XVI, thi hao Bộ Dao Nha Louis Vaz de Camửes thời Phục hưng cũng qua Côn Đảo, mang theo tập bản thảo cuốn sử thi Ôs Tusiadas còn được giữ lại sau vụ đấm tàu ở cửa sông Tiên.
Đến đời chúa Nguyễn Phúc Chu (1691-1725), trên đường mở cõi về phương Nam, chủ quyển của Đại Việt, trên lãnh hải của vùng này cũng được xác lập. Côn Đáo thời đó do đội tuần hải Hoàng 3a
quản lý.
Năm 1686, công ty Đông Ấn của Pháp phái Véret đến điều tra địa thế Côn Đảo.
Năm 1709, giám đốc công ty Đông Ấn của Anh là Catchpole đã đích thân đưa một số lính đến chiếm đóng Côn Đảo, thiết lập pháo đài và kho tích trữ hàng hóa.
"Thực hiện chủ quyền quốc gia, chúa Nguyễn Phúc Chu sai trấn thủ Trấn Biên lúc bấy giờ là Trương Phúc Phan, tổ chức tập kích đội quân chiếm đóng trái phép này, thu được một số chiến lợi phẩm, tiêu diệt một số tên, một số khác còn lại bỏ trấn bằng tàu.
Quân ta phóng lửa thiêu hủy toàn bộ doanh trại địch”. Trận tập kích bọn chiếm đóng người Anh này đã làm cho Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Pháp không đám bén mảng đến hòn đảo này một thời gian đài.
Dưới thời nhà Nguyễn, đảo Côn Lôn thuộc đạo Cần Giờ, trấn Gia Định (1802). Đến năm 1888, thuộc tỉnh Vĩnh Long, cho đến khi Pháp chiếm Nam Kỳ.
Sau khi chiếm thành Gia Định (18-2-1859), ngày 9-12-1861, quân Pháp vội vã đưa tàu chở một số quân ra chiếm Côn Đảo rồi huyênh hoang tuyên bố chủ quyền của Pháp đã thiết lập ở nơi đây, vì sợ quân Anh nhảy vào phổng tay trên vị trí chiến lược trên biển
quan trọng này.
Ngày 1-3-1962, Thống đốc Nam Kỳ Bonard ra nghị định thiết lập nhà tù Côn Đảo để giam giữ và cách ly những người yêu nước
chống lại chúng ở giữa biển xa cách với đất liên.
TT —————ơ
¡1! QSQTN, Đại Nưn thực lạc tiên biên, Sảd, tr. 159.
129
BIA LY HANH CHÍNH
Từ khi nhà tù được thiết lập trên Côn Đảo cho đến ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng, trải qua 113 năm, hết thực dân cũ đến thực dân mới, bọn chúng đã biến nơi đây thành chốn day ải lớn nhất, tàn bạo nhất, man rợ nhất những người Việt Nam yêu nước.
Trưa ngày 30-4-1975, lá cờ chiến thắng của quân giải phóng phấp phới bay trên nóc dinh Độc Lập, báo hiệu Sài Gòn đã được
giải phóng. Tổng thống Việt Nam Cộng hòa Dương Văn Minh tuyên bố đầu hàng không điều kiện. Đến nửa đêm 30-4-1975, thì cơ sở của ta báo cho anh em tù chính trị ở các lao biết tin sự kiện trọng đại này.
Bằng tất cả sự thận trọng và khôn ngoan, những người có trách nhiệm ở trại VỊI, đã có cuộc họp cấp tốc quyết định lập ngay Đảo ủy lâm thời để lãnh đạo cuộc nổi đậy và đề ra chương trình hành động, gồm 3 điều chính:
1. Cử người đi giải phóng các nhà lao.
2. Tổ chức ngay lực lượng vũ trang, chiếm các trại lính và các vị trí quan trọng trên đảo.
3. Thành lập chính quyền cách mạng để điều hành mọi công
việc trên đảo.
Đến 10 giờ sáng ngày 1-5-1975, Đài truyền thanh phát tin Côn Đảo đã hoàn toàn giải phóng, và công bố danh sách các thành viên trong chính quyển cách mạng.
Trong khi đó, tại thành phố Vũng Tàu vừa giải phóng, Trung tướng Lê Trọng Tấn, Tư lệnh cánh quân duyên hải đã họp với Bộ Tư lệnh hải quân, Khu ủy miền Đông.. bàn phương án giải phóng Côn Đảo bằng một cuộc hiệp đồng quân chúng hải - lục - không
quân.
Đến 15 giờ ngày 3-5-1975, thì Đảo ủy liên lạc được với Thành ủy Sài Gòn - Gia Định.
Rạng ngày 4-5-1975, khi tàu V-609 và tàu V-683 hải quân chở bộ đội ra đến nơi, thì những người tù chính trị đã hoàn toàn làm chủ và ổn định tình hình trên đảo rồi.
ĐỊA CHÍ BÀ RỊA - VONG TAU
Ủy ban quân quán Côn Đảo được chính thức thành lập trong niềm bân hoan cả những nụ cười và nước mắt tuôn trào, vì quá xúc
động, tưởng như vừa qua cơn mơ sau bao nhiêu năm tháng đấu tranh nghiệt ngã, và quyết liệt với vô vàn gian khổ, hy sinh.
Lịch sử của Côn Đảo giờ đây bước sang một trang mới, từ một
địa ngục trần gian do kẻ thù tạo dựng nên chuyển sang một xã hội bình thường trong cộng đồng dân tộc.
Ngày 18-9-1976, Hội đồng Chính phủ ra Quyết định số 164-CP thành lập huyện Côn Sơn trên đảo Côn Sơn thuộc thành phố Hồ Chí Minh. Đến ngày 16-10-1976, Hội đồng chính phủ ra Quyết định số 196-CP sáp nhập huyện Côn Đảo vào tỉnh Hậu Giang!'”,
Ngày 30-5-1979, kỳ họp thứ 5, Quốc hội khóa V ra nghị quyết.
thành lập đặc khu Vũng Tàu - Côn Đảo, gồm thị xã Vũng Tàu, xã Long Sơn (thuộc huyện Châu Thành, tỉnh Đồng Nai) và huyện Côn Đảo (thuộc tỉnh Hậu Giang). Đặc khu Vũng Tàu - Côn Đảo trực thuộc Trung ương, tương đương với cấp tỉnh.
Ngày 12-8-1991, Quốc hội khóa VIHI, kỳ họp thứ 9, ra Nghị
quyết thành lập tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu; Côn Đảo là một huyện thuộc tỉnh. Đây là đơn vị hành chính cấp huyện duy nhất không có xã bên dưới.
Trải qua 25 năm cải tạo và xây dựng (1975-2000), Côn Đảo đã trở thành một huyện đảo có cơ cấu kinh tế ngư nghiệp - dịch vụ - công nghiệp, với nhiều chuyển biến, thay đổi. Theo kết quả điều tra dân số, tại hòn đảo này đã có công đân của 53 tỉnh thành trong số 61 tỉnh thành trong cá nước đến đây góp công, góp sức vào sự nghiệp phát triển kinh tế, xã hội.
Ngân sách trung ương và tỉnh đã đầu tư hàng trầm tỷ đồng để xây dựng khu di tích lịch sử và cơ sở hạ tầng như đường giao thông, khu dân cư, bến cảng, nâng cấp sân bay Cô Ống, nhà máy điện, khu thể thao, đặc biệt những cơ sở dịch vụ cho ngành kinh tế mũi
°' Nguyễn Quang Ân, Sđd, tr, 235.
BIA LY HÀNH CHÍNH
nhọn của huyện là khai thác, đánh bắt hải sản,
Biển Côn Đảo có điện tích hơn 7.000kmỶ, là ngư trường trọng điểm của cả nước, có trữ lượng hải sản đạt khoảng 700.000 tấn/năm, chiếm 60% trữ lượng của cả nước,
Một thế mạnh khác của Côn Đáo là phát triển địch vụ du lịch.
Côn Đảo bằng lịch sử của nó với cùng những chứng tích được lưu giữ, cảnh quan thiên nhiên, mà tiêu biểu là Vườn quốc gia Côn
Đảo, là 2 thứ vốn quý để tổ chức du lịch sinh thái (câu cá, tắm biến, bơi lặn, leo núi, nghỉ dưỡng) và du lịch văn hóa - lịch sử (tham quan, nghiên cứu, tận mắt nhìn rõ tội ác chống lại con người, chống nhân loại cùng tỉnh thần ý chí bất khuất, sự hy sinh lớn lao của một dân tộc vì sự nghiệp độc lập và tự do).
Côn Đảo được công nhận đã đạt chuẩn xóa mù chữ và phổ cập bậc tiểu học vào năm 2000; có hệ thống trường mẫu giáo, trường tiểu học, trường phổ thông trung học. Hơn 20 sinh viên theo học ở các trường đại học và cao đẳng trong đất liễn được huyện đài thọ.
Đó là cái vốn quý tại chỗ để xây dựng Côn Đảo ngày mai bên cạnh sự chỉ viện chất xám của cá nước cho hòn đảo nổi tiếng này. Năm 2002, huyện Côn Đảo được Bộ Văn hóa - Thông tin công nhận danh hiệu “Huyện văn hóa”.