ĐỠ ĐẺ THƯỜNG CÓ SỬ DỤNG GÓI ĐỠ ĐẺ SẠCH (Chăm sóc thiết yếu bà mẹ, trẻ sơ sinh trong và ngay sau đẻ) Mục tiêu:
Sau khi học xong bài này, học viên có khả năng:
1. Trình bày được một số vấn đề thực hành cần chú trọng trong chăm sóc bà mẹ, trẻ em trong và ngay sau đẻ tại cộng đồng
2. Kể được thành phần của gói đỡ đẻ sạch
3. Thực hành thành thạo các bước chăm sóc thiết yếu bà mẹ, trẻ sơ sinh trong và ngay sau đẻ với gói đỡ đẻ sạch (với trẻ đẻ ra thở được và trẻ đẻ ra không thở được).
Nội dung
1. Một số vấn đề cần chú trọng trong chăm sóc bà mẹ, trẻ em trong và ngay sau đẻ tại cộng đồng
1.1. Tiếp xúc da kề da: Trẻ được tiếp xúc da kề da với mẹ ngay từ những phút đầu sau khi sinh giúp tăng sự tương tác sớm giữa mẹ và con. Trẻ sẽ không bị hạ thân nhiệt, trẻ sẽ tìm vú mẹ sớm hơn và bú mẹ khoẻ hơn.
1.2. Kẹp rốn muộn: Nên kẹp rốn muộn (1-3 phút sau sổ thai hoặc khi dây rốn ngừng đập) cho tất cả các trường hợp đẻ thường để đề phòng chảy máu sau đẻ, chỉ kẹp dây rốn sớm (< 1 phút) đối với các trường hợp trẻ không khóc cần phải hồi sức tích cực .
1.3. Xoa đáy tử cung: Xoa đáy tử cung 15 phút/lần từ ngay sau đẻ đến hết 2 giờ đầu sau đẻ, để đề phòng chảy máu sau đẻ.
1.4. Cho trẻ bú sớm: Cho trẻ bú sớm và bú sữa mẹ hoàn toàn trong giờ đầu sau đẻ không kèm thêm bất cứ một loại thực phẩm nào khác. Cho bú mẹ hoàn toàn có thể ngăn ngừa tử vong vì tiêu chảy và nhiễm trùng hô hấp cấp tính trong 3 tháng đầu. Cho trẻ bú sớm còn giúp tử cung co tốt hơn phòng ngừa chảy máu sau đẻ.
2. Sử dụng gói đẻ sạch khi phải đỡ đẻ tại nhà
Vi khuẩn gây bệnh rất dễ xâm nhập vào cơ thể người mẹ và trẻ sơ sinh trong khi chuyển dạ và khi đẻ, gây ra tình trạng nhiễm khuẩn nguy hiểm đến tính mạng của bà mẹ và sơ sinh. Các dụng cụ trong gói đỡ đẻ sạch đều đã được tiệt trùng, do vậy việc sử dụng gói đỡ đẻ sạch đúng cách trong khi đỡ đẻ tại nhà giúp ngăn ngừa nhiễm khuẩn ở bà mẹ và sơ sinh
2.1. Thành phần Gói đỡ đẻ sạch
STT Danh mục có trong 1 gói Đơn vị Số lƣợng/1 gói Tất cả các hạng mục được khử trùng trước khi đóng gói
1 Kẹp rốn nhựa kích thước 4,5cm - 5,5 cm cái 2
2 Găng tay cao su y tế đôi 2
3 Lưỡi dao mổ dùng để cắt rốn (1 cái / gói) cái 1
4 Tấm nylon mềm kích thước 55cm x 70cm tấm 1
5 Xà phòng rửa tay 15 gram miếng 1
78
6 Bông thấm nước y tế 5 gram gói 1
7 Tạp dề bảo vệ cái 1
8 Tờ hướng dẫn sử dụng có hình vẽ minh họa các bước in
4 màu trên giấy khổ A4 tờ 1
2.2. Công việc cần làm trước khi bắt tay vào đỡ đẻ.
- Nếu sản phụ chưa đẻ ngay: khuyên sản phụ đi đại tiện, tiểu tiện. Nếu có thể thì tắm nhanh. Thân mật trò chuyện, động viên an ủi sản phụ khi chăm sóc.
- Tư vấn cho bà mẹ cách phối hợp với CĐTB để ôm trẻ ngay sau khi sinh, không để bà mẹ bỡ ngỡ khi đặt trẻ lên bụng, để cho trẻ tiếp xúc da kề da và an toàn cho trẻ.
- Hướng dẫn bà mẹ tự xoa đáy tử cung hoặc người nhà hỗ trợ xoa đáy tử cung trong trường hợp cần thiết để đạt hiệu quả tốt
- Giúp sản phụ nằm trên giường hoặc trên sàn đúng tư thế đẻ.
- Rửa sạch vùng sinh dục và bẹn, đùi, hậu môn.
- Trải tấm nilon sạch dưới lưng và mông.
- Người đỡ đẻ cắt ngắn móng tay, bỏ hết nhẫn, vòng, đồng hồ đeo tay và rửa tay sạch tay (tốt nhất là nước đun sôi để nguội) với xà phòng, dưới vòi nước tự chảy (nếu không có vòi nước thì cần có người nhà sản phụ giúp dùng gáo (hoặc ấm) dội).
- Trải 1 khăn khô sạch lên bụng sản phụ để lau khô cho trẻ
- Đi găng vô khuẩn: Mang luôn cùng một lúc 2 đôi găng tay (trong gói đỡ đẻ sạch).
3. Điều kiện để thực hiện đỡ đẻ
- Cơn co tử cung tốt: trong 10 phút bà mẹ đau bụng 4-5 lần.
- Cổ tử cung mở hết (mở trọn).
- Đầu thai nhi lọt thấp, chỏm đã thập thò ở âm hộ.
- Ối vỡ hoàn toàn.
- Tầng sinh môn giãn căng, hậu môn mở rộng.
4. Quy trình chăm sóc thiết yếu bà mẹ và trẻ sơ sinh trong và ngay sau đẻ
Dưới đây là 2 Bảng kiểm mô tả các bước trong Quy trình chăm sóc thiết yếu bà mẹ và sơ sinh sau đẻ, do CĐTB thực hiện đối với các trường hợp đỡ đẻ tại nhà, có sử dụng gói đỡ đẻ sạch:
- Bảng kiểm 1: Đối với trường hợp trẻ sơ sinh tự thở được ngay sau lọt lòng mẹ - Bảng kiểm 2: Đối với trường hợp trẻ sơ sinh không tự thở được ngay sau lọt lòng mẹ.
79 Bảng kiểm 1
Quy trình chăm sóc bà mẹ và trẻ sơ sinh trong và ngay sau đẻ (Đỡ đẻ thường sử dụng gói đỡ đẻ sạch – Trường hợp trẻ thở được)
Nội dung Có Không
I. CHUẨN BỊ TRƯỚC SINH:
1. Chuẩn bị phòng nơi bà mẹ nằm đẻ:
Đảm bảo không bị gió lùa, không quá nóng hoặc quá lạnh, đủ ánh sáng.
Giường cho bà mẹ nằm đẻ sạch sẽ, đủ rộng để CĐTB đặt gói đỡ đẻ sạch và đặt trẻ sau đẻ để xử trí nếu trẻ không khóc.
Nếu có thể: Giường cần ở vị trí thuận lợi cho hoạt động của CĐTB gồm: đỡ thai, lau khô cho trẻ sơ sinh, thông khí nếu trẻ bị ngạt
Đặt 1 chậu dưới sàn nhà để hứng nước ối và máu chảy ra trong cuộc đẻ
2. Chuẩn bị bà mẹ: nếu trước khi đau bụng đẻ, bà mẹ chưa tắm thì hướng dẫn người nhà rửa sạch đầu vú và vú của mẹ, lau sạch vùng bụng, ngực của bà mẹ để đặt trẻ lên bụng mẹ ngay sau đẻ.
3. Yêu cầu người nhà đưa cho CĐTB 3 chiếc khăn to, khô, sạch để dùng cho trẻ trong cuộc đẻ. Nếu không có khăn to, có thể dùng áo của bố mẹ (người lớn) nhưng phải đảm bảo sạch và khô. Nếu trời lạnh, khăn hoặc áo này nên để 1 người khác ôm trong người để khăn ấm đến khi dùng cho trẻ. Chuẩn bị mũ cho trẻ
4. CĐTB Trải tấm ni lông dưới lưng, mông bà mẹ, đeo tạp dề.
Trong trường hợp bà mẹ nằm đẻ trên sàn nhà, cần đảm bảo sàn khô ráo, sạch sẽ, lót ni lông, đệm cho bà mẹ nằm tư thế đầu cao. Khu vực mông bà mẹ cần có 1 số quần áo cũ, sạch để cạnh phòng khi nước ối hoặc máu chảy ra không tràn lên lưng bà mẹ
5. CĐTB Rửa tay với xà phòng và nước sạch (lần thứ nhất): chú ý nhờ người nhà sản phụ dội nước để rửa tay
6. Đặt trên bụng mẹ 1 chiếc khăn khô, sạch, rộng (nếu không có khăn thì dùng 1 áo của người lớn khô, sạch) để khi trẻ đẻ ra đặt ngay lên khăn này
7. Sắp đặt 2 kẹp rốn, lưỡi dao mổ trên giường, ở phía bên tay thuận của CĐTB. Dặn người nhà bà mẹ khi CĐTB đỡ trẻ ra thì xé bao gói giúp 8. Chuẩn bị nơi đặt trẻ để xử trí nếu trẻ bị ngạt. Vị trí ngay cạnh bà mẹ
nằm, bên kia của chỗ để kẹp rốn. Trải sẵn 1 tấm vải hoặc áo của người lớn, khô và sạch
9. Rửa tay (lần 2)
80
Nội dung Có Không
10. Mang luôn 2 đôi găng tay sạch. Chú ý cổ găng của găng ngoài trùm lên cổ găng của găng bên trong
11. * Khám âm đạo để xác định đủ điều kiện đỡ đẻ. Nếu cổ tử cung mở hết, đầu lọt, ối vỡ hoàn toàn, TSM phồng căng, ngôi thập thò âm hộ thì tiến hành đỡ đẻ
II. ĐỠ ĐẺ:
Đỡ đầu
12. Khi có cơn co tử cung, hướng dẫn bà mẹ rặn dồn hơi xuống dưới.
13. Dùng 1 tay giữ tầng sinh môn qua 1 khăn. Chú ý khi giữ TSM tì tay vào điểm giữa tầng sinh môn (điểm 6 giờ)
14. Hai ngón 2 và 3 của tay kia vít chỏm đầu thai nhi cho đầu cúi hơn 15. * Khi chỏm đã lộ ra khỏi âm hộ, 1 bàn tay ôm lấy chỏm hướng lên
trên để các phần trán, mắt, mũi, mồm, cằm sổ ra. Khi làm các thao tác này nói bà mẹ không rặn nữa (thổi mạnh và nhanh)
16. Tay kia vẫn giữ tầng sinh môn cho khỏi rách
17. Chờ cho đầu thai nhi tự xoay, CĐTB mới giúp đầu xoay tiếp cho chẩm sang hẳn 1 phía (trái ngang hay phải ngang)
Đỡ vai
18. * Kiểm tra xem có dây rốn quấn cổ hay không. Nếu có nới lỏng thêm. Nếu dây rốn quấn cổ chặt thì phải luồn 2 kẹp và kẹp dây rốn, sau đó cắt dây rốn giữa 2 kẹp rồi mới đỡ tiếp
19. Áp 2 bàn tay vào 2 bên thái dương của thai
20. Kéo nhẹ thai xuống về phía chân của người đỡ đẻ và hướng dẫn sản phụ rặn nhẹ cho đến khi vai trước sổ.
21. Để đỡ vai sau, 1 bàn tay ôm lấy đầu thai nhi cho gáy thai nằm giữa ngón 1 và 2 để kéo đầu lên trên.
22. Bàn tay kia vẫn giữ tầng sinh môn để tránh bị rách khi vai sổ Đỡ mông và chi
23. Tay giữ gáy thai khi đỡ vai sau vẫn nguyên, tay giữ tầng sinh môn chuyển theo các phần ngực bụng, mông và chi dưới của thai
24. Khi đến bàn chân của thai thì nhanh chóng bắt lấy để cho bàn chân nằm giữa khe các ngón 2,3,4 của tay đỡ mông. Thai được giữ theo tư thế nằm ngang.
III. CÁC VIỆC CẦN LÀM NGAY SAU KHI SINH CHO MẸ VÀ CON
25. Đọc to thời điểm sinh (giờ, phút), giới tính
81
Nội dung Có Không
26. * Lau khô người của trẻ: Đặt trẻ nằm ngửa trên bụng mẹ, bắt đầu lau trong vòng 5 giây ngay sau đẻ. Chú ý kích thích trẻ trong khi lau bằng cách chà xát nhẹ lên da trẻ
27. * Lau khô trẻ cẩn thận theo thứ tự: Phía trước - mắt, mặt, đầu, ngực, bụng, tay và chân; sau đó 1 tay ôm trẻ và nhấc trẻ lên khỏi tấm vải ướt, tay kia dùng phần khô của tấm vải lau phía sau trẻ theo thứ tự đầu, lưng, mông, chân và bộ phận sinh dục của trẻ.
28. Bỏ tấm vải ướt
29. Đặt trẻ nằm sấp trên bụng mẹ để trẻ được tiếp xúc da kề da với mẹ 30. Phủ một tấm vải/áo của người lớn khô, ấm lên người trẻ và đội mũ
cho trẻ. Nếu trời lạnh, phủ thêm chăn hoặc áo ấm lên người trẻ và mẹ, chú ý cho da trẻ sát với da mẹ. Nói bà mẹ hoặc người nhà giữ trẻ 31. Kiểm tra xem trong bụng mẹ có trẻ thứ hai không.
Nếu không có trẻ thứ 2 thì làm tiếp bước 32 đến các bước sau.
Nếu có trẻ thứ 2 thì bấm ối và đỡ đẻ cho trẻ thứ 2.
32. Tháo găng tay ngoài
33. Kiểm tra dây rốn, khi thấy dây rốn ngừng đập thì kẹp rốn: Kẹp dây rốn cách chân rốn khoảng 2 cm bằng kẹp nhựa, vuốt máu dây rốn về phía mẹ.
34. Kẹp thứ 2 cách kẹp thứ nhất khoảng 3 cm (hoặc cách chân rốn 5cm).
Cắt sát kẹp 1 bằng lưỡi dao mổ. Chú ý: có thể nhờ người nhà của bà mẹ giữ trẻ để CĐTB cắt rốn cẩn thận, tránh cọ sát vào da bụng mẹ 35. Xoa đáy tử cung, kích thích cho tử cung tăng co, giảm nguy cơ chảy
máu sau đẻ, giúp bánh rau bong nhanh.
36. Sau khi sổ thai khoảng 15 phút làm nghiệm pháp bong rau: đặt tay lên phía trên xương mu, đẩy tử cung về phía ngực bà mẹ và quan sát dây rau ở ngoài âm hộ.
Nếu dây rau thụt vào trong tử cung là rau chưa bong, dừng lại và chờ thêm khoảng 5 phút nữa rồi làm lại.
Nếu dây rau không thụt vào mà đứng yên hoặc dài thêm ra ở ngoài âm hộ là rau đã bong, tiến hành đỡ rau được.
37. * Tiến hành đỡ rau: Một tay cầm dây rau ở ngoài âm hộ (quấn dây rau vào tay để kéo cho dễ). Tay kia đặt lên bụng bà mẹ, ngay trên khớp vệ, chờ tử cung co chặt thì giữ và đẩy tử cung về phía xương ức.
38. * Tay cầm dây rốn kéo dây rốn nhẹ nhàng, kéo từ từ để bánh rau ra dần
82
Nội dung Có Không
39. Khi bánh rau đã ra đến âm hộ, nâng dây rốn lên để sức nặng bánh rau kéo nốt màng rau ra. Nếu màng rau không bong ra thì cầm bánh rau bằng hai tay đồng thời xoắn lại theo một chiều cho màng rau bong hoàn toàn. Đặt bánh rau xuống chậu
40. * Xoa đáy tử cung qua thành bụng bà mẹ, xoa đến khi tử cung co tốt và hướng dẫn người nhà tiếp tục xoa đáy tử cung 15 phút 1 lần trong 2 giờ đầu sau đẻ
41. Kiểm tra rau: khi tử cung co tốt và không có dấu hiệu chảy máu mới tiến hành kiểm tra rau. Nếu có sót rau cần xoa đáy tử cung liên tục, ấn đáy tử cung để rau sót có thể bong và sổ ra. Đồng thời xử trí chảy máu sau đẻ và gọi điện báo Trạm y tế xã để được hướng dẫn xử trí tiếp
40. Quan sát những dấu hiệu đòi bú của trẻ (chảy nước dãi, mở miệng, lè lưỡi/liếm, gặm tay, bò trườn). Khi trẻ có một trong các dấu hiệu trên thì hỗ trợ bà mẹ cho con bú
41. Dùng băng vệ sinh âm hộ, mặc quần cho bà mẹ, đắp chăn cho 2 mẹ con.
42. Thu dọn dụng cụ, các vật dụng trong cuộc đẻ. Vệ sinh sàn nhà.
43. Tiếp tục theo dõi bà mẹ và trẻ ít nhất trong 2 giờ tiếp theo. Trong lúc theo dõi, ghi chép thông tin về cuộc đẻ vào sổ. Hướng dẫn người nhà tiếp tục xoa đáy tử cung cho bà mẹ, hỗ trợ bà mẹ cho con bú, cho bà mẹ uống nước đường hoặc sữa ấm. Nếu bà mẹ muốn ăn thì cho bà mẹ ăn nhưng ăn từ từ, thức ăn nóng, dễ tiêu hóa.
83 Bảng kiểm 2
Quy trình chăm sóc bà mẹ và trẻ sơ sinh trong và ngay sau đẻ (Đỡ đẻ thường sử dụng gói đỡ đẻ sạch – trường hợp trẻ không thở được)
Nội dung Có Không
I. CHUẨN BỊ TRƯỚC KHI SINH và ĐỠ ĐẺ: Thực hiện như bảng kiểm trước, từ bước số 1 đến bước số 29
30. Gọi thêm người nhà bà mẹ đến hỗ trợ: xoa tử cung, gọi điện báo trạm y tế xã hoặc khoa sản bệnh viện huyện gần nhất để được chỉ đạo và hỗ trợ tiếp 31. Bỏ đôi găng tay ngoài
32.* Nhanh chóng kẹp và cắt dây rốn bất kỳ chỗ nào thuận tiện và nhanh nhất
33. Hướng dẫn người nhà xoa đáy tử cung của bà mẹ, theo dõi tình trạng của bà mẹ
34.* Đặt trẻ lên tấm khăn trải ở giường, cạnh bà mẹ. Ủ ấm trẻ
35. Đặt đầu trẻ nằm ngửa, quấn miếng gạc vào tay, nhẹ nhàng lau sạch phân xu hoặc dịch ở miệng, mũi
36.* Thổi thông khí cho trẻ: Lót miếng gạc mỏng lên miệng trẻ. CĐTB ngậm miệng vào cả miệng và mũi trẻ, thổi nhẹ. Nhịp thổi khoảng 30-60 lần/phút đến khi trẻ khóc được
37. Nếu sau 1-2 phút thổi cho trẻ, trẻ không thở hoặc thở nấc thì kết hợp vừa thổi vừa ấn tim cho trẻ.
Cách ấn tim: 1 tay CĐTB giữ đầu trẻ, tay kia đặt trên ngực trẻ, vị trí là ở xương ức, điểm giữa nối 2 núm vú. Dùng đầu ngón tay trỏ và đầu ngón tay giữa đặt lên xương ức, dựng đứng ngón tay và ấn vào xương ức cho xương ức ép xuống tim trẻ
38. Tiến hành: thổi ngạt cho trẻ 1 lần, ấn ngực trẻ 3 lần. Tay ấn thẳng đứng, ấn lún xương ức khoảng 1 cm. Khi ấn tim 3 lần xong, tay ấn tim chuyển giữ cằm trẻ để đầu trẻ hơi ngửa, thổi ngạt sẽ hiệu quả hơn
39. Sau 30 giây đến 1 phút đánh giá. Nếu trẻ không thở tốt, chuyển trẻ đến bệnh viện
40. Nếu trẻ bắt đầu thở hoặc khóc, ngừng thông khí. Quan sát để đảm bảo trẻ tiếp tục thở tốt. Cho trẻ tiếp xúc da kề da với mẹ. Ủ ấm trẻ.
41. Tư vấn cho mẹ rằng trẻ đã ổn và các dấu hiệu đòi bú của trẻ. Theo dõi và hướng dẫn bà mẹ theo dõi màu da, nhịp thở của trẻ (Nếu trẻ tím tái quanh môi hoặc nhịp thở nhanh cần gọi cơ sở y tế ứng cứu ngay)
42. Xử trí rau sau khi đã hồi sức trẻ có kết quả
43. Cho trẻ da kề da với mẹ ngay sau khi trẻ thở được. Cố gắng hỗ trợ cho trẻ bú mẹ, nếu trẻ mút vú kém, cần vắt sữa cho trẻ ăn bằng thìa.
84
Nội dung Có Không
44. Hướng dẫn bà mẹ và người nhà phối hợp với CĐTB theo dõi màu da, nhịp thở của trẻ để phát hiện sớm bất thường của trẻ
45. CĐTB tiếp tục làm nghiệm pháp bong rau và đỡ rau, kiểm tra rau Chú ý 1. Hỗ trợ bà mẹ cho trẻ bú sớm và bú mẹ hoàn toàn.
- Quan sát các dấu hiệu đòi bú của trẻ: trẻ mở miệng, chảy dãi, mút ngón tay, trườn tìm vú mẹ.
- Hỗ trợ bà mẹ cho trẻ bú sớm ngay trên bụng mẹ, cho em bé nằm trên bụng mẹ 60- 90 phút nếu tình trạng của mẹ và bé cho phép.
- Sau khi trẻ bú xong bữa bú đầu tiên mới tiến hành chăm sóc thường quy như cân, đo chiều cao vòng đầu (nếu có cân, thước đo).
Chú ý 2. Cho trẻ bú sớm
- Cho trẻ bú sớm và bú sữa mẹ hoàn toàn trong giờ đầu sau đẻ, không cho trẻ ăn thêm bất cứ một loại thực phẩm nào khác. Cho trẻ bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu và tiếp tục cho bú mẹ đồng thời bổ sung thêm các thực phẩm thích hợp khác cho đến 2 tuổi hoặc lâu hơn.
- Cho bú mẹ hoàn toàn có thể ngăn ngừa tử vong vì tiêu chảy và nhiễm trùng hô hấp cấp tính trong 3 tháng đầu. Cho trẻ bú sớm còn kích thích tăng tiết Oxytocin giúp tử cung co tốt hơn phòng ngừa chảy máu sau đẻ.