VĂN HÓA DỪA – MỘT BIỂU TRƯNG CỦA VÙNG ĐẤT BẾN TRE

Cứ như một câu chuyện cổ tích bắt đầu bằng hai tiếng ngày xưa, đất trời đã ban tặng cho vùng đất Bến Tre một sản vật quý giá, đó chính là cây dừa. Mầm sống này ngay từ lúc hình thành đã vượt qua mọi thử thách của thiên nhiên âm thầm sinh sôi nơi hoang vắng để rồi một ngày trở nên rạng rỡ khi có bàn tay vun đắp của con người. Từ lâu hình ảnh cây dừa đã hiện lên trong tâm thức của con người nơi đây, không chỉ trong đời sống sinh hoạt hàng ngày mà còn trong chiến đấu và cả trong thơ ca. Bến Tre được mệnh danh là “xứ ba đảo dừa xanh” hay “xứ dừa”, mỗi khi nhắc đến vùng đất này ta không thể không kể đến “dừa”. Dừa được xem là một phần quan trọng trong diện mạo văn hóa của Bến Tre, nó có những đóng góp to lớn vào trong đời sống, tâm tư, tình cảm của người dân nơi đây trong nhiều thế kỷ qua. Chính vì vậy, tôi muốn tìm hiểu đề tài “ Văn hóa dừa Một biểu trưng của vùng đất Bến Tre” , nhằm có thể hiểu sâu hơn về văn hóa dừa của “ Xứ ba đảo dừa xanh” , cũng như quảng bá nét đặc trưng này đến cho mọi người. 2Mục đích nghiên cứu Nhằm tìm hiểu những giá trị vật chất và giá trị tinh thần trong văn hóa dừa của vùng đất Bến Tre, cũng như sự gắn bó của nó với con người nơi đây 3Phương pháp nghiên cứu Chủ yếu vận dụng phương pháp phân tích tổng hợp kinh nghiệm và phương pháp phân tích tổng hợp lý thuyết 4Đối tượng nghiên cứu Nghiên cứu văn hóa dừa trong đời sống con người Bến Tre

VĂN HÓA DỪA – MỘT BIỂU TRƯNG CỦA

VÙNG ĐẤT BẾN TRE

NĂM 2020

MỤC LỤC

DẪN NHẬP

1/Lý do chọn đề tài

Cứ như một câu chuyện cổ tích bắt đầu bằng hai tiếng ngày xưa, đất trời đãban tặng cho vùng đất Bến Tre một sản vật quý giá, đó chính là cây dừa Mầmsống này ngay từ lúc hình thành đã vượt qua mọi thử thách của thiên nhiên âmthầm sinh sôi nơi hoang vắng để rồi một ngày trở nên rạng rỡ khi có bàn tayvun đắp của con người Từ lâu hình ảnh cây dừa đã hiện lên trong tâm thức củacon người nơi đây, không chỉ trong đời sống sinh hoạt hàng ngày mà còn trongchiến đấu và cả trong thơ ca Bến Tre được mệnh danh là “xứ ba đảo dừa xanh”hay “xứ dừa”, mỗi khi nhắc đến vùng đất này ta không thể không kể đến “dừa”.Dừa được xem là một phần quan trọng trong diện mạo văn hóa của Bến Tre, nó

có những đóng góp to lớn vào trong đời sống, tâm tư, tình cảm của người dânnơi đây trong nhiều thế kỷ qua Chính vì vậy, tôi muốn tìm hiểu đề tài “ Vănhóa dừa- Một biểu trưng của vùng đất Bến Tre” , nhằm có thể hiểu sâu hơn vềvăn hóa dừa của “ Xứ ba đảo dừa xanh” , cũng như quảng bá nét đặc trưng nàyđến cho mọi người

2/Mục đích nghiên cứu

Nhằm tìm hiểu những giá trị vật chất và giá trị tinh thần trong văn hóa dừa củavùng đất Bến Tre, cũng như sự gắn bó của nó với con người nơi đây

3/Phương pháp nghiên cứu

Chủ yếu vận dụng phương pháp phân tích tổng hợp kinh nghiệm và phương pháp phân tích tổng hợp lý thuyết

4/Đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu văn hóa dừa trong đời sống con người Bến Tre

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1999:10)

* Dừa

“Dừa có danh pháp khoa học là Cocos nucifera Là một cây trong họ cau (Arecaceae) Nó cũng là thành viên duy nhất trong chi Cocos và là một loại cây lớn, thân đơn trục (nhiều khi gọi là nhóm thân cau dừa) có thể cao tới 30m, với các lá đơn xẻ thùy lông chim 1 lần, cuống và gân chính dài 4–6m các thùy với gân cấp 2 có thể dài 60–90cm; lá kèm thường biến thành bẹ dạng lưới ôm lấy thân; các lá già khi rụng để lại vết sẹo trên thân” (Wikipedie)

*Biểu trưng

Biểu trưng có nghĩa là lấy cái này để chỉ cái kia, biểu trưng là bất kỳ thựcthể nào có thể chứa nghĩa hoặc có thể quy chiếu sang thực thể khác, được sửdụng như là một đại diện cho một loại thông tin nào đó thay thế có chứa nghĩa,biểu trưng còn gửi đến những biểu nghĩa quan trọng như một trạng thái tinhthần, một tình cảm, một giọng điệu

1.2/Cơ sở thực tiễn

* Tổng quan về vùng đất Bến Tre

Bến Tre là một tỉnh thuộc đồng bằng sông Cửu Long, được kết hợp bởi cùlao An Hóa, cù lao Bảo, cù lao Minh và được phù sa của 4 nhánh sôngCửu Long bồi tụ thành (sông Tiền, sông Ba Lai, sông Hàm Luông, sông

Cổ Chiên) Tiếp giáp với biển Đông, Phía Bắc giáp Tiền Giang, phía Tây vàTây Nam giáp Vĩnh Long, phía Nam giáp Trà Vinh Bao gồm các huyện: Ba Tri,Bình Đại, Giồng Trôm, Châu Thành, Chợ Lách, Mỏ Cày Nam, Mỏ Cày Bắc,Thạnh Phú

Bến Tre có khí hậu nhiệt đới gió mùa, có hai mùa mưa nắng rõ rệt Do là khuvực nằm ở hạ lưu sông Mekong, và cửa sông giáp biển, nên ở đây thường có

hiện tượng bị nhiễm mặn Chính vì vậy, do là vùng ven biển, thường bị ngậpmặn, cây dừa lại thích hợp với điều kiện ấy, nên người dân Bến Tre đã chọn nólàm cây trồng chủ lực của mình Dừa giống như một thức quả mà thiên nhiên đãban tặng cho vùng đất Bến Tre, và nó trở thành một biểu trưng văn hóa mỗi khinhắc đến Bến Tre, dừa thật sự đã đi sâu vào tâm thức của con người nơi đây

“Một thoáng mơ màng cảnh Bến Tre, dừa nghiêng rợp mát phủ trưa hè”

CHƯƠNG 2 VĂN HÓA DỪA TRONG ĐỜI SỐNG CON NGƯỜI BẾN TRE

2.1/ Cây dừa trong lịch sử đấu tranh cách mạng

Cây dừa đã gắn bó với người dân Bến Tre từ lúc mở cõi lập làng, và cùng conngười nơi đây đi qua chiến tranh gian khổ Trong bài thơ Việt Bắc của nhà thơ

Tố Hữu, nếu rừng cùng với đồng bào ta chống lại kẻ thù xâm lược “Rừng che bộđội, rừng vây quân thù”, thì ở Bến Tre cây dừa đã có công không nhỏ trong việcđánh đuổi quân xâm lược

Trên bước đường hành quân của quân bộ đội ta trên đất dừa, thì dừa đã trởthành lớp ngụy trang tốt nhất che mắt quân thù.Các tài liệu lịch sử được ghi nhậnlại, dừa đã cùng người dân Bến Tre tham gia kháng chiến với nhiều hình thứchữu dụng khác nhau Thân dừa trở thành trạm truyền thông tin của bộ đội ta, bêncạnh đó nó còn được sử dụng làm cầu để bắt qua kênh, rạch giúp cho người dân

dễ dàng đi lại, và giúp cho bộ đội hành quân, tải đại, vận chuyển lương thựcthuận lợi hơn, nhưng lại là cạm bẫy đối với giặc Khi nắm được tình hình giặcsắp đi càn, du kích dùng cưa cắt hờ ở giữa cầu một đường cưa từ dưới lên, saocho sức nặng của một tên giặc đi lên là gãy cầu rơi xuống trận địa liên hoàn độcđáo của du kích xứ dừa Ngoài ra thân dừa còn được dùng để làm công sự chiếnđấu, làm nóc hầm tránh bom đạn và nhà nào ở Bến tre nằm trong vùng giảiphóng trong thời điểm này cũng có, Một trong những căn hầm lớn còn được lưugiữ và được công nhận là di tích lịch sử cấp Quốc gia là Căn cứ Khu ủy Sài Gòn

- Gia Định đóng tại xã Tân Phú Tây (Mỏ Cày Bắc)

Căn cứ khu ủy Sài Gòn-Gia Định Ảnh: Ngọc Thơ

Trong chiến tranh, ngọn dừa cũng được tận dụng làm đài quan sát, giúp tầm quan sát được tốt hơn, chính vì vậy nhiều trận phục kích của quân ta thắng lợi vang dội Những vườn dừa trở thành nơi trú ngụ cho nhóm du kích ta áp sát địch, và làm địch tổn hại nặng nề “Họ chọn những vườn dừa rậm rạp, cao trên

10 mét, lấy khăn rằn làm nài leo lên ngọn, dùng một cái võng ngắn màu xanh lá cây căng qua hai tàu dừa, hai tàu lá câu đầu lại vừa che nắng, vừa ngụy trang không lo máy bay phát hiện Nếu cẩn thận buộc khăn rằn quấn qua người vào một bẹ dừa làm dây an toàn để yên tâm ngồi ngủ Có lúc họ ở hai, ba ngày trên ngọn dừa mà không cần tiếp tế Với một con dao găm, sẵn nước dừa mà uống, sẵn cùi dừa mà ăn để chờ thời cơ đánh vào nơi hiểm yếu nhất của kẻ thù”

(Nguyễn Thị Hồng Phấn, cây dừa trong chiến tranh,

https://sites.google.com/site/nguyenthihongphanhufi/cay-dua-trong-chien-tranh ) Thân dừa già được cắt ngang rồi đục miệng móc ruột làm thành cái mõ đánh rấtkêu, mõ thân dừa cùng với mõ gáo dừa, mõ tre, mõ mù u ,…kết hợp lại đánh ra

âm thanh làm uy hiếp tinh thần giặc mỗi khi ta vây hãm đồn bót Đồng Khởinăm 1960 tiếng mõ cùng với ánh sáng ngọn đuốc dừa của người dân Bến Tre đãtạo nên một bước ngoặt lịch sử để lại dấu ấn không thể nào quên trong cuộc đấutranh cách mạng vẻ vang của dân tộc

Nước dừa được dùng thay thế cho nước biển trong điều kiện chiến tranh thiếuthốn thuốc men, nhờ cách này mà cứu sống được nhiều thương binh tưởngchừng không thể qua khỏi

Quân và dân bến Tre còn sáng tạo ra nhiều loại vũ khí thô sơ nhưng độc đáo,

trong đó phải nói đến cách dùng đội binh ong vò vẽ đóng tổ rất nhiều trong vườndừa, anh hùng Nguyễn Văn Tư ở xã Tân Thành Bình (huyện Mỏ Cày) là ngườiđầu tiên nghĩ ra cách sử dụng ong vò vẽ đánh giặc rất tài tình.

Với những công dụng trong kháng chiến mà dừa mang lại, tất cả đã tạo nên mộtbức tranh vô cùng sinh động và đặc sắc của vùng giải phóng, dừa cùng ngườidân Bến Tre đã tạo nên một bản anh hùng ca trong lửa đạn, một nét văn hóakháng chiến mà chỉ ở Bến Tre mới có

2.2/Cây dừa trong cuộc sống đời thường

Ngay từ thuở khai hoang mở cõi, cây dừa đã gắn liền với cái ăn cái ở, và sinhhoạt với người dân Bến Tre Nhiều thế hệ người Bến Tre khi sinh ra tuổi thơ đãgắn bó với dừa, những tháng ngày tập bơi trên sông nước trong tay là một tráidừa khô, rồi những món đồ chơi dân dã được làm từ lá dừa Có thể nói văn hóadừa được bắt đầu hình thành trong tâm hồn người dân xứ dừa ngay từ lúc ấu thơ

và những ký ức đó dường như đi theo con người đến suốt cuộc đời

Bao đời nay, cư dân Bến Tre sống nép mình dưới bóng dừa quê hương, vàlấy nghề trồng dừa và khai thác chế biến các sản phẩm từ dừa làm hoạt động chủyếu, quá trình lao động sản xuất đặc trưng này đã nói lên bản sắc văn hóa độcđáo của người dân Bến Tre Việc đào mương lên liếp trồng dừa là cách ứng xử

độc đáo của con người nơi đây với thiên nhiên “là giải pháp biến đất trũng thành một môi trường lý tưởng cho cây dừa sinh sôi và phát triển, thuận lợi cho việc tưới tiêu, thu hoạch và nuôi tôm cá trong vườn dừa… kỹ thuật trồng dừa bằng cách đào mương lên liếp độc đáo này được người Bến Tre khởi xướng và được áp dụng khắp lục tỉnh Nam kỳ”( HDD Bến Tre, Lên liếp trồng dừa-cách

ứng xử độc đáo của cư dân Bến Tre với thiên nhiên)

Đào mương lên liếp trồng dừaẢnh: Hiệp hội dừa Bến Tre Hiện nay, ở những vườn dừa người ta không chỉ trồng mỗi cây dừa mà còntrồng xen,nuôi xen với các loại cây, các vật nuôi khác như trồng dừa xenchuối,hay nuôi tôm cá xen trong vườn dừa,vv… góp phần tạo thêm nhiều sản

phẩm, tăng thêm thu nhập, mang lại hiệu quả kinh tế cao “Nuôi tôm cá dưới mương vườn dừa là nét độc đáo, chỉ có ở vùng đất trồng dừa trên liếp, Mỗi năm, vào lúc gần tết, khi gió chướng bắt đầu về và khi con cá, con tôm đã vừa

đủ lớn, tát mương bắt tôm cá cũng là dịp nhà vườn bồi bùn lên bờ vườn cho đất phì nhiêu” (HDD Bến Tre Lên liếp trồng dừa-cách ứng xử độc đáo của cư dân Bến Tre với thiên nhiên), đây là nét sinh hoạt văn hóa mang tính sinh hoạt cộng

đồng của con người nơi đây Mỗi khi đến dịp tát mương vườn dừa thu hoạch tôm

cá của một nhà nào đó,thì lúc ấy bà con hàng xóm xung quanh tự nguyện rủnhau đến giúp, điều đó thể hiện phần nào sự gắn kết ,giúp đỡ nhau vượt qua mọikhó khăn trong lao động,trong cuộc sống

Cây dừa trở nên thân quen và hữu dụng đối với đời sống của cư dân BếnTre,dừa còn được gọi là “cây của cuộc sống”, bởi vì hầu hết các bộ phận của nóđều có ích.Phần cơm dừa(phần màu trắng bên trong vỏ dừa) được nhà máy thumua rồi ép lấy dầu,dầu dừa dùng để nấu xà bông hoặc chế ra làm dầu thực vậtdùng để nấu ăn, mái tóc dài của người phụ nữ Bến Tre xưa cũng từng được nuôidưỡng bởi chất dầu tinh túy của trái dừa trên chính mnh đất quê hương.Phần gáo

dừa được dùng làm nguyên liệu đốt được người dân rất ưa chuộng vì nó có khảnăng bắt lửa rất tốt, ngoài ra chiếc gáo dừa còn được sử dụng để làm bát hay gáomúc nước,…Ngày xưa,phần vỏ dừa khô được người ta dùng độn mương hoặclàm chất đốt,dần dần người dân miệt vườn biết tách xơ dừa ra làm thành chỉ và

xe thành dây để sử dụng Ngoài ra, khói của xơ dừa thường được những ngườihay đi biển hoặc đi rừng dùng làm nguyên liệu để xua đuổi muỗi và côn trùnggây hại rất an toàn và hiệu quả.Ngoài gáo dừa,vỏ dừa,lá dừa thì mo nang,cọngtàu dừa còn được dùng để đun nấu.Khói bếp củi dừa đã trở thành hình ảnh đặctrưng của vùng quê xứ dừa,làm cho những đứa con xa quê nhớ da diết mùi khóithơm này, mùi khói mang hương vị nồng nàn của quê hương, cùng với bóngdáng của người mẹ già tần tảo sớm chiều lo từng miếng ăn cho con cháu.Câydừa cho đến cuối đời tức là khi cháy hết thành tro nó vẫn còn hữu dụng,người talấy thứ tro ấy trộn với các chất hữu cơ quai mục làm phân bón rất tốt cho cây,… Thời gian cứ thế trôi qua, rừng dừa không biết từ bao giờ đã gắn bó máu thịtvới người dân Bến Tre trong cuộc sống, nó luôn hiện diện trong sinh hoạtthường ngày của con người nơi đây và trở thành một nét đặc trưng của vùng đấtnày

2.3/Cây dừa trong ẩm thực

Trong văn hóa ẩm thực cây dừa cũng có một chỗ đứng riêng ở vùng đấtphương Nam.Từ nguồn nguyên liệu trái dừa rất phong phú, cư dân Bến Tre đãbiết cách chế biến dừa thành những món ăn mới lạ và độc đáo.Từ việc chỉ cầnđáp ứng cái ăn cái mặc hàng ngày,theo thời gian cư dân Bến Tre với lối sốngphóng khoáng đã biết tiếp thu thêm nhiều yếu tố văn hóa ẩm thực của các vùngkhác để tạo ra nhiều đặc sản từ dừa mà ít nơi nào có được

Nước dừa có nhiều dưỡng chất tốt cho cơ thể, làm mát da mượt tóc “Nước dừa là loại nước giải khát quý, có vị ngọt thanh, vệ sinh, được dùng phổ biến để làm nước giải khát trong mùa hè oi bức Ngoài việc dùng trực tiếp như loại nước giải khát, nước dừa cũng được sử dụng nhiều trong việc chế biến các món

ăn như: ram, kho, chiên, nướng, rô ti, khìa, hấp… điển hình như các món thịt kho nước dừa, cúm núm quay nước dừa, cá kho nước dừa, chuột đồng khìa nước dừa, tôm hấp nước dừa, mắm kho nước dừa… Cái ngọt đậm, vị béo ngậy của những loại thịt, cá đồng quê hòa quyện với vị ngọt thanh tao của nước dừa tạo nên một ấn tượng khó phai cho các món ăn từ nước dừa của Bến Tre” (TS.Lê

Thị Ngọc Điệp.ẩm thực dừa ở Bến Tre từ góc nhìn địa văn hóa) Nước dừa tươidùng để giải khát,còn nước dừa khô được người dân Bến Tre dùng để nấu thànhnước màu dừa,một loại phụ gia được dùng phổ biến trong các món kho ở miềnNam, cái màu vàng cánh gián đặc trưng cùng với hương vị của nước màu dừa đã

tăng thêm vị cũng như đã thổi hồn vào món ăn

Mứt dừa cũng là một loại đặc sản nơi đây, được người ta làm và sử dụng

nhiều vào mỗi đợt tết “mứt dừa được làm từ những trái dừa có cơm không quá cứng Cơm dừa được gọt bỏ phần vỏ nâu, cắt thành những miếng mỏng, ướp đường phơi khô, sau đó xào lên đến khi đường khô lại” (Dừa trong ẩm thực) Để

mứt có màu đẹp, người ta pha trộn thêm nhiều màu sắc như màu xanh của ládứa, màu hồng của củ dền, màu tím của lá cẩm, hay màu cam từ quả gấc,…

Một số loại kẹo dừa Ảnh (ST)

Chiếc bánh dừa Giồng Luông là món bánh đặc sản của Bến Tre Nếu như cácloại bánh khác hầu hết được gói bằng lá chuối, thì bánh dừa đúng như cái tên của

nó được gói bằng đọt lá dừa non mà người dân hay gọi là cà bắp.Đây cũng chính

là yếu tố quyết định hương vị của chiếc bánh,tạo nên sự đặc trưng của chiếcbánh dừa

Bánh dừa Ảnh (ST) Bên cạnh đó “bánh tráng Mỹ Lồng, bánh phồng Sơn Đốc” cũng là một thươnghiệu nổi tiếng ở Bến Tre,hình ảnh chiếc bánh tráng được nướng trên bếp củi dừatỏa mùi thơm ngọt ngào,ấm áp đã ghi lại một ấn tượng khó quên

Bánh tráng Mỹ Lồng,bánh Phồng Sơn Đốc

Ảnh:XTDL

Từ nước dừa và nước cốt dừa người ta có thể chế biến ra hàng trăm loại món

ăn khác nhau như thịt heo kho nước dừa,cari nước cốt dừa,tép rang nước cốtdừa,bánh xèo,hay các món chè món bánh như bánh chuối,bánh bò dừa,bánh đúcnước dừa,chè đậu,chuối xào dừa,vv…

Ở Bến Tre, người dân hay dùng củ hũ dừa,là phần đọt non của cây dừa.Củ hũ

dừa được các bà nội trợ dùng để chế biến ra nhiều món ngon như gỏi tômthịt,dưa chua,…người dân Bến Tre còn dùng củ hũ dừa làm nhân cho bánh xèothay cho giá

Gỏi củ hũ dừa.Ảnh: mientay Bánh xèo củ hũ dừa Ảnh:Bếp vàng Bên cạnh đó món đuông dừa, chuột dừa quay chảo là hai món thuộc hàng đặcsản nổi tiếng ở Bến Tre

Có thể nói từ những thức ăn đơn giản ngay từ thuở sơ khai người Bến Tre đãnâng lên thành một nghệ thuật ẩm thực với những thức ăn nước uống mang đậmchất văn hóa dừa

Ảnh : Sưu tầm

2.4/Dừa trong văn học-nghệ thuật

Thấy dừa thì nhớ Bến Tre Thấy bông mía trắng nhớ quê Mỏ Cày

Hình ảnh cây dừa đã đi vào ca dao không biết từ bao giờ.Nó như là tiếng nóitâm tình của con người,ca ngợi cảnh đẹp quê hương,gợi nhớ quê nhà nghĩatình.Điều này thật đúng với vùng đất xứ dừa

Bến Tre nước ngọt lắm dừa, Ruộng vườn màu mỡ, biển thừa cá tôm.

Bến Tre là vùng đất có nhiều sông rạch,nhiều phù sa, hơn nữa xứ dừa đượcthiên ưu đãi về đất đai,sản vật,….Câu ca dao trên đã phần nào ngợi ca vẻ đẹp ấmáp,trù phú của vùng đất nơi đây

“Hình ảnh dừa còn gắn với không gian lứa đôi lao động trên cánh đồng, thửa ruộng trong cảnh thanh bình vừa đơn sơ vừa mộc mạc mà ấm áp thắm tình:

Trời mưa cho ướt lá dừa, Đôi ta be bé đi bừa đồng trong.

Bến em có gốc dừa tơ,

Đêm trăng em đứng em chờ đợi ai?”

(PGS.TS Nguyễn Công Lý Cây dừa trong văn chương Việt Nam) Bên cạnh ca dao, hình tượng cây dừa cũng xuất hiện rất nhiều trong thơ ca ViệtNam Cây dừa được các nhà thơ nổi tiếng đưa vào tác phẩm của mình.Cây dừagắn liền với ký ức tuổi thơ,sự gắn bó thủy chung với người dân Bến Tre trongcuộc kháng chiến chống ngoại xâm

“Tôi lớn lên đã thấy dừa trước ngõ Dừa ru tôi giấc ngủ tuổi thơ

Cứ mỗi chiều nghe dừa reo trước gió Tôi hỏi nội tôi: “Dừa có tự bao giờ?”

Nội nói: “Lúc nội còn con gái

Đã thấy bóng dừa mát rượi trước sân Đất này xưa đầm lầy chua mặn Đời đói nghèo cay đắng quanh năm”