Luận văn thien tay in van quan district langson province case studies

Điều xảy thê hiện rõ trong cáo công trình của nhỏm nghiên cứu thuộc Viện nghiên cửu Văn hóa Dân gian Năm 1998, tại Hội thâo Quốc tế Việt Nem học lân thé I, tác giả Nguyễn Thị Tiên với

Trang 1

LOT CAM ON

Sau một thời gian học lập nghiên cửu, tôi đã hoàn luận văn Thạcsï Việt Nam học với dé tai: Them ‘Tay ở Văn Quan, Lạng Sơn (Qua nghiên cứu trường hợp bà Then Hoàng Thị Bình) Dễ hoàn thành luận văn này , tôi đã nhận được sự

thưởng dẫn, giúp đỡ quý báu của cáo thấy cô, các bọn và những người dân nơi địa ban tôi nghiên cứu Với lòng kinh trọng vả biết ơn sâu sắc tôi xin được bày tố lới cảm ơn chân thành tới:

G8.TS Nguyễn Đức Tên, người thây đáng kinh đã hết lòng giúp đỡ —, dạy báo, động viên và tạo mợi điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quả trình học tậ p và hoàn thành luận văn

Ba Thon Hoàng Thị Bình và các Then, Mo khác ở Văn Quan, các cán bộ huyện Văn Quan, cán bộ xã Dại An, thị trắn Van Quan, đã cung cấp những tài liệu quý báu giúp tôi hoàn thành luân văn này Đặc biệt, tôi muốn bảy sự câm on

sâu sắc lới gia đình ba Hoang Thi Binh da lao moi diểu kiện vật chải, tĩnh thân cũng

như giúp đỡ tôi trong quả trình thực địa

Xin cam ơn Ban lánh đạo, các cân bộ Viện Việt Nam học & Khoa học phát

triển ĐHQG Hà Nội đã tạo mọi diễu kiện thuận lợi gỉ úp dỡ tôi trong quá trình học

tập và hoàn thành luận văn

Xin cảm ơn gia đình , cơ quan, bạn bè và đồng nghiệp đã luôn động viên,

giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này,

Hà Nội, ngày 23 thàng 11 năm 2011

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Huệ

Trang 2

2 Lịch sử vấn đề sưu tâm, nghiên cứu Then

3 Mục đích và rhiệm vụ nghiên cứu

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

5 Lỷ thuyết và phương pháp nghiên cứu

Chuong t: TONG QUAN VE VUNG THEN TAY V4

LANG SON

1.1 Khái quát về địa bản nghiên cứu

1.1.1 Khải lược về điều kiện tư nhiên và kinh tế - xã hồi

1.1.2 Lịch sử huyện Văn Quan

1.1.3 Khái quát đời sảng văn hóa tín ngưỡng của người Tày Van

Quan

1.2 Một số vẫn đề cơ sử lý luận

1.2.1 Khải niệm tín ngưỡng, văn hóa tín ngưỡng của người Tây

1.2.2 Khải niệm vùng văn hóa và vùng thể loại văn hóa dân gian

1.2.3 Khái niệm Shaman va thay Shaman

1.2.4 Then và một số khái niệm có liên quan

Chương 2: THÊ GIỚI ĐỜI SÔNG CỦA THEN TRONG XÃ

HỘI TẢY Ở VĂN QUAN, LẠNG SƠN

(QUA NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP BÀ THEN HOÀNG THỊ BÌNH)

2.1 Quả trình trở thành Theu của Người được chọn

2.1.1 Tiểu sử đời sống của người được chọn

3.1.3 Những lác động của yếu tố tâm sinh lý tới quá trình trở thánh

Then

3.1.3 Yêu tổ xã hội với những tác động tới việc trở thành Then

2,2 Đời sống Đạo của Then

Trang 3

2.2.1, Hoe nghé va cap bing sic

2.2.2 Điện thản

2.2.3 Vật thiếng của Lhen

3.2.4 Những mỏi quan hệ nghề nghiệp và kiêng ky

2.3 Cuộc sống đời thường của Then

2.3.1, Dai sống thường nhật

2.3.2 Các môi quan hệ xã hội

2.3.3 Một số kiếng ky trong cuộc sống thường ngày của Then

Chương 3: GIÁ TRỊ VÀ SỨC SÓNG CỦA THEN TRONG XÃ

HOI TAY VAN QUAN, LANG SON HIEN NAY

3.1 Gia tri cia Then trong đời sống cộng đồng Tảy, Lạng Sơn

3.1.1 Then — một người nghệ sĩ đân gian

3.1.2 Giả trị tôn giáo, tin ngưỡng của Then

3.1.3 Vai trò trị liệu của Then trong cộng đồng

3.2 Then và xã hội Tả,

đương dại

3.3 Suy nghĩ về sức sống của những người làm Then trong xã hội

Tày Văn Quan hiện nay

Trang 4

thay ngay tit mia diu thé ky XX, học giả Việt Nam đã có sự nhận diện và tiếp cận tượng đổi có hiệu qúa trong việc thm hiểu tôn giáo tín ngưỡng của người lầy,

+ Giải ñagn san Cách mạng thẳng Tám 1945

Từ 1943 đến 1900: La gàai đoạn thể hiện những bước dị dâu tiên về việc sưu

tim nghiên cứu Then Nhung trong giai đoạn này Then chủ yếu được khai thác dưới

Năm 1978, Nhà xuất bản Văn hóa Dân tộc cho ra mắt độc giả cuốn sách

vấn đề về Then Uiệt Bắc” Dây là cuỗn sách lần đầu tiên khảo sát về Then

TNgoài ra, một số bài viết về giá trị văn học của lời bát then, giá trị lời ca của

Then cũng được đăng trên các tạp chỉ,

Năm 1984, hai tác giả Là Văn Thu va Lã Văn Lô cho xuất bản cuén “Van hóa Tay Nàng”, trong đỏ có đành một số trang nói về người làm nghề

ứng bài trong đỏ có Then Qua dỏ cũng, nêu ra được những đặc diễm cơ bản của Then, nghề làm Then và hiện tượng xuất nhập hồn trong Then Có thê nói tuy chưa thật đầy đủ nhưng đây là một công trình đã để cap dén van để cốt lõi của Then là nghề làm

‘Then và bán chất tin ngưỡng của Then mà trước đỏ hầu như không có công tinh xảo đề cập đến [39]

Từ sau 1990 đến nay:

những thành tựu trong sưu tằm và giới thiệu văn băn Then “Khám hải” - Vượt

Tệc sưu lầm nghiên cứu Then có nhiều khởi sắc với

biến cha Vi Héng [19], “Then Bach diéu” của nhóm tác giả Hoàng Tuần Cư, Vì

Quốc Đình, Nông Văn Tư, Hoàng Hạc |4J, “Bộ Then ai bach” cia Tue Van Pao

Trang 5

127] và các bản sưu tầm các khúc hát Then Nhìn chúng ở giai doan này, việc sưu tầm Then tương đối phong phú song vẫn không khác trước là mây Hầu hết vẫn

đừng lại ở dạng sưu lầm, dịch chứ chưa có sự lý giải nên những người không am

hiểu về Then sé khong nim bat được nội dung vấn đề khi dọc các tác phẩm này

Thư vậy, trong suốt nữa thẻ kỷ, các công trình về Then mới chỉ đừng lại ở

phạm vì sưu tâm, mô tả dưới góc độ, văn học, nghệ thuội mà chưa hể có sự quan

tâm thích đáng tới vấn để cốt lồi trong ‘Then _ đó là vẫn để tồn giáo, tin ngưỡng,

Dén cudi nhiing nim 90 cita thé ky XX, cac công trình nghiền cứu vé Then

‘bat đầu đi vào hướng nghiên cứu bản chal (én giáo, các nghỉ lẽ trong Then Điều

xảy thê hiện rõ trong cáo công trình của nhỏm nghiên cứu thuộc Viện nghiên cửu Văn hóa Dân gian

Năm 1998, tại Hội thâo Quốc tế Việt Nem học lân thé I, tác giả Nguyễn Thị

Tiên với tham luận “Người điễn xướng Then: nghệ nhân hát dan ca và thấp Shaman”, la bai viét dau tién khang định rằng người diễn xưởng Then, không chí là xuột nghệ nhân hat din ca wa con la mél thay cúng, điển mà các nhà nghiền cứu

trước đầy chưa làm rõ.[1 8]

GS.TS Ngô Đúc Thịnh với bài “Then — mội hình thức Shaman giáo của dan

tậc Tày ở Việt Nam”, dã khải quát dược những van dé co ban liên quan dén Then

xnột cách có hệ thông như: 'Then trong hệ thông tín ngưỡng dân gian của người Tay; nguồn gốc và ban chất của Theu, Tín ngưỡng Theu sự sân sinh và tích hợp các giá

trị văn hóa [35]

Năm 1997, tác già Nguyễn Thị Yên, đã hoàn thành công trình nghiên cứu

“Lễ hội Nàng Hai của người Tây, Cao Bằng", là một hình thức lễ hội Shaman của người Tày, có nhiều điểm tương đồng với Then Liếp đó, năm 2090, tác giá Nguyễn

Thị Yên đã hoàn thành đề tài nghiên củu cấp viện “fñien cẩp sắc của người Tày

qua khảo sát tại luyện Quảng Hòa tĩnh Cuo Bằng” Từ những nghiên cửu này tác

giả Nguyễn Thị Yên đã cho xuất bán những công trình có giá trị về hen cứng như

Trang 6

Put, Ning” (2006), “Vin hỏa Tin ngưỡng Tủy, Nùng " (2008) |44J Đây là những công trình nghiên cứu về Than và Tín ngưỡng dân gian Lày, Núng được đánh giá cao Hon thé, gác công Irình nảy cũng đã đề cập một cách sâu sắc, khat thác được cac gia tri văn hỏa tồn giáo, tin ngưỡng trong ‘Then cia người Tảy, đặc biệt là ở

ving Then Cao Băng Trong cuốn Then Tây, tác giả đã đi sâu vào nghỉ lễ cấp sắc

amdtughi 1é liêu biểu trong Then va lý giải dược ý nghĩa làm lình và cáo giá trị cũng

như vai trỏ của Theu đối với dân tộc ‘Tay & Cao Bang noi riéng và dân tộc Tày ở

Việt Nam nói chung Qua tác phẩm này tác giả cũng đã bước đâu so sánh nghỉ lễ

Then của nguời Tày với nghỉ lễ lên đẳng của người Kinh đặt dưới hệ quy chiếu là

tình thái Sharnan giáo

Ngoài ra, cũng cá khá nhiều các khỏa luận tốt nghiệp Đại học, các hiện văn,

luận án nghiên cúu về Then

Có thể thấy trong hơn nữa thẻ kỷ phát triển, các công trình Then đã có những, bước phát triển vượt bậc về hình thức cũng như về chất lượng Các công trình trghiên cứu Then ương giai đoạn hiên nay đã chú ý nhiều đến khai thác các giá trị tôn giáo, tin ngưỡng, lý giải các hiện tượng thân bị trong các nghĩ lễ Song trong các

công trình hiện nay, phạm vị nghiên cứu Then mới chỉ đừng lại rong một số vững,

như Vùng Then Tày ở Cao Đăng mà chủ yêu là Then nam miễn Đóng Cao Bằng,

Công trình “7hen Tiáy” nghiên cứu vừng Then náy đã được xuất bản Ngoài ra, các vùng Then khác như Bắc Kạn, Lang Son, cũng đóng vai tò khá quan wong trong ving Then Tay Việt Bắc nhưng vẫn chưa dược quan tâm khai thác thích dâng Có chăng chỉ dừng lại ở những bài nghiên cửu nhỏ lẻ trên các tạp chí hay các khóa huận, luận văn Đoàn Thi Tuyến với luận văn tốt nghiệp đại học khoa Lịch Sử, Đại học Khoa học xã hội và nhân văn Hà Nội “Đạo Then trong đời sống tâm linh cửa nguoi Tay — Ning” [29] va bai “Căn nguyên trỏ thành Then trong xã hội Tay, Nùng, Uăn Quan, Lạng Sơn" [30], đã có những đóng góp raới mẻ trong việc tim

hiểu đời sống và thể giới tâm linh của người lim Then Song tac giá lại khảo sát

trên phạm vi rộng với cả hai đối tượng thây Then người Tày và Nùng,

Trang 7

then Dường như nếu cuộc sống của họ không cỏ những thấy Then sẽ trở nên rất bất ôn Lấy những người làm Then, họ là ai lo là người như thể nào mới có thể trở thành then? Vi tri va vai trò của họ đối với cộng đẳng và trong cộng đồng ra sao? Tử những thắc mắc nảy, tôi muốn tim hiểu rõ hơn vẻ những người làm

‘ng

Sng déng khang chỉ

then, căn nguyên họ trở thành then va tit cả những vấn đẻ liên quan tới cuộc

thường nhật cũng như việc làm nghề của họ Qua đó có

cộng dang ‘fay, Ning ma cộng đồng các dân tộc anh em hiểu thêm về những người

làm Then và vai trẻ của họ đổi với cộng đồng từ đó có thể có một cái nhin khách

quan đổi với họ, đồng thời có thể thông cảm và phá bỏ sự kỳ thị

Sau một thời gian dài chiến tranh, nay cùng với sự phát triên ca nên kinh tế

thị trường là quá trình phục hẻi những giá trị tôn giáo, văn hóa tín ngưỡng, sinh

hoạt đân gián cỗ truyền với ý thức lim về nguồn cội bân sốc văn hóa Đây là một thực tế sống động đang diễn ra mạnh mê trong cộng đồng 54 dân tộc anh em Diễu

xảy đòi hái cân có những nghiên cửu bắt kịp với đòng sự kiên đang diễn ra hiện nay

trong đời sống cửa cộng dằng các dân tộc thiểu số, trong đó có hoại động nghĩ lễ

'Then trong cộng đồng dân tộc Táy ở Lạng Sơn một tính vùng biên xa xôi

Với tôi cả những lý do trên chimg t5i di chon dé Lai “Them Tay i Văn

Quan, Lạng Sơn” (Qua nghiên cứu trường hợp bà Then Hoàng Thi Binh) lam dé

tai luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Việt Nam học

2 Lịch sử vấn để sưu tâm, nghiên cứu Then

- Hat Then là một dễ tải dược quan tâm tử khả sởm và được nghiên cửu đưới nhiều góc độ khác nhau Có thể chỉa lịch sử vấn để nghiên cứu Then thành các giai đoạn

như sau

+ Giai đoạn trước năm 1945

Thai ky này hàu như không cỏ các công trình, sưu tâm, nghiên cứu trực tiếp

vé Then Tuy nhiên cũng có bai bài thuyết trình về Đạo giáo và phép thuật Phù

'Thúy của người Tay của Nguyễn Văn Liuyên, được giới thiệu ở Pháp năm 1939, Dó

là bài

điện thà Lão Tứ ở người Tày"" và bài “Một đạng ma thuật ở miễn thượng

đu Bắc Kỳ” Mặc đù chưa việt thành vấn bản nhìng hai bài nghiên ủu này đã cho

Trang 8

1.2 Lầu nay trong nghiên cửu một hiện tượng văn hóa nảo đó, phương pháp chủ yếu của cáo nhà nghiên cửu là quan sát, phỏng vẫn, điều tra sẻ hiệu, ghỉ chép, tất

cũ những gì liên quan tới nó rồi khái quát lên một vẫn để hay rút ra các kết luận về

hiện tượng dó Việc xem xét, nghiền cứu vân dễ từ một trường hợp cụ thể, khai thác tất cả thông tin, đặc tính của một con người cụ thể đề họ tự nói lên tiếng nói của ban thân, bảy tô những suy nghĩ, quan điểm hay ý tướng, nhân sinh: quan của chính bản than minh lả một phương pháp còn chưa được phố biển Bằng phương, pháp nghiên

ctu trong hop (case studies) hay nghién cuw tiếu sử bản thần /ÿ@ siay) [O1],

Tigười ka đựa trên câu chuyện về don người nảo đó dé ta hiểu được một hiện tượng,

văn hóa, một vẫn để văn hóa của một cộng đồng người hay thậm chí lả cả một giai

đoạn văn hóa Bởi mỗi con người sống trong cộng đồng, họ đều chịu những ảnh

hưởng, tác động, chỉ phối lừ chính xã hội mà họ sống, số phân họ gắn bó chặt chữ

và lệ thuộc vào cộng đồng nơi người ta sinh sông Nên cá nhân được xem xét là một

cá nhân điễn hình thì những đặc trưng văn hóa của cộng đẳng được biếu hiện ô ho

càng rõ nét nên chúng ta có khái niệm “văn hóa cá nhậu” To vậy, trong nghiên cứu

'Then một hiện tượng điển hình của người Tày Lạng Sơn nói riêng va Việt Bắc nói chưng, chúng tôi đã mạnh đạn sử đụng phương pháp nay dé co thé qua đó làm nồi

bật những đặc trung riêng có của vùng Then Tây Lạng Sơn từ một góc nhìn khác,

góc nhin cúa chính những người thực hảnh nghĩ lễ - ông/ bả Then,

1.3, Đồng thời, trong quá trình thực hiện để tải chúng tôi luôn mang một thắc mắc Tại sao Then Tày trải qua rất nhiều biến thiên trong lịch sứ vẫn tôn tại trong cuộc

sống hiện đại? Tại sao rất nhiều văn hóa mới du nhập mà then Tay vẫn không mất đi? Tại saa chính quyền đã có những biện pháp cẩm hành nghề then, cẩm tham gia

lỗ then trong một thời gian dài mà then không hệ mai một mà vẫn luôn tân tại trong

cộng đẳng cư dân Tày trên khắp mọi miễn tổ quốc? Di đên nhiều vùng đặc biệt

trong quá trình khảo sắt tại Văn Quan, lôi nhận ra rằng, với họ thầy Mo, thay Then

là những người không thể thiểu trong cộng đồng rước khi đi đâu, làm gì người ta

đến hỏi thay Mo, thdy Then; nhà có người ôm, mời thây Then đẻn làm lễ, cúng ông,

bà tổ tiên cũng mời thấy Then, nhà có cười hỏi, lạng ma cũng không thể thiểu thầy

Trang 9

MOD:

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Mo — Then — Pụt — Tảo — Phủ Thuỷ là những hiện tượng điển hình trong đời

sống từa ngưởng của một số dồng bảo dân tộc thiểu số vùng nủi phía bắc dặc biết là cộng đồng Tây — Nũng Những hiện tượng này xuất hiện, tổn tại và bén rễ trong đời sống cư đân Tày — Nùng từ rỗi lâu và nó trở thành một sinh hoại văn hóa không thé thiểu Then là một đề tài được khá nhiều nhà nghiền cửu quan tâm tùn hiểu ớ những,

góc độ khác nhau Trước đây, trong khoảng thời gian trước Cách mạng tháng Tám cho tới những năm 8O của thể kỹ X%, Then được khai thác chủ yếu ở khia cạnh

nghệ thuật diễn xướng, từ lời ca, nhịp hảt đến cây đản tính Các yêu tổ mang tinh

chất tín ngưỡng tên giáo trong Then hâu như không được đẻ cập đến bởi trong giai

đoạn này, khi mới giải phỏng cả nước lo xây dựng kiến đuết đất nước, công cuộc

‘bai trừ tệ nạn mê tia đị đoan điễn ra một cách gay gắt, các sinh hoạt văn hóa Then, Tào, Lên đẳng đếu bị cảm đoán triệt đề Từ những năm 90 alia thé ky KX trô về

dây, Then được đông đão các nhà nghiên cứu quan lâm, khai thác đặc biệt dưới góc

độ văn hỏa từì ngưỡng, Những nghiên cửu mới vẻ Then đã mang lại một cải nhin

khác về hiện tượng - sinh hoại văn hóa tín ngưỡng độc đáo này Trong rmột đề lái

nghiên cứu về văn hóa tín ngưỡng Tàảy — Nùng, nhà nghiên cửu văn hóa Ngô Đúc

'Thính khẳng định Then /ä một ứn ngưỡng thuộc dòng Shaman giáo Từ luận điểm nay rất nhiều nhà nghiên cứu khác đã khai thác sâu hơn ở góc độ tin ngưỡng, tôn

giáo của Then Kguyển Thị Yên trong 7#en 7ảy, đã tìm hiểu nghỉ lễ diễn xướng,

Then cấp sắc ở Quảng Uyên, Cao Bằng; Doàn Thị Tuyền trong luận văn tốt nghiệp

ngành Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội, đã tìm hiếu

‘Then như một thử Đạo trong đời sống của nguời Tây, Lạng Sơn Tuy nhiên, chúng,

tôi nhận thay chwa có công trình nào đi sâu tìm hiển cụ thể đời sảng và những vẫn

để xoay quanh đời sống thường nhật cũng như đồi sống Đạo của các ông/bà Then ama trong sinh hoạt văn hỏa tín ngưỡng nảy họ chính lá lĩnh hồn, là đại diện tiêu

biểu nhất.

Trang 10

Trang 11

Như vậy, nghiên cứu Then như một loại bình tôn giáo, tin ngưỡng thuộc

dòng Shaman giáo vẫn là một hương đi lớn trong nghiên cửu Then đương đại

Trong luận văn này chủng tôi hướng tới đối tượng nghiêu cứu là những người làm

‘Then dé qua do thay ré hon những, đặc trưng, giả trị và xu hưởng, biến dỗi của Then Tây ỏ Văn Quan, Lạng Sơn hiện nay

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiền cứu

- Mục đích đầu tiên luận văn muốn hướng tới là mang lại một cải nhìn khách quan về sinh hoạt tín ngưỡng Then Tày và đời sông của những ông/bà Then Dẳng, thời cất nghữa về căn nguyên cho việc trở thành Then trong xã hội Tày, Lang Son

- Mục địch thứ hai là thông qua phương pháp nghiên cứu trường hợp chọn mẫu và nghiên cứu tiểu sử bản thân mội nhân vật tiêu biển trong đối sánh với những

Trgười cũng mẫu, chúng lôi muốn rút ra một vài kết luận để người đọc có thể hiểu hơn về những đặc trung, giá trị của Then và những hiện tình về vùng Then Tây ở

‘Van Quan, Lang Son

~ Mục đích lâu đải luận văn muốn huớng lới là nghiên cứu toàn bộ vùng

‘Then Tay Lang Son trong tương quan so sinh với các vùng then khác như Cao Bang, Bac Kan va Then Tay tại những vùng kinh tế mới Đồng thời, chúng tôi

anuéa dat Then Tay trong hệ quy chiếu là hệ thống tín ngưỡng thuộc dong Shaman

giáo của Việt Nam để tiên hảnh so sánh, rút ra những đặc trung riêng có của loại Tỉnh sinh hoại lín ngưỡng này,

4, Đi lượng và phạm vỉ nghiên cứu

- Dối tượng nghiên cứu:

¡ Đối tượng nghiên cứu của luận văn là hiện tượng Then Tây

+ Chọn mẫu tiêu biểu để nghiên cứu là bá 'Then Hoàng Thị Bình và một số 'Then khảo ở huyện Văn Quan

- Phạm vi nghiên cứu

+ Về mặt không gian: chủ yếu trên địa bản xã Dai Án, thị trần Văn Quan vả một số

xã khác trong huyện Văn Quan.

Trang 12

Trang 13

Trang 14

Trang 15

Trang 16

Trang 17

Trang 18

‘ng

như sau

là bài

Trang 19

Trang 20

Trang 21

Trang 22

‘ng

như sau

là bài

Trang 23

‘ng

như sau

là bài

Trang 24

Trang 25

Trang 26

Trang 27

Trang 28

Trang 29

Trang 30

Trang 31