Sau khi học bài này, học viên có thể:
1. Kể được các biện pháp tránh thai tạm thời và vĩnh viễn
2. Nêu được hiệu quả tránh thai, ưu điểm, nhược điểm, thời điểm áp dụng, cách sử dụng và một số lưu ý khi cung cấp các biện pháp tránh thai
Nội dung
1. Các biện pháp tránh thai:
1.1. Các biện pháp tránh thai tạm thời:
- Dụng cụ tử cung (vòng tránh thai) - Bao cao su
- Viên thuốc tránh thai (viên thuốc tránh thai kết hợp, viên thuốc tránh thai chỉ có Progestin (dành cho bà mẹ cho con bú)
- Thuốc tiêm tránh thai, - Thuốc cấy tránh thai,
- Thuống uống tránh thai khẩn cấp
- Các biện pháp tránh thai tự nhiên như: tránh ngày rụng trứng, xuất tinh ngoài âm đạo, cho con bú vô kinh (các biện pháp này hiệu quả tránh thai không cao, nhất là đối với phụ nữ có chu kỳ kinh nguyệt không đều)
1.2. Các biện pháp tránh thai vĩnh viễn:
- Triệt sản nam - Triệt sản nữ
2. Thông tin CĐTB cần biết về các biện pháp tránh thai:
2.1. Dụng cụ tử cung:
- Tác dụng: Dụng cụ tử cung là một dụng cụ nhỏ được làm bằng nhựa, hoặc nhựa bọc thêm đồng, được nhân viên y tế đặt vào tử cung (dạ con) của người phụ nữ. Dụng cụ tử cung có tác dụng ngăn không cho tinh trùng gặp được noãn để thụ tinh.
- Hiệu quả tránh thai: là một biện pháp tránh thai dài hạn và có hiệu quả tránh thai cao (trên 99%).
- Ưu điểm:
+ Hiệu quả tránh thai cao
+ Tránh thai được lâu dài (10 năm với vòng Tcu 380A) + Không ảnh hưởng tới sinh hoạt tình dục
+ Không ảnh hưởng tới việc nuôi con bằng sữa mẹ
+ Khả năng có thai trở lại nhanh ngay sau khi tháo dụng cụ tử cung - Nhược điểm:
+ Không ngăn ngừa được các bệnh lây truyền qua đường tình dục và HIV
29
+ Có thể gây rong kinh, kinh nguyệt ra nhiều hoặc ít, đau bụng khi thấy kinh (các tác dụng phụ này thường sẽ mất hoặc giảm đi sau đặt dụng cụ tử cung vài tháng) + Dụng cụ tử cung phải được đặt và tháo ở cơ sở y tế, do nhân viên y tế đã qua đào tạo thực hiện.
- Thời điểm đặt dụng cụ tử cung:
+ Vừa sạch kinh xong là thời điểm tốt nhất
+ Sau đẻ 6 tuần (nên đặt dụng cụ tử cung ở bệnh viện huyện hoặc tỉnh vì thời kỳ này tử cung còn mềm dễ bị tai biến (thủng tử cung)
+ Ngay sau nạo hút thai
- Những người đặt được dụng cụ tử cung: Phụ nữ trong lứa tuổi sinh sản, muốn áp dụng một biện pháp tránh thai tạm thời nhưng dài hạn và không có chống chỉ định.
- Những người không được đặt dụng cụ tử cung:
+ Đang có thai hoặc nghi ngờ có thai + Viêm nhiễm đường sinh dục
+ Mắc các bệnh lây truyền qua đường tình dục bao gồm cả HIV + Rong kinh, rong huyết không rõ nguyên nhân
+ Kinh nguyệt ra nhiều
+ Ung thư hoặc nghi ngờ ung thư + Sa tử cung, tử cung dị dạng + Bệnh tim
- Một số lưu ý trong khi sử dụng dụng cụ tử cung
Phụ nữ đang dùng dụng cụ tử cung để tránh thai cần phải đến cơ sở y tế để kiểm tra lại ngay nếu:
+ Chậm kinh (có thể có thai)
+ Ra máu âm đạo bất thường ngoài kỳ kinh nguyệt.
+ Đau bụng dưới dữ dội hoặc đau bụng kèm theo sốt + Đau khi quan hệ tình dục
+ Ra khí hư âm đạo có mùi hôi + Thấy vòng tụt ra ngoài âm đạo.
Phụ nữ đang dùng dụng cụ tử cung mà muốn tiếp tục sinh con thì nên tháo dụng cụ tử cung trước khi mang thai ít nhất 2 tháng để có thời gian cho niêm mạc tử cung hồi phục sau khi tháo.
30 2.2. Bao cao su
- Tác dụng: Bao cao su ngăn không cho tinh trùng vào trong đường âm đạo của phụ nữ
- Hiệu quả: Bao cao su rất hiệu quả trong việc tranh thai nếu được dùng đúng cách trong các lần sinh hoạt tình dục
- Ưu điểm
+ Giúp phòng chống các bệnh lây truyền qua đường tình dục kể cả HIV/AIDS.
+ An toàn, không có tác dụng phụ (như thuốc tránh thai nội tiết).
+ Hiệu quả cao: 98% nếu sử dụng đúng.
+ Dễ sử dụng, có sẵn, có thể mang theo người, rẻ tiền.
+ Có thể sử dụng bất cứ thời gian nào.
+ Giúp cho nam giới có trách nhiệm trong thực hiện KHHGĐ.
+ Tiện lợi khi có tác dụng tránh thai tạm thời.
- Nhược điểm:
+ Có thể bị tuột, rách trong khi đang giao hợp.
+ Một số cặp vợ chồng than phiền về mức độ giảm khoái cảm.
+ Có thể không dùng được cho người dị ứng với cao su.
Bao cao su còn trong bao bì
Bao cao su chưa sử dụng Bao cao su đã sử dụng
31 - Cách sử dụng và bảo quản
+ Kiểm tra trước hạn dùng, độ kín của bao và chất lượng bao.
+ Mỗi lần giao hợp phải dùng một bao cao su mới.
+ Với bao cao su nam: Lồng bao cao su vào dương vật khi đang cương cứng trước khi giao hợp, giữ cho vành cuộn của bao nằm phía ngoài. Tháo cuộn vành bao lên tới gốc dương vật không cần kéo căng. Sau khi xuất tinh, rút dương vật ra lúc còn cương cứng, giữ vành bao cao su ở gốc dương vật trong khi rút dương vật ra để bao không bị tuột và tinh dịch không trào ra ngoài.
+ Bảo quản bao cao su: để nơi thoáng mát và tránh ánh sáng, không bị đè ép.
+ Nếu bao cao su bị rách cần áp dụng biện pháp tránh thai khẩn cấp.
6 bước sử dụng bao cao su 2.3. Viên thuốc tránh thai kết hợp
- Tác dụng: là loại thuốc viên uống, có chứa hai loại nội tiết tố sinh sản của phụ nữ.
Thuốc có tác dụng ức chế không cho trứng rụng ra từ buồng trứng hàng tháng, thuốc cũng làm đặc chất nhầy cổ tử cung khiến tinh trùng không vào được buồng tử cung của người phụ nữ
- Hiệu quả tránh thai: Thuốc uống tránh thai kết hợp là một biện pháp tránh thai tạm thời, có hiệu quả tránh thai rất cao (trên 99%) nếu được sử dụng đúng cách.
- Ưu điểm:
+ Không ảnh hưởng tới sinh hoạt tình dục
+ Có thể thôi không tiếp tục dùng thuốc vào bất kỳ lúc nào người phụ nữ muốn.
32
+ Khả năng có thai trở lại nhanh sau khi dừng uống thuốc - Nhược điểm:
+ Không giúp phòng ngừa được các bệnh lây truyền qua đường tình dục và HIV/AIDS
+ Có thể gây ra tác dụng phụ như là buồn nôn khi mới bắt đầu uống + Người phụ nữ phải nhớ uống thuốc hàng ngày
- Những người không dùng được thuốc:
+ Có thai hoặc nghi ngờ có thai.
+ Đang cho con bú
+ Trên 35 tuổi có hút thuốc lào hoặc thuốc lá 10 điếu trở lên mỗi ngày.
+ Có huyết áp cao, bệnh về tim mạch, tiểu đường, ung thư vú, đau nửa đầu, ra máu âm đạo bất thường chưa rõ nguyên nhân
- Thời điểm dùng thuốc:
+ Bắt đầu từ ngày thứ 1 hoặc ngày thứ 5 của vòng kinh.
+ Sau sảy thai, sau hút thai uống ngay trong vòng 7 ngày đầu
+ Chuyển từ một biện pháp tránh thai hiện đại khác có thể bắt đầu ngay không cần đợi đến đầu chu kỳ kinh.
- Sau đẻ nếu không cho con bú, bắt đầu uống từ tuần thứ 4 sau khi sinh. Nếu có cho con bú không dùng thuốc này
- Cách sử dụng thuốc:
Uống viên đầu tiên vào ngày thứ nhất hoặc ngày thứ 5 của chu kỳ kinh. Uống theo một giờ nhất định mà mình tự chọn. Mỗi ngày một viên theo chiều mũi tên trên vỉ thuốc.
Uống thuốc tránh thai loại vỉ 21 viên
+ Ngày bắt đầu dùng thuốc (uống viên thuốc đầu tiên) là ngày đầu tiên có kinh là dễ nhớ nhất
+ Nếu vỉ 21 viên, khi uống hết vỉ nghỉ bảy ngày rồi dùng tiếp vỉ sau.
+ Nếu vỉ 28 viên uống liên tục hết vỉ này đến vỉ khác.
33 Loại thuốc tránh thai 21
viên
Loại thuốc tránh thai 28 viên
Loại thuốc tránh thai uống vào các ngày trong
tuần - Một số lưu ý khi dùng uống thuốc:
+ Nếu quên 1 viên: uống ngay 1 viên khi nhớ ra rồi đến giờ uống hàng ngày uống 1 viên như thường lệ.
+ Nếu quên 2 viên: uống bù 2 viên khi nhớ ra, ngày hôm sau đến giờ uống hàng ngày uống 2 viên, rồi tiếp tục như thường lệ mỗi ngày uống 1 viên vào giờ nhất định.
Sau đó sử dụng bao cao su trong 7 ngày kế tiếp nếu có giao hợp.
+ Nếu quên 3 viên: bỏ vỉ thuốc đang uống, bắt đầu uống viên đầu tiên của vỉ thuốc mới và sử dụng bao cao su trong 7 ngày kế tiếp.
+ Phụ nữ đang dùng thuốc tránh thai kết hợp muốn tiếp tục sinh con thì nên dừng uống thuốc trước khi mang thai ít nhất 3 tháng để có thời gian cho niêm mạc tử cung hồi phục.
- Một số tác dụng phụ khi dùng thuốc:
+ Thường gặp vào 3 tháng đầu tiên khi uống: buồn nôn, cương vú, đau đầu nhẹ, ra máu ít giữa chu kỳ, vô kinh.
+ Tăng cân, tăng huyết áp, sạm da, mụn trứng cá, giảm ham muốn tình dục.
2.4 Thuốc tiêm tránh thai - Tác dụng
Là loại thuốc tránh thai được tiêm vào bắp tay của phụ nữ 3 tháng 1 lần. Thuốc có tác dụng ức chế không cho trứng rụng ra từ buồng trứng hàng tháng, thuốc cũng làm đặc chất nhầy cổ tử cung khiến tinh trùng không vào được buồng tử cung của người phụ nữ.
- Hiệu quả tránh thai: Thuốc tiêm tránh thai là một biện pháp tránh thai tạm thời, có tác dụng tránh thai được 3 tháng trong 1 lần tiêm. Thuốc có hiệu quả tránh thai rất cao nếu được tiêm đúng hẹn.
- Ưu điểm:
+ Không ảnh hưởng đến sinh hoạt tình dục + Không phải sử dụng thuốc hàng ngày
+ Khả năng có thai của người phụ nữ sẽ trở lại nhanh chóng sau khi dừng tiêm.
+ Có thể sử dụng cho phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ. Thuốc không ảnh hưởng đến số lượng và chất lượng của sữa mẹ.
- Nhược điểm:
+ Không ngăn ngừa được các bệnh lây truyền qua đường tình dục và HIV
+ Có thể gây rối loạn kinh nguyệt như: Kinh nguyệt không đều, ra máu thấm giọt, kinh nguyệt ra nhiều hoặc ít hơn bình thường, có thể gây mất kinh
+ Có thể không có thai sau khi ngừng tiêm thuố 6-12 tháng + Có thể gây nhức đầu hoặc tăng cân
+ Việc tiêm thuốc chỉ được thực hiện tại cơ sở y tế
34
- Chống chỉ định (những trường hợp không được tiêm thuốc) + Có thai hoặc nghi ngờ có thai
+ Phụ nữ dưới 16 tuổi
+ Có ra máu âm đạo bất thường không rõ nguyên nhân.
+ Có bệnh lý về tim mạch tiểu đường, gan.
+ Có khối u ở vú - Thời điểm tiêm
+Bảy ngày đầu tiên từ khi bắt đầu hành kinh hoặc bất cứ lúc nào chắc chắn không có thai.
+ Sau phá thai, sẩy thai: Trong vòng 7 ngày sau phá thai, sẩy thai hoặc bất cứ lúc nào khẳng định không có thai.
+ Sau đẻ:
Nếu cho con bú: Có thể bắt đầu sử dụng ít nhất 6 tuần sau đẻ
Nếu không cho con bú: Có thể sử dụng bất cứ lúc nào nếu khẳng định không có thai.
+ Các mũi tiêm cách nhau 3 tháng có thể sớm hơn hoặc muộn hơn 2 tuần vẫn có tác dụng.
+ Chuyển đổi biện pháp tránh thai khác: tiêm ngay sau khi ngừng biện pháp tránh thai khác.
2.5. Thuốc cấy tránh thai - Tác dụng
Là loại thuốc tránh thai cấy dưới da phần trên của cánh tay. Thuốc có tác dụng ức chế không cho trứng rụng ra từ buồng trứng hàng tháng, thuốc cũng làm đặc chất nhầy cổ tử cung khiến tinh trùng không vào được buống tử cung của người phụ nữ.
- Hiệu quả tránh thai: Thuốc cấy tránh thai là biện pháp tránh thai tạm thời, dài hạn, giúp tránh thai được 3 năm (đối với loại 1 que - Implanon) và 4 năm (đối với loại 2 que – Femplant). Thuốc có hiệu quả tránh thai rất cao.
- Ưu điểm:
+ Không ảnh hưởng đến sinh hoạt tình dục + Có thể sử dụng một cách kín đáo riêng tư + Không phải sử dụng thuốc hàng ngày
+ Khả năng có thai của người phụ nữ sẽ trở lại nhanh chóng sau khi tháo que cấy.
+ Có thể sử dụng cho phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ. Thuốc không ảnh hưởng đến số lượng và chất lượng của sữa mẹ.
- Nhược điểm:
+ Có thể để lại sẹo nhỏ ở tay
+ Có thể gây rối loạn kinh nguyệt như: Kinh nguyệt không đều, ra máu thấm giọt, kinh nguyệt ra nhiều hoặc ít hơn bình thường, có thể gây mất kinh
+ Việc cấy và tháo que cấy phải được tiến hành ở cơ sở y tế - Những người không sử dụng được thuốc cấy tránh thai:
35 + Có thai hoặc nghi ngờ có thai
+ Có khối u ở vú
+ Có ra máu âm đạo bất thường không rõ nguyên nhân.
+ Có bệnh lý về tim mạch, huyết áp cao, tiểu đường, gan mật, thận.
+ Có tiền sử vô kinh hoặc kỳ kinh bất thường. Phụ nữ có tiền sử kinh nguyệt không đều hoặc trên 45 tuổi không nên dùng Femplant
+ Trầm cảm, đau nửa đầu
Phụ nữ cần được bác sỹ khám sức khỏe toàn diện trước khi chỉ định dùng thuốc cấy tránh thai
- Thời điểm cấy
+ Trong 7 ngày đầu tiên từ khi bắt đầu hành kinh đối với Femplant (hoặc trong 5 ngày đầu đối với Implanon) hoặc bất cứ thời điểm nào nếu có thể khẳng định không có thai.
+ Sau phá thai, sẩy thai: Trong vòng 7 ngày sau phá thai, sẩy thai hoặc bất cứ lúc nào khẳng định không có thai.
+ Nếu đã quá 7 ngày (hoặc nếu quá 5 ngày đối với Implanon) từ ngày bắt đầu hành kinh hoặc ngày sẩy thai, phá thai thì cần tránh giao hợp hoặc sử dụng thêm biện pháp tránh thai hỗ trợ trong 7 ngày sau khi cấy (do thuốc chưa có tác dụng tránh thai ngay sau khi cấy).
+ Sau đẻ:
Nếu cho con bú: Bất cứ khi nào sau 6 tuần sau đẻ nếu khẳng định được chắc chắn không mang thai. Thuốc cấy tránh thai có thể dùng cho phụ nữ sau đẻ đang nuôi con bú.
Nếu không cho con bú: Bất cứ thời điểm nào nếu khẳng định không có thai (cần tránh giao hợp hoặc sử dụng thêm biện pháp tránh thai hỗ trợ trong 7 ngày sau khi cấy).
+ Chuyển đổi biện pháp tránh thai khác: Cấy ngay sau khi ngừng biện pháp tránh thai khác. Cần tránh giao hợp hoặc sử dụng thêm biện pháp tránh thai hỗ trợ trong 7 ngày sau khi cấy.
36 2.6. Thuốc tránh thai khẩn cấp
- Là loại thuốc dùng cho phụ nữ sau quan hệ không được bảo vệ bằng các biện pháp tránh thai nào hoặc sử dụng biện pháp tránh thai thất bại (ví dụ đã dùng bao cao su nhưng bao bị rách khi giao hợp).
- Không được xem biện pháp khẩn cấp là một phương pháp tránh thai thường xuyên, không được dùng quá 2 lần trong 1 tháng.
- Cách sử dụng:
+ Loại thuốc 2 viên trong 1 vỉ: Uống 1 viên thứ nhất càng sớm càng tốt trong vòng 72 giờ (3 ngày) sau giao hợp không dùng biện pháp tránh thai nào. Uống viên thứ 2 cách viên thứ nhất 12 giờ.
+ Loại viên tránh thai khẩn cấp dùng 1 viên duy nhất: Uống viên tránh thai khẩn cấp này càng sớm càng tốt, chậm nhất là 72 giờ tính từ khi giao hợp không an toàn.
Thuốc tránh thai khẩn cấp - Loại Postinor
Uống 1 lúc 2 viên ngay sau khi quan hệ 2.7 .Triệt sản Nam và Triệt sản Nữ
Là một biện pháp phẫu thuật đơn giản thực hiện tại cơ sở y tế.
- Hiệu quả tránh thai: Cao và vĩnh viễn
- Những người được áp dụng biện pháp triệt sản: Nam và nữ đến đang trong độ tuổi sinh sản, có đủ số con mong muốn và tự nguyện xin đình sản.
- Những người không được áp dụng biện pháp triệt sản:
+ Nam: mắc các bệnh lây truyền qua đường tình dục, khối u ở bừu, nhiễm trùng tại chỗ.
+ Nữ: bị các khối u ở cơ quan sinh dục và tiết niệu, các bệnh lý về tim, phổi, rối loạn đông máu.