Nội dung yêu nớc thể hiện ở niềm tự hào về chiến công lịch sử và chiến công thời Trần trên sông Bạch Đằng.. Cấu tứ tác phẩm - Theo lối kể chuyện có một vị khách giong thuyền chơi sông q
Trang 1Ngày soạn:
Ngày dạy:
Tiết 57
Đọc văn:
Phú Sông Bạch Đằng
(Trơng Hán Siêu)
A Mục tiêu bài học.
- Học sinh cảm nhận đợc nội dung yêu nớc và t tởng nhân văn của bài Phú
Sông Bạch Đằng Nội dung yêu nớc thể hiện ở niềm tự hào về chiến công
lịch sử và chiến công thời Trần trên sông Bạch Đằng T tởng nhân văn thể
hiện qua việc đề cao vai trò, vị trí đức độ của con ngời, coi đây là nhân tố
quyết định đối với sự nghiệp cứu nớc
- Thấy đợc những đặc trng cơ bản của thể phú về các mặt kết cấu, hình tợng
nghệ thuật, lời văn, từ đó biết cách phân tích một bài phú cụ thể
- Bồi dỡng lòng yêu nớc, niềm tự hào dân tộc, ý thức trân trọng những địa
danh lịch sử, những danh nhân lich sử
B Phơng tiện thực hiện.
- Bài soạn của học sinh, tài liệu tham khảo, vốn sống thực tế
- Thiết kế bài dạy
C Cách thức tiến hành.
- Phơng pháp phân tích, phát vấn, khái quát kiến thức cơ bản
D Tiến trình dạy học.
D1 ổn định tổ chức:
Sĩ số : 10A……….10A3…………10A7…………
D2 Kiểm tra bài cũ.
? Đặc điểm thơ Hai C - Ba - Sô?
? Đọc thuộc lòng bài số 1, 2, 3, 4 và nêu những đặc sắc về nội dung, nghệ
thuật trong các bài thơ đó?
D3 Bài mới
? Dựa vào tiểu dẫn, nêu những nét cơ
bản về Trơng Hán Siêu?
GV: Về văn hoá: Ông cùng Trung Ngạn
I Tìm hiểu chung :
1 Tác giả.
- ? 1354, có tài về chính trị, văn chơng, từng làm quan đời Trần
Trang 2soạn “Hoàng triều đại điển” và “Kinh
th-”
- Nét chủ đạo trong sáng tác của ông là
tinh thần yêu quý non sông đất nớc, tự
hào với những truyền thống vẻ vang,
oanh liệt, nhng vẫn bàng bạc sắc thái tứ
tình hoài cổ
GV: +Trần Ninh “Bạch Đằng Giang”:
“ánh nớc chiều hôm qua đỏ khé Tởng
rằng máu giặc vẫn cha khô ”
+ Đại Nam Quốc sử diễn ca: “Bạch
Đằng một cõi chiến trờng Xơng bay
trống đất máu màng đỏ sông ”
? Hoàn cảnh sáng tác bài Phú Sông
Bạch Đằng?
GV: Phú cổ thể có trớc đời Đờng Trung
Quốc, có vần không có đối - nh bài ca
dài hoặc bài văn xuôi vần; Phú đờng luật
- từ đời Đờng, có vần, có đối, có luật
bằng trắc
? H/S đọc, GV đọc mẫu.
? Cấu tứ tác phẩm
- Theo lối kể chuyện có một vị khách
giong thuyền chơi sông qua nhiều cảnh
đẹp đến Sông Bạch Đằng, các bô lão kể
- Tính tình cơng trực, học vấn uyên thâm
- Đợc mọi ngời kính trọng, vua tin tởng
2 Hoàn cảnh sáng tác.
- Địa danh “Sông Bạch Đằng”: Di tích lịch sử lừng danh đề tài sáng tác
- Trơng Hán Siêu, đáng lúc là trọng thần của vơng triều nhà Trần, dạo chơi Sông Bạch Đằng và làm bài phú này (khoảng 50 năm sau chiến thắng 1288) Trần Hng Đạo đánh tan quân Nguyên Mông, bắt sống Ô Mã
3 Thể phú.
- Phú: Bày tỏ, phô bày, là thể văn vần để tả cảnh, phong tục, kể sự việc…có thể xen lẫn văn xuôi
- Thờng có 2 loại: Phú cổ thể, Phú đờng luật
- Bài Phú Sông Bạch Đằng thuộc Phú cổ thể, có phần theo điệu sở từ
4 Đọc văn bản.
5 Giải thích từ khó :
Kết hợp trong quá trình phân tích văn bản
Trang 3về chiến công, hết lời kể có lời ca về
chiến công khách cũng có lời ca nối
tiếp
? Bài Phú Sông Bạch Đằng có mấy
loại nhân vật? 2 loại nhân vật Khách“ ”
có thể là ai đó, có thể là tác giả; Các bô
lão địa phơng.
? Bố cục của bài phú
- Đoạn 1:…còn lu - cảm xúc lịch sử của
nhân vật khách trớc cảnh sắc Sông Bạch
Đằng
- Đoạn 2:… nghìn xa ca ngợi - các bô
lão kể với khách về chiến công
- Đoạn 3:….chừ lệ chan - suy ngẫm, bình
luận của các bô lão về chiến công xa
- Đoạn 4:…đức cao – lời kết , bình luận
của các bô lão và nhân vật khách
GV: Giới thiệu cách tìm hiểu chi tiết
- HS đọc diễn cảm lại đoạn 1
? Trong đoạn phú đầu tiên ( từ đầu
đến vẫn còn tha thiết) có cụm từ nào
khái quát ý chung của cả đọan
-HS : “tráng chí bốn phơng”
GV : Khách có thể là ai đó, hoặc tác giả,
một danh sĩ đời Trần, cơng trực, phóng
khoáng; “Khách” là một tao nhân với
bầu rợu, túi thơ “Chơi vơi theo cánh
buồm làm bạn với gió trăng qua miền
sông biển ”; đây là thú vui quen thuộc
của ngời xa Nhng khách không chỉ dạo
chơi ngắm cảnh đẹp mà còn nghiên cứu
cảnh trí đất nớc, bồi bổ tri thức, tìm đến
nơi có nhiều chiến công oanh liệt xa để
chiêm ngỡng
6.Bố cục : 4 phần
II Phân tích :
1 Hình tợng nhân vật khách :
- Giọng điệu chung của đoạn văn : nhẹ nhàng thanh thản
- Không gian rộng lớn thú thởng ngoạn ung dung, phóng khoáng, tự hào
+ “Khách”: Hết mình với thiên nhiên, du ngoạn thăm thú mọi cảnh đẹp xa gần (Đêm chơi trăng,
Trang 4? Có thật ông khách đã lớt bể chơi
trăng đến tất cả những điah danh nổi
tiếng ấy không
? Nhận xét cách nói trong vừa đọc
GV: Đầm Vân Mộng - là một thắng
cảnh tiêu biểu cho mọi thắng cảnh mà …
- HS đọc đoạn “Bèn giữa
dòng luống còn lu”
? Cảnh sông nớc Bạch Đằng hiện
lên qua lời kể – tả và cảm xúc của
tác giả nh thế nào
? Phân tích t thế và diễn biến tâm
trạng của khách khi đứng trớc dòng
sông lịch sử
“Bát ngát… ớt tha…th Một bức tranh,
một vùng non nớc mở ra
“Bờ lau…gò đầy xơng khô” - hoang vu,
hiu hắt - nét vẽ hoành tráng, giọng văn
buồn
GV liên hệ : Nguyễn Trãi có nỗi buồn
t-ơng tự, cũng viết “Ngạc chặt kình băm
non lởm chởm, giáo chìm gơm gãy bãi
dăng dăng” (Cửa biển Bạch Đằng)
? Nhận xét về cảnh và ngời trong đoạn
văn:
? Nhận xét giọng văn?
- Giọng vừa sảng khoái trầm lắng, vừa
hào hùng, bi thiết
+ Tự hào trớc chiến tích của cha ông
ngày…thời gian chuyển tiếp nhanh)
+ Những địa danh nổi tiếng:
* Địa danh ở Trung Quốc…Cửu Giang Nơi có ng
-ời đi đâu mà chẳng biết “Đầm Vân Mộng… tha thiết” hoài bão tráng trí bốn phơng, lấy việc du ngoạn làm lạc thú và tự hào về nó
Lối khoa trơng, ẩn dụ, tạo câu văn đẹp, tâm hồn phong phú thanh cao
Địa danh của đất Việt, với không gian cụ thể (cửa Đại Than) đây là hình ảnh thật có tính chất đơng đại đang hiện ra trớc mắt cách nói vừa ớc lệ ( dùng những điển cố trong văn chơng Trung Quốc) vừa mô tả trực tiếp + Qua đó, thể hiện tráng chí hải hồ của chim bằng, chim phợng, bậc đại trợng phu tung hoành thiên hạ
Cảnh thiên nhiên thực, hùng vĩ, hoành tráng
“Bát ngát…một màu”; song cũng ảm đạm, hiu hắt
“Bờ lau… ơng khô”.x
+ Tâm trạng của tác giả : nỗi buồn vì cảnh vật hiu quạnh, tiếc thơng những anh hùng chiến trận lừng lẫy một thời đã đi vào dĩ vãng, nuối tiếc chiến công
xa ( cảm hứng hoài cổ )
Cảnh đẹp, giàu chất thơ, thiên nhiên thơ mộng, hùng vĩ và cũng hoang vắng, tâm hồn phong phú, nhạy cảm, tác giả vừa vui, vừa tự hào, biểu lộ lòng
Trang 5+ Tiếc thơng cảnh chiến trờng oanh liệt
đã bị thời gian…vắng vẻ (nỗi niềm hoài
cổ, cảnh đấy mà ngời đâu)
? Qua đó ta thấy khách là ng“ ” ời nh
thế nào
? Các bô lão đến với khách với thái“ ”
độ nh thế nào?
GV: Nhận vật các bô lão có thể có thật,
là những ngời dân địa phơng ven song
Bạch Đằng mà tác giả gặp trên đờng vãn
cảnh, có thể là nhân vật có tính chất h
cấu, là tâm t tình cảm của chính tác giả
hiện thành nhân vật trữ tình
? Họ đã kể chuyện gì với khách“ ”
(Kể với t cách là ngời trong cuộc, về hai
trận trên sông Bạch Đằng)
? Trận thuỷ chiến hiện ra qua lời kể
của các bô lão nh thế nào?
? Nhận xét những biện pháp nghệ
thuật đợc sử dụng trong đoạn văn, hiệu
quả ra sao
? Nhận xét về giọng văn
thơng tiếc (chiến tranh xa một thời oanh liệt nay trơ trọi, hoang vu, dòng thời gian đang làm mờ bao dấu vết) và biết ơn sâu sắc đối với các anh hùng
Tâm hồn phong phú, thanh cao của nhân vật trữ tình
2 Các bô lão đến với khách, kể chuyện chiến công xa trên sông Bạch Đằng.
- Đại diện cho nhân dân địa phơng với lòng tôn kính khách
- Nhiệt tình kể chuyện, bình luận chiến công xa, kể
tự nhiên, hấp dẫn
“Đây là Cũng là ”
12 âm tiết - không khí trang nghiêm, đĩnh đạc làm nền cho việc miêu tả trận chiến
- “Thuyền bè…giáo gơm ”
- Kể theo trình tự diễn biến tình hình, ngay từ đầu
ta và địch tập trung binh lực hùng hậu cho một trận
đánh quyết định
- Trận đánh diễn ra gay go, quyết liệt “đợc thua chửa phân” “Bắc Nam chống đối” - sự đối đầu không chỉ về lực lợng mà còn là đối đầu về ý chí + Nghệ thuật : cách nói khoa trơng, phóng đại; so sánh liên tởng địch – ta, xa – nay làm nổi bật sự
đại bại của quân giặc, dùng điển tích, lời kể vắn tắt
và rất sinh động
- Giọng sôi nổi, hùng tráng - khí thế của dân tộc (hình tợng kỳ vĩ, mang tầm vóc của đất trời)
- Chính nghĩa - chiến thắng “Đến nay…khôn rửa nổi” đó là qui luật chân lí tất yếu, bất biến vĩnh hằng nh dòng sông Bạch Đằng
Giọng kể nhiệt huyết, tự hào, súc tích, cô đọng,
Trang 6? Nhận xét lời bình xen lẫn lời kể ?
? Theo lời các bô lão thử tìm nguyện
nhân và ý nghĩa của trận thắng Bạch
Đằng
- HS đọc diễn cảm 8 câu lục bát
cuối bài
? Hai lời bình luận nối tiếp nhau dới
dạng liên ngâm Nội dung từng bài
ca có gì riêng biệt, có gì chung
gợi đợc không khí của trận đánh hết sức sinh động Kết hợp câu dài, ngắn phù hợp với diễn biến trận
đánh
* Bình, suy ngẫm :
- Nêu ra nguyên nhân, ý nghĩa của chiến thắng
* Nguyên nhân :
+ Ta thắng vì ta đợc lòng trời, lòng ngời, ta có chính nghĩa, nhân nghĩa ; giặc hung đồ, phi nghĩa làm trái lòng trời nên đại bại ( thiên thời)
+ Tiếp theo là địa lợi : ( địa linh )- đất hiểm
+ Nhờ có nhân tài ( nhân kiệt), đặc biệt có Đại
v-ơng Hng Đạo tài giỏi
* ý nghĩa của trận đại thắng : là rửa nhục cho đất
nớc, tái tạo công lao để tiếng thơm còn mãi với lịch
sử, thời gian
3 Lời bình luận và kết thúc của các bô lão và của khách.
* Lời ca của các bô lão : khẳng định chân lí - qui luật thiên nhiên và lịch sử
+ Dòng sông Bạch Đằng mênh mông rộng lớn chảy
về biển Đông
+ Kẻ bất nghĩa nhất định bị tiêu vong
+ Ngời anh hùng nghìn năm lu danh
- Khẳng định vị trí, vai trò của con ngời Tự hào về truyền thống đánh giặc ngoại xâm của dân tộc
“Kìa không mòn”
- Tuyên ngôn về chân lý: “Bất nghĩa tiêu vong anh hùng lu danh ”
Giá trị nhân văn và triết lí sâu sắc
* Lời ca của khách : + Ca ngợi sự anh minh của 2 vị thánh quân (Trần Thánh Tông và Trần Nhân Tông)
+ Ca ngợi chiến tích của sông Bạch Đằng lịch sử
Trang 7? Qua việc đọc hiểu, rút ra những kết
luận về nội dung, nghệ thuật?
- Liên hệ với các bài thơ, văn khác thể
hiện hào khí Đông A( Thuật hoài, Phò
giá về kinh )
? T tởng yêu nớc trong bài phú thể hịen
nổi bật tập trung ở điểm nào
? T tởng nhân văn trong bài phú thể
hiện rõ ở điểm nào
? Đặc sắc nghệ thuật
HS đọc ghi nhớ- SGK
GV hớng dẫn HS làm bài tập
+ Yếu tố quyết định chiến thắng quan trọng không chỉ đất hiểm mà bởi nhân tài có đức cao
Tự hào dân tộc, giá trị nhân văn cao đẹp, giọng văn hào hùng, sâu lắng
III Kết luận.
- Nội dung:
+ Tiêu biểu của văn học yêu nớc thời Lí - Trần, thể hiện lòng yêu nớc, ca ngợi tinh thần anh ngf bất khuất, niềm tự hào dân tộc qua chiến thắng trên sông Bạch Đằng, vẫn sáng ngời hào khí Đông A + Ca ngợi và khẳng định truyền thống đạo lí chính nghĩa, nhân nghĩa sáng ngời, đề cao, ca ngợi con ngời
- Đặc sắc nghệ thuật : + Kết cấu chủ – khách đối đáp ; bố cục rõ
ràng, đơn giản mà chặt chẽ ;
+ Hình tợng nghệ thuật sống động, hình tợng
hoành tráng mà trữ tình : dòng sông Bạch Đằng trong quá khứ oai hùng và trong hiện tại bát ngát hoang vu, hiu quạnh
+ Hai không gian, hai thời gian và một truyền
thống dân tộc đợc nối kết, thống nhất, nghệ thuật hoá hoàn hảo
+ Lời văn khoa trơng, tự nhiên, phóng túng
IV.ghi nhớ : SGK
V Bài tập :
1 Đọc thuộc lòng tại lớp những câu mà em thích nhất.
2 So sánh đoạn kết Phú sông Bạch Đằng với bài thơ Sông Bạch Đằng( Nguyễn Sởng ) :
* Gần gũi :
- Cùng ca ngợi chiến thắng Bạch Đằng thời Trùng Hng
Trang 8- Cùng ca ngợi các yếu tố thiên nhiên và con
ng-ời làm nên chiến thắng
- Nhấn mạnh thiên nhiên hiểm trở, hùng tráng, càng nhấn mạnh yếu tố con ngời
- Cùng viết bằng chữ Hán
* Khác biệt : + Thể loại
- Sông Bạch Đằng : Thơ đờng ngắn
- Bạch Đằng giang phú : Phú cổ thể
+ Quan hệ giữa thiên nhiên và con ngời :
- Sông Bạch Đằng : không thật nổi rõ, hơn yếu
tố con ngời ; không rõ yếu tố phẩm chất ngời anh hùng
- Khẳng định yếu tố quyết định nhất của ngời anh hùng với đạo đức cao cả
D4 Củng cố:
- Chốt lại kiến thức cơ bản, liên hệ với một số bài thơ khác cùng chủ đề
D5 Hớng dẫn học bài:
- Soạn bài, làm các bài bài tập, giờ sau học Bình Ngô Đại Cáo - Nguyễn Trãi
( soạn theo HDHB, đọc trớc văn bản
E Rút kinh nghiệm:
- Rèn kỹ năng đọc văn bản thuộc thể phú