KINH tế học PHỤC vụ CHO sự PHÁT TRIỂN CON NGƯỜI

AMARTYA SEN, KINH T Ế HỌC PHỤC VỤ CHO SỰ PHÁT TRI ỂN CON NGƯỜI Amartya Sen, kinh t ế học phục vụ cho sự phát triển con người Là nhà kinh tế học vừa là triết gia, quan tâm đ ến đạo đức,

AMARTYA SEN, KINH T Ế HỌC PHỤC VỤ CHO SỰ PHÁT TRI ỂN

CON NGƯỜI

Amartya Sen, kinh t ế học phục vụ cho sự phát triển con người

Là nhà kinh tế học vừa là triết gia, quan tâm đ ến đạo đức, phát triển, nghèo nàn và nạn đói, Sen nghiên c ứu thực tế xã hội bằng cách k ết hợp chặt chẽ

lý thuyết và phân tích th ực tế

Năm 1998, Amartya Sen nhận được giải thưởng của Ngân hàng Thụy Điển

để tưởng niệm Alfred Nobel, vì những đóng góp của ông cho lý thuyết về phúc lợi Năm trước, giải thư ởng đã được trao, vì sự phát triển của những phương pháp mới cho sự tiến hóa của các công cụ tài chính phái sinh, cho các nhà bác học người Mỹ Robert C.Merton và Myron S.Scholes, chuyên gia cố vấn của quỹ đầu cơ LTCM, m ột tổ chức được Cục Dự trữ Liên bang cứu vớt khỏi sự phá sản vào tháng 9 năm 1998 S ự tương phản rất ấn

tượng, đến mức người ta có thể nghi ngờ Ủy ban chấm giải muốn được tha

thứ cho sự lựa chọn của mình vào năm 1997 Sen đã đư ợc báo chí Anh g ọi

là "Giải thư ởng Nobel c ủa người nghèo"

Là triết gia và là nhà kinh t ế học, ông thực sự quan tâm đ ến những vấn đề

về đạo đức, phát tri ển, nghèo nàn và n ạn đói Là nhà phê phán lý thuy ết kinh tế chính th ống, nhưng không vì th ế mà ông không làm ch ủ được các công cụ và phương pháp c ủa lí thuy ết này, m ột lí thuyết đư ợc ông góp ph ần cải tiến, và chính đi ều này khiến những ngư ời bị ông phê phán tỏ lòng biết

ơn Là nhà kinh trắc học, toán học và thống kê hoàn hảo, ông trách phần lớn các nhà kinh t ế học, từ thời Ricardo cho đ ến ngày nay, đã phí th ời gian khi không phân tích m ột thực tế cụ thể và phức tạp mà lại dành tài năng chuyên tâm xây dựng những mô hình trừu tư ợng Ông ngư ỡng mộ Adam Smith, John Stuart Mill hay Marx vì đã thoát kh ỏi chủ nghĩa quy giản này Giống như ông, h ọ đã biết kết hợp nhiều ngành học và liên k ết các kỹ thuật phân tích lý thuy ết và thực nghiệm để nghiên cứu thực tế xã hội Và họ được thúc đẩy bởi niềm tin về đạo đức Amartya Sen đã từng viết rằng sự quan tâm của ông đ ến kinh t ế học phát sinh từ niềm đam mê xã hội cũng như niềm đam mê trí tuệ Giống như Stuart Mill và John Maynard Keynes trước đó, ông mô tả kinh tế học như là một khoa học về đạo đức

Lựa chọn xã hội và phúc lợi

Amartya Sen đã hoàn thành, dư ới sự hướng dẫn của Joan Robinson, m ột luận án t iến sĩ để từ đó ông đã vi ết một cuốn sách dành cho lãnh vực lựa chọn công ngh ệ kỹ thuật ở các nước đang phát tri ển Nhưng từ

lúc đó, trọng tâm của ông cũng đã chuyển sang lãnh vực lựa chọn xã hội, một lãnh vực giao thoa giữa chính tr ị học, xã hội học và kinh tế học Bị cuốn hút bởi định lý bất khả của Arrow, theo đó người ta không thể suy ra những lựa chọn duy lý t ập thể từ những lựa chọn cá nhân[ * ], Sen tiến hành nghiên cứu những điều kiện hiệu lực và mở rộng phạm vi ứng dụng của định lí bằng cách tra vấn bản chất và nền tảng của tính duy lý của cá nhân

và tập thể

Amartya Sen cho th ấy rất nhiều hoài nghi liên quan đ ến hai ý nghĩa,

thường bị nhầm lẫn, của tính duy lý: sự theo đuổi phúc lợi và tính chặt chẽ của hành vi S ự theo đuổi phúc l ợi, đư ợc quy gi ản về chiều kích vật chất dưới hình thức tối đa hóa lợi ích trong lý thuyết tân cổ điển, không phải là động lực duy nhất của hành vi con người Vả lại, Adam Smith, người bị gán cho cách nhìn này, cũng không tin vào đi ều đó Cá nhân con ngư ời không chỉ tìm cách tiêu th ụ một cách thụ động Họ hành động nhằm tìm cách hoàn thành nhi ều mục tiêu Họ theo đu ổi nhiều mục tiêu không nh ất thiết phải tương thích l ẫn nhau H ọ không c ạnh tranh v ới nhau một cách có

hệ thống Họ quan tâm đến số phận của ngư ời khác, không ch ỉ đối với cha

mẹ và bạn bè của họ, mà đôi khi còn gây thi ệt hại cho chính lợi ích riêng của họ Họ có ý thức trách nhiệm, cam kết Vì v ậy, họ hành đ ộng theo

những chuẩn mực của xã hội Ở đây chúng ta đang đ ứng ở ranh giới của kinh tế học và xã h ội học Việc nghiên cứu các động lực của con ngư ời, đối với Sen, là m ột trong những lãnh vực ít được khám phá nhất của kinh t ế học

Trong lý thuy ết truyền thống về phúc lợi, Sen chỉ trích khuôn kh ổ mang tính công l ợi quá chật hẹp[ * * ], đặc biệt là giả định theo đó phúc lợi tập thể

là tổng của các lợi ích cá nhân M ột nền kinh tế có thể đạt đến một tối ưu Pareto, một tình thế mà không ai có kh ả năng thấy đư ợc phúc l ợi của bản thân được cải thiện mà không phải làm giảm phúc lợi của một người khác,

và đồng thời có một khối lượng lớn những kẻ khốn cùng, nếu không thể cải thiện số phận của một ngư ời nghèo mà không gây t ổn hại đến số phận của một ngư ời giàu Là sự thật tột cùng đối với kinh t ế học chính th ống nhưng lợi ích không thể là tiêu chí duy nh ất phải đư ợc lý thuy ết lựa chọn xã hội tính đến Trong số các tiêu chí, cần phải bổ sung thêm tiêu chí về quyền tự

do, công lý và các quy ền cá nhân Ngoài ra Sen cũng cho th ấy, trong m ột bài báo n ổi tiếng (“The Impossibility of a Paretian Liberal”- “Sự bất khả

của thuyết Pareto T ự do”, trên Journal of Political Economy - Tạp chí Kinh

tế Chính tr ị, 1972), rằng điều kiện tối ưu c ủa Pareto có th ể không tương thích với quyền tự do

Phát triển, bất bình đẳng và nghèo đói

Nguyên quán ở Ấn Độ, đất nư ớc mà ông v ẫn luôn giữ liên lạc, Amartya Sen

đã dành một phần quan trọng các nghiên cứu của ông về những vấn đề liên quan đến sự phát triển Một lần nữa, ông kết hợp tính chặt chẽ của lý

thuyết với phân tích thực tế, và tìm cách xét lại những định kiến Trư ớc hết cần phải phân bi ệt rõ giữa tăng trư ởng và phát triển Tăng trư ởng đề cập đến sự gia tăng về mặt định lượng trong sản xuất vật chất, được đo lường bằng tổng sản phẩm quốc gia (GDP) Tăng trư ởng rõ ràng là đi ều cần thiết

để phát triển, đặc biệt khi dân số gia tăng Nhưng sự phát triển đề cập đến một quá trình phong phú hơn, ph ức tạp hơn và đa chi ều hơn, mà trong đó kinh tế học chỉ là một nhân tố cấu thành

Sự phát triển không nên b ị giới hạn ở sự tăng trưởng thu nhập và tiêu thụ vật chất Chúng ta cũng c ần nhằm đến phát triển tất cả các khả năng tiềm tàng ở con ngư ời Chúng ta ph ải làm th ế nào đó để nhân rộng ra các gi ải pháp tùy ch ọn cho một cá nhân trên con đư ờng đời của họ Đối với những người ăn no, mặc đẹp, ở nhà sang trọng, nhưng mù chữ và tàn tật, thì cũng giống như những người giàu tri thức, nhưng bị tước đoạt quyền tự do chính trị, quyền được nói và đư ợc viết Phúc lợi không chỉ phụ thuộc vào những

gì mà một người có đư ợc, mà vào những gì một ngư ời có thể làm, vào chân trời mở ra cho họ và vào quy ền tự do lựa chọn con đường mà họ muốn

theo Sen đưa ra thuật ngữ "năng lực" (capabilité trong tiếng Pháp

và capability trong tiếng Anh) để diễn tả thực tế này Nghèo không ch ỉ là

bị tước đoạt nguồn lực, mà còn bị tước đoạt cả năng lực Sự phát triển bao gồm việc mở rộng phạm vi những lựa chọn ấy, bằng cách cho phép ngư ời dân của một nư ớc phát triển năng lực của họ

Amartya Sen đã phát triển những phương pháp phức tạp để đo lường sự bất bình đẳng và nghèo đói Thực tế thì thu nhập không phải là tiêu chí duy nhất đo lư ờng sự nghèo đói Đ ể mở rộng diện đánh giá, thì vi ệc đếm số lượng những người dưới ngưỡng nghèo về mặt định lượng cũng chưa phải

là đủ Chúng ta phải tự vấn về vấn đề phân phối và cường độ nghèo Chúng

ta phải chú ý đến khả năng tiếp cận các d ịch vụ chăm sóc y t ế và giáo d ục,

tỷ lệ tử vong ở trẻ sơ sinh, t ỷ lệ xóa mù chữ và nói chung chất lượng cuộc sống Trên cơ s ở những công trình c ủa Sen, Chương trình Phát tri ển của Liên Hiệp Quốc (UNDP) đã phát tri ển một chỉ số tổng hợp về sự phát tri ển con người, với mục tiêu tích hợp tất cả các chiều kích ấy

Sen cũng quan tâm đ ến sự bất bình đ ẳng về giới Ông cho thấy rằng nạn kém phát triển và nghèo luôn ảnh hư ởng nhi ều đến phụ nữ hơn là nam gi ới Thu nhập của họ không chỉ thấp hơn đáng kể hoặc đơn giản không có ý nghĩa gì, mà ở phần lớn các nước trên thế giới, phụ nữ không được bình đẳng tiếp cận các dịch vụ giáo dục và y tế so với nam giới, và dĩ nhiên,

không được tiếp cận quyền lực chính trị Đó là lý do tại sao Amartya Sen gợi ý rằng sự phát triển trư ớc hết phải cải thiện thân phận của phụ nữ

Bản chất thực của nạn đói

Năm lên 9 tuổi, Sen chứng kiến nạn đói khủng khiếp làm 3,5 triệu người

chết ở Bengal vào năm 1943: " Tôi còn nhớ mãi những cảnh tượng đau lòng

đó, để rồi ba thập kỷ sau, tôi cố tiến hành một bản phân tích kinh tế về những nguyên nhân và quá trình di ễn ra c ủa nạn đói" (bài ph ỏng vấn của Arjo Klamer, Tạp chí Triển vọng kinh tế - Journal of Economic

hành nghiên cứu nhiều nạn đói khác, trong s ố đó có nạn đói ở tiểu vùng Sahara châu Phi và ở Trung Quốc

Người ta thường gắn nạn đói với sự khan hiếm lương thực, do bị mất mùa,

lũ lụt, nói chung, là do những thảm họa tự nhiên Đối với Amartya Sen, chính những yếu tố kinh tế-xã hội mới có liên quan N ạn đói không ph ải do khan hiếm lương th ực, mà là do bất bình đẳng trong sự tiếp cận thực phẩm,

mà điều này lại phát sinh từ sự bất bình đẳng trong sự phân phối thu nhập Các cấu trúc chính tr ị cũng đóng m ột vai trò then ch ốt Các nư ớc dân chủ,

kể cả các nước nghèo, không b ị ảnh hư ởng bởi nạn đói Ở những nơi mà nhà nước không có trách nhiệm giải trình với người dân, ở những nơi mà báo chí b ị bịt miệng, nạn đói có th ể đạt tới những tỉ lệ khổng lồ mà chính quyền vẫn không b ị đặt thành v ấn đề, như trư ờng hợp của Trung Quốc trong thời kỳ Đại Nhảy Vọt giữa những năm 1958 và 1962, khi mà ng ười ta ước tính có khoảng 30 triệu người chết vì đói

Amartya Sen qua vài năm tháng

1933: sinh ra ở Santiniketan, Bengal

1953: đỗ tú tài ở trường Presidency College ở Calcutta; khởi đầu học ở Cambridge, Anh

1957-1963: nghiên c ứu tại trư ờng Trinity Colleg e, Cambridge

1959: đỗ Tiến sĩ ở Đại học Cambridge

1960: tác phẩm Choice of Techniques (Lựa chọn công nghệ kỹ thuật)

1963-1971: Giáo sư gi ảng dạy ở Đại học Delhi

1970: tác phẩm Collective Choice and Social Welfare (Sự lựa chọn tập thể

và phúc l ợi xã hội)

1971-1977: Giáo sư gi ảng dạy ở Trường Kinh tế London

1973: tác phẩm On Economic Inequality (Luận bàn về sự bất bình đ ẳng

kinh tế)

1975: tác phẩm Employment, Technology and Development (Việc làm,

Công nghệ và Phát triển)

1977-1988: Giáo sư gi ảng dạy ở Oxfort

1981: tác phẩm Poverty and Famines (Nghèo nàn và N ạn đói)

1982: tác phẩm Utilitarism and Beyond (Chủ nghĩa công l ợi và hơn th ế nữa) và Choice, Welfare and Measurement (Sự lựa chọn, Phúc lợi và Đo

lường)

1984: Chủ tịch Hiệp hội kinh trắc học Resources, Values and

Development (Nguồn lực, Giá tr ị và Phát triển)

1985: tác phẩm Commodities and Capabilities (Hàng hóa và kh ả năng)

1986-1989: Ch ủ tịch Hiệp hội quốc tế về kinh tế học

1987: tác phẩm On Ethics and Economics (Luận bàn về Đạo đức và Kinh tế học) và The Standard of Living (Các chuẩn mực đời sống)

1988-1998: Giáo sư t ại Đại học Harvard, Hoa Kỳ

1992: tác phẩm Inequality Reexamined (Xem lại sự bất bình đẳng)

1993: tác phẩm The Quality of Life (Chất lượng cuộc sống)

1994: Chủ tịch Hiệp hội Kinh tế học Mỹ

1998: nhận giải thư ởng của Ngân hàng Th ụy Điển để tưởng nh ớ Afred Nobel

1998-2004: Giám đ ốc trư ờng Trinity College

1999: tác phẩm Development as Freedom (Phát triển là Tự do)

2002 tác ph ẩm Rationality and Freedom (Duy lý và Tự do)

2005: tác phẩm The Argumentative Indian (Cuộc tranh lu ận của người Ấn

Độ)

2006: tác phẩm Identity and Violence [bản dịch tiếng Việt Căn tính và bạo lực NXB Tri thức, Hà Nội, 2011 - ND]

2009: tác phẩm The Idea of Justice (Ý tưởng về công lý)

Để tìm hiểu thêm

Những tác ph ẩm của Sen

• Ethique et économie et autres essais, PUF, 1993

• L’économie est une science sociale, La Découverte, 1999

• Un nouveau modèle économique, Odile Jacob, 2000

• Repenser l’inégalité, Seuil, 2000

• La démocratie des autres, Payot, 2005

• Rationalité et liberté en économie, Odile Jacob, 2005

• L’idée de Justice, Flammarion, 2010

Những tác ph ẩm viết về Sen

• Amartya Sen’s Work and Ideas, par B Agarwal, J Humphries et I

Robeyns, Rotledge, 2005

• Valuing Freedoms: Sen’s Capability Approach and Poverty Reduction ,

par Sabina Alkire, Oxford University Press, 2002

• Choice, Welfare and Development: a Festschrift in Honour of Amartya

K Sen, par K Basu, P Pattanaik et K Suzumura (dir.), Clarendon press,

1995

• Amartya Sen’s Capability Approach , par Wiebke Kuklys, Springer,

2005

• Economics of Amartya Sen, par Ajit Kumar Sinha et Raj Kumar Sen

(dir.), Deep and Deep, 2000

• “Faut-il lire Amartya Sen?”, l’Economie politique no 27, juillet 2005 Những bài vi ết về Sen trên m ạng (tiếng Anh)

• www.justpeace.org/sen.htm

Gilles Dostaler