Chương 3. ẨN DỤ BẢN THỂ TRONG CA DAO NAM BỘ
3.1. Ẩn dụ ý niệm DUYÊN
3.1.5. DUYÊN LÀ HÀNG HÓA
HÀNG HÓA là sản phẩm của lao động có thể thỏa mãn nhu cầu nào đó của con người thông qua trao đổi, mua bán. HÀNG HÓA có hai thuộc tính là giá trị và giá trị sử dụng. Theo khảo sát của chúng tôi, trong 237 bài CDNB có biểu thức ẩn dụ ý niệm DUYÊN, thì diễn đạt DUYÊN LÀ HÀNG HÓA xuất hiện ở 7 bài, chiếm tỉ lệ 3.0%. Ẩn dụ DUYÊN LÀ HÀNG HÓA được thể hiện qua các thuộc tính ánh xạ cơ bản như lược đồ 3.5 và tính tầng bậc như lược đồ 3.6 ở dưới.
DUYÊN LÀ HÀNG HÓA Miền nguồn: HÀNG HÓA
Bán, mua, chuộc
Mắc, rẻ (tiền chục, tiền bù)
Lược đồ 3. 5. Các thuộc tính ánh xạ của ẩn dụ ý niệm DUYÊN LÀ HÀNG HÓA trong ca dao Nam Bộ
Tác giả dân gian Nam Bộ thực thể hóa DUYÊN là HÀNG HÓA, nên DUYÊN được “rao bán” hết sức mỉa mai:
(1) Buổi chợ đông sao em chẳng bán hàng Để tan buổi chợ dạo hàng bán duyên? (194NB) Hay:
(2) Tới đây vai gánh miệng rao Ai mua duyên ngọc má đào bán cho. (399NB) Ẩn dụ cấp độ 1: DUYÊN LÀ THỰC THỂ Miền nguồn: THỰC THỂ
Ẩn dụ cấp độ 2: DUYÊN LÀ HÀNG HÓA Miền nguồn: HÀNG HÓA
Ẩn dụ cấp độ 3: NHAN SẮC LÀ HÀNG HÓA Miền nguồn: HÀNG HÓA
Ẩn dụ cấp độ 4: ĐẸP LÀ HÀNG HÓA GIÁ CAO Miền nguồn: HÀNG HÓA
GIÁ THẤP
Từ ngữ xuất hiện trong biểu thức ẩn dụ:
Bán duyên, mua duyên, chuộc duyên, còn duyên, hết duyên…
Lược đồ 3. 6. Tính tầng bậc và sự ánh xạ của ẩn dụ ý niệm DUYÊN LÀ HÀNG HÓA trong ca dao Nam Bộ
DUYÊN trong hai bài CDNB (1) (2) có thể hiểu là “nhan sắc”, đáng giá “ngàn vàng”, như: Duyên em đáng giá ngàn vàng/Anh về bán cả họ hàng mà mua. Cô gái đã định giá DUYÊN mình ngang với “cái ngàn vàng”, và thách thức chàng trai về bán cả họ hàng mà mua. Nhưng chàng trai đáp lời rất nhẹ nhàng, từ tốn: Anh về bán cái cặp hột xoàn/Bán luôn cây vàng dư sức cưới em. Qua ẩn dụ DUYÊN LÀ HÀNG HÓA trong bài CDNB (1) (2), tác giả dân gian mỉa mai, phê phán sự lẳng
lơ, cợt nhả của các cô gái. Bài CDNB sau cũng là một sự thật nhức nhối, được dư luận ở mọi thời đại quan tâm:
(3) Nước ròng bỏ bãi bày gành
Ở Việt Nam, từ thôn quê cho đến thành thị, việc gả bán con cái từ lâu đã trở thành một chủ đề nhức nhối. Trong nhạc phẩm Giết người anh yêu, tác giả Vinh Sử cũng đã từng viết: Mẹ cha tham sang gả bán/Nợ duyên xem như bài toán/Phận làm con nàng phải vâng lời. Trên báo chí, những cách giật tít như “nghề bán duyên bê tráp cho cô dâu chú rể”, “hạnh phúc của những người đi bán duyên”,… cũng xuất hiện rất phổ biến.
DUYÊN (nhan sắc) là cái quý giá nhất của người phụ nữ. Chính vì vậy, DUYÊN quyết định giá trị của người phụ nữ:
(4) Còn duyên bán mắc hơn dù Hết duyên tiền chục, tiền bù không ham. (376CL)
DUYÊN LÀ HÀNG HÓA, nên DUYÊN không chỉ được mua - bán, mà DUYÊN còn được chuộc lại:
(5) Anh có thương em đem bạc với tiền Chuộc duyên em lại kết nguyền với anh. (333CL)
Lời của cô gái trong bài CDNB (5) vừa chua xót, vừa đáng trân trọng biết bao.
Tuy đã bị gả bán, nhưng cô vẫn một lòng hướng về người mình yêu, mong được người mình yêu chuộc duyên lại.
DUYÊN trong các bài CDNB (1) (2) (3) có thể được hiểu theo hai nghĩa vừa chỉ vẻ đẹp có sức hấp dẫn của người phụ nữ, vừa chỉ khả năng có quan hệ tình cảm, nhưng nghĩa chỉ vẻ đẹp có phần nổi trội hơn. Nói cách khác, bán nhan sắc là bán quan hệ tình cảm, ràng buộc quan hệ tình cảm của mình với người mua. Người phụ nữ khi CÒN DUYÊN (4) thì còn nhiều lựa chọn, GIÁ CAO; khi HẾT DUYÊN (4) thì phó thác cho số phận đưa đẩy, GIÁ THẤP. Ẩn dụ DUYÊN LÀ HÀNG HÓA được thể hiện qua các ẩn dụ cụ thể: NHAN SẮC LÀ HÀNG HÓA, QUAN HỆ TÌNH CẢM LÀ HÀNG HÓA; ĐẸP LÀ HÀNG HÓA GIÁ CAO, XẤU LÀ HÀNG
HÓA GIÁ THẤP. Ẩn dụ DUYÊN LÀ HÀNG HÓA thể hiện sự sẻ chia, cảm thông sâu sắc của tác giả dân gian Nam Bộ trong nhận thức về thân phận của người phụ nữ.
Trên đây, chúng tôi đã phân tích năm tiểu loại của ẩn dụ ý niệm DUYÊN trong CDNB: DUYÊN LÀ VẬT THỂ/CHẤT THỂ (KHÔNG ĐƯỢC ĐỊNH DANH), DUYÊN LÀ SỰ VẬN ĐỘNG (XOAY VẦN), DUYÊN LÀ SỢI DÂY, DUYÊN LÀ NGỌN LỬA và DUYÊN LÀ HÀNG HÓA. Các miền ý niệm VẬT THỂ, SỰ VẬN ĐỘNG, SỢI DÂY, NGỌN LỬA, HÀNG HÓA đều có tính vật chất, cụ thể, dễ quan sát được ánh xạ sang miền ý niệm DUYÊN trừu tượng, do đó được kinh nghiệm của con người nhận thức tốt hơn.
Nếu xét cụ thể hơn, ẩn dụ ý niệm DUYÊN LÀ VẬT THỂ/CHẤT THỂ sẽ bao trùm DUYÊN LÀ VẬT THỂ/CHẤT THỂ (KHÔNG ĐƯỢC ĐỊNH DANH), DUYÊN LÀ SỢI DÂY, DUYÊN LÀ NGỌN LỬA và DUYÊN LÀ HÀNG HÓA, như lược đồ 3.7. bên dưới.
Ẩn dụ cấp độ 1: DUYÊN LÀ VẬT THỂ/CHẤT THỂ
Ẩn dụ cấp độ 2: DUYÊN LÀ VẬT THỂ/CHẤT THỂ (KHÔNG ĐƯỢC ĐỊNH DANH), DUYÊN LÀ SỢI DÂY, DUYÊN LÀ NGỌN LỬA, DUYÊN LÀ HÀNG HÓA
Từ ngữ xuất hiện trong biểu thức ẩn dụ:
ôm duyên, cầm duyên, rờ duyên, kết duyên, buộc duyên, bén duyên, bán duyên Lược đồ 3. 7. Tính tầng bậc của ẩn dụ ý niệm DUYÊN LÀ VẬT THỂ/CHẤT THỂ
trong ca dao Nam Bộ
Qua ẩn dụ ý niệm DUYÊN, có thể nói rằng, kịch bản của mỗi đời người đều tùy thuộc chữ DUYÊN, là kết quả của sự tạo tác từ quá khứ, hiện tại cho đến vị lai.
Ýniệm DUYÊN trong CDNB ít nhiều chịu ảnh hưởng từ tư tưởng Phật giáo nhưng đã được tiếp thu và chuyển biến theo đời sống văn hóa của người Việt Nam Bộ.
DUYÊN không còn là ý niệm vô hình, vô khả tri, mà DUYÊN là vật thể hữu hình, hữu tri. DUYÊN được định vị, định dạng và vận động trong không gian vũ trụ. Qua ẩn dụ ý niệm DUYÊN, chúng ta phần nào hiểu hơn về ngôn ngữ - văn hóa, đời sống tình cảm, cách tư duy của người Việt Nam Bộ.