1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
1.2.4. Miền nguồn, miền đích và ánh xạ
Ẩn dụ ý niệm có hình thức “MIỀN Ý NIỆM A LÀ MIỀN Ý NIỆM B”, nên MIỀN Ý NIỆM B (ý niệm định nghĩa) được phác họa rõ ràng hơn trong kinh nghiệm của chúng ta và thường cụ thể hơn MIỀN Ý NIỆM A (ý niệm được định nghĩa). Nói cách khác, các ý niệm được phác họa kém rõ ràng (và thường là ít cụ thể) được hiểu trên cơ sở các ý niệm được phác họa rõ ràng hơn (và thường là cụ
thể hơn), có cơ sở trực tiếp trong kinh nghiệm của chúng ta. Miền ý niệm làm cơ sở cho quá trình hiểu là MIỀN NGUỒN (source domain), miền ý niệm là mục đích của quá trình hiểu là MIỀN ĐÍCH (target domain). Chẳng hạn, các ẩn dụ ý niệm
TRANH LUẬN LÀ CHIẾN TRANH, TÌNH YÊU LÀ CUỘC HÀNH TRÌNH, TÌNH YÊU LÀ CHẤT DINH DƯỠNG, TÌNH YÊU LÀ NGỌN LỬA, Ý TƯỞNG LÀ THỨC ĂN có miền nguồn là CHIẾN TRANH, CUỘC HÀNH TRÌNH, CHẤT DINH DƯỠNG, NGỌN LỬA, THỨC ĂN và miền đích là TRANH LUẬN, TÌNH YÊU, Ý TƯỞNG. Qua đó, có thể thấy, thuộc tính chung của miền nguồn thường là có tính vật chất, cụ thể, dễ quan sát và được hiểu biết nhiều hơn. Ngược lại, các miền đích thường là phi vật chất, trừu tượng, khó quan sát và được hiểu biết ít hơn.
Theo Z. Kửvecses, “ngoài một số lớn nguồn tiềm năng, chỳng ta “chọn” những nguồn theo nghĩa trực giác - nghĩa là những nguồn nổi bật lên từ kinh nghiệm của con người: đó là tính chất tri nhận, sinh lý, văn hóa, sinh học hay bất cứ thứ gì” [147, tr.86]. Chính vì vậy, “hiểu theo lối ẩn dụ có thể là quy trình ngắn hạn của việc hiểu điều gì đó tức thì, tại thời điểm nói hay thuyết giải điều gì đó (…). Hiểu theo lối ẩn dụ còn có thể dựa trên ký ức dài hạn hay như là kết quả của một quá trình mang tính lịch sử - văn hóa lâu dài” [147, tr.41].
Các miền ý niệm định nghĩa thường nhiều hơn và được phóng chiếu (project) sang các miền ý niệm được định nghĩa. Nói cách khác, miền ý niệm đích được hiểu trên cơ sở của miền ý niệm nguồn thông qua các ánh xạ (mappings). Ánh xạ biểu thị sự tương quan giữa các yếu tố của miền nguồn và miền đích. Sự tương quan thể hiện qua một tập hợp các yếu tố tương ứng mang tính hệ thống giữa nguồn và đích, nghĩa là các yếu tố ý niệm làm thành tố của nguồn tương ứng với các yếu tố ý niệm làm thành tố của đích được gọi là ánh xạ. Hiểu được tập hợp các ánh xạ giữa cặp ý niệm nguồn - đích là điều kiện cần thiết để hiểu ẩn dụ ý niệm. Chúng ta có thể mượn ví dụ TèNH YấU LÀ CUỘC HÀNH TRèNH của Z. Kửvecses để minh họa cho MIỀN NGUỒN, MIỀN ĐÍCH và ÁNH XẠ.
Nguồn: CUỘC HÀNH TRÌNH những du khách
phương tiện cuộc hành trình
khoảng cách phải vượt
những trở ngại phải đương đầu những quyết định về đường đi điểm đến của cuộc hành trình
(Nguồn: Z. Kửvecses [147, tr.9]) Qua ẩn dụ trên có thể thấy, sự ánh xạ từ miền nguồn CUỘC HÀNH TRÌNH sang miền đích TÌNH YÊU có tính đơn hướng. Chúng ta không thể đảo ngược đích -nguồn thành nguồn - đích, vì việc hiểu ẩn dụ điển hình là đi từ cụ thể hơn đến trừu tượng hơn. Chúng ta hiểu miền đích thông qua miền nguồn phần lớn là vô thức, và chỉ khi phân tích, chúng ta mới hiểu cơ chế ánh xạ.
Các biểu thức ngôn ngữ ẩn dụ phải phù hợp với các ánh xạ đã được xác lập hay các yếu tố tương ứng giữa nguồn và đích. Khi dùng các biểu thức ngôn ngữ phản ánh ẩn dụ ý niệm, chúng ta không được phá vỡ các ánh xạ đã được cố định hóa theo quy ước của cộng đồng. Vì vậy, theo G. Lakoff và M. Johnson [153, tr.10], tính hệ thống cho phép chúng ta hiểu một khía cạnh của ý niệm này thông qua ý niệm khác (ví dụ, hiểu một khía cạnh của tranh luận thông qua trận đánh) sẽ tất yếu ẩn giấu những khía cạnh khác của ý niệm. Trong khi cho phép chúng ta tập trung vào một khía cạnh nào đó của ý niệm (ví dụ, các khía cạnh chiến đấu của tranh luận), thì ý niệm ẩn dụ có thể ngăn chúng ta khỏi các khía cạnh khác của ý niệm không phù hợp với ẩn dụ đó. Chẳng hạn, khi chúng ta dự định tấn công một quan điểm của đối thủ và bảo vệ quan điểm của mình trong một cuộc tranh luận nảy lửa, thì chúng ta có thể bỏ qua khía cạnh hợp tác trong tranh luận… Như vậy, việc làm nổi bật lên một/một số khía cạnh nào đó thường đồng hành với việc ẩn giấu
một/một số khía cạnh khác. Cơ chế ánh xạ của ẩn dụ chỉ là cục bộ, chứ không phải toàn bộ.