1803, như các tác giả người Pháp đã đùng để mở đầu cho tập Chuyén khdo tinh Ba Ria va thanh pho Cap Saint Jacques, rỗi sau đó được một số người khác bổ sung, thêm thắt nhiều tình tiết theo kiểu vẽ rắn thêm chân ”'.
Đây là khu vực “có nhiêu cửa quan hiểm yếu”, về phía núi có
trường tuần (vừa là trạm kiểm soát, vừa là nơi trao đổi hàng hóa với các dân tộc thiếu số), về phía biển có cửa bến để xét hỏi ghe thuyền ra vào. Đầu đời Gia Long, con đường thiên lý Bắc - Nam từ Gia Định đến Phú Xuân chạy ngang qua huyện Phước An đã thông suốt, tạo nên một sự giao lưu kinh tế, văn hóa thuận lợi giữa miễn ngoài với miễn trong. “Chợ Bến, cũng gọi là chợ Long Thạnh, nhà phố nối liên, thủy lục giao hội” được Trịnh Hoài Đức đánh giá là
“chợ to nhất ở nơi biến chằm” thời ấy; chợ nằm bên cạnh đường thiên lý và ở nơi đâu con rạch thông ra cửa sông Lap, noi tu hop thuyén buôn tứ xứ, kể cả Trung Hoa, Chân Lạp.
Dưới thời Tự Đức, phủ Phước Tuy gồm 3 huyện: Phước An, Long Thanh va Long Khanh. Sach Dai Nam nhất thống chí (bản thời Tự Đức) miêu tả huyện Phước Án (tương ứng với diện tích của tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu ngày nay, không kể phần Côn Đảo) như sau:
“Huyện Phước An, đông tây cách nhau 89 dim, nam bắc cách nhau 61 dặm, phía đông giáp biển đến địa giới huyện Tuy Định (tỉnh Bình Thuận) 24 đặm; phía tây đến địa giới huyện Long Thành 64 đặm; phía nam đến biển giáp địa giới huyện Phước Lộc (tỉnh Gia Định) 37 đặm; phía bắc giáp địa giới huyện Long Khánh 24 dặm.
Nguyên là tổng Phước An, năm Gia Long thứ 7 đặt thành huyện, trước lệ vào phủ Phước Long, năm Minh Mạng thứ 18, đổi lệ vào phủ Phước Tuy, nay lãnh 4 tổng, 42 xã thôn, phường ấp”,
Những phát súng đại bác xâm lược Nam Kỳ đầu tiên của quân Pháp bắn vào pháo đài phòng thủ Phước Thắng trên triển núi Lớn
————————
1 Xem thêm Nguồn gốc địa danh Ba Ria & phan PHY LUC của sách này.
‘® QSQTN, Dai Nam nhdt thong chi, tap 5, Sdd, tr. 39-
27
KHOI NGUYEN DAT BA RIA - VUNG TAU
vào rạng ngày 10-2-1859. Do quá chênh lệch về binh khí kỹ thuật, nên chỉ trong một ngày, toàn bộ tuyến phòng thủ bị phá nát.
Thống chế Trần Đồng hy sinh tại trận. Một tuần lễ sau, thành Gia Định rơi vào tay quân giặc (17-2-1859).
Ngày 18-12-1861, quân Pháp đánh chiếm tỉnh thành Biên Hòa.
Ngày 7-1-1862, chúng đánh chiếm thành Bà Rịa (ở làng Phước Lễ,
thuộc thị xã Bà Rịa ngày nay). Ngày 5-6-1862, triểu đình Huế buộc phải ký hiệp ước nhường 3 tỉnh Gia Định, Biên Hòa, Định Tường và đảo Côn Lôn cho Pháp. Hiệp ước này thường gọi là Hiệp ước Nhâm Tuất.
Sau Hiệp ước này, ngày 14-12-1863 thực dân Pháp chia 3 tỉnh miễn Đông thành 7 khu vực chỉ huy (Cercle de commandement): Bà Rịa, Biên Hòa, Cần Giuộc, Mỹ Tho, Sài Gòn - Chợ Lớn, Tân An -
Gò Công và Tây Ninh”.
Sau khi thành lập Nha Nội chính (Direetion de PIntérieur), đầu năm 1865, Pháp chia đặt bộ máy cai trị ở miền Đông thành 13 hạt tham biện (inspection), đứng đầu là một viên quan tham biện Pháp (inspecteur), trong đó có hạt tham biện Bà Rịa”. Có thể coi Bà Rịa trở thành địa danh hành chính bắt đầu từ đây (1865).
Ngày 25-6-1867, sau khi chiếm nốt 3 tỉnh miễn Tây Nam Kỳ (Vĩnh Long, An Giang và Hà Tiên), Tổng chỉ huy quân viễn chỉnh Pháp tuyên bố: “Toàn bộ 6 tỉnh Nam Kỳ là lãnh địa của Pháp. Kể từ nay, triểu đình Huế không còn quyển lực gì đối với Nam Kỳ Lục
tỉnh nữa”. Sau đó, Pháp chia Nam Kỳ thành 24 hạt tham biện.
Huyện Phước An đổi thành hạt tham biện Bà Rịa, một trong số 5 hạt tham biện của tỉnh Biên Hòa cũ (Phước Chánh, Bà Rịa, Bình An, Long Thanh, Ngãi An).
Ngày 5-1-1876, Đô đốc Duperré ra nghị định phân chia toàn bộ Nam Kỳ thành 4 khu vực hành chính (cireonscription
‘Y Đào Văn Hội, Tịch trình hành chính Nam phân, S., 1961, tr. 33.
'? 13 hạt tham biện: Sai Gòn, Chợ Lớn, Cần Giuộc, Tây Ninh, Gò Công, Tân An, Mỹ Tho, Cai Lậy, Biên Hòa, Thủ Dầu Một, Long Thành, Bảo Chánh, Bà Rịa.
ĐỊA CHÍ BÀ RỊA - VONG TAU administrative) là Sài Gòn, Mỹ Tho, Vĩnh Long, Bassac. Mỗi khu vực hành chính quản lãnh một số tiểu khu (arrondissement). Các tiểu khu Biên Hòa, Thủ Dầu Một, Tây Ninh, Bà Rịa, Gia Định thuộc khu vực hành chính Sài Gòn.
Ngày 1-5-1895, Thống đốc Nam Kỳ ra nghị định tách Cap Saint Jacques (Ving Tàu) ra khỏi tiểu khu hành chính Bà Rịa, lập thành phd tu tri (commune autonome). Ngày 20-1-1898, lại có một nghị
định khác sáp nhập thành phố tự trị Cap Saint Jacques vào tiểu khu Bà Rịa. Ngày 14-1-1899, tổng Vũng Tàu được thành lập gồm 7 xã (3 xã trên bán đảo Vũng Tàu và 4 xã thuộc Rừng Sác, Cần Giờ).
Ngày 11-11-1898, Toàn quyền Đông Dương lại ra nghị định tách Bà Rịa và Cap Saint Jacques thành hai đơn vị hành chính độc lập.
Ngày 20-12-1899, Toàn quyền Đông Dương ra nghị định đổi tiểu khu (arrondissement) 6 Nam Ky thanh tinh (province) va phan thành 3 miền, gồm 20 tỉnh. Nghị định này bắt đầu thi hành từ ngày 1-1-1900.
Như vậy tên gọi tỉnh Bà Rịa xuất hiện từ ngày đầu, tháng đầu năm 1900. Đứng đầu tỉnh là một viên quan cai trị người Pháp gọi là Chủ tinh (Chef de la province). Tinh Ba Ria, vé dia gidi va dién tích vẫn la huyén Phuée An cii (khéng ké 3 lang Thang Nhit, Thắng Nhì và Thắng Tam) gồm 4 tổng người Kinh (An Phú Thượng, An Phú Hạ, Phước Hưng Thượng và Phước Hưng Hạ) và 3 tổng người Thượng (Pháp gọi là tổng Mọi, gồm Long Xương, An Trạch và Long Cơ), với 62 làng, dân số 49.212 người”'.,
Thành phố Cap Saint Jacques khi đó gồm có làng Thắng Nhứt, Thắng Nhì, Thắng Tam, Cần Thạnh, Đồng Hòa, Thạnh An, Tân Thạnh với số dân 5.690 người”, Nghị định ngày 1-4-1905 cải đổi
* Monographie de la prooince de Bà Rịa et de la oille dụ Cap Saint Jacques, Sảd,
tr. 13.
2! Monographie de la province de Ba Ria et de ia ville du Cap Saint Jacques, Sdd,
tr. 28.
29