SỞ GD&ĐT BẮC GIANG TRƯỜNG THPT CHUYÊN BẮC GIANG ĐỀ THI ĐỀ XUẤT ĐỀ THI HỌC SINH GIỎI HỘI TRẠI HÙNG VƯƠNG NĂM 2023 MÔN THI NGỮ VĂN – LỚP 11 Thời gian làm bài 180 phút (không kể thời gian giao đề) Câu 1[.]
Trang 1SỞ GD&ĐT BẮC GIANG
TRƯỜNG THPT CHUYÊN BẮC GIANG
ĐỀ THI ĐỀ XUẤT
ĐỀ THI HỌC SINH GIỎI HỘI TRẠI HÙNG VƯƠNG NĂM 2023 MÔN THI: NGỮ VĂN – LỚP 11 Thời gian làm bài: 180 phút
(không kể thời gian giao đề)
Câu 1 (8.0 điểm)
“Trong sâu thẳm mùa đông, cuối cùng tôi cũng hiểu được trong tôi có mùa hè bất diệt” (Albert Camus)
Anh/chị hãy viết bài văn nghị luận trình bày suy nghĩ của mình về ý kiến trên
Câu 2 (12.0 điểm)
Bàn về chi tiết nghệ thuật, Heghen từng phát biểu: Chi tiết trong tác phẩm là những con mắt.
(Dẫn theo Lí luận văn học, Phương Lựu (chủ biên), tập 1,
NXB đại học Sư Phạm, 2010,.tr.71) Bằng những hiểu biết và trải nghiệm về truyện ngắn, anh/chị hãy bình luận và làm sáng tỏ nhận định trên
Trang 2
SỞ GD&ĐT BẮC GIANG
TRƯỜNG THPT CHUYÊN BẮC GIANG
ĐÁP ÁN ĐỀ XUẤT
HƯỚNG DẪN CHẤM ĐỀ THI HSG HỘI TRẠI HÙNG VƯƠNG NĂM 2023 MÔN: NGỮ VĂN - LỚP 11
A YÊU CẦU CHUNG
- Giám khảo phải nắm được nội dung trình bày trong bài làm của học sinh để đánh giá
chính xác, tránh đếm ý cho điểm Vận dụng linh hoạt Hướng dẫn chấm, sử dụng nhiều
mức điểm một cách hợp lí, khuyến khích những bài viết có cảm xúc, sáng tạo
- Học sinh có thể làm bài theo nhiều cách nhưng nếu đáp ứng những yêu cầu cơ bản của đề, diễn đạt tốt vẫn cho đủ điểm
B YÊU CẦU CỤ THỂ
I Yêu cầu về kĩ năng:
- Nắm vững kĩ năng làm bài nghị luận xã hội; đòi hỏi học sinh phải huy động những hiểu biết về đời sống xã hội, kỹ năng tạo lập văn bản, khả năng bày tỏ thái độ và chủ kiến của mình để làm bài
- Vận dụng nhuần nhuyễn các thao tác lập luận: giải thích, phân tích, chứng minh, bình luận,
- Diễn đạt trong sáng, bố cục rõ ràng, không mắc lỗi chính tả
II Yêu cầu về kiến thức: Học sinh có nhiều cách trình bày khác nhau,
song cần làm rõ những nội dung cơ bản sau:
1 Mở bài: Giời thiệu vấn đề nghị luận 0.5
2.1 Giải thích:
- Sâu thẳm mùa đông:
+ nghĩa đen: tận cùng của sự buốt giá,lạnh lẽo + tượng trưng cho những khó khăn, thử thách sống, những lúc mà con người ta cảm tưởng mình bị đóng băng trong sợ hãi, vô vọng, những cảm xúc không dễ chịu hay hoàn cảnh khốc liệt của cuộc đời
- Mùa hè bất diệt:
+ nghĩa đen: mùa hè không bao giờ tắt, tức là sự cháy bỏng, nóng ấm
1.0
Trang 3mãi mãi tồn tại một cách mạnh mẽ, mãnh liệt.
+ Tượng trưng cho sức mạnh nội tại mãnh liệt bên trong của con
người Nó là nhiệt huyết, ý chí, nghị lực, là niềm tin, khát vọng sống,
lý tưởng sống, là những giá trị tinh thần tốt đẹp nuôi dưỡng cho thế
giới tinh thần ta không bị sụp đổ trước cái tiêu cực, khắc nghiệt
→ Mượn cách nói hình ảnh từ sự tương phản tự nhiên
“sâu thẳm mùa đông” - “mùa hè bất diệt”, Albert Camus đã nhấn
mạnh vào sức mạnh nội tại bên trong tâm hồn con người
2.2 Bàn luận
a/ Vì sao con người cần có nhiệt huyết sống cao cả?
- Bản chất cuộc sống là luôn không bao giờ bằng phẳng và dễ dãi Ở
đời, con người hay bất kì sinh vật nào cũng đều phải đối mặt với
những thử thách, có những khi thử thách ập tới bất ngờ đến độ chúng
ta không thể lường trước Những lúc như vậy không ai có thể đến kịp
thời cứu trợ chúng ta mà ta chỉ có chính mình làm hành trang sống
- Tất cả chúng ta đến với thế gian đều là sự sắp đặt của tạo hóa, không
ai có thể lựa chọn xuất phát điểm cho chính mình Điều duy nhất bạn
có thể chọn cho mình là một tinh thần đẹp cùng một nguồn sức mạnh
nội tại không bao giờ vơi cạn để vượt qua “sâu thẳm mùa đông” mà
đời đưa bạn tới
b/ Nhiệt huyết biểu hiện như thế nào ở con người trong cuộc sống?
- Nếu bạn không may mắn sinh ra ở khu ổ chuột hay mang trong mình
nước da đen, đừng để sự kì thị nhấn chìm mình Hãy trở thành tấm
gương vượt khó như Barack Obama hay Oprah Winfrey đã làm
- Nếu bạn đang mắc kẹt trong những thất bại từ công việc, cuộc sống,
thâm tâm bạn sẽ nói với bạn rằng bạn làm được ở lần sau thôi như lần
thứ 10001 mà ý chí Thomas Edison đã mách bảo
5.0
c/ Vai trò của nhiệt huyết đối với mỗi cá nhân như thế nào?
- Tiếp thêm cho con người ý chí kiên cường, sự dũng cảm, nghị lực
sống để sẵn sàng đối đầu với thử thách, đứng vững trước những khó
khăn, những nghịch cảnh trong cuộc đời
- Hình thành niềm tin mạnh mẽ vào bản thân mình, tạo động lực giúp
con người không ngừng vươn lên để hoàn thiện mình
- Kéo con người ra khỏi những cảm xúc tiêu cực, tránh rơi vào sự bi
Trang 4quan, tuyệt vọng về bản thân và cuộc sống xung quanh
- Định hướng con người đến những mục tiêu cao hơn, có ý nghĩa hơn
trên hành trình sống tránh ngủ quên trên chiến thắng
d/ Mở rộng vấn đề:
- Tin vào sức mạnh tiềm ẩn bên trong bản thân không có nghĩa là ta
làm việc một mình mà ta luôn phải học hỏi xung quanh, phải học cách
giao lưu để tiếp thu thêm nhiều điều hay, lẽ phải Nếu không học hỏi
xung quanh mà chỉ làm việc đơn lẻ ta sẽ dễ rơi vào cô đơn và cực
đoan
- Sức mạnh nội tại không phải lúc nào cũng hiện rõ mà chỉ khi con
người ta đi vào khó khăn đích thực mới hiện ra nên không phải trong
bất kì hoàn cảnh nào cũng bám víu vào đó như một cái phao cứu sinh
đa năng mà con người cũng cần tự mình xử lý thử thách trong khả
năng hàng ngày
- Tin vào sức mạnh nội tại khác với việc ảo tưởng vào năng lực cá
nhân, luôn cho mình hơn người, không học cách lắng nghe các cá nhân
khác góp ý., không thích sự hợp tác tập thể
- Phê phán:
+ Những người hèn nhát, không tin tưởng bản thân và ngừng nỗ lực,
thấy sóng cả mà ngã tay chèo Vực thẳm hay mùa đông không phải
đáng sợ mà cái đáng sợ là khi ở đó ta mất niềm tin, suy sụp , không
thấy ánh sáng mà chỉ thấy bế tắc
+ Những người bi quan, nản chí, sống thu mình, không dám đối diện
với giông tố để mặc nó cuốn dồn đi mảnh vườn tinh thần tươi đẹp của
chính mình
2.3 Bài học nhận thức và hành động:
- Học cách tin tưởng vào khả năng của chính mình, tự tin mình có thể
làm được, luôn không ngừng động viên bản thân để phát huy điểm
mạnh
- Luôn trau dồi tri thức về muôn mặt để khắc phục những yếu điểm
trong nhận thức và tâm hồn.Khi sự hiểu biết tăng lên, con người sẽ trở
nên trưởng thành, dày dặn, tinh thần vì vậy được tiếp thêm năng lượng
và tràn đầy tự tin
- Dành riêng cho mình những khoảng lặng, tăng sức đề kháng cho tâm
1.0
Trang 5trí khỏi những thứ gây nhiễu, để hiểu rõ mong muốn, nhu cầu, khả năng của mình
3 Kết luận: Đánh giá nâng cao vấn đề 0.5
I Yêu cầu về kĩ năng:
- Câu này kiểm tra năng lực viết bài nghị luận văn học của học sinh;
đòi hỏi học sinh phải huy động những kiến thức lí luận văn học về thể loại truyện, về chi tiết trong tác phẩm truyện, kỹ năng tạo lập văn bản, để làm bài
- Học sinh có thể làm bài theo nhiều cách khác nhau, nhưng phải có lí
lẽ và căn cứ xác đáng, thuyết phục
II Yêu cầu về kiến thức: Học sinh có nhiều cách trình bày khác nhau,
song cần làm rõ những nội dung cơ bản sau:
1 Mở bài Giới thiệu được vấn đề nghị luận 0.5
2 Thân bài Triển khai , làm rõ vấn đề nghị luận 11.0
a Giải thích:
- Chi tiết: Là tiểu tiết nhỏ trong tác phẩm nhưng mang sức chứa lớn về
tư tưởng và cảm xúc
- Ý kiến: Chi tiết trong tác phẩm là những con mắt đề cao vai trò của
các chi tiết trong tác phẩm tự sự nói chung, truyện ngắn nói riêng
Theo đó: Giống như những con mắt (“cửa sổ tâm hồn”) chi tiết là linh hồn của một tác phẩm, là nơi thể hiện ấn tượng, sắc nét những ý đồ, tư tưởng của nhà văn Đồng thời, “những con mắt” cũng là điểm nhấn quan trọng, làm cho tác phẩm trở nên hấp dẫn, thu hút hơn
1.0
b Bàn luận:
* Cơ sở lí luận: Tại sao Chi tiết trong tác phẩm nghệ thuật là những
con mắt?
- Xuất phát từ đặc trưng truyện ngắn:
Truyện ngắn có dung lượng nhỏ, giới hạn về số lượng câu chữ; số lượng nhân vật, sự kiện không nhiều; cốt truyện diễn ra trong một thời gian, không gian hạn chế, thường chỉ xoay quanh một tình huống có tính chất chủ đạo, một lát cắt, một khoảnh khắc của đời sống Nhưng
2.0
Trang 6điều quan trọng là những gì phản ánh phải có sức khái quát, có chiều
sâu, vượt ra ngoài khuôn khổ của câu chữ Bởi vậy, người viết truyện
ngắn phải có kỹ thuật tinh xảo, biết dồn nén tư tưởng vào trong những chi tiết đặc sắc
- Xuất phát từ vai trò của chi tiết trong truyện ngắn:
+ Chi tiết là linh hồn, điểm nhấn ấn tượng, điểm sáng của tác phẩm vì: Chi tiết góp phần thúc đẩy mạch truyện, tham gia vào tổ chức kết cấu tác phẩm, làm nổi bật chân dung nhân vật; qua đó thể hiện rõ nét tư tưởng của nhà văn Trong tác phẩm, chi tiết có thể nhỏ về quy mô, tầm
vóc nhưng nó chứa đựng tư tưởng lớn, tình cảm lớn (chi tiết là người
tí hon mang nhiệm vụ khổng lồ) Không nhà văn vĩ đại nào không tập
trung xây dựng hình tượng nghệ thuật từ những chi tiết nhỏ, đặc sắc + Chi tiết trong tác phẩm tự sự có thể là chi tiết sự vật và chi tiết sự việc
++ Chi tiết sự vật thường gắn với 3 đối tượng: cảnh vật, đồ vật, nhân vật
++ Chi tiết sự việc gắn với các tình tiết, mỗi tình tiết được hợp nên bởi nhiều chi tiết
+ Một truyện ngắn đặc sắc là truyện ngắn có nhiều chi tiết đắt giá có khả năng tạo tiền đề cho cốt truyện phát triển, góp phần tạo nên tình huống truyện, làm nổi bật tính cách nhân vật, tạo dựng khung cảnh, thể hiện chủ đề tư tưởng của truyện
“Chi tiết nghệ thuật là những hòn gạch để xây nên truyện, không có chi tiết không có truyện sinh động gây cảm xúc Nó là cảnh, là người,
là tiếng nói, giọng nói, việc làm của nhân vật” (Nguyễn
“Ở mỗi truyện ngắn, mỗi chi tiết đều có vị trí quan trọng như mỗi chữ trong bài thơ tứ tuyệt Trong đó, có những chi tiết đóng vai trò đặc biệt như nhãn tự trong thơ vậy” (Nguyễn Đăng Mạnh )
* Cơ sở thực tiễn:
Thực tiễn văn học đã chứng minh những chi tiết đặc sắc, đắt gía trong các tác phẩm văn học xuất sắc nhất của thế giới (chi tiết cái bao trong
Người trong bao của A.Sê khốp; chi tiết chiếc bánh bao tẩm máu, vòng hoa trên mộ Hạ Du trong Thuốc của Lỗ Tấn,…) và Việt Nam (chi tiết bát bánh đúc, nồi cháo cám trong Vợ nhặt của Kim Lân, chi tiết bát cháo hành trong Chí Phèo của Nam Cao; chi tiết bóng tối - ánh
Trang 7sáng trong Hai đứa trẻ của Thạch Lam, chi tiết Huấn Cao cho chữ
quản ngục trong Chữ người tử tù của Nguyễn Tuân; chi tiết bàn tay
Tnu trong Rừng xà nu của Nguyễn Trung Thành, chi tiết tiếng sáo
trong đêm tình mùa xuân, chi tiết Mị cắt dây trói cứu A Phủ trong Vợ
chồng A Phủ của Tô Hoài, ) đều là những “con mắt” của tác phẩm.
c Chứng minh:
HS lựa chọn và phân tích một hoặc một số chi tiết để làm sáng tỏ ý
nghĩa quan trọng của nó với tác phẩm tự sự Tuy nhiên cần phải bám
sát vào yêu cầu của đề bài đặt ra Dẫn chứng phải phù hợp với vấn đề
và phải được phân tích thấu đáo Cụ thể:
- Chọn được chi tiết nghệ thuật được xem là “con mắt” của tác phẩm
- Phân tích để làm rõ:
+ Chi tiết nghệ thuật đó có vai trò như thế nào trong tác phẩm?
+ Chi tiết nghệ thuật đó có ý nghĩa sâu sắc ra sao trong việc góp phần
làm nổi bật nội dung tư tưởng của truyện; ý đồ nghệ thuật và tài năng
của nhà văn…
Ví dụ: chi tiết Chiến và Việt khiêng bàn thờ má đi gửi (trong tác phẩm
Những đứa con trong gia đình của Nguyễn Thi
Chi tiết này được xem “con mắt” của tác phẩm, được đánh giá là hay
nhất, xúc động nhất
c.1 Khái quát về tác phẩm:
Những đứa con trong gia đình: câu chuyện về những người con trong
một gia đình nông dân Nam Bộ có truyền thống yêu nước, nhiệt huyết
cách mạng, tình cảm gia đình sâu năng
* Giới thiệu hoàn cảnh xuất hiện, vị trí của chi tiết trong tác
phẩm:
- Vị trí: Chi tiết Chiến và Việt khiêng bàn thờ má đi gửi nằm trong
đoạn văn thuộc phần cuối của tác phẩm “Những đứa con trong gia
đình” (đoạn văn?)
- Hoàn cảnh xuất hiện chi tiết: Sau cuộc đo lê với giặc ở rừng cao su,
Việt – chàng tân binh trẻ tuổi đã bị thương nặng, lạc đồng đội Việt đã
ngất đi tỉnh lại 4 lần Ở lần tỉnh dậy thứ 4, những hồi ức về gia đình
lần lượt hiện lên trong Việt
Cảnh Chiến và Việt khiêng bàn thờ má sang gửi nhà chú Năm trước
7.0
Trang 8lúc lên đường tòng quân là một trong những mảng hồi ức ấy
* Phân tích, bình giá, chỉ ra ý nghĩa của chi tiết:
Chi tiết Chiến và Việt khiêng bàn thờ má đi gửi (trong tác phẩm Những đứa con trong gia đình của Nguyễn Thi) được xem là hay nhất, xúc động nhất của tác phẩm bởi:
- Nó phản ánh những đau thương mất mát của nhân dân miền Nam trong cuộc chiến tranh xâm lược của đế quốc Mĩ (một gia đình mà cả cha lẫn mẹ và rất nhiều người thân đã bị cuộc chiến cướp đi…khi những đứa con còn chưa kịp trưởng thành…)
- Chi tiết cũng phản ánh lòng căm thù giặc sâu sắc, ý chí quyết chiến đấu của nhân dân miền Nam chống lại kẻ thù xâm lược Mối thù đối với giặc Mĩ không chỉ nằm trong cảm xúc, tư tưởng…mà cụ thể, hiện hữu như có thể rờ được → vì nó đang đè nặng trên vai - Chi tiết C – V khiêng bàn thờ má đi gửi còn biểu tượng cho phẩm chất anh hùng của tuổi trẻ miền Nam, con người Việt Nam trong kháng chiến chống Mĩ Phẩm chất đó được hun đúc, tổng hợp từ sự gắn bó sâu nặng giữa tình cảm gia đình và tình yêu nước, yêu cách mạng; giữa truyền thống quê hương, gia đình và truyền thống dân tộc, khí thế thời đại cách mạng (phân tích dẫn chứng)
+ Truyền thống gia đình: yêu nước, nhiệt tình cách mạng (ông nội, chú Năm, ba má Việt, hai chị em Việt)
+ Truyền thống dân tộc: không khí thời đại: được gợi lên qua:
++ không khí của buổi tòng quân: “Đêm ấy, thanh niên ghi tên tòng quân đông lắm”
++ âm thanh tiếng súng, tiếng xe bọc thép trong cuộc đo lê và sự ác liệt của cuộc chiến giữa ta và địch trong rừng cao su: “những đám lửa
dữ dội, những mũi lê nhọn hoắt trong đêm bắt đàu xung phong” ,
→ sinh ra và lớn lên trong gia đình, một vùng đất, một thời đại như thế , Chiến và Việt không thê ngồi yên.Hai chị em hăng hái ghi tên đi tòng quân để trả thù cho ba má, cho quê hương Trước này lên đường tòng quân, hai chị em quyết định gửi bàn thờ má sang nhà chú Năm để yên tâm lên đường
- Bên cạnh giá trị nhận thức về tội ác của kẻ thù, phẩm chất anh dũng của tuổi trẻ miền Nam…, chi tiết còn gợi ở người đọc một nỗi xúc
Trang 9động sâu sắc:
+ Xúc động vì tấm lòng hiếu nghĩa của những đứa con
Câu văn: “Nào chúng con đưa má … con lại đưa má về”
Cho thấy sự lo lắng, quan tâm, tình yêu thương sâu nặng của những
đứa con với đấng sinh thành Phải lo được chỗ hương khói tươm tất
cho ba má, Việt và Chiến mới yên tâm lên đường đánh giặc Ba má đã
hi sinh nhưng vẫn luôn bên cạnh, tiếp thêm sức mạnh tinh thần cho các
con, là nguồn động lực làm nên sức mạnh lớn lao cho thế hệ sau
+ Xúc động vì tình chị em của chúng: Mới tối hôm qua thôi Việt vẫn
là một đứa trẻ Vậy mà trong giờ phút thiêng liêng này, Việt dường
như đã trưởng thành, đã lớn lên rất nhiều …
- Đây cũng là chi tiết cho thấy cái riêng, cái mới của Nguyễn Thi khi
viết về đề tài chiến tranh cách mạng: ông không chỉ ngợi ca; mà còn
phân tích, lí giải: Chiến và Việt sở dĩ trở thành anh hùng ngay giữa
tuổi thơ của mình là vì đâu?
- Vì chúng được sinh ra trong một thời đại như thế - thời đại cách
mạng – thời đại: Việt Nam ra ngõ gặp anh hùng,…Mỗi chú bé đều
nằm mơ ngựa sắt/ Mỗi con sông đều muốn hóa Bạch Đằng (Tổ Quốc
bao giờ đẹp thế này chăng? – Chế Lan Viên)
- Vì chúng được sinh ra trong một gia đình như thế: một gia đình với
nhiều đau thương, mất mát do tội ác của Mĩ – Ngụy; một gia đình với
truyền thống yêu nước, căm thù giặc, ý chí quyết tâm diệt giặc
+ Ông nội bị giặc bắn bể bụng
+ Bà nội bị giặc đến bao nhà, đánh dã man
+ Chú Năm đi kháng chiến nay vẫn còn đầu đạn ở bả vai
+ Tía Việt đi bộ đội bị giặc chặt đầu
+ Má Việt chở bà con đi biểu tình bị cà nông Mỏ Cày bắn chết
+ Chị em Việt bắn được một thằng Mĩ trên sông Định Thủy
+ Việt bị thương nặng trong cuộc đọ lê với giặc,…
=> Gia đình ấy chính là cái nôi đã nuôi dưỡng, hun đúc nên phẩm chất
anh hùng của những đứa con
d Đánh giá, mở rộng , nâng cao:
- Khẳng định ý kiến của Heghen là chính xác
1.0
Trang 10- Không phải bất cứ chi tiết nào trong truyện ngắn cũng được coi những “con mắt” Vì vậy, việc phát hiện được những chi tiết đắt giá rất quan trọng trong quá trình tìm hiểu, khám phá tác phẩm
- Bên cạnh chi tiết nghệ thuật, sự thành công của truyện ngắn còn được quyết định bởi rất nhiều yếu tố khác như: cốt truyện, tình huống truyện, nhân vật, kết cấu…
- Bài học đối với người sáng tạo và người tiếp nhận:
+ Với người tiếp nhận: cảm nhận chi tiết nghệ thuật, đặc biệt là những chi tiết đặc sắc là mở những cánh cửa đầu tiên để đi vào thế giới nghệ thuật của một tác phẩm văn học Đồng thời, khi phân tích, bình giá tác phẩm phải đặt các chi tiết trong hệ thống, trong chỉnh thể nghệ thuật
+ Với người sáng tạo: Nhà văn phải dồn tâm lực để sáng tạo nên những chi tiết nghệ thuật đặc sắc Nhà văn sẽ không thể làm nên tên tuổi nếu tác phẩm của anh ta không bắt đầu từ những chi tiết Người đọc sẽ không nối được nhịp cầu tri âm với tác giả nếu không thông qua tác phẩm từ những chi tiết nghệ thuật nhỏ nhất bởi chân lí trong sáng
tạo nghệ thuật luôn là: “Chi tiết nhỏ làm nên nhà văn lớn”.
Biểu điểm:
- Điểm 10- 12: Bài viết đáp ứng tốt các yêu cầu trên Hành văn có cảm xúc, lập luận rõ
ràng, phân tích bình luận có ý sâu sắc…
- Điểm 7- 9: Bài viết đáp ứng được những ý cơ bản, hầu như không mắc lỗi về kĩ năng và
diễn đạt
- Điểm 4- 6: Bài viết chỉ trình bày được một nửa yêu cầu về kiến thức, hoặc phân tích tác
phẩm đơn thuần Còn mắc lỗi về kĩ năng và diễn đạt
- Điểm 1- 3: Bài viết chưa hiểu rõ về vấn đề, chưa làm rõ được yêu cầu Diễn đạt và kĩ
năng viết văn nghị luận yếu
- Điểm 0: Bài viết lạc đề hoàn toàn hoặc học sinh không viết bài.