt phaâ

trûđ vö minh, tham duơc thò ăïìu ăi ăïịn

con ặúđng giaâc ngöơ Tríìn Nhín

Töng viïịt: Dûât trûđ nhín ngaô, thò ra

tûúâng thûơc kim cûúng / Dûđng hïịt

tham sín, múâi laêu lođng mađu viïn

giaâc / Tríìn tuơc mađ nïn, phuâc íịy cađng

ýu hïịt tíịc/Sún lím chùỉng cöịc, hoơa

kia thûơc ăaô ăöì cöng

Ăiïìu quan troơng nhíịt lađ Thiïìn

phaâi Truâc Lím do Tríìn Nhín Töng

saâng líơp thïí hiïơn tinh thíìn nhíơp thïị

hïịt sûâc maônh liïơt Khi xuíịt gia, Tríìn

Nhín Töng víîn quan tím ăïịn víơn

mïơnh ăíịt nûúâc Tríìn Nhín Töng ăaô

choơn Yïn Tûê lađm trung tím cuêa Giaâo

höơi Truâc Lím Taơi ăíy, trïn ẳnh nuâi

Yïn Tûê, cuđng vúâi viïơc tu chûâng, Tríìn

Nhín Töng coâ thïí quan saât ặúơc sûơ

ăöơng tónh cuêa caâc caânh quín xím

lùng tûđ phûúng Bùưc xuöịng Mùơt

khaâc, Tríìn Nhín Töng ăi khùưp caâc

chöịn thön daô, khuýn dín boê nhûông

huê tuơc, mï tñn vađ thûơc hađnh giaâo lyâ

Thíơp thiïơn Theo Tríìn Nhín Töng

thò “söịng mađ khöng giuâp gò cho ăúđi lađ

ăiïìu ăaâng höî theơn cuêa keê trûúơng

phu” Ngay caê ăïịn thúđi ăiïím trûúâc

luâc viïn tõch, Tríìn Nhín Töng víîn

cùn dùơn caâc ăïơ tûê rùìng: "Caâc ngûúđi

haôy xuöịng nuâi lo tu hađnh, ặđng coi

sinh tûê lađ viïơc nhađn" Cuöơc ăúđi cuêa

Tríìn Nhín Töng thïí hiïơn möơt caâch

sinh ăöơng vïì tinh thíìn nhíơp thïị

maônh liïơt cuêa Thiïìn phaâi Truâc Lím

Yïn Tûê Khi lađm vua thò thu phuơc

ặúơc nhín tím, "dô nhín tím, vi kyê

tím" ăïí ăaơt cho ặúơc muơc ăñch töịi

híơu "Non söng muön thuúê vûông íu

vađng" Khi trúê thađnh thiïìn sû, Tríìn

Nhín Töng, khöng chó chuýn lo viïơc

"kinh kïơ" Thûơc ra viïơc "kinh kïơ" ăöịi

vúâi Tríìn Nhín Töng cöịt ăïí trñ túơ

bûđng saâng nhùìm phuơc vuơ nhín quíìn

vúâi möơt hiïơu quaê cao nhíịt

Noâi ăïịn múê nûúâc lađ noâi ăïịn

"Cöng cuöơc Nam tiïịn" cuêa dín töơc

ta Khi nghiïn cûâu "Cöng cuöơc Nam

tiïịn" cuêa dín töơc ta, Tríìn Nhín Töng

cíìn phaêi ặúơc ăùơt úê möơt võ trñ cao

nhíịt Sau gíìn 1000 nùm bõ phong

kiïịn phûúng Bùưc ăö höơ, dín töơc ta

thùưng cuêa Ngö Quýìn ăöịi vúâi quínNam Haân trïn söng Baơch Ăùìng(938) Tûđ ăíy, vúâi nhiïìu lyâ do khaâcnhau, viïơc ýn öín biïn cûúng phñaNam ặúơc ăùơt ra Tûđ trong möịi quanhïơ Viïơt - Champa, luâc "ăöịi ăíìu", luâc

"ăöịi thoaơi", laônh thöí Ăaơi Viïơt díìn díìnặúơc múê röơng vïì phña Nam Lõch sûêăaô ghi nhíơn "cuöơc ăöịi thoaơi" giûôa haivûúng triïìu Viïơt - Champa do TríìnNhín Töng khúêi xûúâng lađ ngoơnnguöìn díîn ăïịn cuöơc hön nhín ChïịMín - Huýìn Trín, ăem laơi cho ĂaơiViïơt möơt vuđng ăíịt hïịt sûâc röơng lúân:

Chíu Ö vađ Chíu Lyâ, tûâc vuđng ăíịt tûđTriïơu Phong (Quaêng Trõ) ăïịn DuyXuýn (Quaêng Nam) Dô nhiïn ăïí coâặúơc "cuöơc ăöịi thoaơi" ăíìy ngoaơnmuơc, Tríìn Nhín Töng vûđa gíy dûơngthïị lûơc cuêa Ăaơi Viïơt, vûđa taơo chochñnh baên thín mònh möơt uy ặâc ăuêsûâc thuýịt phuơc Champa ăi theo conặúđng hođa bònh trong viïơc bang giaogiûôa hai quöịc gia Trong lúđi ăïì tûđ chobûâc tranh Truâc Lím ăaơi sô xuíịt súnăöì, Tríìn Chñ Chñnh viïịt: "Coâ luâc Ngađiviïîn du hoâa ăöơ cho caâc nûúâc línbang, phña Nam ăïịn tíơn ChiïmThađnh, ăaô tûđng khíịt thûơc úê trongthađnh Vua nûúâc Chiïm Thađnh biïịtặúơc ăiïìu ăoâ, hïịt sûâc kñnh troơng múđi,díng cuâng trai lïî, sùưp sùĩn thuýìn beđ,thín hađnh tiïîn Ngađi vïì nûúâc vađ ăemăíịt hai Chíu lađm lïî cuâng díng choNgađi ÍỊy lađ Thíìn Chíu vađ Hoâa Chíunay víơy"

Sau cuöơc khaâng chiïịn chöịngNguýn Möng líìn thûâ hai vađ líìn thûâ

ba thùưng lúơi, dûúâi thúđi Tríìn NhínTöng, thanh thïị Ăaơi Viïơt líîy lûđngkhùưp coôi Ăöng Nam AÂ mađ choơn kïịsaâch múê nûúâc bùìng con ặúđng hûôunghõ vađ hođa bònh quaê thíơt lađ vô ăaơi

Búêi leô xûa nay trong lõch sûê dín töơccuông nhû lõch sûê thïị giúâi, viïơc múênûúâc theo con ặúđng phi binh ăao thòhiïịm thíịy

"Cuöơc ăöịi thoaơi" giûôa Tríìn NhínTöng vađ Chïị Mín díîn ăïịn cuöơc hönnhín lõch sûê mađ chuâ rïí lađ hoađng ăïịChampa vađ cö díu lađ Cöng chuâa ĂaơiViïơt Vađ tíịt nhiïn, ăïí coâ ặúơc cuöơchön nhín lõch sûê nađy, Tríìn NhínTöng ăaô phaêi vûúơt qua nhiïìu trúê lûơckhaâc Chuâng ta biïịt rùìng Cöng chuâaHuýìn Trín lađ ngûúđi con gaâi duy nhíịt

nhûông tònh caêm thiïng liïng cuêa giaằnh, Tríìn Nhín Töng vađ con lađHuýìn Trín ăaô nïu möơt tíịm gûúngsaâng ngúđi vò ăaơi cuöơc mađ hy sinh.Möơt trúê lûơc lúân hún lađ sûơ kyđ thõchuêng töơc Khi víịn ăïì cíìu hön cuêaChïị Mín ặúơc ăùơt ra, híìu hïịt triïìuthíìn ăïìu khöng muöịn Hùỉn lađ triïìuthíìn khöng hiïíu hïịt yâ nghôa cuêacuöơc hön nhín, nhûng chùưc chùưntrong hoơ víîn cođn vûúâng bíơn sûơ kyđ thõchuêng töơc Mùơc díìu víơy, quýịt ắnhTríìn Nhín Töng trûúâc sau víînkhöng thay ăöíi Thaâng Saâu - 1306,khi ặa cöng chuâa Huýìn Trín vïìChampa, vùn nhín trong triïìu ngoađinöơi phíìn lúân mûúơn viïơc vua Haânăem Chiïu Quín gaê cho Hung Nö,lađm bađi thú Nöm ăïí mađ móa mai, chïcûúđi Khöng phaêi lađ ngíîu nhiïn mađxuíịt hiïơn nhûông cíu ca nhû:

Tiïịc thay cíy qúị giûôa rûđng/Ăïí cho thùìng Maân, thùìng Mûúđng noâ leo

Hoùơc:

Tiïịc thay haơt gaơo trùưng ngíìn/Ăaô

vo nûúâc ăuơc laơi víìn lûêa rúm

Vûđa lađ Thaâi thûúơng hoađng, vûđa lađmöơt võ thiïìn sû uýn thím Phíơt hoơc,Tríìn Nhín Töng ăaô thíịm nhuíìn síusùưc tinh thíìn bònh ăùỉng chûâa ặơngtrong giaâo lyâ Phíơt giaâo: "Khöng coâăùỉng cíịp trong dođng maâu cuđng ăoê;khöng coâ ăùỉng cíịp trong gioơt nûúâcmùưt cuđng mùơn", nïn trúê lûơc cuêa sûơ kyđthõ chuêng töơc úê Tríìn Nhín Töng ăaô bõloaơi boê möơt caâch tuýơt ăöịi Vađ cuöơchön nhín kyđ thuâ ăoâ ặúơc taơo dûơngtrong möơt tinh thíìn nhû víơy.Viïơc múê nûúâc vûúơt qua ăeđo HaêiVín ăem laơi cho Ăaơi Viïơt hai cûêabiïín: Tû Hiïìn vađ Ăađ Nùĩng, síu vađthuíơn lúơi cho thuêy quín, kïịt húơp vúâinuâi cao hiïím trúê khöng chó goâp phíìnbaêo vïơ biïn cûúng phña Nam mađ húnthïị nûôa noâ ăaô múê ra bûúâc phaât triïínmúâi trong chiïịn lûúơc Nam tiïịn cuêadín töơc ta Coâ thïí xem ăíy nhû lađbûúâc then chöịt cuêa quaâ trònh Namtiïịn Tûđ ăíy dođng Nam tiïịn cuêangûúđi Viïơt ngađy cađng döìn díơp nhûmöơt cún thuêy triïìu ăang cuöìn cuöơndíng lïn Chûa ăíìy möơt thïị kyê saukhi Ö Lyâ saâp nhíơp vađo Ăaơi Viïơt thòHöì Quyâ Ly ăaô coâ thïm Thùng Hoa vađ

Tû Nghôa Thïm nûêa thïị kyê nûôa, LïThaânh Töng ăaô cùưm möịc trïn nuâi ĂaâBia úê Phuâ Yïn

Chuđa Böơc coâ tïn lađ Suđng Phuâc tûơ, hiïơu lađ Thiïn

Phuâc Coâ tađi liïơu cho rùìng Chuđa Böơc coâ tûđ ăíìu

thïị kyê XI ăïịn thïị kyê XVII, Chuđa toơa laơc giûôa

caânh ăöìng Khûúng Thûúơng, gíìn Gođ Ăöịng Ăa - cûêa

ngoô chiïịn lûúơc ra vađo kinh thađnh Thùng Long maơn

phña Tíy Nam

Xûa kia Chuđa Böơc thuöơc khu vûơc quín ăöơi cuêa vua

Quang Trung khi tiïịn vađo bao víy tiïu diïơt míịy mûúi

vaơn quín xím lûúơc Maôn Thanh Trong tríơn ăaânh quín

Thanh tiïu diïơt ăöìn Khûúng Thûúơng, chuđa bõ chaây, bõ

phaâ huyê nùơng nïì Sau khi ăaơi thùưng quín Thanh, vua

Quang Trung ăaô cho xíy dûơng, tön taơo laơi chuđa Chuđa

lađ núi ăïí thúđ phíơt nhûng vò nùìm úê giûôa baôi chiïịn

trûúđng cuêa tríơn Ăöịng Ăa nïn tûđ ăoâ Chuđa Böơc cođn lađ

núi thúđ cuâng nhûông vong höìn ăaô hy sinh trong tríơn

chiïịn lõch sûê nađy, ghi nhúâ chiïịn cöng oanh liïơt cuêa

quín vađ dín ta trong thúđi ăaơi Quang Trung

Ngoađi nhûông ăùơc ăiïím chung cuêa möơt ngöi chuđa,Chuđa Böơc cođn coâ nhûông neât khaâc biïơt mađ chuâng takhöng hoùơc hiïịm gùơp úê nhûông ngöi chuđa khaâc nhû:ngoađi thúđ tûúơng Phíơt, chuđa cođn thúđ tûúơng Ăûâc Öng.Sau nađy ngûúđi ta khùỉng ắnh chùưc chùưn ăoâ lađ tûúơngvua Quang Trung nhúđ nhûông chûâng cûâ thuýịt phuơc.Khi nhađ Tíy Sún suơp ăöí, nhađ Nguýîn ăađn aâp, truyqueât khùưp núi, ăïí traânh sûơ khuêng böị gùưt gao cuêa triïìuNguýîn, nhín dín ăaô bñ míơt ăuâc tûúơng vua QuangTrung ặa vađo thúđ vúâi tïn lađ tûúơng Ăûâc Öng Nhíndín ăaô bñ míơt taơc dođng chûô ''Bñnh Ngoơ taơo QuangTrung tûúơng'' vađo sau bïơ tûúơng Caâc nhađ sûê hoơc ăaô xaâcắnh ặúơc Bñnh Ngoơ lađ nùm 1846 Trong möơt líìn queâtdoơn, chónh trang laơi chuđa ngûúđi ta ăaô phaât hiïơn radođng chûô nađy

Tûúơng vua Quang Trung ặúơc thúđ úê bïn phaêi baâiặúđng, úê giûôa lađ vua Quang Trung, hai bïn lađ cíơn thíìn

Chuđa Böơc AÊnh: Nhíơt AÂnh

Ngö Thò Nhíơm vađ Ngö Vùn Súê, vua vúâi veê mùơt nghiïm

nghõ, mònh mùơc hoađng bađo, mang ăai ngoơc, muô bònh

ăñnh kiïíu xung thiïn Ăiïìu ăaâng chuâ yâ cuêa cuơm tûúơng

nađy lađ Vua Quang Trung vúâi möơt chín ăi hađi, möơt

chín ăïí ra ngoađi, cho thíịy vua vûđa trang nghiïm

nhûng cuông ung dung, gíìn guôi vúâi bïn dûúâi Cođn hai

võ ăaơi thíìn thò nghiïng mònh nhû ăang chúđ lïơnh

Nùm 2005, töi coâ ăïịn thùm Baêo tađng Quang Trung

úê Tíy Sún, Bònh Ăõnh, laơi bùưt gùơp ''böơ ba nađy'' Ngûúđi

ta baêo nhoâm tûúơng ăoâ ặúơc mö phoêng taơi Chuđa Böơc

Viïơc phaât hiïơn vađ ăuâc tûúơng mö phoêng ăoâ cho chuâng

ta möơt neât nhòn múâi nhûng khöng xa laơ vúâi ngûúđi anh

huđng aâo vaêi cúđ ăađo Sûơ gíìn guôi, giaên dõ nhû nhûông

ngûúđi bònh dín chín ăíịt, hònh aênh mađ ta chó coâ thïí

thíịy ặúơc úê nhûông öng vua vöịn xuíịt thín tûđ nöng dín

aâo vaêi Ăiïìu ăoâ khöng chó ăún giaên lađ khi taơc tûúơng,

ngûúđi ta cöị tònh lađm khaâc ăïí traânh sûơ kiïím duýơt Mađ

trïn hïịt, ăoâ lađ möơt neât cûúđi trong saâng, gíìn guôi cuêa

vua töi nhađ Tíy Sún

Ăiïìu ăùơc biïơt nûôa lađ bûâc hoađnh phi ặúơc treo trûúâc

ban thúđ vua Quang Trung, vúâi 4 chûô ''Uy phong líîm

liïơt'' Ăíy ặúơc xem lađ ăiïìu laơ trong möơt ngöi chuđa vò

trong chuđa chuâng ta thûúđng thíịy sûơ thanh bònh, tônh

taơi Bûâc hoađnh phi thïí hiïơn ặúơc phong thaâi cuêa ngûúđi

anh huđng Quang Trung Vađ ăöi cíu ăöịi bïn tûúơng vua

Quang Trung: ''Ăöng lyâ vö tríìn ăaơi ắa sún hađ lûu

ăöìng vuô/ Quang Trung hoaâ phíơt tiïíu thiïn thïị giúâi

chuýín phong vín'' Taơm dõch lađ: "Cûêa ăöơng khöng

buơi tríìn, nïìn cöơt cođn ăíy giûôa nuâi söng röơng lúân/

Quang Trung hoaâ Phíơt, gioâ míy chuýín caê thïị giúâi

dûúâi tríìn" Tíịt caê thïí hiïơn sûơ ngûúông möơ, thađnh kñnh,

tûơ hađo cuêa ngûúđi dín thuê ăö ăöịi vúâi ngûúđi anh huđngdín töơc

Hiïơn nay khi vaôn caênh chuđa, chuâng ta víîn thíịy díịutñch Höì tùưm tûúơng Tûúng truýìn trûúâc ăíy höì röơngbaơt ngađn, khi nghôa quín Tíy Sún haơ ăöìn KhûúngThûúơng ăaô ăïí cho ăađn voi nùìm, tùưm úê ăíy Tûđ ăoâ höìcoâ tïn lađ Höì tùưm tûúơng Khi hoêi thùm nhûông ngûúđi ăïịnvaôn caênh chuđa ăïìu biïịt ăïịn Höì tùưm tûúơng, nhíịt lađnhûông ngûúđi giađ, sùĩn sađng say sûa kïí laơi sûơ tñch vïì höì,chuđa trong niïìm tûơ hađo Traêi qua bao biïịn cöị lõch sûê,höì giúđ chó cođn nhû möơt caâi ao nhûng cuông ăuê ăïí chuâng

ta hònh dung ra ặúơc phíìn nađo khñ thïị chiïịn thùưng,lađm chuê cuêa ăoađn quín Tíy Sún Ngoađi Höì tùưm tûúơng,

úê phña sau chuđa ngûúđi ta cođn thíịy möơt caâi gođ, ăoâ lađ núichön cíịt nhûông nghôa quín ăaô ngaô xuöịng ăïí lađm nïnchiïịn thùưng Ăöịng Ăa oanh liïơt

Sau khi phaât hiïơn tíịm bia ăïì Niïn hiïơu QuangTrung tûâ niïn (1792), quaê chuöng ăuâc thúđi Caênh Thõnhvađ nhûông hiïơn víơt thïí hiïơn lođng ngûúông möơ cuêa nhíndín ăöịi vúâi ngûúđi anh huđng dín töơc Quang Trung Ngađy 13-1-1964 Böơ Vùn hoaâ thöng tin cöng nhíơn ChuđaBöơc lađ di tñch lõch sûê vùn hoaâ, ăïí ăúđi ăúđi con chaâu nhúâăïịn ngûúđi Anh huđng aâo vaêi - võ vua löîi laơc cuêa lõch sûêViïơt Nam

Ăûúơc thúđ ngûúđi anh huđng dín töơc Quang Trung lađmöơt vinh dûơ lúân cuêa chuđa Tûđ khi phaât hiïơn chñnh xaâcnhađ chuđa coâ tûúơng thúđ vua Quang Trung, Chuđa Böơcặúơc nhiïìu ngûúđi quan tím thùm viïịng Nhín dínthûúđng ăïịn tïị lïî thïí hiïơn lođng biïịt ún ngûúđi anh huđngdín töơc Cuông xuíịt phaât tûđ lođng biïịt ún thađnh kñnh mađnhiïìu ngûúđi ăaô lađm thú, ghi buât tñch, cíu ăöịi ăïí thïíhiïơn lođng ngûúông möơ cuêa mònh, hiïơn víîn cođn lûu giûôtaơi chuđa Tiïu biïíu nhû thú cuêa sû thíìy Vuô ThanhUýn: ''Sûơ nghiïơp Tíy Sún hiïín haâch thay/ Löi ằnhcún nöíi nûúâc bònh ngay/ Miïịu thanh kïị diïơu ýn söngnuâi/ Chuđa Böơc cú thíìn chuýín gioâ míy/ Nûúâc Viïơt,tïn truýìn vang vuô truơ/ Dođng Höìng tiïịng Viïơt kheâtăöng tíy/ Cuöịn vađng choâi loơi thiïn oanh liïơt/ Dín töơcanh huđng nöịi maôi ăíy''

Ăùơc biïơt khi ăöìng chñ Trûúđng Chinh ăïịn viïịngthùm chuđa ăaô ăïí laơi buât tñch ca ngúơi sûơ nghiïơp oanhliïơt cuêa vua Quang Trung vađ niïìm tûơ hađo vïì thúđi ăaơiTíy Sún Ăöìng thúđi nhùưc nhúê thïị hïơ sau phaêi xûângăaâng vúâi niïìm tûơ hađo ăoâ Hiïơn nay buât tñch ăoâ víînặúơc treo trang troơng taơi chuđa: ''Hađo khñ Tíy Sún toaênuâi söng/ Anh huđng aâo vaêi phíịt cúđ höìng/ Cûâu díndûơng nûúâc ýn búđ coôi/ Sûơ nghiïơp muön nùm taơc nuâisöng/ Con chaâu ngađy nay ríịt tûơ hađo/ Phaât huy truýìnthöịng chñ cađng cao/ Nûúâc non huđng vô, hoa thúmngaât/ Baôo taâp qua röìi, ăeơp biïịt bao''

Hùìng nùm cûâ vađo ngađy 5 thaâng Giïng ím lõch, khicaê nûúâc tûng bûđng kyê niïơm chiïịn thùưng Ăöịng Ăa, thòtaơi Chuđa Böơc tiïịn hađnh lïî díng hûúng ăïí tïị lïî nhûônganh huđng nöng dín khúêi nghôa Ăùơc biïơt lađ ngûúđi anhhuđng dín töơc Quang Trung -Nguýîn Húơ

Tûúơng vua Quang Trung trong chuđa Böơc

Nhađ cuêa nhûông nöng dín ăöìng bùìng Bùưc Böơ

thûúđng ríịt giöịng nhau Duđ tûúđng ăíịt maâi

gianh, hay tûúđng xíy maâi ngoâi, hoùơc nhađ

bïtöng maâi bùìng thò cuông thûúđng chó coâ ba gian Ca

dao xûa: “Ba gian nhađ ra loađ xoađ” Röìi Nguýîn Bñnh:

“Ba gian ăíìy caê ba gian nùưng chiïìu” Trong ba giannhađ íịy, gian giûôa lađ gian quan troơng nhíịt Ăoâ lađ gianthúđ töí tiïn, cuông lađ gian duđng ăïí ăöịi ngoaơi Tíịt caênhûông gò sang troơng nhíịt cuêa gia ằnh ăïìu ặúơc

“chûng” ra úê ăíy Baêng Gia ằnh veê vang Bùìng Töí

MUĐA XUÍN

TRONG NGÖI NHAĐ NHOÊ

TRÍÌN ĂÙNG KHOA

Lađng Ăiïìn Trò, Quöịc Tuíịn, Nam saâch, Haêi Dûúng qú nhađ cuêa taâc giaê

Goâc sín vađ vûúđn nhaôn ăaô ăi vađo tíơp thú

Goâc sín vađ khoaêng trúđi cuêa Tríìn Ăùng Khoa

Trong khung cûêa söí - núi Tríìn Ăùng Khoa thûúđng ngöìi lađm thú thúđi niïn thiïịu

Tríìn Ăùng Khoa vađ meơ trûúâc cùn bïịp nhoê (aênh chuơp Tïịt Tín Tyơ 2001)

quöịc ghi cöng Röìi giíịy khen, bùìng khen Röìi hoađnh

phi, cíu ăöịi Röìi tuê cheđ, tuê gûúng Sau ö kñnh tuê lađ

nhûông böơ cöịc pha lï, nhûông voê chai rûúơu Tíy ặúơc sûu

tíìm úê ríịt nhiïìu núi Voê chai cuông thađnh víơt trang trñ

Búêi ăoâ lađ nhûông ăöì ngoaơi ăùưt tiïìn Tröng roô ra lađ möơt

gia ằnh giađu coâ Nhûng ăoâ lađ caâi giađu aêo, chó phö ra,

khoe vúâi thiïn haơ Cođn ăúđi söịng thûơc cuêa caê gia ằnh

laơi chòm khuíịt úê gian bïn Ăoâ lađ gian buöìng quanh

nùm töịi mođ ÚÊ ăoâ lónh kónh nhûông íu muöịi, loơ mùưm,

röìi chum khoai, vaơi gaơo, röìi nhûông tíịm aâo taô, vùưt trïn

cíy sađo treo bïn tûúđng Muđi íím möịc Muđi cuêa trùm thûâ

lûu cûôu Chõu khöng thïí phín biïơt ặúơc möơt caâch raơch

rođi Chó biïịt ăoâ lađ muđi cuêa sûơ söịng

Cùn nhađ cuêa töi cuông víơy Thuúê xûa lađ nhađ ba gian

maâi raơ Noâ cuông hao hao nhû nhađ anh Pha, chõ Díơu

Nùm 1972, böị meơ töi múâi dûơng ặúơc thađnh nhađ ngoâi ba

gian Cùn nhađ chó xíy bùìng möîi möơt bao ximùng tröơn

vúâi vöi caât Víơy mađ khöng hiïíu sao, noâ víîn töìn taơi

ặúơc ăïịn bíy giúđ

Ngađy xûa, khi töi cođn lađ möơt cíơu beâ, nhûông ngađy

cuöịi nùm aâp Tïịt ríơm rõch lùưm, caê nhađ chuíín bõ laâ dong,

gaơo nïịp trûúâc ăoâ ăïịn míịy ngađy Röìi goâi baânh, luöơc

baânh, thûâc suöịt ăïm, chúđ ùn miïịng baânh chûng ăíìu

tiïn Giíy phuât íịy sûúâng lùưm Ngûúđi bíơn nhíịt nhađ vađo

dõp Tïịt lađ meơ töi Ngađy cuöịi nùm, chiïìu 29 Tïịt, meơ töi

thûúđng pha möơt thuđng nûúâc vöi, buöơc ngoơn chöíi rúm

goơn laơi, röìi baêo töi ra queât vađo göịc caâc cíy Töi ríịt ngaơc

nhiïn Meơ töi baêo: “Ăïí sùưm aâo múâi cho cíy cöịi Ngađy

Tïịt, mònh mùơc aâo múâi, thò cíy cöịi noâ cuông ặúơc mùơc aâo

múâi chûâ!” Thïị lađ töi ra vûúđn, loơ moơ queât nûúâc vöi lïn

tûđng göịc cíy Cíy bûúêi, cíy dûđa, cíy cau, cíy na, cíy

mñt Saâng möìng möơt, ăuâng lađ ngađy ăíìu nùm múâi,

nûúâc vöi ăaô khö, caê khu vûúđn nhađ töi saâng rûơc lïn,

tûng bûđng trong mađu trùưng ăöìng phuơc cuêa cíy cöịi

Bûôa cöî tín xuín, meơ töi cuông laơi xeê thûâc ùn ra, chia lađm

nhiïìu phíìn, phíìn nađo cuông coâ ăíìy ăuê caâc moân xöi,

cheđ, thõt, miïịn, dûa hađnh röìi baêo töi cho gađ, lúơn, choâ,

međo cuđng ùn Ngûúđi ùn moân gò thò nhûông con víơt nuöi

trong nhađ cuông ặúơc ùn nhûông thûâ íịy Meơ töi baêo:

“Mònh coâ Tïịt, chuâng noâ cuông phaêi coâ Tïịt chûâ!”

Möơt töịi, meơ töi baêo töi ra vûúđn haâi tríìu, nhúâ vùơn to

ngoơn ăeđn, ăïí cíy tríìu nhíơn ra chuê khöng phaêi lađ keê

tröơm Trûúâc khi haâi, phaêi noâi: “Trííu trííu tríìu tríìu

Mađy lađm chuâa tao Tao lađm chuâa mađy Tao khöng haâi

ngađy Thò tao haâi ăïm Tónh díơy cho tao haâi” Meơ töi

baêo, ngađy xûa meơ töi haâi tríìu ăïm, bađ töi cuông dùơn thïị,

khöng noâi nhû víơy, giađn tríìu seô luơi Töi chùỉng biïịt ăíịy

coâ phaêi lađ cíu ca dao khöng, hay chó lađ cíu veđ meơ töi

nghô ra ăïí daơy töi Khi bađ ngoaơi töi míịt, meơ töi xeâ chiïịc

khùn tang ra thađnh hađng trùm maênh nhoê: “Con haôy ra

ăeo tang cho nhûông cíy cöịi ăi, khöng cíy noâ heâo luơi

míịt Bađ míịt röìi, con thíịy cíy cöịi noâ coâ buöìn khöng?”

Thïị lađ töi laơi ra vûúđn, luơi cuơi ăeo tang cho tûđng cíy

tríìu, cíy cau, cíy na Trong con mùưt röi, cíy cöịi, tríu

bođ, gađ lúơn, choâ međo cuông coâ niïìm vui, nöîi buöìn nhû

nhûông con ngûúđi Tònh caêm íịy, töi tiïịp nhíơn ặúơc tûđmeơ Tiïịp nhíơn ríịt tûơ nhiïn vađ noâi ra trong nhûông bađiviïịt cuêa mònh cuông ríịt tûơ nhiïn Luâc íịy, töi hoađn toađnkhöng biïịt ăoâ lađ thuê phaâp nhín hoaâ úê trong nghïơthuíơt Meơ töi cuông khöng coâ yâ ắnh daơy töi lađm nghïơthuíơt Vò bađ chûa tûđng ặúơc cùưp saâch ăïịn lúâp ngađynađo Maôi ăïịn sau nađy töi múâi hiïíu meơ töi Ăoâ lađ khi caâcanh chõ töi coâ con Meơ töi dùơn: “Chuâng mađy phaêi daơycaâc con ýu thiïn nhiïn, ýu cíy cöịi vađ caâc con víơttrong nhađ Möơt ặâa treê beê ngoơn cíy non múâi tröìng, bùưnchïịt con chim ăang bay, hay phang gaôy chín con gađ,con choâ thò sau nađy lúân lïn chuâng seô lađm ăiïìu aâc ăöịivúâi con ngûúđi ”

Míịy chuơc nùm qua röìi, nhûông bađi hoơc ăíìu ăúđi íịycuêa meơ töi ăöịi vúâi töi ríịt thíịm thña Nùm nay meơ töi ăaôngoađi 80 tuöíi nhûng bađ cuơ víîn úê qú vúâi cíy cöịi, vûúđntûúơc, lúơn gađ, söịng bùìng tiïìn trúơ cíịp cuêa con caâi Caâccon ăïìu coâ nhađ cao cûêa röơng úê thađnh phöị caê nhûng meơtöi khöng ra úê phöị Bađ cuơ khöng chõu nöíi sûơ öìn ađo,phöìn taơp cuêa phöị phûúđng Cuơ baêo: “Tao sinh ra úê ăíy,söịng úê ăíy thò cuông chïịt úê ăíy thöi” Meơ töi khöng raphöị, mađ míịy anh em töi cuông khöng thïí vïì qú ặúơc,nïn bađ chõ gaâi töi phaêi truơ laơi úê qú ăïí chùm soâc böị meơgiađ Duđ bíơn bõu cöng viïơc ăïịn ăíu, thaâng nađo töi cuôngvïì qú Röìi Tïịt nađo cuông vïì Coâ líìn, chiïìu 29 Tïịt töi vïì,thíịy cíy cöịi trong khu vûúđn nhađ töi ăaô trùưng xoaâ möơtmađu ăöìng phuơc Tïịt nhû nùm nađo Töi ngaơc nhiïn quaâ,

vò nhađ töi khöng cođn treê con nûôa Caâc chaâu nöơi, ngoaơicuêa böị meơ töi cuông ăïìu ăi hoơc xa, röìi cuông theo nhau

ra thađnh phöị úê caê Meơ töi cûúđi: “Meơ queât höm qua ăíịy.Queât thïị cho caâi vûúđn noâ íịm Nhû caâc con víîn cođn beâ

tñ, víîn lùng xùng rñu rñt úê nhađ ”

Meơ nhađ thú Tríìn Ăùng Khoa AÊnh trong bađi: Dûúng Minh Long

Nhûông muđa xuín trûúâc, khi cođn úê giûôa möơt vuđng qúýn tônh, nùm nađo cuông víơy töi ăïìu dađnh möơt, hai ngađycuöịi nùm ăi ăíu ăoâ, khoêa vađo dođng thúđi gian böơn bïìcöng viïơc tòm vïì cho mònh möơt khoaêng lùơng ăïí nghenhûông kyê niïơm tûơ trong síu thùỉm tûđ miïìn kyâ ûâc cûơaquíơy thûâc díơy Töi lang thang ra bïịn söng ngùưm con ăođlùơng leô cùưm sađo ăúơi khaâch, ngùưm dođng söng ăaô ăi quamuđa mûa luô cuöìng nhiïơt nhûng cuông ăíìy xöịc nöíi nhûăúđi ngûúđi ăi qua tuöíi treê bíy giúđ xanh trong dođng nûúâc.Töi lang thang ra caânh ăöìng lađng ngùưm cíy ăa giađ trútroơi bïn cöìn hoang, ngađn ngađn laâ víîy gioâ vïì tím sûơ mađkhöng hïịt nöîi cö ăún Tûđ ngađy chuýín lïn thađnh phöị töikhöng cođn dađnh cho mònh ặúơc khoaêng lùơng möơng múăoâ nûôa Ăûúđng phöị khöng phaêi lađ con ặúđng lađng dađnhcho nhûông bûúâc chín phiïu laông Nhiïìu líìn ăi trongcöng viïn vađo ăïm mûa laơnh cuöịi nùm töi buöìn baô

mûa xuín

GIÛÔA LOĐNG THAĐNH PHÖỊ

HAƠ HUÝÌN

ngùưm nhûông göịc cíy xađ cûđ trùưng nhúơt ặâng nghiïng

bïn caâc löịi mođn ăen ngođm nghe lođng mònh íím ûúât vađ

nghe caê tiïịng thúê dađi cuêa kyê niïơm xûa Khöng cođn

caênh nuâi söng ăùơt bađy mím tiïơc thiïn nhiïn múđi khaâch

tao nhín ăïí reô löịi vađo miïìn kyâ ûâc töi chú vú, huơt híîng

giûôa nhõp ăiïơu gíịp gaâp , höín hïín cuêa phöị phûúđng

Möơt líìn ăi trong cöng viïn nhû thïị böîng nhiïn sau

lûng töi vang lïn tiïịng bûúâc chín lïơt sïơt, miïịt dađi

xuöịng mùơt ặúđng cuêa ăöi deâp lï chùưc goât ăaô quaâ mođn

Töi ngoaênh laơi Ăoâ lađ ngûúđi úê cuđng con heêm nhoê vúâi töi

- Möơt öng giaâo giađ vïì hûu coâ cuöơc söịng khöng líịy gò

lađm dû daê ÚÊ cuđng heêm, thónh thoêang gùơp nhau töi chó

chađo líịy lïơ, khöng mùơn mađ lùưm Töi nghe ngûúđi ta noâi

öng nađy khoâ tñnh, söịng kheâp mònh vađ cođn chi li tûđng

ăöìng dûa ăöìng muöịi Chúi ăađo tïịt nùm nađo öng cuông

choơn vađo thúđi ăiïím chúơ tađn ăïm giao thûđa khi ặúđng

phöị ăaô quaơnh queô boâng ngûúđi mua hoa vađ nhûông

ngûúđi baân hoa ăađo chó cođn caâch baân ăöí baân thaâo,baân reê

nhû cho khöng ăïí kõp vïì ăoân nùm múâi Sau nađy tòm

hiïíu kyô töi múâi vúô leô öng giaâo giađ ăi chúơ tađn ăïm ba

mûúi tïịt khöng phaêi nhùìm mua hoa reê nhû lúđi vo ve

theô thoơt cuêa míịy quyâ bađ röîi viïơc Tûúêng ăaô hoơc ngađn

cuöịn saâch, thû sún xuíịt löơ, sađnh soêi thûúêng hoa voơng

nguýơt töi víîn ngúô ngađng trûúâc löịi chúi hoa xuín cuêa

öng giaâo giađ Nhûông ngûúđi cöịt caâch thanh cao thò ýu

thñch hoa mai Loađi hoa bùng cú cöịt ngoơc tûơ nhiïn

hûúng, khinh giaâ laơnh duđ núê trïn sûúđn nuâi ăaâ, khöng

lođe loeơt sùưc mađu, khöng ganh ăua vúâi trùm loađi hoa

khaâc Hoa ăađo mang cöịt caâch giöịng hoa mai nhûng

cođn nöìng íịm hûúng võ qú nhađ Öng giaâo giađ chúi hoa

khöng hùỉn chó ýu cöịt caâch cuêa hoa mai hoa ăađo Ăïm

ba mûúi tïịt öng chíơm raôi, lùơng leô ăi suöịt daôy hađng hoa

Öng biïịt chñnh xaâc hoa nađo do ngûúđi buön tûđ núi khaâc

mang ăïịn , hoa nađo do ngûúđi tröìng tûơ chùơt mang baân

ăïí lo trang traêi ba ngađy tïịt Möîi nùm öng ăïìu búât möơt

söị tiïìn tûđ nhûông ăöìng lûúng hûu eo heơp dađnh cho

ngûúđi baân hoa coâ khuön mùơt ríìu rô nhíịt möơt sûơ bíịt

ngúđ thuâ võ Khöng lûúơn lúđ mùơc caê öng lùỉng lùơng ặa

tiïìn mua hoa vađo nhûông phuât giíy cuöịi cuđng cuêa

phiïn chúơ khi mađ ặúđng phöị ăaô quaơnh queô boâng

ngûúđi mua hoa Coâ ngûúđi baân hoa ngaơc nhiïn thíịy öng

ặa tiïìn nhiïìu hún giaâ ăođi baân búât laơi tiïìn cho öng

hoùơc biïịu thïm öng möơt ăöi cađnh öng ăïìu lùưc ăíìu caêm

ún

II

Cuđng trong con heêm nhoê mađ töi ăang úê coâ möơt nhađ

cho thú vađ mua baân saâch cuô: Nhađ saâch Cung Tríìn

Nhađ saâch cuô, caâi biïín hiïơu cuông cuô rñch Dođng chûô Nhađ

saâch Cung Tríìn ăùưp bùìng xi mùng nöíi trïn bûâc tûúđng

nham nhúê ăíìy nhûông vïịt sûât seơo theo mûa nùưng thúđi

gian Míịy anh baơn töi, nhûông nhađ vùn, nhađ thú úê tónh

leê giaêi nghôa chûô Cung Tríìn möîi ngûúđi möơt khaâc Anh

baơn nhađ thú thò baêo: Cung Tríìn coâ nghôa lađ cung ăađn

giûôa tríìn ai Anh baơn nhađ vùn thò vûđa ngaâp dađi vûđa

giaêi thñch: Cung Tríìn lađ caâch noâi laâi Cung Tríìn lađ Tríncuđng Tûâc lađ chín ăaô bûúâc ăïịn ặúđng cuđng nïn múâiphaêi lađm nghïì cho thú saâch cuô khöịn khoâ nađy Töi laơigiaêi nöm theo caâch cuêa töi Cung Tríìn nghôa lađ chínthađnh cuđng baơn ăoơc Búêi caâi dođng chûô nhađ saâch CungTríìn ăùưp bùìng xi mùng, ặúơc khaêm chi chñt nhûôngmaênh gûúng vúô íịy cûâ aâm aênh töi, baâm riïịt líịy töi ăivađo tíơn trong giíịc nguê Nhiïìu ăïm mûa nhoangnhoaâng síịm chúâp, töi thíịy dođng chûô khaêm bùìnggûúng vúô íịy bùưt saâng aânh saâng trúđi cûâ loeâ trùưng, aânhrûơc lïn trong ăïm töịi mõt muđng Öng chuê hiïơu saâchchùỉng phaêi chín cuđng múâi lađm nghïì cho thú saâch cuô.Ăíịy lađ con moơt saâch thíơt sûơ Nhûng khöng phaêi conmoơt ùn thuêng tûđng trang saâch quyâ Öng lađ con moơt ùnchûô, ngím thín xaâc mònh trong chûô nghôa Suöịt ngađy,töi thíịy trïn tay öng luâc nađo cuông coâ möơt cuöịn saâch gòăíịy Caâc chaâu oê trong con heêm nhoê chùỉng biïịt nghe aisui baêo goơi öng bùìng caâi tïn laơ: Vùn sô íín gia Höìi töimúâi chuýín tûđ qú lïn, nhûông ngûúđi hađng xoâm múâinoâi vúâi töi öng chuê nhađ saâch lađ möơt ngûúđi bñ íín, ñt chõugiao du vúâi laâng giïìng Khaâm phaâ ra, töi biïịt ngûúđi tamúâi chó nhíơn biïịt ặúơc phíìn nöíi cuêa möơt con ngûúđi.Caâi nghïì cho thú vađ coâ baân saâch cuô khöng phaêi lađnghïì chñnh cuêa öng Tuíìn nađo töi cuông thíịy ngûúđi bûutaâ ăïịn ặa cho öng giíịy múđi nhíơn tiïìn nhuíơn buât Khithò tûđ caâc baâo chñ, khi thò tûđ caâc nhađ xuíịt baên gûêi vïì.Chùỉng biïịt caâi nghïí cho thú saâch vađ viïịt vùn nghïìnađo cho baât cúm ăíìy hún nhûng nhiïìu nùm röìi töi thíịyöng víîn ngheđo rúât, xûúng vai víîn nhö lïn nhođn nhoơnsau lúâp aâo röơng thuđng thònh cuô kô "Öng íịy chùỉng

ngheđo nhû anh tûúêng ăíu Ríịt nhiïìu chaâu úê ăíy ặúơc

öng íịy cho tiïìn, cho tiïìn bùìng thú " Cho tiïìn bùìng

thú? Töi khöng hiïíu Chuâ em töi nguâc ngùưc cûúđi: "Lađ

thú ăùng baâo ăíịy Tïn cuêa öng nhûng ắa chó nhíơn tiïìn

nhuíơn buât laơi lađ cuêa caâc em nhađ ngheđo" Khi lín la lađm

quen ặúơc vúâi öng töi múâi vúô nheô ra caâi sûơ cho thú cuêa

öng Thò ra öng giuâp caâc em bùìng nhûông bađi thú viïịt

cho thiïịu nhi ăùng trïn baâo Thiïịu niïn Tiïìn phong,

baâo Nhi Ăöìng, baâo Khùn quađng ăoê, Mûơc tñm Nhiïìu

em nhíơn ặúơc baâo biïịu vađ tiïìn nhuíơn buât tûđ Hađ Nöơi

gûêi vïì cûâ tûúêng nhíơn ặúơc moân quađ cuêa öng giađ Noel

trong ăïm Thiïn chuâa giaâng sinh

III

Töi ặúơc nghe ríịt nhiïìu cíu chuýơn vïì öng chuê

tõch thađnh phöị T H Möơt líìn, vađo dõp hoa ăađo núê töi

ặúơc múđi dûơ möơt ăïm giao lûu thú cuêa caâc cuơ cao tuöíi

trong Cíu laơc böơ Hađm Röìng Ăíy lađ möơt Cíu laơc böơ coâ

uy tñn nhíịt úê tónh Thanh Hoaâ Khöng phaêi vò nhûông

höơi viïn toađn lađ nhûông caân böơ trung cao cíịp ăaô nghó

hûu mađ cođn vïì nhûông yâ kiïịn ăoâng goâp cho Quöịc thaâi

dín an Tûđ nhûông kinh nghiïơm öng nùm thaâng thùng

tríìm, cuöìn cuöơn baôo taâp chñnh trõ Caâc cuơ baêo: "Thùìng

íịy ặúơc ăíịy Noâ biïịt ăaânh thûâc thađnh phöị nađy thûâc

díơy " Röìi caâc cuơ luíơn vïì tûđng viïơc bùưt caê thađnh phöị

nađy thûâc díơy cuêa öng Chuê tõch Nađo lađ viïơc öng duông

caêm doơn saơch míịy ngađn kiöịt, lïìu tranh quaân laâ, líịn

chiïịm vóa heđ Nađo lađ nhûông baôi raâc víîn ngûơ trõ líu nay

úê khùưp phöị phûúđng böîng biïịn díìn thađnh nhûông böìn

hoa, nhûông cöng viïn cíy xanh goơi tiïịng chim vïì

Nhiïìu cöng trònh múâi mang daâng díịp löịi kiïịn truâc

hiïơn ăaơi ăua nhau xuíịt hiïơn, sûđng sûông nghiïng boâng

xuöịng maâi phöị cuô thíịp leđ teđ, mï mïơt nguê thiïịp suöịt

möơt thúđi Thađnh phöị ăaô thûâc díơy chûa sau nhûôngpheâp mađu múê toang nhûông tû duy trò trïơ tûđ thúđi baocíịp cođn ăíu ăoâ sau lúâp aâo choađng ăen? Tûúêng ăïmgiao lûu thú dòu töi vađo vúâi trùng mú rûúơu míơt chùỉngngúđ chñnh töi cuông ặúơc ăaânh thûâc ăïí nghe tiïịng thúêcuêa phöị phûúđng Suöịt möơt thúđi gian dađi töi lùơng leôlùưng nghe sûơ thûâc díơy cuêa thađnh phöị Lađm sao ăïí cöngdín thađnh phöị phaêi lađ cöng dín thín thiïơn, lađm sao ăïíthađnh phöị trúê thađnh maâi nhađ chung cuêa tíịt caê moơingûúđi Cíu hoêi lúân cuông lađ muơc tiïu cuêa öng Chuê tõchăang theo ăuöíi voơng lïn nhûông tiïịng lođng khaât khaocíơp bïịn thiïơn khiïịn bao ngûúđi phaêi suy ngíîm

IV

Tûđ ngađy chuýín lïn thađnh phöị töi khöng ặúơc langthang giûôa lođng thiïn nhiïn röơng múê ăïí reô vađo miïìnkyâ ûâc nhûng töi laơi ặúơc thang lang trong ngoâc ngaâchnhûông söị phíơn con ngûúđi Töi laơi tòm ặúơc cho mònhnhûông khoaêng lùơng múâi, nhûông khoaêng lùơng xanhthùưm tònh nhín gian giûôa caâi öìn aê, ăua chen cuêa phöịphûúđng Thaâng giïng, nađng tiïn muđa xuín ăang ríymûa böơt lađm chung chiïng caê ăíịt trúđi Nhûông haơt mûabuơi li ti dõu dađng sađ xuöịng tûđng caânh hoa ngoơn coê,tûđng chöìi non löơc biïịc, tûđng cađnh cíy khùỉng khiu truơilaâ nhû nhûông gioơt sûôa, nhû nhûông lúđi ru, dõu xoa sûơkhùưc nghiïơt cuêa muđa ăöng giaâ laơnh, dõu xoa nhûôngbuöìn vui maôi hiïơn hûôu trong kiïịp phíơn con ngûúđi Mûa xuín, mûa xuín dõu ïm giûôa lođng thađnh phöị.Khöng hiïíu sao khi nghô ăïịn hònh aênh öng giaâo giađchúi hoa ăađo ngađy tïịt, ngûúđi cho thú vađ mua baân saâchcuô, öng Chuê tõch thađnh phöị töi laơi cûâ nghô túâi nhûônghaơt mûa ngađo ngoơt cuêa muđa xuín

Xuín 2009

Cíìu Hađm Röìng

Anh Lûúng úê phöị Lûúng Nhûô Hađi ăang viïịt cíu ăöịi Tïịt

Thađnh phöị Höì Chñ Minh nhûông ngađy giaâp Tïịt khöng khñ ăoân xuín nhû bûđng saâng hún lïn búêi

nhûông khu phöị baân chûô Haân cuêa bađ con ngûúđi Hoa úê vuđng Chúơ Lúân Cuông nhû moơi nùm,nhûông ngađy nađy, möơt söị ngûúđi Hoa coâ tađi thû phaâp úê caâc phöị nhû Haêi Thûúơng Laôn Öng,Nguýîn Traôi, Lûúng Nhûô Hađi (Quíơn 5) laơi bađy bađn, xïịp giíịy, ăùơt buât nghiïn ăïí chuíín bõ cho möơtmuđa chúi chûô múâi Khaâc vúâi löịi chúi chûô Haân truýìn thöịng cuêa ngûúđi miïìn Bùưc thûúđng viïịt bùìngmûơc Tađu ăen trïn nïìn giíịy höìng ăiïìu ăún hoùơc giíịy doâ, cođn ngûúđi Hoa viïịt bùìng mûơc kim nhuô trïnnïìn giíịy hoa ăoê coâ tíím hûúng thúm Theo phong tuơc ăoân nùm múâi cuêa ngûúđi Hoa, caâc nhađ thû phaâpnöíi tiïịng úê ăíy nhû Lím Ăaơi Thuíơn, Trûúng Kiïịn Quöịc, Kim Hy, Lím Maôn Thanh thûúđng viïịtnhûông chûô, cíu ăöịi mang hađm yâ chuâc phuâc, cíìu tađi, lađm ùn may mùưn nhû phuâc, löơc, tađi, danh hoùơc

“khai trûúng höìng phaât” (khai trûúng phaât tađi lúân), “nguô phuâc lím mön” (nùm ăiïìu phuâc ăïịn nhađ) baân cho khaâch moơi núi ăem vïì treo trong nhađ ăïí cíìu chuâc cho möơt nùm múâi töịt lađnh, lađm ùn tíịn túâi

CHÚƠ CHÛ Ô NGAĐY TÏỊT

Nhûông bûâc thû phaâp trïn ban thúđ ăoân

Tïịt cuêa möơt gia ằnh úê Chúơ Lúân

Öng James Winton (du khaâch Myô) xem

nhađ thû phaâp Kim Hy nhaê tûđng neât chûô

Nhađ thû phaâp Trûúng Kiïịn Quöịc, ngûúđi coâ thím niïn gíìn 50 nùm trong nghïì khoe cíy

Möơt goâc chúơ chûô ngûúđi Hoa

úê Quíơn 5, Tp Höì Chñ Minh

TROƠNG CHÑNH - THANH HOĐA

Vađo nhûông nùm 1960, 1970,

úê Phuâ Quöịc (Quöịc Oai, Hađ

Nöơi), nhùìm dõp Trung thu

vađ Tïịt Nguýn ăaân ngûúđi ta bađy

baân caâc ăöì chúi cùưt daân giíịy tinh

xaêo Ăùơc biïơt lađ caâc con giöịng dûúâi

daâng veê caâc nhín víơt lõch sûê, cao

chûđng 20 phín, gùưn vađo chiïịc cíìn

tre dađi chûđng 40cm, tay coâ khúâp

cíìm binh khñ nöịi vúâi chiïịc cíìn tre

bùìng möơt súơi díy chó coâ daân möơt laâ

cúđ nguô sùưc Khi gioâ thöíi, laâ cúđ rung

rinh, nhûông con giöịng giíơt giíơt ăöi

tay muâa binh khñ Luâc ăoâ khöng hïì

coâ ăöì chúi ăiïơn, thïị lađ möơt saâng

taơo Khi treê con choơn con giöịng,

ngûúđi ta coâ thïí ăoaân tñnh caâch cuêa

chuâng Ăûâa ûa nghiïm nghõ,

thûúơng voô, thò choơn Quan Cöng

giaâp xanh, mùơt ăoê, ríu dađi Ăûâa

böơc trûơc, noâng nííy thò choơn

Trûúng Phi giaâp ăen, mùơt ăen, ríu

xöìm Ăûâa hiïìn lađnh thò choơn Triïơu

Vín, hoùơc Ăûúđng Tùng bíơn cađ sa

ăöơi muô thíịt Phíơt Giaâ cuêa möîi con

giöịng khoaêng 1960-1970 tûđ 2-5 xu

So vúâi nghïì hađng maô hiïơn nay, thò

nhûông con giöịng ăoâ lađ nhûông taâc

phíím Bíy giúđ cuông ñt ngûúđi nhúâ

rùìng Phuâ Quöịc tûđng coâ möơt nghïì

thuê cöng ăùơc sùưc Vuđng Thûúđng

Tñn, Phuâ Xuýn laơi coâ nghïì nùơn

con tođ he Nghïì nađy khöng chó

nhín dõp tïịt xuín thu, mađ rong

ruöíi quanh nùm qua caâc chúơ phiïn

úê lađng vađ ặúđng phöị Hađ Nöơi Chúơphiïn xûa, ñt thò thaâng hoơp ăöi líìn,nhiïìu thò tuíìn möơt líìn, taơi möơt baôiăíịt tröịng khoaêng giûôa nhiïìu lađng,sao cho dín lađng nađo cuông chó phaêi

ăi böơ khoaêng nùm bííy cíy lađ vûđa

Göìng gaânh thuâng muêng thoâc gaơo,töm caâ, gađ võt, rau coê ra chúơ buönbaân, song phíìn nhiïìu laơi lađ traoăöíi, chûâ ñt mua bùìng tiïìn Ríịtnhiïìu víơt saên lađm bùìng tay nhû röíraâ, vaêi diïìm bíu khöí röơng chókhoaêng 35 - 40 phín Thúđi bao cíịp,

ra chúơ nhû víơy ăïìu bõ coi lađ buönlíơu, nïn ăöi khi bõ thûúng nghiïơpdeơp chaơy nhû võt, vađ cuông chaơynhû võt vûât caê thuâng muêng khimaây bay Myô ăïịn Ngûúđi ta noâirùìng kinh tïị thõ trûúđng coâ míìmmöịng ngay tûđ thúđi bao cíịp chñnhlađ nhûông phiïn chúơ nađy Meơt tođ helađ moân hađng cuêa treê con Phíìnnhiïìu ặúơc nùơn ríịt vuơng bùìng böơtsùưn nhuöơm phíím Ngûúđi ta lađmkhuön tre vuöng nhû bao diïm röìinùơn lïn ăoâ nhûông con gađ, võt, vađhoaâ laâ Treê khöng míịy khi ra chúơ,mađ bađ meơ mua quađ mang vïì Chúichaân coâ thïí ùn Boêng ngö cuôngvíơy, nhuöơm phíím tröng sùơc súônhû tođ he Ăùơc biïơt lađ coâ öng lađm tođ

he bùìng caâch thöíi möơt loaơi böơt keơodeêo coâ míìu ăoê níu, gùưn vađo con

giöịng thûúđng lađ coâ hònh gađ võt möơtchiïịc dùm keđn laâ, baơn coâ thïí thöíikïu te te, cheân thò ríịt ngoơt Ngûúđinùơn tođ he coâ ăùỉng cíịp khöngnhiïìu Öng vï chuât böơt gùưn vađo caâique nùơn thín trûúâc röìi ăöi chín, ăihađi, aâo giaâp ăuđi, giaâp buơng Khuönmùơt, vï trođn ăöi con mùưt tñ xñu röìiăñnh vađo, duđng dao göî nhíịn khoeâmöi khoeâ muôi Ăöi tay nùơn sau,ăeo giaâp tay, cíìm binh khñ, lûngcùưm vađi laâ cúđ lïơnh Nïịu coâ toâc thòduđng mííu lûúơc bñ nhíịn thađnh nïịptrïn ăíìu Möîi con giöịng nhû víơychó nhoê bùìng ngoân tay uât Giaâ baânphuơ thuöơc vađo ăöơ tinh xaêo, cađngnhoê ăöi khi cađng ăùưt tiïìn Thûúđnglađ möơt böơ Lûu, Quan, Trûúng,hoùơc thíìy trođ Ăûúđng Tùng, ThaơchSanh, Lyâ Thöng, cöng chuâa Xemnùơn tođ he giöịng nhû xem biïíu diïînnghïơ thuíơt víơy

Ngûúđi xûa tuy ngheđo, nhûnglaơi ùn nhiïìu caâi Tïịt ím lõch Tïịtmuđng ba thaâng ba, ùn baânh tröibaânh chay, kiïng lûêa tûúêng nhúầng Giúâi Tûê Thöi vò sô khñ mađ coôngmeơ chïịt chaây trong rûđng Tïịt Ăoanngoơ, muđng nùm thaâng nùm, ùnrûúơu nïịp, hoa quaê tííy khûê síu boơ.Rùìm thaâng baêy, Tïịt Vu Lan xaâ töơivong nhín, cuâng chaâo cho moơi cöhöìn lang thang trïn caơn vađ dûúâinûúâc Rùìm thaâng taâm, lađ tïịt Trung

TIÏỊN SYÔ GIÍỊY

VAĐ CON TOĐ HE

PHAN CÍÍM THÛÚƠNG

Öng Tiïịn syô coâ cúđ biïín, cín ăai, loơng Öng nađy nhùưc nhúê treê con hoơc

hađnh cíín thíơn, cöị gùưng thađnh ngûúđi coâ hoơc thûâc coâ bùìng cíịp vađ ặúơc lađm

quan giuâp vua trõ nûúâc Vađ nïịu hoơc döịt mađ víîn coâ bùìng cíịp vađ ặúơc lađm

quan thò chñnh lađ tuöìng “Tiïịn syô giíịy” ăoâ thöi

thu, úê Viïơt Nam dađnh riïng cho treê

con Luâc nađy hoa quaê nhiïìu, baânh

nûúâng baânh deêo tûúơng trûng cho

mùơt trúđi vađ mùơt trùng, khi chuâng ta

quay quanh ta vađ ta quay quanh

chuâng Muđng chñn thaâng chñn, Tïịt

truđng dûúng röìi kïịt thuâc úê Tïịt

Nguýn ăaân sang nùm múâi Ngûúđi

thúđi cöí phíìn ăöng lađm nöng

nghiïơp, ñt ra khoêi lađng qú cuêa

mònh Thúơ thuê cöng vađ ngûúđi buön

baân coâ thïí ăi xa, ríịt xa Ùn tïịt

xong, sau thaâng giïng, hoơ khúêi

hađnh, sau vađi thaâng dađi rong ruöíi,

hoơ trúê vïì nhađ, súâm lađ rùìm thaâng

baêy, muöơn lađ rùìm thaâng taâm,

muöơn nhíịt lađ tïịt Truđng dûúng Hoơ

phaêi cho khaâch böơ hađnh, vađ cuông lađ

thúđi gian tu nghiïơp úê nhađ chuíín bõ

hađng hoơ cho nùm sau.Nïịu muđng

chñn thaâng chñn, ai khöng vïì ặúơc,

thò lïn ăađi Voơng hûúng, möơt kiïịn

truâc thûúđng coâ úê ngoaơi vi ăö thõ

cho khaâch lúô ặúđng lïn ăoâ uöịng

rûúơu vađ ngoâng vïì qú hûúng Vađ

víîn cođn haơn choât lađ Tïịt Nguýn

ăaân ăïí ăoađn tuơ ăaơi gia ằnh

Ăöi vúơ chöìng treê vúâi ặâa con lađ

tiïíu gia ằnh, ặúơc löìng trong ăaơi

gia ằnh lađ öng bađ, cuơ kyơ, cö dò, chuâ

baâc taơo ra möơt quan hïơ dođng töơc

lúân Caâi nađy ýn öín thò ăíịt nûúâc

ýn öín Sûơ suy ăöìi tûđ bïn trong

hay tûđ bïn ngoađi ăïìu coâ nguy cú

lađm hoêng caê hai Trong böịn giai

tíìng Syô - Nöng – Cöng – Thûúng,coâ thïí choơn möơt Trong böịn nghïìnöng-canh-tiïìu-ngû-muơc laơi coâ thïílađm caê Tûơ ređn luýơn lïî nghôa, tađinùng thò cíìm kyđ thi hoơa Tíịt caê caâcmoân ăöì chúi xûa ăïìu nhùìm muơcăñch hûúâng nhín vađ hûúâng nghiïơpnađy, tûâc sao cho treê hiïíu biïịt conngûúđi tûơ nhiïn, sau ăoâ hiïíu biïịtthín phíơn xaô höơi cuêa mònh Tiïịn syôgiíịy lađ möơt ăöì chúi nhû víơy

Sau Tïịt Vu Lan, ngûúđi ta bùưttay vađo lađm ăöì chúi hađng maô choTrung thu ÚÊ Thanh Hoaâ, BùưcNinh, Hađ Tíy, Haêi Dûúng khöngăíu khöng coâ thúơ gioêi ÚÊ Hađ Nöơi,thò tíơp trung úê phöị Hađng Maô

Nhûông ăíìu sû tûê giíịy thò trungtím laơi úê phöị Ngoô Huýơn Ăeđnöng sao thò líịy hònh muô thíịt Phíơt,thùưp nïịn saâng vađ quay khi ăííy

Ăeđn keâo quín tûơ quay nhúđ ăöịi lûuhúi noâng Ăeđn con caâ, ăùơc biïơt lađcon Thiïìm thûđ mònh caâ ăíìu sû tûê,hoùơc röìng Ăûúng nhiïn lađ coâ caềng Tiïịn syô coâ cúđ biïín, cín ăai,loơng Öng nađy nhùưc nhúê treê conhoơc hađnh cíín thíơn, cöị gùưng thađnhngûúđi coâ hoơc thûâc coâ bùìng cíịp vađặúơc lađm quan giuâp vua trõ nûúâc

Vađ nïịu hoơc döịt mađ víîn coâ bùìngcíịp vađ ặúơc lađm quan thò chñnh lađtuöìng “Tiïịn syô giíịy” ăoâ thöi

Trong thúđi chiïịn tranh ăöì höơp vađkim loaơi coâ nhiïìu Nhûông bađ ăöìng

naât ăi thu mua, röìi baân cho nhûôngngûúđi lađm ăöì chúi Nhûông con thoêcoâ baânh xe, khi keâo chaơy thò ăöìngthúđi goô vađo caâi tröịng bum bum.Nhûông con bûúâm khi keâo thò víîycaânh 9 giúđ töịi rùìm Trung thu noơ,khi ăöì chúi nhûơa ăaô trađn ngíơp, coầng laôo baân hađng víîn cođn nguýnmöơt xe ba gaâc ăöì chúi sùưt tíy, beđnkhoâc hu hu Möơt bađ cuơ thíịythûúng, beđn mua möơt con bûúâm,röìi an uêi: “Ăïí sang nùm baân víơy”.Öng traê lúđi “Sang nùm thò gó hïịt,baân cho khó ađ” Nhûông ăöì chúi cöítruýìn cûâ chïịt díìn chïịt mođn, chócođn laơi khoa hađng maô cho caâc vuơthúđ cuâng nhûng chïị taâc vuơng vïìlùưm Thay thïị vađo ăoâ lađ caâc ăöì chúitín thúđi: mùơt laơ nhûơa, suâng nhûơa,tíìu bay, xe tùng ăiïìu khiïín bùìngăiïơn tûê Trñ tûúêng tûúơng phongphuâ cuông ăi theo cuđng thúđi vúâiöng Tiïịn syô giíịy ngađy xûa Vò tíịtcaê ngûúđi ta duđng kñnh viïîn voơngnhòn gíìn mùơt trùng, röìi leo lïn ăoâcùưm cúđ, chõ Hùìng cuông búât ăi ăöiphíìn thú möơng, teâ ra cuông chó lađquaê cíìu löín nhöín, chùỉng coâ sûơsöịng Nhúâ ngađy nađo chúi chöìng nuơchöìng hoa vađ ăaânh chuýìn, ăïínhííy cao maôi, tung cao maôi túâi trúđixanh vađ chúơt nhúâ cíu thú kyđ dõ cuêaTuâ Xûúng:

“Nùm chíu cuông möơt öng mađ Kïí ra thò laơi möîi nhađ möơt öng”.

VÙN NHÊN VAÂ AÃ ÀAÂO

Nhûäng àïm haát, àaâo nûúng hiïån ra nhû tûâ trong möång: Mùåt troân thu nguyïåt Mùæt sùæc dao cau Vaâo - duyïn khuï caác Ra - veã höìng lêu Lúâi êëy gêëm - Miïång êëy thïu - Taâi löîi laåc chùèng thua naâng Ban - Taå Dõu nhû mai - Trong nhû tuyïët - neát phong lûu chi keám baån Vên - Kiïìu Vaâ nhû vêîn coân àêy, möëi duyïn giûäa vùn nhên vaâ aã àaâo, möëi quan hïå quan troång nhêët cuãa löëi thûúãng thûác

ca truâ Búãi quaá trònh tham gia sinh hoaåt ca truâ laâ quaá trònh vùn nhên saáng taåo, thûúãng thûác, thïí nghiïåm caác taác phêím cuãa

mònh.

Tranh: Buâi Xuên Phaái

Vùn nhín, trñ thûâc xûa luön

gùưn boâ vúâi caâc sinh hoaơt

lađng xaô, trong ăoâ coâ viïơc

soaơn thaêo caâc thû tõch ăïí phuơc vuơ

sinh hoaơt tön giaâo, tñn ngûúông cuêa

cöơng ăöìng Nhûông thû tõch íịy ăaô

coâ möơt ăúđi söịng riïng trong dođng

chaêy cuêa vùn hoâa Viïơt, trúê thađnh

thöng ăiïơp trao chuýín tûđ thïị hïơ

nađy sang thïị hïơ khaâc mang tím

höìn vađ cùn cûúâc Viïơt Nam

500 nùm vïì trûúâc, taơi ằnh lađng

Ăöng Ngaơc, Tûđ Liïm (Hađ Nöơi) ăaô

diïîn ra lïî höơi ăíìu xuín cíìu phuâc

trong khöng khñ ăaơi lïî trang

nghiïm, hađo huđng Möơt vùn nhín

hay chûô trong lađng lađ Lï Ăûâc Mao

(1462- 1529) thay mùơt 8 giaâp viïịt 9

bađi thú ăïí caâc giaâp ăoơc vađ khen

thûúêng cho caâc cö ăađo Ăoâ lađ bađi

Ăaơi nghô baât giaâp thûúêng ăađo giaêi

vùn soaơn trûúâc nùm 1505, tûâc lađ

khoaêng cuöịi thïị kyê XV ăíìu thïị kyê

XVI Ăíy chñnh lađ tû liïơu súâm nhíịt

mang hai chûô “ca truđ” Ăíy cuông

lađ bađi thú cöí nhíịt hiïơn biïịt coâ hai

chûô ‘ca truđ’ líìn ăíìu tiïn coâ mùơt

trong vùn hoơc viïịt, lađ tû liïơu súâm

nhíịt ăïí khùỉng ắnh ca truđ ăaô coâ

mùơt trong vùn hoâa Viïơt Nam tûđ thïị

kyê XV

Traêi qua nhiïìu thïị kyê, tuơc haât

thúđ thíìn úê ằnh Ăöng Ngaơc víîn

ặúơc duy trò vađ taơo thïm nhiïìu

ýịu töị vùn hoâa ăùơc sùưc, trong ăoâ coâ

lïơ thûúêng ăađo thõ ýịn trúê thađnh

möơt neât ăeơp vïì sûơ trín troơng cuêa

cöơng ăöìng ăöịi vúâi nghïơ thuíơt vađ

nghïơ syô Ngađy höơi lađng, caâc aê ăađo

ặâng trûúâc ăiïơn thúđ, tay cíìm laâ

phaâch haât caâc bađi haât thúđ nhû Theât

nhaơc, Bùưc phaên, Haât Giai, Ăöơc

phuâ Giaâo phûúđng nhíịt ắnh seô

hoêi cho bùìng ặúơc tïn huyâ cuêa caâc

võ thađnh hoađng ăïí khi haât ăïịn

nhûông chûô íịy thò traânh ăi Caâc cö

ăíìu haât ăïịn nhûông cíu coâ chûô íịy

thò haât thíơt nhoê, vađ haât chïơch ăi

Nïịu cö ăíìu khöng nhúâ, cûâ thïị haâtthùỉng khöng kiïng thò ngûúđi cíìmchíìu seô goô liïn höìi vađo tang tröịngvađ cho ngûđng cuöơc haât Khi íịyquaên giaâp cuêa giaâo phûúđng phaêiăïịn noâi khoâ vúâi caâc cuơ trong lađngăïí xin cho lađm lïî taơ vúâi thaânh vađxin caâc cuơ chiïịu cöị cho Khi íịy,ngûúđi ăađo nûúng seô biïơn cúi tríìu,ăïịn trûúâc ăiïơn lađm lïî taơ löîi vúâiThaânh vađ caâc quan viïn

Ngûúđi ặúơc lađng tñn nhiïơmcíìm chíìu phaêi lađ ngûúđi am hiïíu vïìvùn chûúng vađ ím luíơt Thûúêngcöng minh lađng múâi phuơc, vò nïịuthûúêng “röơng” thò lađng töịn tiïìn,thûúêng “heơp” thò ăađo nûúng chï lađ

ky bo, khöng biïịt nghe haât ngheăađn Coâ khi ngûúđi cíìm chíìu mađkhöng biïịt thûúêng thûâc, gùơp cöăađo ăanh ăaâ haât möơt cíu khiïịnngûúđi cíìm chíìu phaêi xíịu höí boê roichíìu mađ vïì Lađng töi nùm xûa ăaôxaêy ra chuýơn íịy, khiïịn cho cö ăađo

giïîu rùìng: “Nađo nhûông öng ngheđ

öng cöịng úê ăíu/ Ăïí cho öng laôo moâm ngöìi cíu con traơch vađng”.

Öng laôo moâm íịy ăaô phaêi boê cuöơc.

Vò thïị dín gian víîn baêo: “úê ăúđi coâ böịn thûâ ngu/ Lađm mai, Laônh núơ, Gaâc cu, Cíìm chíìu”.

Ngađy xûa, coâ cö ăađo hoơNguýîn ăaô coâ cöng giuâp tiïìn cuêaăïí chađng thû sinh ngheđo Vuô KhímLín ăöî Tiïịn sô Vuô Khím Lín, qú

xaô Ngoơc Lùơc, huýơn Tûâ Kyđ (HaêiDûúng) lađ möơt anh hoơc trođ ngheđothöng minh chùm chó, vò dò gheêăöơc aâc hađ hiïịp nïn phaêi boê nhađlang thang xin ùn ăöơ nhíơt Khi ăïịnlađng Dõch Voơng (Tûđ Liïm) xin ùn úêtrûúđng öng Hûúng cöịng thò ặúơcthûúng vađ chu cíịp cho ùn hoơc.Trong khoaêng hai nùm viïơc hoơc ăaôngađy cađng tiïịn túâi, trong trûúđngkhöng cođn ai lađ ăöịi thuê nûôa Muđa xuín nùm íịy, lađng DõchVoơng vađo ăaâm rûúâc thíìn Míịyngûúđi baơn hoơc ruê öng ăi xem höơi.Trai gaâi caê lađng ăïìu ùn mùơc ăeơp,chen chuâc nhau xem haât Riïngöng thò mùơc aâo böng cuô bíín, dûơacöơt leân xem nhû chó súơ ngûúđi khaâcthíịy mònh Giaâo phûúđng ăïịn haâtcoâ möơt cö ăađo haât tuöíi chûđng mûúđibaêy, mûúđi taâm nhan sùưc xinh ăeơp,ăoan trang; möîi líìn nađng cíịt tiïịnghaât thò tiïìn vađ luơa thûúêng cho nađngneâm ăíìy xuöịng maênh chiïịu hoanađng ngöìi haât Luâc cö ăang muâa,aânh ăuöịc lúân ngoađi sín chiïịu quagoâc ằnh, khiïịn cö nhòn thíịy öng,chùm chuâ möơt höìi líu, bíìn thíìnnhû ăaânh míịt möơt víơt gò, khöngsao haât ặúơc nûôa Ngûúđi lađngăang xem cho lađ cö bõ truâng phongăöơt ngöơt, ai níịy ăïìu khöng vui.Ngûúđi cíìm chíìu phaêi xin dûđngăïm haât Vuô Khím Lín cuông theomoơi ngûúđi ra vïì Höm sau vađo luâcxïị trûa, thíịy coâ ngûúđi con gaâi ăïịn

Tranh: Phaơm Cöng Thađnh

thùỉng chöî öng, an uêi vađ tùơng öng

10 quan tiïìn cuđng caâc thûâ ăöì ùn

mùơc, röìi trín troơng tûđ biïơt Tûđ ăoâ,

cûâ dùm ba thaâng möơt líìn cö laơi ăïịn

chöî öng úê, may vaâ, níịu nûúâng cho

öng Luâc múâi gùơp cö gaâi, öng ríịt

xuâc ăöơng vađ kñnh troơng cö Líu

ngađy thađnh quen, biïịt cö gaâi ýu

mònh, öng böîng dûng naêy sinh

lođng tađ vaơy, leên túâi chöî cö gaâi xin

nguê cuđng Cö gaâi nghiïm khùưc cûơ

tuýơt Öng líịy lađm höí theơn xin löîi

nađng, vađ tûđ ăoâ cađng thïm niïìm

kñnh ýu, trín troơng

Hai nùm sau, gùơp kyđ thõ Höơi,

öng sûêa soaơn vïì qú ăïí ăùng kyâ

thi theo höơ tõch úê qú nhađ Cö gaâi

ăïịn tiïîn, ặa tùơng ríịt híơu Luâc sùưp

chia tay, öng cíìm tay cö gaâi xin

ặúơc biïịt qú quaân, hoơ tïn ăïí sau

nađy biïịt chöịn tòm nhau Cö gaâi

khöng cho öng biïịt gò vïì thín thïị,

gia caênh Muđa thu, öng vïì thi úê

huýơn úê phuê ăïìu ăöî ăíìu Thi

Hûúng, thi tónh cuông nhíịt Cha

öng bađn chuýơn hön nhín, ắnh

hoêi con nhađ thïị gia cho öng Öng

cöị chöịi tûđ vađ thađnh thûơc kïí laơi

chuýơn riïng, xin ặúơc líịy ngûúđi

con gaâi íịy Cha öng nöíi giíơn quýịt

khöng cho líịy cö ăađo kia vađ mùưng

öng ríịt nhiïìu Öng buöơc phaêi nghe

lúđi cha daơy

Kyđ thi Höơi nùm sau, cö gaâi ăem

lïî tùơng ríịt híơu vađ túâi ăúơi Vuô Khím

Lín úê chöî troơ taơi kinh ăö Lín

ngûúơng ngíơp, khöng biïịt noâi gò

Cö gaâi noâi vúâi Lín: “Thiïịp biïịt caê

röìi, chùỉng cíìn chađng noâi Tiïìn

trònh cuêa chađng cođn xa muön dùơm,thiïịp heđn haơ khöng xûâng híìu haơkhùn lûúơc cho chađng Ăoâ lađ söịphíơn cuêa thiïịp” Tûđ ăoâ öng khönggùơp laơi cö ăađo treê ăoâ nûôa VuôKhím Lín ăöî Tiïịn sô khoa thi nùmBaêo Thaâi thûâ 8 (1727)

Sau öng thi ăöî, vađo lađm viïơctrong viïơn Hađn lím, ăi sûâ phûúngBùưc, lađm quan trong kinh ngoađitríịn traêi hún mûúđi míịy nùm Öngcođn ặúơc triïìu ằnh cûê ăi deơp giùơcgiaô Deơp xong giùơc, öng ặúơcphong lađ Quíơn cöng, lađm viïơc úêNgûơ sûê ăađi, röìi thùng Tïí tûúâng, veêvang hiïín haâch khöng ai bùìng

Möîi khi kïí chuýơn ăaô qua, öng laơithan thúê buöìn ríìu tûơ traâch mònh

Öng ăaô sai ngûúđi ăi tòm chöî úê cuêa

cö gaâi nhûng víîn khöng tòm ặúơc

Trong möơt tiïơc haât úê nhađ ngûúđibaơn ăöìng liïu hoơ Ăùơng, thíịy coângûúđi con gaâi ăang gieo phaâchgiûôa chiïịu hoa tröng giöịng vúâingûúđi con gaâi ngađy xûa Hoêi ra thòăuâng lađ nađng Díîu cho phong tríìndíìu daôi mađ neât kiïu sa ăùìm thùưmcuđng tiïịng phaâch tuýơt kyô víîn cođnnhû xûa Öng hoêi thùm vïì nhûôngngađy thaâng ăaô qua cuêa cö, thò biïịtmûúđi nùm trûúâc cö líịy möơt viïnquan voô úê tríịn Thaâi Nguýn Khivoô quan nađy chïịt, hai ngûúđi chûacoâ con caâi gò, nađng khöng biïịt ăiăíu, chó cođn möơt ñt tû trang, múâilíìn vïì qú cuô Gùơp ặâa em chùỉng

ra gò, phaâ taân saơch cú nghiïơp, cöăađnh dùưt meơ giađ lûu laơc trongthađnh Trađng An, dûơa vađo caâc nhađquýìn thïị, ăađn haât qua ngađy kiïịmmiïịng ùn Nghe cíu chuýơn cuêanađng, öng khöng sao neân nöíi xoâtthûúng, beđn ăoân caê hai meơ connađng vïì möơt núi úê riïng, chu cíịpăíìy ăuê Hún möơt nùm sau, meơ cömíịt Öng lo chön cíịt chu ăaâo

Tang ma cho meơ xong, cö gaâi laơi tûđbiïơt ra ăi, coâ leô laơi díịn thín vađochöịn ca trûúđng ăíìy bíịt trùưc Önggiûô laơi khöng ặúơc, híơu tùơng cö ríịtnhiïìu tiïìn baơc, cö cuông khöngnhíơn Öng cöị eâp thò cö noâi: “Thiïịpkhöng coâ phuâc ặúơc lađm vúơ tûúângcöng, thò nhûông thûâ tiïìn baơc nađyăíu coâ phuâc ăïí tiïu mađ nhíơn Röìi

nađng leân boê ra ăi Öng cho ngûúđinhađ ăuöíi theo mađ khöng kõp,khöng roô ăi ăíu Vïì sau, biïịt nađnglađ ngûúđi huýơn Chûúng Ăûâc xûâSún Nam (nay lađ huýơn ChûúngMyô, Hađ Nöơi)

Vađo cuöịi thïị kyê XIX ăíìu thïị kyê

XX, ngûúđi Phaâp ăaô ăùơt xong nïìn

ăö höơ taơi Ăöng Dûúng Nhiïìu tónhlyơ, huýơn lyơ ặúơc moơc lïn bïncaơnh nhûông truơc ặúđng giao thönglúân nhoê Möơt söị giaâo phûúđng catruđ úê nöng thön ăaô di chuýín ratónh vađ baâm theo doơc caâc truơcặúđng giao thöng ăïí múê nhađ haât(ca quaân)

Trûúâc kia ngûúđi haât ăïịn nhađngûúđi nghe haât Kïí tûđ khi coâ caquaân, ngûúđi nghe haât ăïịn ca quaânăïí nghe haât Tûđ ăoâ naêy núê möịitònh giûôa vùn nhín vađ ăađo nûúng.Ăoâ lađ möơt möịi quan hïơ khaâ thùưmthiïịt, gíìn guôi giûôa NguýînKhuýịn vađ cö ăađo Sen ngûúđi lađngThi Liïơu, huýơn Nam Trûơc, tónhNam Ăõnh; giûôa Dûúng Khú vúâi

cö Höìng, cö Tuýịt, cö ăíìu Hai, cöăíìu Phíím, cö ăíìu Cuâc, cö ăíìuOanh, cö ăíìu Cíìn Lađ Dûúng TûơNhu vúâi cö ăíìu Khanh, cö ăíìuVùn, cö ăíìu Phuâ, cö ăíìu Kim…Vađnhađ nho tađi tûê Nguýîn Danh Kïị ăaôgùơp gúô ăađo nûúng tađi sùưc Nhûô ThõNghiïm trong möơt ca quaân úê phöịHađng Thao, thađnh Nam Ăõnh Yïu

vò tađi, caêm vò tònh röìi hoơ kïịt duýnchöìng vúơ Cuöơc hön nhín nađy ăaôsinh ra Taên Ăađ Nguýîn Khùưc Hiïịu

- möơt thi sô tađi hoa ăa tònh Ngay

em gaâi cuêa Taên Ăađ lađ cö Trangcuông lađ möơt ăađo nûúng: Coâ phaêi cöTrang em íịm Hiïịu/ Ngûúđi xinhxinh ýíu ăiïơu daâng con nhađ (Tùơng

cö ăíìu Trang - Tríìn Taân Bònh) Khùưp caâc núi phöị thõ ca quaân catruđ moơc lïn nhû níịm sau mûa úêmiïìn Trung thò Hađ Tônh, Nghïơ An,Thanh Hoâa, tónh nađo cuông coâ nhađhaât cö ăíìu úê miïìn Bùưc nhûôngthađnh phöị lúân ăïìu coâ nhađ haât, úêNam Ăõnh trûúâc cö ăíìu múê nhađhaât úê phöị Hađng Thao, sau thiïnxuöịng Ngaô Saâu Theo phoâng sûơăiïìu tra cuêa kyâ giaê Höìng Lam trïnbaâo Trung Bùưc chuê nhíơt söị 129,AÊnh: Ăöî Nam Cao

nùm 1942 thò riïng nùm 1938,

ngoaơi ö Hađ Nöơi coâ 216 nhađ haât vađ

gíìn 2000 cö ăíìu tíơp trung trûúâc thò

úê Hađng Giíịy, íịp Thaâi Hađ, sau ăïịn

Khím Thiïn, Ngaô Tû Súê, Vaơn Thaâi,

Chuđa Múâi, Cíìu Giíịy, Kim Maô, Vùn

Ăiïín, Gia Quíịt

Trong caâc khu phöị coâ caâc ca

quaân aê ăađo, Khím Thiïn vađ Ngaô

Tû Súê lađ nhûông ắa chó nöíi tiïịng vò

sûơ gùưn boâ vúâi caâc nhađ vùn nhađ thú

nöíi tiïịng: Taên Ăađ, Nguýîn Tuín,

Vuô Bùìng, Hoađi Ăiïơp Thûâ Lang, Vuô

Hoađng Chûúng

Khím Thiïn lađ núi nhöơn nhõp

nhíịt cuêa lađng cíìm ca thuúê íịy Núi

ăíy coâ nhađ haât 24 gian, coâ nhûông

ngûúđi quaên lyâ gioêi giang, khiïịn

cho caê khu phöị quanh nùm ăoê

ăeđn Nhađ vùn Vuô Bùìng goơi xoâm

Khím Thiïn lađ “caâi nöi vùn nghïơ

cuêa Hađ Nöơi” Öng cho biïịt: “töi

chûa thíịy coâ nhađ vùn nhađ baâo ăíịt

Bùưc nađo mađ laơi khöng ra vađo nhađ

haât cö ăíìu”, vađ caâc xoâm cö ăíìu

“quaê lađ caâi lođ ăuâc ra vùn nghïơ sô”

Vađ öng kïí vïì viïơc lađm baâo úê nhûông

tođa baâo “luâc ăoâ úê nhûông con

ặúđng Nhađ thûúng Phuê Doaôn

nhûng thíơt tònh chó coâ möơt anh

quaên lyâ vađ möơt ngûúđi tuđy phaâi úê

ăíy thûúđng trûơc mađ thöi Cođn bao

nhiïu nhín viïn tođa soaơn thiïịt líơp

ăaơi baên doanh úê Khím Thiïn, Vaơn

Thaâi Ăaơi baên doanh lûu ăöơng,

nay úê nhađ nađy mai úê nhađ khaâc

Chuâng töi viïịt bađi, sûêa bađi úê nhađ

haât röìi goâi trođn caê laơi ăïí vađo möơt

chöî nhíịt ắnh Saâng ra ngûúđi tuđy

phaâi ăaơp xe coơc cađ, coơc caơch xuöịng

líịy bađi, ăem vïì cho nhađ in xïịp chûô

Möîi tuíìn lïî möơt líìn, töi laơi haơ san

tûđ xoâm vïì nhađ in ăïí “mi” vađ veât

tiïìn keât chi nhađ haât”

Phaêi noâi rùìng vùn hoâa aê ăađo,

vùn hoâa ca truđ ăaô thíịm ăíîm trong

saâng taơo cuêa thi sô, vùn sô trûúâc

1945 Cuông taơi Khím Thiïn,

Nguýîn Tuín ăaô söịng vađ tñch luôy

vöịn liïịng cho caâc taâc phíím vïì ca

truđ nhû Ăúâi roi, Chuđa Ăađn Tríìn

Huýìn Trín ăaô söịng úê ngoô Cöịng

Trùưng, Khím Thiïn Chađng thi sô

tađi hoa cuêa xûâ súê “Rau tíìn” nađy ăaô

dođng thú chûâa chan niïìm ûu tû:

Tûơ cöí síìu chung kiïịp xûúângca/Mïnh möng trúđi ăíịt víîn khöngnhađ/Ngûúđi úi mûa ăíịy? Hay sïnhphaâch/Tay ýịu gieo lođng xuöịngchiïịu hoa Thöi khoâc chi ai kiïịpăoơa ăíìy/Tyđ bađ tím sûơ roât nhausay/ Thú ta gûêi tùơng ngûúđi ngímnheâ/Cho vuât gioơng síìu tan boângmíy Nùm íịy Quaâch Thõ Höì trođn

30 tuöíi

Thïị Lûô, Vuô Hoađng Chûúng,Xuín Diïơu, Nguýîn Bñnh cuông coânhiïìu bađi thú gûêi gùưm tím höìnăöìng ăiïơu vúâi caâc ăađo nûúng ăemtađi sùưc tuöíi thanh xuín díng tùơngtri ím Vúâi Thïị Lûô lađ “Bïn söngặa khaâch”, vúâi Vuô HoađngChûúng lađ “Nghe haât” nùưn noât cíuchûô nhû ai nùưn phñm tú: Phaâchngoơt, ăađn say, nïơm khoâi ïm/Tiïịng

ca buöìn nöíi giûôa chûđngăïm/“Canh khuya ặa khaâch ”

Lúđi gieo ngoơc/Mú gaâi Tíìm Dûúngthoaêng aâo xiïm Vúâi Xuín Diïơu lađ

“Lúđi kyô nûô”, mađ theo Hoađi Thanhthò “Ngûúđi kyô nûô cuêa Xuín Diïơucuông bú vú nhû ngûúđi Tyđ bađ phuơ

Nhûng nađng khöng lùơng leô buöìnmađ ta thíịy nađng run lïn vò ăaukhöí: Em súơ lùưm Giaâ bùng trađn moơineêo/ rúđi ăíìy trùng laơnh leôo suöịtxûúng da”

Laơi coâ cíu chuýơn rùìng coâ möơtăađo nûúng tađi sùưc veơn toađn, tûđnglađm mï míín bao quan viïn vađ taonhín mùơc khaâch Möơt ăïm mûagioâ, nađng ăi haât úê lađng bïn trúê vïìthò bõ caêm laơnh vađ qua ăúđi ngaybïn cíìu Trođ (Sún Tíy) Dín lađng vađcaâc quan viïn thûúng caêm nađng ăaôchön cíịt vađ líơp miïịu thúđ nađngngay bïn cíìu Cíu chuýơn íịykhiïịn bao ngûúđi xoât thûúng chothín phíơn tađi hoa baơc mïơnh, ‘nûêachûđng xuín thoùưt gaôy cađnh thiïnhûúng’ cuêa ngûúđi ca nûô noơ Nhađthú Vuô Ăònh Liïn nghe chuýơn,caêm ăöơng mađ viïịt bađi Caêm taơ vúâihai cíu kïịt: Taơ lođng nađo biïịt nïnchi ặúơc/Phaâch ngoơc döìn thïmmöơt nhõp vađng Sau khi nghechuýơn vađ ăoơc bađi thú cuêa VuôĂònh Liïn, chung vúâi möịi ăöìng

hoơa laơi hònh aênh cuêa ngûúđi ca nûôqua tûúêng tûúơng Nhûông neât veôgíìy guöơc maênh mai cuêa öng nhûthíịu ặúơc caê caâi thín phíơn tađi hoanhûng mïơnh baơc

Thûúêng thûâc ca truđ goơi lađ

“nghe haât”, chûâ khöng phaêi lađ

“xem haât” Ăađo nûúng ca truđ chóngöìi ýn gíìn nhû bíịt ăöơng trongsuöịt cuöơc haât trïn möơt maênh chiïịucaơp ăiïìu, vúâi veê mùơt bònh thaên,ăoan trang Ăađo nûúng chó coâ möơtcöî phaâch tre ăùơt trûúâc mùơt vađ “ăöịithoaơi” vúâi khaâch nghe chó bùìnggioơng haât vađ tiïịng phaâch cuêamònh íịy víơy mađ nghïơ thuíơt nađyăaô goâp cho vùn chûúng hađngnghòn bađi thú viïịt bùìng chûô Nömchûâa ặơng ríịt nhiïìu tím traơng, ríịtnhiïìu biïịn thaâi vi tïị cuêa tím höìnViïơt Nam qua nhiïìu thïị kyê vúâi caâctïn tuöíi tiïu biïíu nhû: NguýînCöng Trûâ, Cao Baâ Quaât, NguýînKhuýịn, Dûúng Khú, Dûúng TûơNhu, Nguýîn Hađm Ninh, ChuMaơnh Trinh, Vuô Phaơm Hađm,Nguýîn Thûúơng Hiïìn, Phan BöơiChíu, Buđi Kyê, Taên Ăađ

Trong kho tađng vùn chûúng catruđ, caâc bađi hay nhíịt víîn lađ nhûôngbađi ghi laơi kyê niïơm giûôa vùn nhínvađ aê ăađo Möîi bađi haât lađ möơt cíuchuýơn riïng tû thi võ, mađ ríịtnhiïìu trong söị nađy laơi lađ nhûôngsaâng taâc ngíîu hûâng, ngay trongchiïịu haât, ngay trong tiïơc rûúơu Xûa nay, ăïịn vúâi ca truđ lađnhûông tím höìn ýu tiïịng haât,tiïịng thú, tiïịng tú, nhõp phaâch catruđ, ăïí seê chia tím sûơ, ăïí hoađ mònhvađo thïị giúâi nöơi tím síu thùỉm cuêanhûông tri ím, ăïí hađo hûâng döịcsaơch tuâi tiïìn vađo cuöơc haât mađthûúêng cho möơt ngoân nghïì tađi hoa Vađ vùn nhín vađ ca nûô víîn lađmöơt möịi quan hïơ mađ dûúđng nhûchó coâ taơo hoâa múâi ban tùơng ặúơc.Coâ phaêi vò thïị mađ möịi tònh giûôavùn nhín vađ ca nûô luön úê trong trñnhúâ ngûúđi ăúđi? Coâ phaêi vò thïị mađnhûông möịi tònh nađy ặúơc lûu giûôtrong vùn chûúng ríịt thi võ cho duđnoâ hiïơn diïơn vađ töìn taơi möơt caâch

Àậ tûâ lêu, cêy cêìu lâ súåi dêy tịnh cẫm xốa ài sûå

xa cấch giûäa nhâ "bêåu", nhâ "qua", giûäa "mịnh"

vâ "ta" Vâ núi àêy àậ sẫn sinh biïët bao cêu ca

dao, dên ca mang hịnh bống cêy cêìu theo cấc àiïåu hô

Cêìn Thú, Àưìng Thấp, Bẩc Liïu, Kiïn Giang, Câ Mau

Hậy nghe lúâi mưåt ngûúâi mể ru con:

Vđ dêìu cêìu vấn àống àinh,

Cêìu tre lùỉc lễo gêåp ghïình khố ài.

Nhûng ngûúâi mể vêỵn dùån con:

Khố ài mể dùỉt con ài,

Con ài trûúâng hổc mể ài trûúâng àúâi

Cêìu tre lùỉc lễo anh thùỉt thễo ruưåt gan

Súå em ài chûãa quen àâng, Ruãi em cố mẩnh hïå, lúä lâng duyïn anh

CÊY CÊÌU TRONG ÀIÏÅU HÔ NAM BƯÅ

LÏ XUÊN

Ca dao, dên ca lâ giai àiïåu àúâi sưëng tịnh cẫm cuãa ngûúâi Viïåt Nam Lêëy cẫnh nguå tịnh lâ phûúng thûác phư diïỵn nhiïìu nhêët cuãa

ca dao dên ca ÚÃ Nam Bưå, túái àêu ta cuäng gùåp cẫnh sưng nûúác mïnh mang, kïnh rẩch chùçng chõt chia xễ cấc miïåt vûúân, àem phuâ sa tùỉm mất cho cêy trấi ÚÃ mẫnh àêët giâu hoa quẫ vâ trđ duäng nây, túái àêu ta cuäng gùåp nhûäng àiïåu hô, àiïåu lyá, túái àêu ta cuäng gùåp nhûäng cêy cêìu, tûâ "cêìu tre lùỉc lễo gêåp ghïình khố ài" túái "cêìu vấn àống àinh", rưìi cêìu xi mùng, cêìu sùỉt

(hođ Cíìn Thú)

Cíìu tre ăaô ýịu, ăaô khoâ ăi cođn nhûông cíìu vaân

moêng, vaân ýịu, vaân oùìn thò sao? Ta haôy lùưng nghe ûúâc

mú cuêa möơt cö gaâi:

Anh vïì xeê vaân cho dađy,

Bùưc cíìu söng caâi cho thíìy meơ sang.

Caâc cö gaâi ăöi khi mûúơn cúâ cíìu chïnh vïnh ăïí

ặúơc ngûúđi ýu dùưt qua:

Cíìu cao vaân ýịu gioâ rung,

Em khöng ăi ặúơc cíơy cuđng coâ anh

(hođ Trađ Vinh)

Möơt chađng trai böơc löơ nöîi ngúđ vûơc ăöịi vúâi baơn tònh:

Cíìu cao vaân ýịu, con ngûơa nhoê xñu, noâ chaơy tûâ

linh

Em ăi ăíu tùm töịi möơt mònh,

Hay lađ em coâ tû tònh vúâi ai?

(hođ Kiïn Giang)

Vađ ăíy lađ lúđi möơt cö gaâi chuê ăöơng bùưc möơt cíy cíìu

coâ mûúđi hai tíịm vaân thíơt chùưc ăïí ăúơi ngûúđi ýu Con

söị 12 cuông lađ biïíu trûng mûúđi hai bïịn nûúâc cuöơc ăúđi

mađ cö gaâi seô choơn möơt bïịn nûúâc trong, bïịn coâ anh:

Bïn nađy söng em bùưc cíìu mûúđi hai tíịm vaân

Bïn kia söng em líơp caâi quaân hai tíìng,

Ba núi ăi noâi, khöng ûng,

Baân buön nuöi meơ, cíìm chûđng ăúơi anh

(hođ Soâc Trùng)

Chađng trai trong ăiïơu hođ Cíìn Thú laơi liïn tûúêng

giûôa "miïịng vaân con vođng" vađ tñnh "ham mï cúđ baơc"

cuêa em ăïí coâ möơt lúđi khuýn:

Bûúâc lïn cíìu vaân moêng, miïịng vaân cong vođng,

Thíịy em mï cúđ baơc, trong lođng hïịt thûúng.

Nhûng nïịu em lađ ngûúđi anh ûng, anh cíịt cöng tòm

kiïịm, thò cíìu gò anh cuông chùỉng ngaơi:

Xa nhau anh muöịn laơi gíìn,

Cíìu khöng tay võn, anh líìn anh qua

(hođ Baơc Liïu)

Cho duđ "cíìu vaân ăoâng ăinh" thíơt vûông, nhûng nöîi

ăau, nöîi bûơc doơc cuêa chađng trai ngheđo xa xûâ khöng

tiïìn cûúâi vúơ cûâ aâm aênh:

Bûúâc xuöịng cíìu, cíìu oùìn, cíìu oaơi,

Bûúâc xuöịng tađu, tađu chaơy, tađu nghiïng

Em thûúng anh boâp buơng ặđng phiïìn,

Ăúơi anh vïì xûâ kiïịm tiïìn cûúâi em.

(hođ Long An)

Hai cíu ăíìu cuêa gioơng hođ ăöịi nhau chan chaât vúâi

caâch ngùưt nhõp ngùưn 3/2/2 diïîn taê möơt tím traơng, möơt

chñ hûúâng cuêa chađng trai Thïị múâi biïịt sûâc maơnh cuêa

tònh ýu!

Coâ khi lúđi noâi cuêa chađng möơc maơc thùỉng thùưn, tuy

coâ pha chuât döîi húđn:

Cíìu cao vaân ýịu, gioâ rung,

Em thûúng anh thò thûúng ăaơi, ngaơi nguđng thò

ặđng thûúng

(hođ Cađ Mau)

nûúâc, trïn ghe, trïn xuöìng Caâc chađng trai cö gaâi toêtònh, giíơn húđn, nguýơn ûúâc, chia tay bïn nhûông cíycíìu Con ngûúđi Nam Böơ luön mang trong mònh chíịt

"doông daô", "troơng nghôa khinh tađi" vò thïị trong ăiïơu hođ,hoơ khuýn nhau ặđng vò "cíìu danh voơng" mađ "thamăoâ boê ăùng":

Cíìu nađo cao bùìng cíìu danh voơng, Nghôa nađo troơng bùìng nghôa tao khang

(hođ Ăöìng Thaâp)Nïịu tònh duýn truơc trùơc thò duđ coâ ăi qua cíìu sùưtvûông chùưc ăïịn ăíu hoơ víîn thíịy khöng vûông:

Anh ăi qua cíìu sùưt, Anh nùưm tay em thíơt chùưc, miïơng hoêi gùưt

chung tònh Bûúâm xa böng taơi nhuơy, anh xa mònh taơi ai?

(hođ Soâc Trùng)Nhûông cíy cíìu gùưn boâ thín thûúng vúâi ăúđi söịnglam luô cuêa ngûúđi dín lao ăöơng Noâ íín hiïơn lung linhtrong tím höìn cuêa hoơ qua möîi ăiïơu hođ, ăiïơu lyâ, noâvang ngín maôi vúâi soâng nûúâc mïnh mang vađ vúâi

Tûđ xa xûa, nhín dín ta ăaô coi cíy kiïíng nhû möơt loaơi hònh nghïơ thuíơt ăöơc ăaâo, noâ vûđa tö ăiïím cho cuöơc söịng, vûđa giuâp con ngûúđi gíìn guôi vúâi thiïn nhiïn Caâi ăeơp cuêa cíy kiïíng lađ caâi ăeơp thím tríìm, kñn ăaâo, tiïìm íín möơt triïịt lyâ söịng nhû nhađ vùn Sún Nam ăaô viïịt: “Non böơ vađ kiïíng bùưt nguöìn tûđ möơt triïịt lyâ, noâi nöm na lađ möơt ăaơo nghïơ, ăaơo nghôa”

THAĐNH HIÏƠP

Höìn kiïíng

Tuđy theo trònh ăöơ thûúêng

thûâc vađ quan niïơm thíím myô

cuêa möîi ngûúđi mađ cíy kiïíng

ặúơc uöịn sûêa thađnh nhiïìu daơng

thûâc khaâc nhau, trong ăoâ kiïíng cöí

lađ möơt taâc phíím nghïơ thuíơt söịng

ăaô töìn taơi khaâ líu ăúđi úê ăíịt

phûúng Nam vađ noâ ăaô ăi vađo höìn,

vađo tím thûâc cuêa ngûúđi chúi kiïíng

Coâ ngûúđi cođn coi cíy kiïíng nhû

möơt taâc phíím söịng coâ höìn, coâ khñ,

coâ thíìn

CÍY KIÏÍNG CÖÍ NAM BÖƠ

Cíy kiïíng xûa nay coâ nhiïìu tïn

goơi khaâc nhau Coâ ngûúđi goơi

“kiïíng cöí” nhùìm phín biïơt vúâi

“kiïíng thïị” úê miïìn Bùưc vađ “kiïíngBonsai” cuêa Nhíơt múâi truýìn baâvađo nûúâc ta caâch nay khoaêng nûêathïị kyê Trûúâc ăoâ, cíy tröìng ăïí lađmcaênh thûúđng ặúơc goơi lađ cíy caênh,cíy kiïíng, cíy thïị hoùơc cöí möơc

Trong cuöịn Vuô trung tuđy buât,taâc giaê Phaơm Ăònh Höí ăaô viïịt :

“Thuâ chúi cíy caênh ăaô coâ tûđ ăúđiHaân bïn Trung Quöịc nhùìm kyâthaâc nhûông hoađi baôo cao caê” Mùơcduđ cíy kiïíng cöí Nam böơ ríịt ăadaơng vađ phong phuâ nhûng öngcha ta híìu nhû khöng ăïí laơi chohíơu thïị möơt tađi liïơu nađo chñnhthöịng mađ chó lûu truýìn theo kiïíu

cha truýìn con nöịi, ñt ai biïịt roô loaơihònh nghïơ thuíơt níìy coâ tûđ thúđi nađo,xuíịt phaât tûđ ăíu Do ăoâ, khi bađnvïì nguöìn göịc kiïíng cöí Nam böơ ăaôcoâ ríịt nhiïìu yâ kiïịn khaâc nhau.Coâ yâ kiïịn cho rùìng kiïíng cöíNam böơ xuíịt phaât tûđ nghïơ thuíơtcíy caênh cung ằnh triïìu Nguýînröìi phöí biïịn ra caâc nhađ quýìn quyâcao sang, sau múâi túâi dín daô Roôrađng, thúđi phong kiïịn, cíy kiïíngcuông mang tñnh “giai cíịp”, chùỉnghaơn nhû : Vua chúi trùưc, baâ; caâc bíơcăaơi thíìn chúi cíy loan; caâc bíơc nho

sô chúi cíy si; cođn giúâi phong lûuchúi cíy liïîu

Ăïí ăaânh giaâ möơt cíy

kiïíng ăeơp, ngûúđi ta

thûúđng dûơa vađo caâc tiïu

chuíín kyô thuíơt vađ myô

thuíơt thöng qua hònh

tûúơng: nhíịt hònh, nhò

thïị, tam chi, tûâ diïơp.

Hònh tûâc thín cíy tûúơng

trûng cho thiïn ăaơo, göịc

phaêi to vađ nhoê díìn lïn

ngoơn Thïị tûúơng trûng

cho nhín ăaơo, do bađn

tay con ngûúđi taâc ăöơng

vađo ăïí taơo ra nhûông

daâng thïị mađ con ngûúđi

muöịn kyâ thaâc trong ăoâ

Taâc giaê Thaâi Vùn Thiïơn trong

bađi viïịt “Kiïíng cöí miïìnNam” cho rùìng: tûđ khiNguýîn Hûôu Caênh ặa lûu dínvađo Nam líơp íịp, hoơ chúi vađ uöịnsûêa cíy kiïíng theo caâc kiïíu daângriïng vúâi chuê yâ noâi lïn ăaơo lađmngûúđi Cođn taâc giaê cuöịn “Kyô thuíơtBon sai” thò cho rùìng kiïíng cöí bùưtnguöìn tûđ vûúđn thûúơng uýín, lađnúi giaêi trñ cho caâc thín töơc cuêahoađng cung hay caâc võ cao cíịp cuêatriïìu ằnh Caâch nay khöng líu, töicoâ dõp gheâ thùm cuơ Ngö Vùn Bi (nay cuơ ăaô qua ăúđi, hûúêng thoơ 109tuöíi) úê Gođ Cöng, möơt ngûúđi ríịt say

mï cöí ngoaơn vađ cíy kiïíng tûđ nhoê

Cuơ noâi : “Kiïíng cöí miïìn Nam raăúđi trong böịi caênh nhađ Nguýînkiïịn thiïịt ăíịt nûúâc vađ cuêng cöịtriïìu ằnh cho nïn caâc nho sô lađnhûông ngûúđi ăíìu tiïn ăaô nghô racaâch chúi, caâch taơo daâng thïị theoquan niïơm Nho giaâo nhùìm ăïì caoăaơo ặâc thaânh hiïìn.” Noâi chung,híìu hïịt caâc yâ kiïịn ăïìu thûđa nhíơncaâc quan nhađ Nguýîn trong quaâtrònh ặa dín vađo Nam líơp nghiïơpăaô phöí biïịn caâch uöịn sûêa cíykiïíng theo tû tûúêng Nho giaâonhùìm muơc ăñch giaâo duơc thíìn dínvïì ăaơo nghôa lađm ngûúđi ÖngNguýîn Vùn Ăuê, möơt ngûúđi amhiïíu vïì kiïíng cöí cuông ăaô viïịt: “Caâc quan ăaơi thíìn chúi kiïíngnhùìm muơc ăñch caêi hoaâ nhađ vua,cođn vua thò khuýịn khñch thíìn dínchúi kiïíng ăïí níng cao ăaơo lyâ luínthûúđng.”

Nhađ nghiïn cûâu Huyđnh NgoơcTraêng ăaô ặa ra nhíơn ắnh: “Khoaêng ăíìu thïị kyê níìy, hïơ quaêcuêa nhûông biïịn ăöơng lõch sûê, tûtûúđng, giúâi chúi kiïíng Nam böơ líìnlíìn tûđ boê caâc chuíín tùưc nho giaâochuýín sang quan niïơm LaôoTrang ” Ăuâng nhû víơy, ăíịt nûúâctraêi qua biïịt bao ăöíi thay, tuy cíykiïíng cöí víîn töìn taơi vađ phaât triïín,nhûng do caâc trûúđng phaâi cöngviïn Íu Myô ăaô díìn díìn líịn aât vađphaâ vúô nhûông nguýn tùưc chuíín

mûơc cuêa cíy kiïíng truýìn thöịng.Ăùơc biïơt lađ kiïíng Bonsai cuêa Nhíơtăaô phaât triïín ngađy cađng maơnhtûúêng chûđng nhû cíy kiïíng cöíkhöng cođn maênh ăíịt dung thín,nhûng vúâi baên sùưc vađ baên lônh ăöơcăaâo cuêa mònh, cíy kiïíng cöí NamBöơ víîn cöị gùưng vûúơt qua moơi thûêthaâch ăïí töìn taơi vađ lađm giađu chonghïơ thuíơt cíy kiïíng Viïơt NamGíìn ăíy, do chõu aênh hûúêngcuêa caâc trađo lûu tû tûúêng, vùn hoâaphûúng Tíy, nhiïìu anh em nghïơnhín ăaô díìn díìn caâch tín vađ uöịnsûêa cíy kiïíng cöí thađnh nhûông kiïíuthûâc ăún giaên mang tñnh ắaphûúng, ñt nhiïìu ăaô phaâ vúô nhûôngnguýn tùưc chuíín mûơc cuêa cíykiïíng cöí truýìn thöịng vađ ngađycađng coâ xu hûúâng phoâng khoaânghún khiïịn cho möîi núi möîi khaâcvađ cuöịi cuđng khöng sao traânhặúơc tam sao thíịt böín

GIAÂ TRÕ THÍÍM MYÔ CUÊA CÍY KIÏÍNG TRUÝÌN THÖỊNG

Möơt cíy kiïíng cöí lyâ tûúêngtrûúâc hïịt phaêi thïí hiïơn ặúơc sûơquín bònh thiïng liïng trong vuôtruơ, ngûúđi sađnh ăiïơu vïì kiïíng cöícuông lađ ngûúđi biïịt chuât ñt vïì dõchlyâ, vïì nguýn lyâ “ím cûơc dûúngsinh” vađ “dûúng cûơc ím sinh” ăïíăiïìu phöịi vađ uöịn sûêa caâc tađn chitheo ăuâng quy luíơt

Ba ýịu töị thiïn, ắa, nhín(ngoơn cíy, thín cíy vađ göịc rïî)ặúơc coi lađ nhûông ýịu töị quantroơng nhíịt ăïí ngûúđi nghïơ sô cíycaênh mang hïịt tađi nùng, trñ túơ vađbađn tay tađi hoa lõch laôm cuêa mònhvađo viïơc cùưt tóa, uöịn sûêa, phín tađn,taơo daâng theo tím yâ riïng cuêamònh Thñ duơ: Söị tađn nhaânh phaêi lađsöị leê, tûúơng trûng cho dûúng tñnh.Caâc cađnh nhaânh ăïìu phaêi xuíịtphaât tûđ phíìn löìi cuêa cíy (dûúng).Trûúđng húơp cađnh moơc úê phña loôm(ím) thò phaêi uöịn vođng qua thíncíy theo hûúâng ngûúơc laơi giöịngnhû hònh chûô nûô Nïịu uöịn sûêatheo thïị phuơ tûê thò chiïìu cao cuêacíy tûê khöng ặúơc vûúơt hún tađn

5 tađn, cíy tûê 3 tađn

Ăïí ăaânh giaâ möơt cíy kiïíng

ăeơp, ngûúđi ta thûúđng dûơa vađo caâc

tiïu chuíín kyô thuíơt vađ myô thuíơt

thöng qua hònh tûúơng: nhíịt hònh,

nhò thïị, tam chi, tûâ diïơp Hònh tûâc

thín cíy tûúơng trûng cho thiïn

ăaơo, göịc phaêi to vađ nhoê díìn lïn

ngoơn Thïị tûúơng trûng cho nhín

ăaơo, do bađn tay con ngûúđi taâc ăöơng

vađo ăïí taơo ra nhûông daâng thïị mađ

con ngûúđi muöịn kyâ thaâc trong ăoâ

Chi tûâc cađnh nhaânh tûúơng trûng

cho thíìn, coâ nhaânh cong lïn

(dûúng), coâ nhaânh chuâc xuöịng

(ím) Nhaânh dûúâi phaêi lúân vađ dađi

hún nhaânh trïn Diïơp tûúơng trûng

cho ăaơo lađm con Laâ cíy phaêi

tûúng xûâng vađ phuđ húơp vúâi khöịi

lûúơng cađnh nhaânh Cuđng möơt loaơi

cíy, cíy nađo laâ cađng nhoê cađng coâ

giaâ trõ nghïơ thuíơt

Toâm laơi, kiïíng cöí lađ loaơi kiïíng

ặúơc uöịn sûêa cöng phu theo

nhûông nguýn tùưc nhíịt ắnh giöịng

nhû möơt bađi thú Ăûúđng luíơt Ăoâ lađ

möơt taâc phíím nghïơ thuíơt söịng,

ăuâng tađn ăuâng thïị, ăuâng ăiïơu,

khöng thûđa khöng thiïịu, möîi chi

tiïịt ăïìu mang möơt yâ nghôa mađ taâc

giaê muöịn gúêi gùưm trong ăoâ “tím û

trung hònh û ngoaơi”

YÂ NGHÔA LUÍN LYÂ VAĐ TRIÏỊT LYÂ CUÊA CÍY KIÏÍNG CÖÍ

Theo quan niïơm cuêa öng cha ta,

cíy kiïíng lađ möơt loaơi hònh nghïơ

thuíơt mang tñnh triïịt lyâ cuêa Nho

giaâo vađ Laôo giaâo, do ăoâ chúi kiïíng

trûúâc hïịt lađ ăïí thû giaôn tím höìn,

kïị ăïịn lađ ăïí tu tím dûúông taânh vađ

daơy cho con chaâu biïịt caâch ăöịi

nhín xûê thïị Híìu hïịt caâc cíy kiïíngxûa ăïìu uöịn sûêa theo pheâp tùưc lïînghi, ăaơo ặâc thaânh hiïìn, ăiïínhònh nhû thïị phuơ tûê, míîu tûê, phuphuơ, xuy phong, trûơc líơp ăïìu coâ

yâ nghôa luín lyâ vađ triïịt lyâ Tuđy theotím yâ cuêa möîi ngûúđi, nïịu uöịnngoơn cao lïn thò goơi lađ tađn voô, uöịnthíịp hún goơi lađ tađn vùn Coâ ngûúđilaơi thñch kiïíu trung dung vûđa vùnvûđa voô

Noâi ăïịn thïị tam cûúng nguôthûúđng, coâ ngûúđi lyâ giaêi tam cûúnglađ ba ăoaơn thín úê giûôa cíy vađ nùmnhaânh laâ lađm thađnh böịn tíìng vađmöơt taân úê ẳnh thïí hiïơn cho nguôthûúđng Cođn thïị tam tođng tûâ ặâc,cíy cuông chia lađm ba ăoaơn vađ böịntíìng thïí hiïơn böịn ặâc tñnh: cöng,dung, ngön, haơnh cuêa ngûúđi phuơnûô Cíy xuy phong míîu tûê, thïịtam tođng tûâ ặâc thûúđng ặúơc uöịnsûêa möơt caâch mïìm maơi, uýínchuýín, thiïng vïì ím tñnh, tûúơng

trûng cho nûô giúâi Cođn cíy xuyphong phuơ tûê, thïị tam cûúng nguôthûúđng, tûúơng trûng cho nam giúâi

vò daâng thïị maơnh meô, huđng traâng,thiïng vïì dûúng tñnh

Kiïíng cöí ñt ngûúđi chúi möơt cíyăún ăiïơu mađ thûúđng chúi theo böơ,phöí biïịn nhíịt lađ böơ hai cíy ăöịixûâng Böơ ba cíy cođn goơi lađ tamthanh hay tam tađi göìm cíy trûơc úêgiûôa vađ hai cíy xuy phong hoùơcmíîu tûê úê hai bïn Böơ böịn cíythûúđng uöịn sûêa theo hònh long,lín, quy, phuơng Böơ nùm cíy goơi lađnguô phuâc Cíy trûơc xïịp úê giûôa, haicíy cùơp giöịng nhau xïịp úê hai bïnăöịi xûâng

Trong cuöơc höơi thaêo vïì kiïíngcöí Nam böơ do Höơi Hoa Lan Cíycaênh tónh Cíìn Thú kïịt húơp vúâi HöơiHoa Lan Cíy Caênh TP.Höì ChñMinh diïîn ra nùm 2000 taơi trûúđngĂaơi hoơc Cíìn Thú, híìu hïịt caâc ăaơibiïíu tham dûơ ăïìu ăaânh giaâ kiïíngcöí Nam böơ lađ möơt taâc phíím cöíkñnh, thím tríìm, noâ khöng nhûônglađ möơt taâc phíím nghïơ thuíơt söịngmađ cođn lađ möơt di saên vùn hoâa ăíơmăađ baên sùưc dín töơc Do ăoâ, viïơctham gia vađo thuâ chúi hoa kiïíngnoâi chung vađ yâ thûâc phuơc höìi, gòngiûô vađ phaât huy cíy kiïíng cöí NamBöơ noâi riïng lađ möơt viïơc lađm ríịtăaâng trín troơng nhùìm goâp phíìnníng cao ăúđi söịng vùn hoâa, tinhthíìn vađ hûúâng moơi ngûúđi vûún túâicaâi ăeơp - caâi ăeơp trong möịi quanhïơ giûôa con ngûúđi vúâi con ngûúđi vađcon ngûúđi vúâi thiïn nhiïn

HOAĐNG MAI

Mai vađng cođn ặúơc goơi lađ hoađng mai, ríịt húơp vúâi thöí nhûúông vuđng miïìn Trung; núi mađ phöị phûúđng, lađng xoâm nađo gíìn nhû cuông tröìng hoa mai; hoùơc trûúâc nhađ, hoùơc göịc sín hay doơc theo caâc búđ rađo

Hoađng mai coâ nhiïìu giöịng khaâc nhau: mai seê

ríịt sai hoa nhûng caânh nhoê (dín gian cođn goơi

lađ “mai tríu”); mai liïîu coâ böơ nhaânh, cađnh

tröng ríịt mïìm maơi, eêo laê; mai sao tröí hoa xoeđ nùm

caânh dađi vađ nhoơn, hònh daơng ngöi sao; mai bíìu thò to

trođn, bíìu bônh, víy kñn thín cađnh nhû ngađn caânh bûúâm

vađng (coâ ngûúđi goơi lađ “mai sung maôn” hoùơc mai nguô

phuâc); mai lođ xo tröng thíơt ngöơ nghônh vúâi nhûông caânh

hoa duâm laơi nhû ren (cođn ặúơc goơi lađ “mai ren” hoùơc

“mai caânh duâm”)

Hoađng mai lađ thûâ hoa xuín ăaô ùn síu vađo trongtònh caêm, tím höìn nhiïìu ngûúđi tûđ ngheđo túâi giađu.Hoađng mai ríịt dïî tröìng, cíy cùưm xuöịng ăíịt lúân nhanh,coâ sûâc söịng maơnh meô, laơi chùỉng töịn nhiïìu cöng chùmsoâc Laâ xanh tûúi trong suöịt muđa heđ, muđa thu röìi ăïịncuöịi ăöng trúê nïn uâa vađng, xú xaâc Nhûng ăoâ chñnh lađluâc mai lùơng leô ăúơi xuín vïì, chuíín bõ cho hoa trongnhûông ngađy Tïịt Sau nhûông ngađy cho con ngûúđi tíơnhûúêng caâi sùưc vađng tuýơt diïơu, hoa tađn ăïí laơi tûđ ăoâ laơitiïịp tuơc möơt chu kyđ sinh trûúêng

Sùưc xuín miïìn qú vuđng Trung Böơ thíơt sinh ăöơng,tûúi vui vò möîi ngöi nhađ ăïìu coâ cíy mai vađng rûơc trûúâcngoô Trong vûúđn nhûông ngöi nhađ cöí tríìm mùơc theothaâng nùm, khi nhûông nuơ mai vađng heâ núê thò caê khönggian nhû ặúơc thay aâo múâi Hoa mai khoe sùưc trïn nïìnmaâi ngoâi ím dûúng níu thíîm, trïn nhûông bûâc tûúđngxanh rïu

Ngûúđi sađnh chúi hoa mai cođn tröìng hoađng maitrong chíơu ăïí taơo daâng Nhûông cíy líu nùm, göịc to,dín gian goơi lađ mai laôo, ặúơc taơo hònh nhiïìu daâng veêkhaâc nhau Ngûúđi ta choơn lûơa nhûông cíy coâ thïị laơ vađcho hoa sung maôn ăïí chûng trûúâc bađn thúđ töí tiïn haybađy trong phođng khaâch Cađnh mai rûơc rúô maôn khaiăuâng ngađy möìng möơt Tïịt lađm cho ngöi nhađ thïm ăíìmíịm vađ duđ coâ chûng bao nhiïu chíơu hoa nhiïìu mađu sùưcrûơc rúô nhûng thiïịu mai thò khöng khñ gia ằnh víînchûa thùưm veê xuín

TÍỊN VÕNH

Trong khi caâi chïịt cuêa vua ăaô

ặúơc lõch sûê chûâng minh lađ vò

thuê ăoaơn cuêa möơt ngûúđi ăađn

bađ “ngûâa gheê húđn ghen” trong caâi

cung buöng mađn ăa thï thiïịp mađ

khöng biïịt quaên lyâ triïơt ăïí cuêa öng

Lï Lúơi; thò möơt myô nhín daơy vua hoơc

chûô, hoơc lađm ngûúđi, caêm hoâa caê öng

vua nhoê tuöíi ham chúi bûúâng bónh

thađnh “ăíịng minh quín”; möơt ngûúđi

tûđng giuâp viïơc vùn buât ăùưc lûơc cho

Nguýîn Traôi vađ Lï Lúơi trong nhûôngngađy nùìm gai nïịm míơt bön tííu ăaânhgiùơc Minh nhû Thõ Löơ ăaô bõ giïịt bùìngthuê ăoaơn tađn ăöơc nhíịt; möơt bíơc ăaơitađi ăaơi ặâc Nguýîn Traôi bõ tru di tamtöơc Hoơ ăaô chïịt búêi ngûúđi ta nghi lađhoơ ăaô giïịt vua Trong nhiïìu tađi liïơumađ chuâng töi sûu tíìm ặúơc, ăïìu coâdíîn lúđi cuêa cöị Thuê tûúâng Phaơm VùnĂöìng noâi vïì nöîi oan Lïơ Chi Viïn,

nhû sau: “Töơi aâc nađy laâ rûđng Viïơt

khöng ăuê ăïí ghi / Vïịt nhú ăoâ nûúâc biïín Ăöng khöng ăuê ăïí rûêa ”

Möơt ngađy nùưng noê Nhađ vùnHoađng Giaâ lađm hûúâng ăaơo, chuâng töi

ăi doơc ăï söng Ăuöịng Con söng beânhoê, ngùưn nguên mađ kyđ laơ, ăöi búđ cöítñch quaâ, vúâi rùơt nhûông tre pheo vađtùìm tang canh cûêi Ñt nhíịt 3 vuơ aânoan khöíng löì chó trong möơt ăoaơnngùưn Sau tiïịng theât ai oaân gíìm trúđicuêa Traơng khai khoa Lï Vùn Thõnh,

ĂÏỊN KHOÂC ÚÊ LÏƠ CHI VIÏN!

ĂÖÎ LAÔNG QUÍN

Ngađy cađng coâ nhiïìu ngûúđi ao ûúâc möơt líìn

ặúơc ăïịn díìm lođng úê Lïơ Chi Viïn ăïí khoâc.

Chûa bao giúđ ba chûô Lïơ Chi Viïn thöi nhoê

huýịt, rúi lïơ trong lođng ngûúđi ta, kïí tûđ khi

xa giaâ vua Thaâi Töng ăïịn Lïơ Chi Viïn (nùm

1442) nguê qua ăïm vađ ngađi bõ chïịt taơi

Vûúđn Vaêi cuêa Nguýîn Traôi (ăïí röìi Thõ Löơ bõ

giïịt vađ Nguýîn Traôi bõ tra tíịn daô man ăïịn

chïịt, bõ tru di tam töơc vò “töơi” giïịt vua) Thúđi

gian tröi laơnh luđng, khöng biïịt bao nhiïu giíịy

mûơc ăaô viïịt töịn, bao nhiïu nûúâc mùưt “liïn

tađi” ăaô nhoê xuöịng ăïí khoâc cho ngûúđi anh

huđng, danh nhín vùn hoâa tíìm cúô thïị giúâi

Nguýîn Traôi cuđng myô nhín chûô nghôa

Nguýîn Thõ Löơ nhûng dûúđng nhû víîn khöng

lađm nguöi ngoai nöîi oan xeâ ruöơt.

Nguýîn Thõ Löơ

Nguýîn Traôi Tranh: Phaơm Cöng Thađnh

lúđi bònh vúâi nhau, thò ăaô ăïịn thaêm aân

Lïơ Chi Viïn (xaô Ăaơi Lai, huýơn Gia

Bònh, tónh Bùưc Ninh) Ăi möơt khuâc

nûôa, laơi lađ lùng möơ vađ ăïìn thúđ Cao

Löî Vûúng, laơi möơt aân oan, möơt caâi

chïịt buöìn baô vò öng Vua “tùm töịi” An

Dûúng Vûúng ăaô nghe lúđi Troơng

Thuêy mađ phïị boê trung thíìn

Caâch thõ tríịn huýơn Gia Bònh vađi

cíy söị, cuông víîn lađ dûúâi chín nuâi

Thiïn Thai “coâ ăöi loan phûúơng ùn

xoađi bïí Ăöng”, Lïơ Chi Viïn hiïơn ra

thíơt giaên dõ Nùìm ngay saât ăï söng

Ăuöịng, Lïơ Chi Viïn giúđ lađ xoâm lađng,

lađ nûúng luâa baơt ngađn xanh, lađ nhûông

ngöi miïịu cöí phong rïu Ăûúđng ăaô

bï töng, nhađ cûêa ăaô choâp cuê hađnh cuê

toêi, cöơt ăiïơn giùng hïịt caê moơi tíìm

nhòn Söng kia rađy ăaô nïn ăöìi Gíìn 6

thïị kyê tröi qua, söng Ăuöịng ăaô ăoêng

ăaênh lûúơn dođng vò con ăï tađn nhíîn,

con ăï sûđng sûông ăaô lađm thay ăöíi tíịt

caê Nhûông rûđng vaêi hoang vu ăùơc

trûng cuêa Lïơ Chi Viïn (tuơc goơi lađ

Vûúđn Vaêi) giúđ khöng cođn ăïịn möơt

cíy “Söng kia rađy ăaô nïn ăöìng/ chöî

lađm nhađ cûêa, chöî tröìng ngö khoai” lađ

thïị nađy ăíy Víơt ăöíi sao dúđi, baôi biïín

biïịn thađnh nûúng díu Nhûng, trong

lođng ngûúđi dín núi ăíy, vađ trong lođng

nhiïìu nhađ vùn hoâa, nhađ sûê hoơc,

nhûông ngûúđi ýu chûô nghôa, sûê liïơu,

thò aân oan Lïơ Chi Viïn víîn nguđn nguơt

“böịc khoâi” ăoâ ăíy Coâ möơt cíu

chuýơn thïị nađy: ríịt nhiïìu töí chûâc caâ

nhín úê Thaâi Bònh (qú bađ Thõ Löơ) vađ

úê Hađ Tíy (qú Nguýîn Traôi) ăaô

“cung tiïịn” hađng nghòn hađng vaơn cíy

vaêi vïì xaô Ăaơi Lai (núi coâ Lïơ Chi Viïn)

nhûông mong khöi phuơc Vûúđn Vaêi

Vûúđn Vaêi seô ặa chuâng ta vađ con em

chuâng ta ặúơc vïì nguöìn Nöîi ăau,

chùỉng ai muöịn, nhûng ăöi khi noâ

cuông lađm ngûúđi ta vin vađo ăoâ mađ lúân

lïn?!

Ăaơi Lai coâ 4 thön, thò ăuê 3 thön

nùìm giaâp söng Ăuöịng Caâc “ắa

danh” nhû Mađn Tiïn, Mađn Ăöng, Lûêa

Ăïìn, Cíìu Taâo, Bïịn Traâm dûúđng

nhû víîn veơn nguýn caâi khöng khñ

thúđi Nguýîn Traôi vađ Thõ Löơ cođn vui

víìy vúâi “thaâi íịp” ven söng Bíịy giúđ,

Lïơ Chi Viïn cođn trađn ngíơp cíy vaêi

(nïn goơi lađ Traơi Vaêi, Vûúđn Vaêi) Söng

Ăuöịng trađn vađo tíơn caâc meâp vûúđn

vaêi, ăïí thuýìn röìng nhađ vua coâ thïí

Lïơ Chi Viïn Nay, tûúơng öng NguýînTraôi ăöơi muô caânh chuöìn, tay cíìmcuöịn thû, tay vuöịt ríu thanh thaên;

nay, bađ Thõ Löơ tay nhoân cíìm buâtlöng, mùơt trođn nhín híơu, saâng löìnglöơng nhû trùng rùìm trïn ban thúđ

Nay khöng thïí hònh dung ặúơc núinađo coâ con rùưn baâo möơng, núi nađovua ăaô nùìm röìi chïịt vò caêm cuâm, vò bõăíìu ăöơc? Nhûông ngûúđi híìu cíơn cuêavua vađo caâc xoâm lađng tòm thuöịcthang cûâu vua (khi ngûơ y chûa ăïịn),lađ nhûông xoâm nađo? Höm íịy, vua nguê

úê ăíu? Bađ Thõ Löơ nguê úê ăíu? Sao ăïíăïịn nöîi sûơ ăúđi vu cho bađ Löơ thöngdím vúâi öng vua chó bùìng tuöíi conmònh? Sao ăïịn caênh ngûúđi ta vu chovúơ chöìng Nguýîn Traôi giïịt vua?

Hònh nhû ai ăïịn Lïơ Chi Viïn cuôngăùơt nhûông cíu hoêi ăoâ Chaân caâi caênhgiaê nhúđi khaâch, nhoâm caân böơ xaô díîn

ra “hiïơn trûúđng” vuơ aân thaêm síìutrong caâi ăïm vônh viïîn bñ íín vađ aioaân mađ nhađ vua ăaô bùng hađ taơi xaônhađ kia röìi cûâ thïị kïí chuýơn Rùìngthónh thoaêng laơi coâ öng nhađ vùn, öngnhađ viïịt kõch vïì tùơng saâch, tùơng kõchcho nhûông dín thön Ăaơi Lai ýu vùnhoâa, sùĩn sađng cung cíịp tû liïơu, sûêliïơu, caêm nhíơn cho caâc nhađ nghiïncûâu khi hoơ tòm vïì vúâi Lïơ Chi Viïn Coầng caôi “trùưng aân” cho Thõ Löơ, coâ öngchûâng minh sûơ vö töơi cuêa NguýînTraôi Coâ öng ăođi cung tiïịn ặúđng lađmtrïn ăï, cung tiïịn hađng nghòn cíy vaêiăïí taâi hiïơn Traơi Vaêi oan khiïn xûa; coâ

caâc nïìn di tñch, bõ cöng an xaô toâm cöí.Coâ öng tûđ míịy thíơp niïn trûúâc ăaô vïìLïơ Chi Viïn tòm hiïíu vïì hïơ thöịng ditñch, vïì huýìn sûê dín gian, röìi öng taveô caê baên ăöì di tñch (trïn mùơt ăíịt vađăaô bõ chön vuđi), veô kyô ăïịn mûâc coâ líìncöng an toâm ặúơc míịy chuâ ăađo tröơmcöí víơt, khaâm trong ngûúđi thíịy caê súăöì di tñch do nhađ khoa hoơc ăaô “dûơng”(chuâng cùn cûâ theo “hûúâng díîn” mađcûâ thïị ăađo!

Tûđ höìi cođn lađ hoơc sinh, thïị hïơchuâng töi ăaô ặúơc hoơc bađi ăöịi ăaâptûúng truýìn lađ cuêa Nguýîn Traôi(1380 - 1442) vađ Thõ Löơ Bíịy giúđ, 26tuöíi, ăi lađm quan cho nhađ Höì,Nguýîn Traôi tuíìn du qua xûâ ThaâiBònh (ngađy nay), gùơp cö gaâi quaâ ăeơp,múâi tung lúđi “taân tónh”:

AÊ úê ăíu mađ baân chiïịu gon, Chùỉng hay chiïịu baân hïịt

hay cođn? Xuín xanh nay ăöơ bao

nhiïu tuöíi? Ăaô coâ chöìng chûa ặúơc

míịy con?

Khöng ngúđ “cao nhín tùưc hûôucao nhín trõ”, cö gaâi ăoơc ngay líơptûâc:

Töi úê Tíy - höì baân chiïịu gon, Cúâ chi öng hoêi hïịt hay cođn? Xuín xanh tuöíi ăöơ vûđa ăöi taâm, Chöìng cođn chûa coâ, hoêi chi con!

Ngûúđi tađi chûô nghôa íịy lađ Thõ Löơ.Líịy nhau, Nguýîn Traôi vađ Thõ Löơkhöng coâ con

Toađn caênh khu cöng trònh thúđ tûơ ăang xíy dûơng ăïí tûúêng nhúâ Nguýîn Traôi, Thõ Löơ taơi Lïơ Chi Viïn (Gia Bònh, Bùưc Ninh)

Khöng biïịt möịi duýn giûôa

Nguýîn Traôi vúâi Thõ Löơ rađnh maơch ra

sao, chó biïịt lađ, ngay caê khi Nguýîn

Trai “dúơm ăi vûúâng nuâi ngoaênh vïì

vûúâng söng” giûôa caâi thúđi tao loaơn

khoâ veơn toađn khñ tiïịt íịy mađ theo Lï

Lúơi dûơng cúđ khúêi nghôa, thò Thõ Löơ

víîn luön úê bïn Maôi ăïịn khoaêng

1416/1417, coâ tin Lï Lúơi úê Thanh

Hoâa chuíín bõ möơ quín ăaânh giùơc

Minh, Nguýîn Traôi vađ em hoơ, Tríìn

Nguýn Haôn, ăïịn diïơn kiïịn Lï Lúơi

Nhûng Tríìn Nguýn Haôn nhòn vađo

Lï Lúơi, thíịy "coâ tûúâng nhû Viïơt

vûúng Cíu Tiïîn, chó coâ thïí giuâp

trong luâc hoaơn naơn, khöng thïí úê vúâi

nhau khi sung sûúâng", nïn caê hai boê

ra vïì Trong chuýịn nađy coâ Thõ Löơ

cuđng ăi, phong caâch luâc nađo cuông

tûúi cûúđi, nhíîn naơi, hoaơt baât, ăoan

chñnh, ặúơc moơi ngûúđi kñnh nïí Viïơc

chûô nghôa, vađ caê quín cú cuêa

Nguýîn Traôi ăaô coâ “quín sû”, “thû

kyâ” Thõ Löơ giuâp ăúô ríịt nhiïìu, ngay caê

viïơc thaêo thû tûđ, chiïịu hõch

Coâ möơt viïơc thïị nađy, coâ leô lõch sûê

thíơt khoâ ăïí qún ặúơc cöng lao cuêa

bađ Thõ Löơ Khi Lï Lúơi míịt, nùm 1433,

Lï Thaâi Töng kïị ngöi khi múâi 10 tuöíi

Theo di mïơnh cuêa Lï Lúơi, phaêi vúđi

Nguýîn Traôi ra phuơ chñnh, lađm Giaân

nghõ ăaơi phu Lï Saât lađm quan Tû ăöì

Saâch Toađn thû tuơc biïn cheâp roô: vò

thíịy Thaâi Töng cođn nhoê tuöíi, thñch

chúi búđi, khöng chõu hoơc hađnh, Lï

Saât lo lùưm, múâi thađnh líơp möơt caâi ban

vùn thíìn coâ Nguýîn Traôi tham gia,

nhùìm vađo cung daơy döî vua Thaâi

Töng nöíi giíơn ăuöíi caê boơn vùn thíìn

vïì; riïng Lï Saât, sau bõ kheâp töơi löơng

quýìn, vađ bõ eâp tûơ tûê taơi gia Sau nađy,

nhiïìu ngûúđi tím huýịt lo toan, vua

ham chúi, “bíịt trõ” thïị, laơi giïịt caê

Quan Tû ăöì, chó vò öng Tû ăöì muöịn

ặúơc daơy vua hoơc Phaêi lađm sao ăïí

lo cho “vua thú íịu” vađ nûúâc nhađ dûúâi

bađn tay cuêa vua nhoê tuöíi? Nhûông

ngûúđi coâ traâch nhiïơm múâi choơn mùơt

gûêi vađng ặa bađ Thõ Löơ vùn hay chûô

töịt, laơi dõu dađng, thöng minh, ûâng xûê

biïịt nheô vađo triïìu daơy vua Quaê

nhiïn, öng vua cûâng ăíìu cûâng cöí ăaô

rùm rùưp nghe lúđi Thõ Löơ, laơi cođn

phong bađ lađm Lïî Nghi hoơc syô, ríịt tin

duđng Sau nađy, khi Thaâi Töng ăaô 17

- 18 tuöíi, vua vađ bađ Thõ Löơ víîn kïì

nhiïìu “dû luíơn” cho rùìng coâ viïơc tûthöng giûôa bađ Thõ Löơ vađ nhađ vua Ríịtnhiïìu yâ kiïịn baâc boê ăiïìu nađy, búêi roôrađng, Thõ Löơ lađ cuđng thïị hïơ vúâi meơ ăeêcuêa vua Thaâi Töng Theo truýìnthuýịt, meơ cuêa vua Thaâi Töng ăaôtheo Lï Lúơi luâc cođn “úê rûđng khaângchiïịn” Möơt höm, vò nùìm mú thíịyThíìn Caâ Quaê dûúâi söng höì ngoi lïnxin Lï Lúơi gaê cho möơt thíìn thiïịp thòseô phuđ trúơ cho vûúng nghiïơp cuêangûúđi anh huđng aâo vaêi (ăaânh ặúơcgiùơc Minh, dûơng ặúơc nghiïơp ăïị) LïLúơi hoêi yâ kiïịn nhûông ngûúđi vúơ, yâ lađnïịu ai tríîm mònh lađm vúơ Thíìn CaâQuaê thò sau nađy con ngûúđi ăoâ seôặúơc kïị võ Lï Lúơi lađm vua Thõ Löơ bíịygiúđ cuông ăaô lađ vúơ Nguýîn Traôi, cuôngtheo Lï Lúơi vađ meơ cuêa Thaâi Töngtrong nhûông ngađy ăoâ Möơt nguöìn sûêliïơu ăaâng tin cíơy viïịt roô: Ngađy 24thaâng 3 ím lõch 1425, (Lï Lúơi) sai líơpăađn tïị thíìn, díng bađ phi hoơ Phaơmlađm tïị víơt Bađ phi mùơc aâo quíìn löơnglíîy, bõt mùưt laơi, lïn ngöìi trïn chiïịcthuýìn nan bùìng giíịy Thuýìn ặúơcthaê theo dođng söng Lam vađ chòm díìndíìn, trong tiïịng nhõ, tiïịng saâo ăiïơuNam Ai síìu naôo, cuđng trong tiïịngkhoâc nûâc núê cuêa caâc phi tíìn vađ cuêaNguýîn Thõ Löơ, thiïịp cuêa NguýînTraôi Vïì sau, giûô lúđi ûúâc íịy, Lï Lúơitruýìn ngöi cho Nguýn Long (tûâc lađvua Lï Thaâi Töng) - khi öng nađy múâichó 10 tuöíi

Duđ sûơ thíơt thïị nađo, thò coâ möơt sûơthíơt khöng thïí phuê nhíơn: lađ Thõ Löơ tađihoa caêi biïịn möơt “hön quín” hún 10tuöíi ăíìu khöng ai baêo ban ặúơcthađnh möơt “minh quín” Caâi lúơi chocaê ăíịt nûúâc lađ quaâ lúân Nhiïìu sûê giacho rùìng, Nguýîn Traôi ăaơi tađi ăaơi ặâcquaâ hiïíu ăiïìu ăoâ, öng ăaô boê viïơc nhoê(bõ ăöi ăiïìu dõ nghõ) ăïí mûu cíìu viïơclúân hún cho dín cho nûúâc (biïịn concuêa Lï Thaâi Töí thađnh “minh quín”)

Ăïịn ăúđi Lï Thaânh Töng 1497), Nguýîn Traôi ăaô ặúơc tííy oanvađ truy phong chûâc Ăùơc tiïịn kim tûêVinh Löơc ăaơi phu Ngûúđi con duynhíịt tröịn thoaât (sau thaêm hoơa tru ditam töơc vò bõ kheâp vađo töơi “giïịt vua”)cuêa Nguýîn Traôi lađ Nguýîn Anh Vuôặúơc böí lađm tri huýơn, ăöìng thúđi vuacíịp cho hoơ Nguýîn möơt trùm míîuruöơng ăïí lo viïơc thúđ cuâng Tuy nhiïndíịu hoêi lúân: ai ăaô giïịt Thaâi Töng víîn

(1460-Chuýơn giïịt vua, ím mûu giïịtThaâi Töng ặúơc lõch sûê “minh ắnh”laơi ríịt roô rađng, chi tiïịt, nhû sau: Bađphi Nguýîn Thõ Anh (vúơ Lï ThaâiTöng), sinh ra Bang Cú ặúơc phonglađm thaâi tûê Ăuđng möơt caâi, bađ phi nûôacuêa vua Lï Thaâi Töng lađ bađ NgoơcDao laơi coâ chûêa Mađ chûêa sùưp ăeê rangûúđi nhađ giúđi hùỉn hoi, búêi bađ nađynoâi lađ bađ mú thíịy Ngoơc Hoađng saimöơt võ tiïn xuöịng ăíìu thai vađo buơng mònh Bađ Thõ Anh bùưt ăíìu loặâa con trong buơng bađ Ngoơc Dao seôchiïịm ngöi cuêa thaâi tûê con mònh BađThõ Anh beđn líơp mûu xui vua kheâp bađNgoơc Dao vađo töơi buđa ngaêi, seô bõ voidađy Thõ Löơ vađ Nguýîn Traôi vöịn nhíntûđ múâi beđn tòm caâch cûâu bađ NgoơcDao ăem ăi cho sinh núê meơ trođn convuöng úê Quaêng Ninh ngađy nay Ăûâacon íịy chñnh lađ Lï Thaânh Töng saunađy Möịi thuđ nađy, sau khi vua ThaâiTöng chïịt, khiïịn bađ Thõ Anh ăaô ặúơcdõp “rûêa”, bùìng caâch vu cho nguýînTraôi vađ Thõ Löơ giïịt vua, caênh tađn saâtăíîm maâu ăaô diïîn ra Nhûông “tin ăöìn”kiïíu Nguýîn Traôi cuđng hoơc trođ doơnvûúđn coâ lađm vúô öí cuêa meơ con conrùưn trùưng, sau nađy noâ hoâa thađnh ThõLöơ ăïí rñch rùưc lađm cho ba hoơ nhađNguýîn Traôi bõ tru di, ăoâ chó lađ caâch

“tuýn truýìn” cuêa vua chuâa phongkiïịn daơng hön quín baơo chuâa thúđicuô, nhùìm líịp liïịm sûơ ngu muöơi vađ vöăaơo cuêa hoơ

Nöîi oan cuêa Nguýîn Traôi vađ ThõLöơ, ăuâng lađ nûúâc bïí Ăöng, nûúâc thúđigian míịy trùm nùm cuông khöng thïígöơt cho nguöi ngoai ặúơc chuât nađo

Möơt bïơ miïịu thúđ nùìm úê khu vûơc xaêy ra thaêm aân Lïơ Chi Viïn

NGUÝÎN KHOA ĂIÏÌM

coâ möơt chađng trai

Tùơng nhûông ngûúđi cuđng ăi vúâi töi

qua caâc ngaê ặúđng chiïịn tranh

Coâ möơt chađng trai saâu mûúi tuöíi ăúđi

Möîi súâm muđa heđ chađng ăïịn tùưm dûúâi bïịn ăaâ

chuđa Thiïn Muơ,

Huyât saâo möơt ăiïơu boleâro dõu dađng qua

cûêa Thûúơng Tûâ,

Neâm möơt caâi nhòn xa vúđi vađo lađn nûúâc söng

Hûúng,

Lú ăaông nhû sûúng muđ trïn Kim Phuơng.

Coâ möơt chađng trai tûđ thïị kyê trûúâc,

Ăaô rúi theo chiïìu ngang vađo thïị kyê höm nay,

Mang vïịt seơo thúđi gian chiïịn tranh

Chađng nhû con gađ gö ăi laơc

Vađo nhûông siïu thõ boâng loaâng.

Chađng cíìm trïn tay möơt nöîi buöìn khöng ai

nhúâ ăïịn

Ngađy coê non cođn run rííy trong vûúđn

Nhûông chín míy ăíìy gioâ laơ

Nhûông caânh rûđng dađy mûa tuön

Vađ cûâ thïị chađng trai ăi qua cuöơc chiïịn tranh

nađy qua cuöơc chiïịn tranh khaâc,

Ăïí ngađy hoađ bònh cùưm cíy sùưn trïn sûúđn ăöìi

soêi ăaâ

Ùn möơt baât cúm dûúâi ngöi nhađ töí phuơ,

Ăùơt hai chín tríìn lïn nïìn nhađ cuô

Trïn möi chađng phaêng phíịt möơt ăiïơu boleâro

Chađng seô huyât lïn khi bûúâc vađo coôi chïịt.

NGUÝÎN TROƠNG TAƠO

khöng ăïì nùm múâi

Cúêi trúđi xanh cúêi ăíịt níu

Böịn muđa gûêi laơi bïn cíìu gioâ bay

Röìi ra nhùơt thaâng nhùơt ngađy

Nhùơt buöìn vui nhùơt ăùưm say hûông húđ

Nhùơt cûúđi nhùơt khoâc lađm thú

Nhùơt míy lađm aâo luơa tú cûúâi trúđi

Thúđi gian tiïịng nhaơc khöng lúđi

Ăíìu nùm lađ soâng cuöịi ăúđi lađ mûa

1.1.2009

NGÖ THÏỊ OANH

gûêi

Núi íịy tuđng nhûông caânh haêi íu chiïìu trùng bay mùơt biïín

ta ăaô vuđi caê thín thïí vađ höìn ta trong soâng mùơn

núi íịy ăïm ăïm dûúâi sao trúđi dûúâi nhûông ngoơn dûđa

ta ăaô tûđng mú möơng

núi íịy

ta ăaô tûđng ýu

ta ăaô tûđng cay ăùưng

vađ cùn nhađ ăún ăöơc chó cođn trong kyâ ûâc vađ gioâ thöíi suöịt ăïm

traâi tim ta ăaô khöng sao tòm ặúơc nguöi ýn

thúm tho cíy qúị tíơn rûđng huât xa

lađ minh

úê giûôa ngûúđi ta chaây lïn ngoơn lûêa ăïí mađ tađn tro

Ăíịy vađng ăíy cuông ăöìng ăen Ăíịy hoa thiïn lyâ ăíy sen Tíy Höì

(ca dao)

HÖÌ SÔ TAÂ

Lađng Tíy Höì nay thuöơc töí

24,25 phûúđng Quaêng An,

quíơn Tíy Höì Hađ Nöơi, Coâ

Phuê Tíy Höì Caơnh Phuê coâ ăïìn

Kim Ngûu thúđ thíìn Tríu Vađng

Trûúâc ăïìn coâ tíịm biïín ghi: “Ăïìn

Kim Ngûu -Thíìn Tríu Vađng Höì

Tíy ăaô giuâp nûúâc giuâp dín traêi

qua nhiïìu triïìu ăaơi ặúơc sùưc

phong Ăïị quín thûúơng ăùỉng

thíìn”

Ăïìn ặúơc xíy dûơng theo kiïíu

chûô Ăinh, coâ cöíng tûâ truơ Tûđ ăúđi Lï

ăïịn ăúđi Nguýîn Ăïìn coâ 28 ăaơo

sùưc phong cho thíìn Kim Ngûu

Cuđng vúâi quíìn thïí di tñch vađ danhthùưng phuê Tíy Höì, ăïìn ặúơc coi lađ

di tñch vùn hoâa coâ giaâ trõ cao cuêaHađ Nöơi noâi riïng vađ caê nûúâc noâichung Öng Trûúng Quyâ Ăûâc,Trûúêng ban di tñch Phuê Tíy Höìcho biïịt, ngûúđi dín quanh Phuê TíyHöì ăïìu kñnh troơng goơi lađ Ăïìn Öng

Caâc cuơ cao niïn úê ăíy cho biïịt ĂïìnÖng ặúơc xíy dûơng trûúâc caê PhuêTíy Höì luâc ăíìu chó lađ möơt am thúđröìi ặúơc dín xíy tûúđng lúơp ngoâi

ta Nùm 1947 bõ phïị tñch khi giùơc

Phaâp tíịn cöng, chó cođn híơu cung.Dín chaơy loaơn khöng ai tröng coinïn bõ ăöí naât Sû cuơ Thñch ĂađmĂiïím ngûúđi Tíy Höì coâ lađm möơt

am ngay göịc ăa caơnh ăïìn TríuVađng Coâ daơo ăïìn lađm khu giaôgaơo, luâc duđng ặơng thuöịc síu.Nùm 2000, ặúơc sûơ ăöìng yâ cuêa BöơVùn hoâa Thöng tin, ngöi ăïìn ăaôặúơc truđng tu vađ tön taơo Ngađy29/3/2001, Ban quaên lyâ ăïìn KimNgûu ăaô töí chûâc khaânh thađnhcöng trònh truđng tu vađ tön taơo khu

di tñch nađy nhû daâng veê hiïơn nay

ĂÏÌN KIM NGÛU VAĐ CAÂC SÛƠ TÑCH

TRÍU VAĐNG

Ăïìn Kim Ngûu

Viïơc hoađn thađnh cöng viïơc truđng

tu vađ tön taơo nađy ăaô goâp phíìn khöi

phuơc laơi caâc giaâ trõ vùn hoâa tinh

thíìn cho Thùng Long nghòn nùm

vùn hiïịn Ngöi ăïìn ặúơc ăaânh giaâ

lađ coâ giaâ trõ lõch sûê vađ nghïơ thuíơt

trong quíìn thïí di tñch vađ danh

thùưng phuê Tíy Höì Khuön viïn

cuêa Ăïìn lađ 369m2 Diïơn tñch xíy

dûơng 70m2 Ăïìn ặúơc dûơng theo

hûúâng Tíy - Nam coâ 3 gian Kinh

phñ luâc ăoâ hún 1 tyê ăöìng Trong

ăïìn coâ quaê chuöng to do nhađ haêo

tím cung tiïịn Bïn phaêi ăïìn lađ cíy

ăa cöí thuơ , trûúâc ăïìn lađ 3 cíy si

Coâ nhiïìu sûơ tñch vïì Tríu vađng:

Saâch Lônh Nam chñch quaâi coâ

hai tñch vïì Tríu vađng:

“Truýơn Höì Tinh” kïí chuýơn

Laơc Long Quín sau khi diïơt caâo

chñn ăuöi “ líơp miïịu Kim Ngûu ăïí

tríịn aâp ýu quaâi” vađ chuýơn Tríu

Vađng úê Tiïn Du:

Nuâi Tiïn Du coâ tinh tríu vađng

nûêa ăïm thûúđng toêa ra aânh saâng

Coâ nhađ sû líịy tñch trûúơng ýím lïn

traân tríu, tríu vađng boê chaơy huâc

vađo ăíịt lađm suơp thađnh caâi höì.Núi

nađy sau goơi lađ thön Huâc Tríu chaơy

ăïịn ắa phíơn Vùn Giang, vò víơy úê

ăíy coâ caâi vuông lúân goơi tïn lađ vuông

Tríu Ăùìm Tríu chaơy qua caâc xaô

Nhû Phûúơng, Nhû Loan, Ăaơi Laơn,

Ăa Ngûu Caâc xaô nađy súê dô tïn nhû

víơy lađ vò coâ vïịt chín tríu ăi túâi

Tríu laơi tûđ trong bïịn ra söng Caâi,

ăïịn Ninh Giang, ăi men phuê Lyâ

Nhín, theo ven söng Caâi túâi söng

Tö Lõch, chöî íịy chñnh lađ Tíy Höì

Nhûng sûơ tñch gùưn liïìn vúâi Ăïìn

Tríu Vađng Höì Tíy hún kïí rùìng:

Ngađy xûa vađo thúđi nhađ Lyâ (thïị kyê

thûâ 13) úê thađnh Ăaơi La (Hađ Nöơingađy nay) coâ möơt nhađ sû phaâpthuíơt cao cûúđng, tïn goơi Khöng Löơ

Tuơc truýìn rùìng nhađ sû Khöng Löơlađ möơt võ thíìn nhađ Trúđi giaângxuöịng ăíịt Viïơt ăïí cûâu dín ăöơ thïị

Möơt ngađy noơ, sû Khöng Löơ lïnặúđng qua Trung Hoa mang theomöơt caâi tuâi nhoê, xin ýịt kiïịn vuanhađ Töịng ăïí quýn möơt ñt kim khñăem vïì ăuâc tûúơng Phíơt Thíịy tuâivaêi nhoê beâ cuêa nhađ sû, vua Töịngkhöng ngíìn ngaơi sai baêo quan coikho ặa sû Khöng Löơ vađo tíơn khocho tuđy yâ, miïîn lađ chó ặơng ăíìy tuâithöi

Vûđa bûúâc vađo cûêa kho, sûKhöng Löơ tröng thíịy möơt con tríu

to lúân hún con víơt ngoađi ăúđi ăuâctoađn bùìng vađng rođng, nghïnhngang nhû ặâng canh giûô khotađng nhađ vua ÚÊ gian chñnh giûôacíịt giûô möơt söị kim khñ hiïịm coâ,quyâ troơng hún vađng, ăoâ lađ ăöìngăen, "meơ ăeê ra vađng"

Sû Khöng Löơ beđn giúê pheâpthíìn thöng múê caâi tuâi nhoê ra thíịuquaâ phín nûêa söị ăöìng ăen trongkho vua Töịng

Trúê vïì nûúâc, sû Khöng Löơ tíơphoơp nhûông tay thúơ ređn trûâ danh laơiăïí ăuâc möơt caâi chuöng bùìng ăöìngăen.Ăïịn ngađy lađm lïî khaânh thađnhchuöng, sû Khöng Löơ cíìm chađyăaânh lïn tiïịng ăíìu tiïn Tiïịngchuöng vang xa, rung ăöơng ăïịnngađn vaơn dùơm

Tríu vađng úê kho tađng vua nhađTöịng nghe tiïịng chuöng ăöìngăen, tûúêng chûđng nhû tiïịng meơgoơi, phoâng vïì phûúng Nam Thíịycon tríu vađng chaơy ăïịn, nhađ sû vöơingûđng tiïịng chuöng, súơ rùìng seôgíy nïn can qua giûôa hai nûúâc SûKhöng Löơ beđn lùn chuöng xuöịngHöì Tíy Con tríu vađng nghe tiïịngcuông nhaêy xuöịng nûúâc biïịn míịttheo chuöng chòm síu dûúâi ăaâyhöì

Coâ tñch noâi: khi nghe chuöngthónh tríu vađng tûđ Trung Quöịcchaơy vïì ăïịn Höì Tíy khöng nghetiïịng chuöng nûôa bûơc mònh quíìnăaêo khu vuđng truông thađnh HöìTíy Sau ăoâ Öng Tríu lïn duô

mònh, ăíịt quanh mònh rúi xuöịngthađnh möơt caâi gođ, ñt líu sau taơi gođmoơc lïn cíy ăa to, cađnh laâ xumxú.Tûđ ăoâ dín líơp ăïìn thúđ Öng taơigođ nađy Theo truýìn thuýịt íịy,söng Tö Lõch lađ súơi giíy thûđng cuêatríu Öng Tríu chaơy ăïịn ăíu giíythûđng vùng ra ăïịn ăoâ taơo thađnhsöng Tö Lõch

Öng Trûúng Cöng Ăûâc noâi khiăïìn xíy xong, möơt söị võ thùưc mùưcSao khöng ăùưp biïíu tûúơng contríu? nhûng Thaânh múâi coâ tûúơngcođn Thíìn khöng bao giúđ coâtûúơng:“Thõ bíịt kiïịn, kñnh bíịt vùn,dûúng dûúng hiïín hoaâ” nhòn thòkhöng thíịy, nghe thò vùng vùỉngnïn dín gian víîn goơi lađ Öng Tríu,nïịu ta ăùưp biïíu tûúơng ngûúđi ta goơilađ “con tríu”nhû víơy seô bíịt kñnhvúâi thíìn Theo öng Ăûâc quanh höìTíy coâ míịy ăiïím thúđ tríu vađngnhûng do thùng tríìm biïịn cöị lõchsûê ăïịn giúđ nađy böơ vùn hoaâ chó chophuơc chïị ăïìn Kim Ngûu úê phuêTíy Höì vò úê trïn nïìn ăíịt cuô, cođnmöơt ăiïím nûôa úê bïn lađng Trñch Sađi.Dín úê ăíy cođn truýìn laơi xûa coângûúđi noâi nhađ ai ăeê ặúơc 10 ngûúđicon trai ra höì Tíy keâo tríu vađnglïn Möơt gia ằnh noơ coâ 10 ngûúđicon trai liïìn ăïịn keâo nhûng khitríu gíìn lïn ăïịn núi thò möơt goâckhöng thïí keâo lïn ặúơc Sau múâivúô leô goâc íịy lađ cuêa ngûúđi con nuöinïn viïơc khöng thađnh

Ăïìn Kim Ngûu coâ chung lïî höơivúâi Phuê Tíy Höì: ăíìu nùm vađomöìng 3 thaâng 3, cuöịi nùm vađongađy 13 thaâng 8.Ngađy xûa lïî höơi coârûúâc saâch, coâ haât vùn giúđ ặúđnglađng chíơt khöng rûúâc nûôa Lïî höơigöìm baêy lađng tham gia: Yïn Phuơ,Nghi Tađm, Tíy Höì, Quaêng Baâ,Xuín La, Vaơn Xuín (trûúâc ăíy caâclađng nađy thuöơc töíng Thûúơng -huýơn Phuơng Thiïn)

Thúđ Tríu Vađng lađ tñn ngûúôngtñch cûơc phuđ húơp vúâi nguýơn voơngcíìu mong cuöơc söịng ýn bònh cuêanhín dín ta xûa.Ăïìn Kim Ngûubïn búđ Höì Tíy lađ biïíu hiïơn caoăeơp cuêa nhín dín ta nhùìm thoaêmaôn nhu cíìu íịy

Tríu gùưn boâ vúâi nöng thön

Viïơt Nam tûđ bao ăúđi nay,

nïn khöng phaêi thuíơn

miïơng mađ ngûúđi ta noâi ra cíu nađy

Coâ con tríu lađ coâ sûâc keâo, giaêi

phoâng sûâc lao ăöơng trïn ăöìng

Buöíi saâng, möơt lûơc ăiïìn vúâi möơt

con tríu möơng, lađm cíơt lûơc coâ thïí

cađy líơt túâi böịn sađo ăíịt Cođn lađng

nhađng thò sađo rûúôi hai sađo Khöng

coâ tríu, laơi khöng coâ ngûúđi keâo

cađy, chó duđng tay cuöịc thò sađo ăíịt

míịt böịn cöng chûa xong Cho nïn

ruöơng síu tríu naâi möơt thúđi ăïí

ăaânh giaâ chöî dûơa tin cíơy vûông

chùưc úê thön qú Viïơt, cuông nhû sûơ

giađu coâ

Ba viïơc lúân can hïơ ăïịn sûơ thay

ăöíi cú baên con ngûúđi cuöơc söịng úê

nöng thön: lađm nhađ-cûúâi vúơ- tíơu

tríu ăaô thađnh möơt tiïu chñ mang

tñnh töíng kïịt vïì hoaơch ắnh ăïí coâ

tñnh bïìn vûông cuêa möơt gia ằnh

thön qú Ba viïơc ăoâ phaêi gùưn kïịt

cuđng nhau, thiïịu ăi möơt trong ba

viïơc lađ chûa thïí coi lađ hoađn haêo

Ûúâc mú ăoâ thíơt nhoê nhûng ăaô töìn

taơi keâo dađi caê trùm nùm nghòn nùm

vúâi nöng thön Viïơt Nam

Cođn nhúâ caâch ăíy vađi chuơc

nùm thöi, sau vuơ gùơt thaâng mûúđi,

thu gom rúm raơ xong lađ moơi nhađ

ríơm rõch bùưc vai tríu ăi cađy ăöí aêi

Caânh ăöìng ngađy ăíìu ăöng vui

nhû traêy höơi Ăíịt ruöơng cođn chûa

khö hùỉn ặúơc xaâ cađy líơt lïn deêo

quaânh möơt mađu níu Ăúơi nùưng cho

hoai oaêi, ùn tïịt xong lađ bùưt nûúâc

vađo vuơ chiïm Con tríu chõu

thûúng chõu khoâ ăi vađo ca dao thíơt

íịm tònh ngûúđi:

Tríu úi ta baêo tríu nađy

Tríu ra ngoađi ruöơng tríu cađy

vúâi ta Cíịy cađy vöịn nghiïơp nöng gia

Ta ăíy tríu ăíịy ai mađ

quaên cöng Bao giúđ cíy luâa trođn böng

Thò cođn ngoơn coê ngoađi ăöìng

tríu ùn

Töi ăaô ăoơc nhûông cíu ca dao íịytrong saâch tíơp ăoơc tûđ thuúê ăïịntrûúđng vađ cođn cùơn keô nhúâ ăïịnngađy höm nay Ăoơc saâch, hoơc bađitrïn lûng tríu lađ viïơc keâp trongbuöíi dong tríu ăi gùơm coê

Tuöíi thú cuêa ríịt nhiïìu ặâa treêthađnh ăaơt ngađy höm nay ăaô tûđngmađi ăñt trïn lûng tríu, trong ăoâchùưc chùưn coâ caê nhûông ngûúđi coâ võthïị cao cuêa ăíịt nûúâc Trong lõch sûê

ăaô tûđng coâ Ăinh Böơ Lônh tûđ ặâa treêchùn tríu mađ thađnh tûúâng tađi röìitrúê thađnh võ vua líơp nïn nhađ nûúâcphong kiïịn tíơp quýìn ăíìu tiïn,ặa nûúâc Viïơt vađo trang sûê múâi.Töi cuông lađ möơt trong nhûôngặâa treê íịy, cíịt caânh tûđ lûngtríu,nhûng tíìm bay thò thíịp húnnhiïìu Nhûông cíu vùn xuöi thuöơclođng trong bađi caâch trñ: Ai baêo chùntríu lađ khöí, chùn tríu sûúâng lùưmchûâ, ăíìu töi ăöơi noân mï tay cíìmcađnh tre vùưt veêo trïn lûng

CON TRÍU LAĐ ĂÍÌU CÚ NGHIÏƠP

ĂÖÎ ẶÂC

Tranh: Ăöî Ăûâc

tríu chuâng töi thuöơc vanh vaâch.

Nhûng ăa phíìn tuöíi thú nöng

thön xûa khöng míịy coâ ûúâc mú

hoađi baôo gò, phíìn lúân ýn phíơn vúâi

con tríu keâo cađy vò luôy tre ăaô che

chùưn míịt tíìm nhòn tûđ bao ăúđi nay,

nïn cuông chùỉng ai nhíơn ra bi kõch

ngheđo ăoâi nûôa Möơt cuöơc söịng haơn

chïị ăïịn töịi ăa caâc nhu cíìu ùn úê

sinh hoaơt cho möîi con ngûúđi, luön

líịy con tríu lađm chöî dûơa ăïí mađ

ýn tím ngađy ăuê hai bûôa rau dûa

tûúng cađ Ăoâ cuông lađ haơnh phuâc

cao nhíịt cuêa nöng thön ta xûa khi

mađ moơi kô thuíơt canh taâc chûa coâ

khoa hoơc chen vađo

Nhađ töi coâ ăïịn ba con tríu Möơt

tríu ặơc thiïịn keâo cađy, möơt tríu

naâi vađ möơt con tríu thaâu sùưp vađo

vûơc cađy Ba con tríu míịt hùỉn möơt

cöng chùn dùưt Buđ laơi ngoađi sûâc keâo

chuâng cođn cung cíịp phín boân

Phín tríu tröơn vúâi cíy choâ ăeê bùm

naât, ăaânh ăöịng úê goâc búđ uê cho thíơt

hoai muơc, ăïịn khi ăöí aêi múâi ăem

quaôi Phín boân tûơ chïị trïn nïìn

taêng phín tríu íịy lađ moân thuöịc böí

duy nhíịt cho ăíịt, nuöi cho cíy luâa

bïìn vûông ngađn ăúđi Phín bùưc uê giochó ăuê ăïí tröìng rau lađm vûúđn Coâcon tríu thò ýn trñ seô möơt cuöơcsöịng baêo ăaêm Nhû thïị ăuê thíịyvai trođ cuêa tríu thíơt lúân nhûúđngnađo trong möîi gia ằnh nöng dínvađ noâi röơng ra lađ cuêa nöng thönmiïìn Bùưc

Böịn mûúi nùm sau tûđ ngađy töithoaât li ra thađnh phöị, nay trúê vïì thòruöơng ăöìng ăaô díìn vùưng boângtríu Duđ húơp ăöìng nay ăaô loêng leêo,nhûng tríu chûa boê ặúơc traâchnhiïơm keâo cađy Trïn ăöìng maây cađytay vađ caê loaơi maây cađy coâ baânh húiăaô len loêi, ăöi chöî ăaô ăuöíi tríu lïnbúđ vò con tríu maây chaơy díìu khoêehún nhanh hún tríu cađy Caâichuöìng tríu nhađ töi, ăïịn bíy giúđmeơ ăaô dúô boê vò nhađ chó cođn vađi sađoăíịt nùm phíìn trùm Vađo vuơ, mûúân

ñt tiïìn ăaô coâ cađy maây lađm cho,nhoùưng caâi lađ xong Con tríu trongnhađ töi chó cođn nùìm trong kñ ûâc

Cođn nhúâ tûđ xa xûa, chûa baogiúđ ngûúđi nöng dín ăem thõt tríucađy Con tríu giađ hïịt sûâc keâo phaêicoâ Uyê ban xaô giaâm ắnh múâi ặúơc

giïịt möí Bùưt tröơm tríu cađy ăïí thõtkhöng tuđ moơt göng thò cuông bõngûúđi ăúđi ruêa xaê maôn kiïịp, Chonïn möơt thúđi chó coâ tríu giađ hoùơctríu bõ chïịt reât múâi ặúơc pheâpăem lađm thõt Möơt con tríu nùìmxuöịng lađ bao nhiïu gioơt nûúâc mùưtrúi Chùỉng nhû höm nay, ngûúđi tachoơn tríu beâo ăïí lađm thađnh nhûôngmoân ăùơc saên mađ chùỉng cíìn nghô gò.Bíy giúđ tríu ăaô díìn xa ngûúđinöng dín vò tíịt caê nhûông gò nïutrïn Cuông buöìn vađ nhúâ möơt dôvaông Nhûng khöng phaêi vò thïị mađnñu keâo con tríu ăïí giûô laơi caê trùmnùm nhoơc nhùìn cuêa tríu vađ ngûúđi.Thïị lađ ăuê quaâ röìi Nhûng töi cûâthíìm hoêi sao chûa thíịy ai nghô ăïịnchuýơn dûơng möơt tûúơng tríu thíơt

to úê caâc thađnh phöị lúân (vò quaâ khûâphöị cuông lađ dín nhađ qú caê thöi).Con tríu ăaâng ặúơc ăùơt möơt tûúơngăađi to nhíịt múâi phaêi leô vò tríu ăaôtûđng lađ ăíìu cú nghiïơp Cođn trongtöi, tríu cođn to hún moơi tûúơng ăađi.Khöng biïịt nghô thïị coâ gò saâi quaâkhöng?

20/12/2008 Tríu cađy Tranh löng gađ cuêa Ăinh Thöng

1 Ăöịi vúâi sín khíịu tuöìng ngađy

höm nay, khaâc vúâi thaâi ăöơ thúđ ú

laơnh nhaơt cuêa lúâp treê, nhûông ngûúđi

ăaô tûđng hiïíu biïịt tuöìng, say mï

xem tuöìng caêm thíịy thûơc sûơ xoât xa

vađ nhúâ tiïịc Nhúâ kyô xaêo xiïịn tađi

tònh trïn ăöi hia cong cao ngíịt, sûâc

biïíu hiïơn trong ngûô khñ cuêa Ăöơi

Taêo Nhúâ böơ “lùn” cuêa Ăinh Quaê

khi sùưm vai Kim Lín Nhúâ mûúđi

ngoân tay rung lïn ăíìy khñ lûơc cuêa

Baơch Trađ Nhúâ vađ tiïịc Khöng cođn

thíịy nhûông neât ăeơp ăöơc ăaâo íịy

cuêa nghïơ thuíơt tuöìng trong löịi ca

diïîn cuêa caâc nghïơ sô ngađy nay

Ngûúđi ta caêm thíịy úê löịi diïîn

nađy khöng phaêi lađ sûơ thiïịu tađi

nùng mađ nguy hiïím hún lađ sûơ míịt

tònh ýu, míịt niïìm tin vađo mön

nghïơ thuíơt mònh lađm Diïîn khöng

híịp díîn, khaân giaê rúđi xa Khaân giaê

cađng rúđi xa ngûúđi nghïơ sô tuöìng

cađng khöng tin vađo khaê nùng töìn

taơi cuêa nghïì töí Möơt söị buöng xuöi

tòm thïm nghïì phuơ ăïí kiïịm söịng

Möơt söị coâ traâch nhiïơm chó ăaơo tòm

moơi ặúđng “caêi caâch” ăïí tuöìng

phuđ húơp vúâi thúđi ăaơi múâi

Con ặúđng lađm tuöìng theo ăïì

tađi ặúng ăaơi, hïịt höơi thaêo laơi toaơ

ăađm cuông chó cho ra ăúđi ặúơc

nhûông trođ diïîn höîn taơp nûêa kõch

nûêa tuöìng Ăaô ăïịn luâc phaêi thùỉng

thùưn nhíơn ắnh rùìng nhûông

phûúng saâch caêi caâch trïn khöng

cûâu vaôn nöíi tònh thïị mađ chó lađm

nghïơ thuíơt tuöìng ngađy cađng tha

hoaâ ăi Ăïí thoaât ra khoêi nhûông khoâkhùn khuêng hoaêng cuêa ngađy hömnay chó coâ möơt con ặúđng duynhíịt: Haôy trúê vïì vúâi nghïơ thuíơttuöìng truýìn thöịng

Nhúâ laơi nhûông nùm 30 cuêa thïịkyê trûúâc sín khíịu tuöìng cuông ăaôlím vađo tònh thïị hiïơn nay Nhûôngngûúđi lađm tuöìng thúđi bíịy giúđ tòmmoơi caâch ăïí löi keâo khaân giaê trúê laơivúâi mònh Thöi thò naêy sinh ra ăuêmoơi thûâ tuöìng: tuöìng xuín nûô,tuöìng tiïíu thuýịt, tuöìng kiïịmhiïơp Song lõch sûê cho thíịy rùìngnhûông hònh thûâc goơi lađ “caêi caâch”

tuöìng íịy chùỉng mang laơi hiïơu quaê

gò mađ chó lađm cho di saên sín khíịutruýìn thöịng quyâ baâu nađy sa vađonguy cú mai möơt tríìm troơng hún

Vađ phaêi ăúơi túâi sau cuöơc khaângchiïịn chöịng Phaâp thađnh cöng,thûơc hiïơn chuê trûúng khai thaâc disaên nghïơ thuíơt dín töơc cuêa Ăaêngvađ Nhađ nûúâc, möơt cuöơc chíịn hûngsín khíịu truýìn thöịng ặúơc khúêiăöơng Nhûông nghïơ nhín ûu tuâ cuêatuöìng Nam vađ tuöìng Bùưc ặúơc tíơphúơp Nhûông tñch tuöìng “thađy” nhû

Sún Híơu, Tam nûô ăöì vûúng, Ăađo Tam Xuín loaơn trađo, Nghïu Sođ ÖỊc Hïịn ặúơc phuơc höìi xuíịt hiïơn

nhû nhûông hiïơn tûúơng vùn hoaâăöơc ăaâo tín kyđ coâ sûâc cuöịn huâtmoơi tíìng lúâp khaân giaê Ăûúơc tönvinh trong thúđi kyđ chíịn hûng nađycuông chñnh lađ nhûông ngûúđi nghïơ sôthíịt thïị ăaô tûđng phaêi bön ba kiïịm

söịng vúâi caâc thûâ tuöìng laơc loađi, nayvïì vúâi tuöìng truýìn thöịng nhûặúơc trúê laơi vúâi chñnh mònh Vađcuông chó trïn cú súê nađy múâi coâ thïícoâ nhûông thûê nghiïơm ăuâng ăùưntrong viïơc múê röơng nöơi dungtuöìng sang laônh vûơc ăïì tađi ặúngăaơi Cuöơc chíịn hûng tuöìng giûôathïị kyê 20 (1955-1965) ăaô chûângminh thûơc tïị nađy

2 Víơy thò ngađy nay, sau nûêathïị kyê, chuâng ta laơi khúêi ăöơng möơtcuöơc chíịn hûng tuöìng líìn thûâ haihay sao? Ăuâng Nhûng líìn nađykhöng ặúơc lađ sûơ lùơp laơi cuöơc chíịnhûng líìn trûúâc mađ phaêi ăùơt ra möơtýu cíìu múâi: níng chíịt lûúơngtuöìng lïn möơt cíịp ăöơ múâi

Cuöơc chíịn hûng vađo giûôa thïịkyê 20 dûơa chuê ýịu vađo tađi nùngbiïíu diïîn vađ cöng lao truýìn nghïìcuêa caâc nghïơ nhín cho lúâp diïînviïn treê, coâ gia cöng “caêi caâch” ăïítuöìng phuđ húơp vúâi ặúng thúđi thòăöi khi laơi mùưc sai líìm lađ ặanhûông ýịu töị kõch phûúng tíy vađolađm pha taơp truýìn thöịng Songphaêi khùỉng ắnh rùìng cuöơc chíịnhûng nađy ăaô kõp thúđi traê laơi chotuöìng hiïơn ăaơi nhûông tñch tuöìngthađy míîu mûơc vađ cođn lađ caâi lođ ăađotaơo ra möơt ăöơi nguô nhûông ngûúđilađm tuöìng ăñch thûơc Tûđ ăíy ta coânhûông nhađ nghiïn cûâu truơ cöơt:Mõch Quang, Hoađng Chíu Kyâ, LïNgoơc Cíìu , nhûông diïîn viïn tađinùng nhû Tiïịn Thoơ, Ăađm Liïn,Minh Ngoơc, Míîn Thu Nhûôngdiïîn viïn nađy ặúơc caâc bíơc nghïơnhín löîi laơc truýìn nghïì, laơi traêiqua ba böịn chuơc nùm kinh nghiïơmsín khíịu ngađy nay coâ thïí thûơc thuơtrúê thađnh nhûông thađy tuöìng hiïơnăaơi Song caâi dúê cuêa chuâng ta lađnhûông phaât hiïơn hay cuêa caâc nhađnghiïn cûâu chùỉng ai dođm ngoâ túâiăïí ặa ra ûâng duơng, nhûông diïînviïn tađi gioêi ăïịn tuöíi hûu sùĩn sađngcho vïì nghó “ngöìi chúi xúi nûúâc”.Coâ biïịt ăíu rùìng trong cuöơc chíịnhûng líìn trûúâc ăïí cûâu tuöìng cheđokhoêi mai möơt chuâng töi ăaô phaêimúđi nhûông nghïơ nhín ăaô ngoađituöíi baêy taâm mûúi Chùỉng leônhûông diïîn viïn “nghïơ sô nhínAÊnh: Nhíơt AÂnh, Hoađng Tuíịn

dín”, “nghïơ sô ûu tuâ” tuöìng ngađy

nay cuông phaêi ăúơi túâi nhûông ngađy

ăaâng buöìn ăoâ hay sao Khöng thïí

ăïí sûơ viïơc diïîn ra nhû thïị ặúơc

Cuöơc chíịn hûng líìn thûâ hai nađy

cíịp thiïịt phaêi ặúơc khúêi cöng

Phûúng hûúâng cuêa chíịn hûng

lađ trúê vïì tuöìng truýìn thöịng

Trung tím cuêa víịn ăïì lađ nghïơ

thuíơt diïîn vađ möi trûúđng diïîn cuêa

ngûúđi diïîn viïn tuöìng

Phaơm vi diïîn taê cuêa ngûúđi diïîn

tuöìng thíơt vö cuđng vö tíơn Taê nhín

víơt ăöìng thúđi taê moơi caênh víơt liïn

quan túâi tím lyâ vađ hađnh ăöơng cuêa

nhín víơt: lađn gioâ thöíi, ăaâm míy

bay, con ngûơa bíịt kham, con

thuýìn lûúât trïn höì nûúâc Biïơn

phaâp vađ thuê ăoaơn miïu taê lađ ngûô

khñ trong löịi noâi, lađ ăöơng taâc quy

thađnh nhûông böơ trònh thûâc mang

tñnh ûúâc lïơ cao ăođi hoêi kyô xaêo

thađnh thaơo Nïịu khöng say mï

nghïì, khöng chõu boê cöng phu ređn

luýơn thò khoâ mađ thûơc hiïơn nöíi

Chíịn hûng lađ trúê laơi vúâi caâch thûâc

truýìn vai míîu cöí vúâi thaâi ăöơ

nghiïm khùưc cuêa caâc thađy tuöìng

ngađy xûa Ngađy nay tuy coâ khaâc

song víîn phaêi giûô cöng thûâc möơt

thađy möơt trođ ăíìy hiïơu quaê cuêa

phûúng tyhûâc truýìn nghïì truýìn

thöịng

Nghïơ thuíơt diïîn chó coâ thïí

thùng hoa trong möơt möi trûúđng

thuíơn lúơi coâ khaê nùng kñch thñch

caêm hûâng saâng taơo cuêa ngûúđi

nghïơ sô Trong líìn chíịn hûng

trûúâc chuâng ta ăaô sao nhaông víịn

ăïì nađy Thíơt lađ möơt sai líìm Taơi

sao chuâng ta laơi boê hònh thûâc cíìm

chíìu nhó? Möơt hònh thûâc giao lûu

thûúđng trûơc vûđa hûúâng díîn khaân

giaê thûúêng thûâc vûđa khñch lïơ tûâc

thúđi ngûúđi diïîn saâng taơo Taơi sao

laơi boê ăi bađn thúđ töí thûúđng ăùơt

trong híơu trûúđng? ÚÊ nhađ thúđ gia

tiïn, núi hađnh nghïì thúđ töí nghïì

Thùưp neân hûúng trïn bađn thúđ Töí

trûúâc möîi buöíi biïíu diïîn ngûúđi

nghïơ sô toê lođng tri ín vúâi caâc bíơc

tiïìn böịi vađ tòm cíìu sûơ phuđ höơ, möơt

caêm ûâng tím linh ăïí coâ ặúơc

nhûông giíy phuât xuíịt thíìn trong

diïîn xuíịt

Möơt tiïịng tröịng chíìu, muđihûúng sau sađn diïîn cuông ăaô gúơilïn caâi khöng khñ cuêa möơt buöíidiïîn sín khíịu truýìn thöịng Songmöîi kõch chuêng truýìn thöịng laơiăođi hoêi möơt khöng khñ möi trûúđngriïng cho noâ Cheđo thñch ûâng vúâikhöng khñ höơi heđ dín daô Cođntuöìng mang tñnh baâc hoơc kinhăiïín, noâ thñch ûâng vúâi möơt khöngkhñ gúơi cöí, trang nghiïm, nghi lïî

Nhađ haât diïîn tuöìng ngađy nay phaêitaơo nïn ặúơc khöng khñ nađy Soisaâng phođng khaân giaê khöng thïí lađchuđm ăeđn löơng líîy kiïíu íu tíy mađlađ nhûông chiïịc ăeđn löìng, nhûôngcíy ăeđn cöí Ăiïu khùưc vađ hoa vùntrang trñ trong phođng ăïìu mangtñnh ûúâc lïơ cao phuđ húơp vúâi veê ăeơpcuêa nhûông trònh thûâc ăöơng taâc ăöơcăaâo trïn sađn diïîn

Vò leô ăoâ mađ möîi möơt hònh thûâcsín khíịu cíìn möơt raơp riïng ăïí taơomöi trûúđng diïîn cho riïng mònh

Nhûng ăaâng buöìn thay chuâng ta(tuöìng vađ cheđo) laơi khöng lađm nhûthïị Coâ raơp röìi, vò thiïịu niïìm tin úêkhaê nùng töìn taơi cuêa nghïì chuâng taăaô vöơi vađng sûêa chûôa, thíơm chñxoaâ boê caê nhûông neât ăùơc thuđ ngûúđitrûúâc ăaô taơo nïn ăïí biïịn noâ thađnhmöơt thûâ raơp chung chung ăaâp ûângặúơc vúâi ýu cíìu thú diïîn cuêa bíịtcûâ hònh thûâc nghïơ thuíơt nađo ÚÊcûêa raơp nhaâo nhađo caâc loaơi quaêngcaâo, míịy tíịm aênh tuöìng hoùơc cheđonùìm tûơ ti úê möơt goâc Rao hađngtuöìng cheđo mađ íìm ô nhaơc Rap nhaơcRock Tuy lađ chuê nhín nhûngchuâng ta ăuê tûơ tin ăïí trûng lïnnhaôn hiïơu Nhađ haât tuöìng, Nhađ haâtcheđo mađ chó lađ möơt caâi tïn chungchung Raơp Höìng Hađ, Raơp Kim Maô

Cöng cuöơc chíịn hûng coâ trùmcöng nghòn viïơc song quy kïịt laơiăïìu lađ nhùìm giuâp nhûông nhađ haâttuöìng hiïơn coâ trúê nïn vûông maơnh,lađm trođn ặúơc nhiïơm vuơ lûu giûô vađphaât huy di saên vùn hoaâ quyâ baâucuêa dín töơc

Möơt nhađ haât nhû víơy ăođi hoêitrûúâc hïịt möơt dađn kõch muơc göịcgöìm nhûông tñch tuöìng cöí, ûu tiïnnhûông tñch tuöìng thađy Tñch nađochûa hoađn chónh thò chónh lyâ caêi

biïn laơi Ăïí traânh thoâi quen lađmxong boê ăíịy hiïơn nay, cíìn quyắnh chùơt cheô söị buöíi diïîn hađngnùm cho caâc tñch tuöìng truýìnthöịng Ăíy lađ caâch lûu giûô vađ phaâthuy töịt nhíịt di saên tuöìng

Phíìn thûâ hai cuêa dađn kõch muơclađ nhûông tñch tuöìng saâng taâc múâivïì nhûông ăïì tađi lõch sûê, daô sûê vađtruýìn thuýịt Viïơt Nam Nhûôngtñch tuöìng múâi nađy nhíịt thiïịt phaêilíịy mö hònh tuöìng truýìn thöịnglađm phûúng hûúâng saâng taơo Tñchtuöìng thuöơc loaơi ăïì tađi ặúng ăaơichó nïn coi lađ thûê nghiïơm vađ chónïn thûơc hiïơn khi dađn kõch muơctuöìng göịc ăaô vûông chùưc

Trûúâc mùưt cíìn níng hai nhađ haâttuöìng: tuöìng trung ûúng úê Hađ Nöơivađ tuöìng Ăađo Tíịn úê Bònh Ăõnh lïncíịp cao hún: Nhađ haât mang tñnhViïơn Cíịp nhađ haât nađy mang thïm

ba chûâc nùng: nghiïn cûâu, ăađo taơovađ phong trađo Kinh nghiïơm chothíịy rùìng ba mùơt cöng taâc nađyquýịt ắnh sûơ phaât triïín cuêa nghïơthuíơt Vađ möơt nghïơ thuíơt ăùơc thuđnhû tuöìng phaêi tûơ lo liïơu líịy viïơcnađy thöi

Ăïí dađnh líịy sûơ höî trúơ cuêa xaôhöơi vïì caâc mùơt tuýn truýìn quaêngbaâ tađi trúơ kinh tïị nïn líơp ra cíulaơc böơ “Nhûông ngûúđi baơn nhađhaât”

Keâo khaân giaê ăïịn vúâi nhađ haâtăang lađ víịn ăïì noâng Giaêi quýịtvíịn ăïì khöng nïn chó chuâ yâ túâikhaâch du lõch Mađ phaêi taơo ặúơc ramöơt maơng lûúâi khaân giaê thûúđngxuýn trong nûúâc Vïì ăiïìu nađy coâthïí hoơc kinh nghiïơm cuêa caâc nhađhaât cöí ăiïín úê Nhíơt vađ caâc nûúâcphûúng tíy

Chuâng ta ăang noâi vïì tuöìng.Song caâc loaơi hònh sín khíịu truýìnthöịng khaâc cuông ăang suy thoaâi vađăođi ặúơc chíịn hûng Phaơm vi cuöơcchíịn hûng nađy röơng tûúng tûơ nhûlíìn trûúâc Cuöơc chíịn hûng khöngthïí thađnh nïịu khöng coâ chuêtrûúng vađ sûơ ăíìu tû cuêa Nhađ nûúâc.Cuöơc chíịn hûng diïîn ra cađngchíơm thò nhûông khoâ khùn trongbaêo töìn di saên dín töơc cađng chöìngchíịt khoâ giaêi