CHƯƠNG 2: SỰ PHÁT TRIỂN TÂM LÍ CÁ NHÂN
II. Bài tập tình huống
8. Các yếu tố đối với sự phát triển tâm lý cá nhân
Trong khoa học tâm lý và trong cuộc sống hàng ngày có một số quan niệm về vai trò của các yếu tố đối với sự phát triển tâm lý cá nhân như sau:
- Quan niệm thứ nhất: Sự phát triển tâm lý giống như một người chơi một bàn cờ tướng. Nếu như trên bàn cờ và trong tay người chơi cờ có những quân xe, pháo, mã thì sẽ đánh ván cờ nhanh hơn, thắng dễ hơn và có hiệu quả hơn mà ít mất sức.
Còn nếu như trong tay chỉ toàn là quân tốt qua sông thì ván cờ rất khó thắng và rất chật vật. Đứa trẻ cũng vậy, nếu khi ra đời với những gen trội thì sự phát triển tâm
23
lý sẽ rất thuận lợi và cuộc đời sẽ gặt được nhanh chóng những thành công trong hoạt động hơn là khi ra đời với những gen lặn, sự phát triển tâm lý sẽ chật vật và vất vả hơn nhiều, hiệu quả hoạt động kém.
- Quan niệm thứ hai: Sự phát triển tâm lý giống như sự nở của một quả trứng.
Chất của quả trứng đẻ ra con gà hay con vịt hoàn toàn phụ thuộc vào di truyền sinh học; môi trường, dạy học và giáo dục chỉ là yếu tố nhiệt độ, thúc đẩy cho việc nở sớm hay muộn, chứ căn bản không quyết định đến việc đẻ ra con gì, đến chất của sự phát triển.
- Quan niệm thứ 3: Ca dao, tục ngữ có câu + “Trứng rồng lại nở ra rồng Liu điu lại nở ra dòng liu điu”.
+ “Con vua thì lại làm vua Con sãi ở chùa lại quét lá đa”
+ “Cha mẹ sinh con trời sinh tính”
+ “Sinh con ai nỡ sinh lòng”
+ “Giỏ nhà ai quai nhà nấy”
+ “Rau nào sâu nấy”
+ “Con nào mà chẳng giống cha
Cháu nào mà chẳng giống bà giống ông”.
- Quan niệm thứ 4: Không Tử (551 - 479TCN) nói: “Nhân chi sơ, tính bản thiện. Tính tương cận, tập tương viễn” (Người mới sinh ra giống nhau ở tính thiện, nhưng nhờ học tập mà khác xa nhau).
- Quan niệm thứ 5: Hồ Chí Minh (1890 - 1969) đã nói:
“Ngủ thì ai cũng như lương thiện Tỉnh dậy phân ra kẻ dữ hiền Hiền dữ phải đâu là tính sẵn.
Phần nhiều do giáo dục mà nên”.
Câu hỏi:
1. Năm ý kiến trên đã đề cập đến tri thức (luận điểm) nào của tâm lý học?
2. Hãy cho biết ý kiến nào đúng, ý kiến nào sai? Tại sao?
24
3. Từ những quan niệm trên, rút ra kết luận sư phạm cho quá trình giáo dục và giảng dạy của em trong tương lai.
Gợi ý hướng giải quyết
Câu 1: Các ý kiến trên đề cập đến các học thuyết (quan điểm của các học thuyết) khác nhau về sự phát triển tâm lý của mỗi cá nhân; các yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành, phát triển tâm lý, nhân cách.
Câu 2: Các ý kiến trên đúng nhưng chưa đủ. Cách hiểu đầy đủ và đúng nhất là hiểu theo quan điểm DVBC khi bàn về sự phát triển tâm lý: cả 4 yếu tố: sinh học, môi trường, giáo dục, hoạt động và giao tiếp đều có vai trò nhất định đối với sự hình thành và phát triển tâm lý.
Câu 3: Khi nhận xét, đánh giá, hay nghiên cứu tâm lý cá nhân cần chú ý đến cả 4 yếu tố. Cần chú ý đến vai trò của từng yếu tố như ở câu 2.
9. Ở bầu thì tròn, ở ống thì dài
Trong tạp chí “Thế giới phụ nữ” số 39 (ngày 6/10/2013) có đoạn:
“Những đứa trẻ sống giữa những người hay phê phán thì học lên án.
Những đứa trẻ sống trong bầu không khí thù địch thì hay đánh nhau.
Những đứa trẻ sống trong sự hãi hùng thì học được sự sợ sệt.
Những đứa trẻ sống trong cảnh đau xót thì học được sự dũng cảm.
Những đứa trẻ sống trong sự đố kỵ thì học được lòng tham vọng.
Những đứa trẻ sống trong sự khoan dung thì học được sự nhẫn nại.
Những đứa trẻ sống giữa những nguồn động viên thì học được lòng tin Những đứa trẻ sống trong niềm tự hào thì học được cách phấn đấu Những đứa trẻ sống trong sự san sẻ thì học được sự hào hiệp
Những đứa trẻ sống trong sự trung thực và công minh thì học được chân lý và lẽ công bằng.
Những đứa trẻ sống trong hạnh phúc thì cho rằng cả thế giới đều đẹp.”
Câu hỏi:
1. Dưới góc độ tâm lý học, hãy cho biết những nhận định trên đây là đúng hay sai? Tại sao?
25
2. Để cho tâm lý của trẻ phát triển được tốt, thì môi trường sống, hoạt động, giao tiếp và học tập của trẻ cần phải như thế nào? Gia đình và nhà trường phải làm gì để trẻ sống trong môi trường lành mạnh?
Gợi ý hướng giải quyết
Câu 1: Quan điểm trên muốn nói đến vai trò của môi trường sống đối với sự hình thành phát triển tâm lý, nhân cách mỗi cá nhân. Quan điểm này đúng nhưng chưa đủ. Gợi mở giúp SV lý giải tại sao quan điểm này đúng mà chưa đủ.
Câu 2: Môi trường có ảnh hưởng gián tiếp nên phải tạo ra môi trường sống lành mạnh. Tổ chức đa dạng các dạng hoạt động, giao tiếp. Nội dung của hoạt động, giao tiếp, nội dung học tập phải gắn liền với giá trị và kinh nghiệm của cá nhân mới phát huy được tính tích cực tham gia của cá nhân.
Kết hợp thống nhất giữa gia đình và nhà trường trong quá trình giáo dục trẻ.
10. Người làm sao của chiêm bao làm vậy
Khi tham quan gian hàng thủ công mỹ nghệ, nhìn những sản phẩm rất cầu kỳ, tinh xảo, khách du lịch đều trầm trồ khen ngợi và thán phục sự khéo tay, tài năng của người thợ điêu khắc. Hãy dùng kiến thức tâm lý học để giải thích hiện tượng trên?
Gợi ý hướng giải quyết
Khách du lịch khen ngợi và thán phục tài năng của người thợ điêu khắc vì trong quá trình tạo ra những sản phẩm thủ công mỹ nghệ ấy, người thợ đã chuyển ý tưởng, năng lực, thị hiếu, trình độ thẩm mỹ, tình cảm,…của mình vào trong sản phẩm (quá trình đối tượng hóa). Sản phẩm là nơi tâm lý con người được bộc lộ, vì vậy, nhìn vào sản phẩm mà du khách đánh giá được trình độ, tay nghề của người thợ.
11. Thay đổi
26
Lan vốn là 1 sinh viên rất rụt rè, nhút nhát nhưng từ khi tham gia vào hoạt động sinh viên tình nguyện của trường Lan trở thành một người khác hẳn: năng động, tự tin và cởi mở hơn.
Câu hỏi: Theo bạn tại sao Lan có sự thay đổi như vậy?
Gợi ý hướng giải quyết
Giải thích do quá trình chủ thể hóa (nhập tâm). Thông qua hoạt động con người có thêm hiểu biết, kinh nghiệm; đồng thời rèn luyện cho mình những phẩm chất và năng lực nhất định, hình thành và phát triển tâm lý.
12. Giao tiếp và tâm lý
Ở Trung Quốc, Chu Đệ cướp ngôi vua Kiến Văn Đế rồi giam con của Kiến Văn Đế là Kiến Văn Khuê, không cho giao tiếp và tiếp xúc với ai. Tuy được cho ăn uống tử tế suốt từ năm 2 tuổi song tới khi được phóng thích vào năm 57 tuổi, Kiến Văn Khuê đã trở thành người đần độn, chẳng nhận ra đâu là bò, đâu là ngựa nữa.
Câu hỏi: Có thể rút ra kết luận gì từ câu chuyện trên ? Gợi ý hướng giải quyết
Phân tích tâm lý là sản phẩm của hoạt động và giao tiếp Bài tập 6: Có thể rút ra kết luận gì từ câu chuyện dưới đây?
Ở Đức, năm 1825, có đăng tin về Caxpa Haode, ngay từ nhỏ đã bị nhốt trong hầm kín và anh ta đã sống ở đó rất nhiều năm. Chỉ sống bằng những thứ người ta ném xuống. Về mặt thể lực, anh ta yếu hơn hẳn những người phát triển bình thường, thậm chí yếu hơn cả những đứa trẻ được thú vật nuôi, nhưng về mặt trí tuệ thì hầu như không khác gì những đứa trẻ được thú vật nuôi, mặc dù được người ta phát hiện thì anh ta đã khoảng 16 - 17 tuổi.
Gợi ý trả lời: Tâm lý là sản phẩm của hoạt động và giao tiếp.
13. Xứ sở kỳ lạ
27
Nhà tâm lý học Hunggari, Gôiôsơ Êlêna,ví tuổi thiếu niên như “một xứ sở kỳ lạ”. Ở xứ sở này khí hậu rất thất thường và kỳ quặc, khi thì nóng nực như ở vùng nhiệt đới, khi thì bỗng nhiên trở lạnh như băng. Xứ sở này có cả mùa xuân hoa nở ngát hướng, có cả mùa thu lá vàng, rụng tơi tả. Nhưng hai mùa này không phải bao giờ cũng tuần tự nối theo nhau, vả lại mùa đông lắm khi lại đột nhập vào giữa mùa hạ, còn mùa thu thì đôi khi lại đột nhập vào mùa xuân. Dân cư ở vùng này khi thì rất vui vẻ, ồn ào, khi thì bỗng nhiên lại trầm ngâm, lặng lẽ; khi thì họ có những hành động anh hùng quả cảm; khi thì bỗng trở nên sợ sệt và yếu đuối; khi thì họ quá tự tin và kiêu ngạo, khi thì họ khiêm tốn và kín đáo, đôi khi họ lại buông tuồng và trâng tráo. Trong xứ sở kỳ lạ này không có trẻ con mà cũng chẳng có người lớn.
Câu hỏi:
1. Đoạn trích này đã mô tả đặc trưng tâm lý nào của lứa tuổi thiếu niên?
2. Phân tích những nguyên nhân gây ra mâu thuẫn trong sự phát triển tâm lý của tuổi thiếu niên?
3. Nêu một số chỉ dẫn cần thiết trong cách đối xử với trẻ ở lứa tuổi này.
Gợi ý hướng giải quyết
Câu 1: Đoạn trích trên đề cập đến sự hay thay đổi trong các nét tâm lý nhân cách của thiếu niên, sự phát triển diễn ra không đồng đều, có nhiều biến động tạo ra tính hai mặt: “vừa là trẻ con, vừa là người lớn”.
Nói đến sự hình thành tình cảm của lứa tuổi này. Một đặc điểm nổi bật là dễ xúc động, dễ bị kích động, vui buồn chuyển hóa dễ dàng, tình cảm còn mang tính bồng bột, hăng say và đôi khi còn mâu thuẫn
Câu 2: Nguyên nhân sinh lý và “cảm giác là người lớn” của thiếu niên là những nguyên nhân cơ bản gây ra mâu thuẫn trong sự phát triển TL của thiếu niên.
Câu 3:
- Đặt thiếu niên vào vị trí mới: cùng hợp tác, tôn trọng tính độc lập, quyền bình đẳng của thiếu niên, giúp đỡ và tin tưởng lẫn nhau.
- Gương mẫu, tế nhị, tôn trọng tính tự lập của các em nhưng cũng cần hướng dẫn thường xuyên.
28
- Thận trọng, tế nhị, khéo léo khi can thiệp vào mối quan hệ bạn bè, quan hệ bạn khác giới. Hướng dẫn để tình bạn khác giới của các em phát triển lành mạnh, trong sáng. Không nên có cách xử lý thô bạo, áp đặt với các em.
14. Tâm sự của hai bà mẹ
Hai bà mẹ tâm sự với nhau. Một bà mẹ nói: “Con gái tôi 13 tuổi mà đã cao gần bằng mẹ. Cháu ăn được, ngủ thì sét đánh ngang tai chẳng dậy. Nhưng sao trông nó còm còm thế nào ấy”.
Bà mẹ thứ hai hưởng ứng ngay: “Con bé nhà tôi cũng thế. Nó cùng tuổi với cái Hà nhà chị đấy. Nó cao vổng lên, chân tay thì dài ngoẵng ra, làm gì cũng hậu đậu.
Rửa bát thì vỡ bát, cắt bìa đậu thì nát hết cả đậu...”
Câu hỏi:
1. Hãy giải thích hiện tượng trên đây dưới góc độ của Tâm lý học lứa tuổi.
2. Vận dụng kiến thức tâm - sinh lý lứa tuổi thiếu niên để nói chuyện với các bà mẹ nhằm giúp họ yên tâm và giúp trẻ có các ứng xử phù hợp với trẻ.
3. Từ nội dung tình huống trên, bạn hãy suy nghĩ về câu tục ngữ sau để rút ra những kết luận sư phạm cần thiết: “Hãy yêu con bằng trái tim nhưng hãy dạy chúng bằng bàn tay” (Tục ngữ Nga).
Gợi ý hướng giải quyết
Câu 1: Căn cứ vào đặc điểm sự phát triển sinh lý ở độ tuổi thiếu niên để lý giả Câu 3: Giải thích tại sao “yêu con bằng trái tim” nhưng lại “dạy con bằng tay”.
Giáo dục trẻ ở giai đoạn tuổi thiếu niên cần chú ý đến sự trưởng thành dần trong nhân cách của trẻ để giao cho các em những việc làm vừa sức nhằm giúp cho các em có những hiểu biết, kỹ năng trong cuộc sống.
15. Nũng nịu vừa chứ
Mẹ đang vui vẻ tiếp bà bạn đến thăm nhà thì Kiên bước vào. Mẹ ôm chầm lấy Kiên và âu yếm nói :
- Con trai mẹ đã đi chơi nhà ông ngoại về đấy à? Kiên cau mày khó chịu.
29
- Mẹ nũng nịu vừa chứ! Con 15 tuổi rồi chứ có còn bé bỏng gì nữa!
Bà mẹ ngạc nhiên trợn tròn mắt bảo: “Lên nhà đóng cửa lại! chốc nữa mẹ sẽ nói chuyện với con.
Bà bạn nói tiếp : Thằng Hùng nhà tôi cũng tuổi 14-15 như nó, cũng không sao bảo được.
Câu hỏi:
1. Hãy cho biết nguyên nhân của sự khó chịu của Kiên đối với mẹ.
2. Phân tích thái độ và cách cư xử của mẹ đối với Kiên trước mặt người lớn (khách của mẹ) . Từ đó rút ra kết luận sư phạm cần thiết.
Gợi ý hướng giải quyết
Dựa vào tri thức tâm lý học về hoạt động giao tiếp của thiếu niên và người lớn để trả lời câu hỏi trên
16. Tâm sự của mẹ
Một bà mẹ tâm sự về đứa con trai 14 tuổi của mình.
Lâm là một cậu con trai rất được mọi người chiều chuộng. Hồi tiểu học cháu luôn hiếu động quá mức làm vợ chồng tôi rất lo lắng. Nhưng khi đi học lớp 6 cháu kết bạn với Lợi nên mọi sự theo chiều hướng tốt đẹp. Cháu học giỏi, ngoan ngoãn và chúng tôi rất mừng. Gần đây chúng tôi không biết chắc chuyện gì đã xảy ra, có lẽ sự kiện bắt đầu khi người bạn thân nhất của nó đi nơi khác. Chúng nó thân nhau lắm và tôi biết Lâm rất khổ sở khi Lợi ra đi. Trong vòng một tuần lễ nó quanh quẩn nhìn xuống lầu, không làm gì nhiều và cũng không nói nhiều. Nếu ai đến gần nó, nói nói điều gì, nó rất khó chịu. Nó có vẻ không quan tâm gì đến việc học nữa. Khi chúng tôi cố gắng nói chuyện, nó từ chối và bảo chúng tôi tránh xa nó ra.
Tôi phải làm gì bây giờ?
Câu hỏi:
1. Nội dung tình huống đề cập đến đặc điểm tâm lí nào của lứa tuổi thiếu niên?
2. Bạn có thể khuyên người mẹ điều gì?
30 Gợi ý hướng giải quyết
Dựa vào tri thức tâm lý học về tình bạn lứa tuổi thiếu niên và giao tiếp của thiếu niên với bạn cùng lứa để giải quyết tình huống trên
17. Mẹ ơi! Hãy lắng nghe con nói
Là con gái trong một gia đình khá giả, Mai Linh đang học lớp 10. Ở độ tuổi trăng rằm, tình cảm bạn bè đã bắt dầu chuyển sang một bước mới. Tình cờ, một hôm, một mẩu thư của bạn trai cô bé bị phát hiện.Bà mẹ đùng đùng nổi giận.
- Mới từng đó tuổi đầu mà đã thư từ hò hẹn hả? Đồ con mất dậy. Tao bảo mày lo ăn học hay lo hò hẹn trai gái...
- Thưa mẹ...mẹ...
- Mày còn chối cãi hả?
- Mẹ ơi! nhưng...
Cô bé không được phân trần gì cả, tiếp theo chửi là trận đòn roi tới tấp.
Từ hôm đó trở đi Mai Linh luôn cố tình tránh mẹ...
Câu hỏi:
1. Tình huống đề cập đến đặc điểm tâm lí nào của tuổi đầu thanh niên?
2. Người mẹ xử sự như vậy có đúng không? Tại sao?
Gợi ý hướng giải quyết
Dựa vào tri thức tâm lí học về tình bạn của thiếu niên và giao tiếp của thiếu niên với người lớn để giải quyết tình huống trên
18. Bài thơ “Lớp 9”
Lớp 9 rồi bao mới lạ say mê
Những nỗi buồn xen trong từng trang vở.
Mãi vô tư, hồn nhiên như quỷ nhỏ.
Cô giáo lắc đầu: lớp 9 quá trẻ con!
Lớp 9 rồi, có lẽ sắp lớn hơn.
Nên cãi nhau không ai còn mít ướt.
31
Đám con trai xem chừng ngang ngược
Con gái nổi khủng, những cái lườm xuyên thế kỷ chẳng quên.
Lớp 9 rồi cô giáo cũng ưu tiên, Không còn dọa nạt bắt ngồi xen kẽ.
Lớp 9 rồi, cô nhắc: “chưa lớn đâu!...”
Và cô cấm “không được buồn vô cớ”
Có buồn đâu, vẫn hồn nhiên... phát sợ Ai mà buồn lập tức búng tai ngay.
Lớp chín rồi tất cả vẫn thơ ngây,
Khóc lại cười, sớm chiều như chim chích...
Một ngày kia cô nhắc: “sắp thi rồi”
“Thi chuyển cấp phải học hành cho tốt”...
Câu hỏi:
1. Qua bài thơ trên hãy chỉ ra một số đặc điểm tâm lý của thiếu niên và nhận xét, đánh giá cách giáo dục của giáo viên đối với học sinh lứa tuổi này.
2. Từ nội dung của bài thơ trên, bạn có nhận xét gì về câu nói: ”Thiếu niên không còn là trẻ con, nhưng chưa hẳn là người lớn”?
3. Tại sao một số nhà tâm lý học cho rằng lứa tuổi học sinh trung học cơ sở là lứa tuổi khó giáo dục? Quan niệm của bạn về vấn đề này?
Gợi ý hướng giải quyết
Câu 1: Một số nét tâm lý lứa tuổi thiếu niên được thể hiện trong bài thơ trên là:
- Vừa mang tính trẻ con, vừa mang tính người lớn.
- Mong muốn được người lớn tôn trọng
- Sắc thái giới tính trong quan hệ với bạn khác giới - Tâm lý, tính cách chưa ổn định, dễ vui, dễ buồn...
- ...
Câu 2: Câu nói: “Thiếu niên không còn là trẻ con, nhưng chưa hẳn là người lớn” thể hiện rất đúng đặc điểm tâm lý của thiếu niên trong giai đoạn này. (Phân tích phần I, chương 2 để mình họa cho nội dung này).