CHƯƠNG 9: LAO ĐỘNG SƯ PHẠM VÀ NHÂN CÁCH NGƯỜI
99. Thầy giáo là người ảnh hưởng lớn đến chất lượng giáo dục
Dưới đây là quan niệm của các nhà giáo dục học về sự ảnh hưởng của nhân cách thầy giáo đến chất lượng giáo dục
1. K.D.Usinxki nói: “Trong việc giáo dục, tất cả phải dựa vào nhân cách người giáo dục, bởi vì sức mạnh của giáo dục chỉ bắt nguồn từ nhân cách của con người mà có. Không một điều lệ, chương trình, không một cơ quan giáo dục nào dù có được tạo ra một cách khôn khéo như thế nào cũng không thể thay thế được nhân cách của con người trong sự nghiệp giáo dục. Không một sách giáo khoa, một lời khuyên răn nào, một hình phạt, một khen thưởng nào có thể thay thế ảnh hưởng cá nhân người thầy giáo đối với học sinh”. (Trích trong Tâm lí học lứa tuổi và Tâm lí học sư phạm)
2. Armond J.Cercon: “Trong mọi ảnh hưởng gián tiếp đối với sự phát triển xã hội của chúng ta, ảnh hưởng mạnh mẽ nhất là của một người thầy tốt”.
3. Hồ Chí Minh nói: “Học trò tốt hay xấu là do thầy giáo, cô giáo tốt hay xấu”.
Câu hỏi:
122
1. Từ những nhận định trên hãy phân tích những đặc điểm cơ bản của hoạt động lao động của người giáo viên.
2. Bạn hãy vạch ra phương hướng rèn luyện của bản thân để trở thành người giáo viên chân chính trong tương lai.
Gợi ý hướng giải quyết
Câu 1: Tất cả các quan điểm trên đều khẳng định nhân cách của người thầy giáo ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng giáo dục vì thế người thầy giáo phải trau dồi nhân cách. Người thầy giáo phải trau dồi nhân cách vì đặc điểm lao động của người thầy giáo có sự khác biệt so với các nghề khác
Câu 2: Yêu cầu sinh viên đưa ra những phẩm chất và năng lực cần có của người thầy giáo và kế hoạch rèn luyện phẩm chất và năng lực của bản thân trong thời gian học trong trường Đại học Sư phạm.
100. Câu chuyện về “Người thầy năm xưa”
Đã hơn 10 năm nhưng hình ảnh và lời nói của thầy vẫn luôn hằn sâu trong ký ức tôi. Đó là năm học lớp 5, tôi được chuyển sang học lớp mới. Ngày đầu đi học tôi đứng rụt rè ở cửa lớp vì e sợ thầy, bạn không quen. Thầy nhìn thấy tôi và hỏi han ân cần. Nhìn ánh mắt trìu mến và cầm bàn tay ấm áp của thầy, tôi bước vào lớp trong sự yên tâm lạ thường. Từ lần đầu được gặp thầy rồi được thầy dạy dỗ, tôi càng hiểu và thấy yêu quý thầy nhiều hơn. Với thầy, tôi có thể diễn tả bằng hai từ
“yêu thương” và “tận tụy”. Thầy tận tụy trong từng bài giảng, từng giờ đến lớp. Cả những ngày nóng bức hay những ngày mưa, thầy đều đến lớp để mang cho chúng tôi nhiều điều mới lạ. Tôi nhớ đến mùa nước nổi, khắp đường xá, trường học đều đầy nước. Thế mà thầy trò chúng tôi vẫn đến lớp đều đặn, học bì bõm trong nước thế mà vui đến lạ. Những bài giảng của thầy dường như “đánh thắng” cả mùa nước lũ. Khi không đến lớp, thầy lặn lội đến nhà các học sinh để tìm hiểu hoàn cảnh gia đình và tạo điều kiện tốt hơn để chúng tôi yên tâm ngày hai buổi đến trường. Thầy tôi là như thế, thầy tận tụy với nghề, yêu thương tất cả học sinh. Tôi đã từng được
123
đến chơi nhà thầy - một ngôi nhà mái lá đơn sơ nhưng gọn gàng, sạch sẽ. Căn nhà bé nhỏ ấy chứa đựng tấm lòng yêu thương bao la của thầy tôi. Hơn cả 1 người thầy dạy chữ, thầy còn dạy chúng tôi biết bao điều trong cuộc sống. Thầy luôn nhắc nhở chúng tôi cố gắng học tập, không khuất phục cái nghèo. Thầy vẫn tin rằng các học trò của thầy sẽ xây dựng một tương lai tươi sáng hơn. Niềm tin của thầy truyền sang niềm tin của chúng tôi - những đứa học trò nghèo chan chứa bao nhiêu là ước mơ và hoài bão. Những lời dạy dỗ của thầy đã theo tôi trong suốt những tháng năm dài.
Trích trong “Những câu chuyện cảm động về thầy cô”
Câu hỏi:
1. Yếu tố nổi bật trong cấu trúc nhân cách của thầy giáo trong đoạn trích trên là gì? Vai trò của nó ra sao?
2. Sản phẩm lao động của của người thầy giáo ở đây là gì?
Gợi ý hướng giải quyết Câu 1: Lòng yêu nghề, yêu trẻ
Câu 2: Nhân cách của học sinh, đó là ý chí, là niềm tin của học sinh để là động lực vượt qua mọi khó khăn, trở ngại để thực hiện được những ước mơ và hoài bão của mình, trở thành những chủ nhân của đất nước.
101. Người lái đò thầm lặng
Dưới đây là tâm sự của một học sinh nói về cô giáo Lan Anh - dạy môn Vật lý tại trường THPT Nguyễn Tất Thành:
Có ai đã từng ví: ngôi trường là mái nhà thứ hai và thầy cô chính là những bậc sinh thành thứ hai. Nhân ngày Nhà giáo Việt Nam, ngẫm nghĩ về sự trưởng thành của bản thân mình ngày hôm nay, tôi không thể không nhớ tới một “người mẹ” - người đã gieo vào tôi niềm hứng thú với bộ môn Vật Lý và những bài học về giá trị sống sâu sắc - cô Lan Anh giáo viên chủ nhiệm. Cô luôn gây ấn tượng trong tôi bởi chiếc áo hồng đặc trưng, trông xa như một đoá sen khép nụ. Và cũng như một bông
124
hoa sen, cô hiền dịu mà vẫn mang một nét gì duyên lạ, cá tính lạ, khiến mọi học sinh bị thu hút. Không phải chỉ tôi mới cảm thấy thế đâu, dám chắc rằng 14 năm đứng trên bục giảng của cô đều được nhận những tình cảm tốt đẹp như thế từ học trò.
Sự gần gũi, thân mật của cô biểu hiện qua cả từng lời ăn tiếng nói. Dù đã có tuổi, cô vẫn thích trò chuyện với học sinh là “tớ - mình”. Xưng hô “lạ lùng” thế bởi với cô, học trò không chỉ là những đứa con còn thơ cần dạy bảo mà còn là những trái tim đang lớn cần có người bạn để chia sẻ. Cô đã trở thành một “người bạn” như thế. Cô đã cảm hóa bao lớp học trò “Nhất quỷ nhì ma”. Lớp tôi không phải là lớp quá nghịch hay ý thức kém, nhưng vẫn không tránh khỏi một đôi lần bị các thầy cô bộ môn than phiền về học tập và kỉ luật. Mỗi lần như thế, chúng tôi hơi lo sợ rằng sẽ bị cô mắng. Nhưng trái lại với những suy nghĩ đó, cô không bao giờ gây sức ép, cô không chỉ biết nghe lời khiển trách mà luôn thấu hiểu, đồng cảm với những gì học sinh phải đối diện. Cô luôn lấy tình thương để giải quyết vấn đề. Lắm khi chúng tôi cũng ngạc nhiên bởi chỉ bị nhắc nhở nhẹ nhàng chứ không thấy cô quát mắng bao giờ. Cô tâm sự: “Quan điểm giáo dục của mỗi người là khác nhau nên luôn phải có sự hài hoà. Các thầy cô không sai khi khiển trách các em. Có thể vì đang bức xúc, áp lực công việc và tinh thần nên thầy cô có quá lời và nổi nóng, vì vậy cô không bao giờ bênh học sinh mà chỉ cố gắng xoa dịu vấn đề. Các em cũng không nhất thiết phải chịu nhận những “hình phạt” vì tội lỗi mình gây ra, cô chỉ muốn các em phải hiểu được lỗi sai của mình để không bao giờ tái phạm”. Cô chủ nhiệm của tôi là thế đấy - luôn có sự đồng cảm. Cô quan điểm rằng để có một tập thể tốt thì phải có sự hợp tác giữa cả thầy và trò, không nên thái quá về những “tội lỗi” của học sinh. Cô lắng nghe, thấu hiểu những gì chúng tôi chia sẻ, cô chính là người chắp cánh ước mơ cho chúng tôi. Mặc dù cô không bao giờ mắng chúng tôi nhưng những lời cô góp ý đều là những bài học sâu sắc và giúp chúng tôi nhận ra
125
lỗi lầm của mình để từ đó mà cố gắng học tập, để từ đó mà sửa chữa. Tôi thật lòng cảm thấy may mắn khi được theo học một cô giáo tuyệt vời như vậy.
Ngày 20-11 đang đến gần, nếu chỉ có một lời chúc cho người mẹ hiền thứ hai này, tôi chỉ mong cô sẽ tiếp tục sự nghiệp của người lái đò thầm lặng để ươm mầm ngày càng nhiều những ước mơ.
Câu hỏi:
1. Hãy chỉ ra một số phẩm chất và năng lực sư phạm của cô Lan Anh trong câu chuyện trên?
2. Tại sao cô học trò trong tình huống trên lại coi cô giáo Lan Anh là “người mẹ”?
3. Là giáo viên tương lai bạn phải làm gì để có thể tạo hứng thú với bộ môn mình phụ trách?
Gợi ý hướng giải quyết
Câu 1: Các phẩm chất và năng lực:
- Lòng yêu trẻ
- Năng lực “cảm hóa học sinh”
- Năng lực giao tiếp sư phạm qua cách xưng hô
Câu 2: cô học trò đã gọi cô Lan Anh là người mẹ vì cô giáo có tình yêu với học sinh như tình yêu của người mẹ: gần gũi, thân thiện, đồng cảm, thấu hiểu và đặc biệt cô luôn lấy tình thương để giải quyết mọi vấn đề.
Câu 3: Hình thành ở học sinh tình cảm với thầy cô giáo vì nhiều khi học sinh thích học môn học được bắt đầu bằng tình cảm tích cực với thầy cô phụ trách môn học.
102. Cô giáo công tâm
Giờ ra chơi, Cô Thanh đang ngồi trong lớp 12C - lớp cô chủ nhiệm để chuẩn bị vào tiết sinh hoạt lớp thì nghe tiếng học sinh chạy vào gọi thất thanh:
126
- "Thưa cô, bạn Nga và bạn Yến lớp mình đang đánh nhau ngoài sân ạ!...”.
Cô vội bước ra ngoài, cảnh tượng đập vào mắt cô lúc đó là hình ảnh 2 nữ sinh mặc đồng phục áo trắng, váy xanh lao vào đánh nhau thượng cẳng chân hạ cẳng tay, nắm tóc tát tai, thúc gối đánh nhau không khác gì một băng “anh chị”, vây xung quanh là nhiều học sinh đứng cổ vũ, quay phim và chửi bậy, cảnh tượng vô cùng hỗn loạn. "Quay đi rồi tao post lên mạng…", một số học sinh hò hét. Cũng có một cá nhân vào can nhưng bị đẩy ra vì "cứ để cho nó đánh tiếp."
Thấy có giáo viên ra, các em học sinh khác dạt ra, và hai em đang đánh nhau cũng dừng lại. Cô yêu cầu Nga và Yến đi vào lớp, vừa lúc đó trống vào tiết học bắt đầu. Cô yêu cầu các em viết tường trình sự việc, nguyên nhân vì sao các em lại đánh nhau.
Qua bản tường trình cô thấy Nga viết lý do bị bạn đánh là trong giờ kiểm tra Toán đã không cho bạn nhìn bài. Còn trong bản tường trình của Yến viết là do thấy Nga học giỏi, kiêu, nên ghét và đánh. Cô suy nghĩ rất nhiều về trường hợp hai em này, Nga là học sinh ngoan, học giỏi, còn Yến là học sinh cá biệt của lớp, đã nhiều lần bị nhắc nhở và yêu cầu phụ huynh đến gặp cô để cô trao đổi vấn đề. Bây giờ nếu Yến bị đưa ra hội đồng kỷ luật của trường thì chắc chắn sẽ bị đuổi học.
Cô nói: Dù là lý do gì đi chăng nữa nhưng sự việc hôm nay các em đánh nhau ngoài sân trường như vậy là việc làm đáng trách. Các em hành động như thế mọi người nhìn vào sẽ đánh giá và làm mất đi nét duyên của con gái. Hai em hứa với cô từ nay trở đi sẽ không tái phạm.
Câu hỏi:
Em hãy đánh giá, nhận xét về cách giải quyết tình huống của cô Thanh? Tại sao?.
Gợi ý hướng giải quyết
- Cần phân tích phẩm chất công bằng trong ứng xử và đánh giá học sinh của cô giáo Thanh.
- Phân tích năng lực giao tiếp sư phạm, năng lực cảm hóa học sinh và năng lực ứng xử sư phạm của cô giáo Thanh trong tình huống trên.
103. Giáo viên nắm vững tri thức đã đủ chưa?
127
Khi nói rằng giáo viên đích thực phải nắm vững một lượng kiến thức nào đó là ta đã phân biệt được tri thức với thông tin. Đã có rất nhiều nhầm lẫn giữa tri thức và thông tin. Thông tin đối với tri thức cũng giống như âm thanh đối với âm nhạc - âm thanh là những tiếng động hỗn độn được sắp xếp, cấu trúc lại thành âm nhạc.
Chúng ta không yêu cầu giáo viên truyền đạt thông tin, chúng ta có thể tìm thông tin trên báo chí, internet…Thay vào đó chúng ta yêu cầu giáo viên truyền đạt tri thức, là những thông tin đã được sắp xếp, cấu trúc lại và chính thức được coi là một môn học - các sự kiện, các dữ liệu thu thập được, các sự giải thích và các lý thuyết được chấp nhận vì tính chính xác đã được xác minh và vì sự nổi trội, vì vẻ đẹp, vì sự tiện dụng và vì sức mạnh của nó.
Câu hỏi:
1. Nội dung đoạn trích trên nói đến yếu tố nào trong cấu trúc nhân cách người giáo viên? Vai trò của yếu tố này?
2. Làm thế nào để người giáo viên có được các yếu tố trên?
Gợi ý hướng giải quyết
Câu 1: Năng lực chế biến tài liệu. Vai trò của năng lực này:
- Nhằm làm cho tài liệu học phù hợp tối đa với đặc điểm lứa tuổi, đặc điểm cá nhân học sinh (nhu cầu, năng lực, phong cách học tập…) trên cơ sở đó người học tiếp thu tri thức tốt hơn.
- Đảm bảo logic sư phạm.
Câu 2: Để có năng lực chế biến tài liệu người giáo viên phải:
- Hiểu thấu đáo, chính xác tài liệu.
- Phải có khả năng phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa kiến thức.
- Phải biết trình bày, dẫn dắt tài liệu một cách lô gic - Phải có óc sáng tạo
104. Một tiết dạy
128
“… đồ dùng giảng dạy và sự giảng dạy của người thầy quyết định sự thành công của giờ dạy. Để dạy bài tổng hợp Protein, Phong và đồng nghiệp đã sử dụng các đồ dùng dạy học rất khác nhau: mô hình, tranh vẽ động tĩnh… Các loại này đều kém hiệu quả. Phải làm sao đây? Tin học, máy vi tính đã cho Phong một giải pháp hiệu quả nhất. Đưa tin học vào giảng dạy sẽ tiết kiệm thời gian hơn, hấp dẫn hơn.
…Nhưng làm được như thầy Phong đâu phải dễ. Thầy giáo phải vững vàng về kiến thức. Trên lĩnh vực giảng dạy thế này vẫn cần những người mở đường có tâm huyết…”
( Trích trong “Tài hoa trẻ” theo Minh Viễn, số 102) Câu hỏi:
1. Hãy chỉ ra một số mặt biểu hiện cụ thể về phẩm chất và năng lực sư phạm của người thầy giáo được thể hiện trong đoạn trích trên?
2. Theo bạn có những yếu tố nào giúp cho bài giảng đạt hiệu quả?
Gợi ý hướng giải quyết
Câu 1: Lòng yêu nghề; Tri thức và tầm hiểu biết của người thầy giáo; Năng lực nắm vững kỹ thuật dạy học.
Câu 2: Sinh viên sẽ liệt kê những yếu tố tạo nên hiệu quả bài giảng (tri thức của người thầy giáo, phương pháp giảng dạy, tổ chức và quản lý lớp học hiệu quả, tạo động cơ học tập, gây hứng thú học tập…).
105. Giờ học thân thiện
1. Trong quá trình học sinh xây dựng bài, tôi luôn gợi mở, tạo sự hứng thú cho các em, dù các em trả lời đúng hay sai. 10 năm dạy học, chưa một học trò nào bị
“quê” khi phát biểu trả lời câu hỏi của tôi. Học sinh phát biểu sai, tôi có cách nói, cách dẫn dắt tế nhị để các em nhận ra cái sai của mình. Tôi thường nói: “Các em cứ trả lời như những gì mình nghĩ. Đúng càng tốt, sai cũng không sao. Từ cái sai chúng ta tìm tới cái đúng…”. Và tôi luôn cảm ơn các em, dù đôi khi câu trả lời chẳng ăn nhập gì với nội dung được hỏi. Như vậy, tôi đã tạo động lực để các em
129
xây dựng bài, hứng thú và tự tin khi phát biểu. Lúc kiểm tra bài cũ, tôi nói: “Chưa biết nội dung câu hỏi là gì, có em nào xung phong lên đối thoại với thầy về bài cũ?
”. Lúc đầu học sinh còn e ngại, sau một thời gian học và hiểu tôi, các em đã dạn dĩ hơn. Chính vì sự cởi mở, thân thiện của người thầy mà học sinh tự tin hơn. Tôi cũng hay hài hước trong giờ dạy, tạo tiếng cười để các em giải trí và tiếp thu bài tốt hơn, thậm chí tạo “sân chơi đố vui” với những món quà nho nhỏ để tặng cho các em.
2. Để hoàn thiện mình và hình ảnh người thầy ngày càng đẹp hơn, tôi luôn lắng nghe sự góp ý chân thành từ các em. Nếu sai, tôi sẵn sàng xin lỗi bằng một thái độ chân thành, nghiêm túc. Có những lần đi dạy trễ, tôi nói lời xin lỗi và cho các em biết lý do mình đi trễ (thường là do giúp người đi đường gặp nạn) để các em hiểu, cảm thông, đồng thời giúp các em có thêm bài học về lẽ sống.
Giống một vài giáo viên khác, tôi cũng nhận dạy tại một trung tâm giáo dục thường xuyên (GDTX) và trường khuyết tật. Những ngày đầu nhận dạy ở trung tâm GDTX khá vất vả bởi ở đây tập trung khá nhiều học viên “cá biệt”. Nhưng khi tìm hiểu, tôi nhận ra rất nhiều học sinh có hoàn cảnh đặc biệt, rất đáng thương. Với tôi, dạy ở đâu cũng vậy, đôi khi chúng ta cần “gieo” cho các em niềm tin và hi vọng, tình thương và lẽ sống nhiều hơn “gieo” con chữ. Thời đại công nghệ thông tin, ngoài bài dạy giáo án điện tử, tôi thường sưu tầm những bài viết, những thước phim, những bài hát… để gieo vào tâm hồn học trò về sống đẹp, ơn nghĩa sinh thành, tình bạn đẹp, tình thầy trò, nghị lực sống, những tấm gương hiếu học, những tấm gương vì cộng đồng… vì đó là những bài học làm người, tình người thiết thực cho các em. Đôi lúc, tôi lại giống như một người bạn, chia sẻ với các em qua những lời tâm sự, dòng thư về các vấn đề trong cuộc sống, thậm chí nhiều em đã chia sẻ cùng tôi về những chuyện khá nhạy cảm.