Góp phần tìm hiểu người trí thức cách mạng phan đăng lưu

Với vốn học vấn uyên thâm cùng với một lòng yêu n-ớc nồng nàn, Quá trình hoạt động cách mạng của Phan Đăng L-u gắn liền với quá trình tuyên truyền vận động giác ngộ quần chúng, phát động

Phan §¨ng L-u (1902 - 1941)

Lời cảm ơn

Khóa luận tốt nghiệp là công trình nghiên cứu khoa học đầu tiên của sinh viên, vì vậy khi làm khóa luận tôi gặp một số khó khăn nhất định về t- liệu cũng nh- kinh nghiệm nghiên cứu

Để hoàn thành khóa luận tốt nghiệp tôi nhận đ-ợc sự giúp đỡ động viên của Ban Chủ nhiệm khoa, Tổ bộ môn Lịch sử Việt Nam cũng nh- các thầy cô giáo khoa Lịch sử tr-ờng Đại học Vinh và bạn bè Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới tất cả những ng-ời đã giúp đỡ tôi hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này từ thông tin t- liệu, góp ý cụ thể đến việc cổ vũ tinh thần

Tôi xin cảm ơn ThS GVC Nguyễn Thị Bình Minh, giáo viên h-ớng dẫn, đã chỉ bảo, góp ý kiến và khích lệ tôi hoàn thành khóa luận Tôi xin bày

tỏ lòng biết ơn và sự kính trọng sâu sắc

Tôi cũng hết sức cảm ơn đại gia đình đồng chí Phan Đăng L-u nh- gia

đình ông: Phan Đăng Luyến, GS.TSKH Phan Đăng Nhật, ông Phan Đăng Thành, kỹ s- Trần Công Lý… đã giúp đỡ tôi thực hiện công trình này

Đặc biệt với khóa luận tốt nghiệp này tôi xem nh- một nén tâm h-ơng kính dâng lên vong linh đồng chí Phan Đăng L-u, ông Phan Đăng Tài và bà

Đào Thị Bích (em trai và em dâu đồng chí Phan Đăng L-u)

Vinh, tháng 05 năm 2008

Nh÷ng ch÷ viÕt t¾t

T©n ViÖt c¸ch m¹ng §¶ng viÕt t¾t lµ T©n ViÖt

Héi ViÖt Nam c¸ch m¹ng Thanh niªn viÕt t¾t lµ Thanh niªn Nhµ xuÊt b¶n viÕt t¾t lµ Nxb

Mục lục

Mục lục

Phần A: Mở đầu………

1.Lý do chọn đề tài………

2.Lịch sử nghiên cứu vấn đề………

3 Đối t-ợng ,phạm vi nghiên cứu………

4 Nguồn tài liệu và ph-ơng pháp nghiên cứu………

5 Đóng góp cuả khóa luận………

6 Bố cục của khóa luận………

Phần B: Nội dung………

Ch-ơng 1 Cơ sở hình thành chủ nghĩa yêu n-ớc của nhà trí thức cách mạng Phan Đăng L-u………

1.1 Chủ nghĩa yêu n-ớc truyền thống Việt Nam………

1.2 Xứ Nghệ và trí thức xứ Nghệ………

1.2.1 Xứ Nghệ trong tiến trình lịch sử dân tộc…………

1.2.2 Trí thức xứ Nghệ………

1.3 Phong trào yêu n-ớc của trí thức x- Nghệ đầu thế kỷ XX…

1.3.1 Phan Bội Châu và phong trào Đông Du…………

1.3.2 Hội Việt Nam cách mạng thanh niên………

1.3.3 Tân Việt cách mạng Đảng………

1.4 Vài nét về gia đình, dòng họ và tiểu sử Phan Đăng L-u……

1.4.1 Gia đình dòng họ…

1.4.2 Tiểu sử………

Ch-ơng 2: Phan Đăng L-u-Nhà trí thức cách mạng tiêu biểu 2.1 Thời kỳ hoạt động ở Yên Thành………

2.2 Thời kỳ ở Huế và Buôn Ma Thuột………

2.2.1 Tham gia Quan hải tùng th-………

2.2.2 Sang Quảng Châu(Trung Quốc)nỗ lực hợp nhất Tân Việt với Thanh niên………

2.2.3 ở nhà tù Buôn Ma Thuột ………

2.2.4 Vận động dân chủ………

2.3 Thời kỳ ở Sài Gòn………

2.3.1 Hội nghị Trung -ơng VI và khởi nghĩa Nam Kỳ……

2.3.2 Hội nghị Trung -ơng VII………

2.3.3 Những ngày cuối cùng………

Phần C: Kết luận………

Phần D: Phụ lục………

Tài liệu tham khảo………

Phan Đăng L-u (1902 - 1941) là một chiến sĩ cách mạng tiền bối, một

vị lãnh đạo m-u trí dũng cảm của Đảng và nhân dân ta Cuộc đời tuy ngắn ngủi nh-ng ông là một tấm g-ơng sáng về ng-ời trí thức cách mạng chân chính Với vốn học vấn uyên thâm cùng với một lòng yêu n-ớc nồng nàn, Quá trình hoạt động cách mạng của Phan Đăng L-u gắn liền với quá trình tuyên truyền vận động giác ngộ quần chúng, phát động các phong trào đấu tranh và chỉ đạo phong trào phát triển đúng h-ớng, góp phần vào thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám 1945 ở Việt Nam Tấm g-ơng học tập, hoạt động cách mạng và hi sinh của Phan Đăng L-u đã để lại cho chúng ta nhiều bài học kinh nghiệm quý báu, có ý nghĩa to lớn trong việc giáo dục thế hệ trẻ hôm nay và mai sau

Nghiên cứu về Phan Đăng L-u giúp chúng ta có một cái nhìn đầy đủ hơn, khách quan hơn về tầng lớp trí thức Việt Nam, từ hoàn cảnh, điều kiện hình thành và phát triển của họ trong lịch sử dân tộc đến những đóng góp của tầng lớp trí thức trong lịch sử, vai trò và trách nhiệm của họ trong sự nghiệp giải phóng dân tộc, xây dựng Chủ nghĩa xã hội và đổi mới đất n-ớc hiện nay

Từ đây cũng đặt ra những vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn: vai trò của

Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Việt Nam đổi với việc xây dung, đào tạo, phát triển đội ngũ trí cách mạng trong các thời kỳ lịch sử và trong công cuộc công nghiệp hóa –hiện đại hóa đất n-ớc hiện nay

Nghiên cứu về Phan Đăng L-u cũng góp phần làm sáng tỏ thêm Lịch

sử Việt Nam cận- hiện đại, Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam

Từ những lý do nêu trên, chúng tôi mạnh dạn chọn đề tài –Góp phần

tìm hiểu người trí thức cách mạng Phan Đăng Lưu– làm khóa luận tốt

nghiệp đại học

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Nhân vật lịch sử Phan Đăng L-u đã có rất nhiều nhà nghiên cứu, hai cuộc hội thảo đề cập đến Tuy nhiên ch-a có một công trình nghiên cứu nào viết về ng-ời trí thức cách mạng Phan Đăng L-u một cách đầy đủ và hoàn chỉnh Một số sách báo, tạp chí khoa học đã đề cập

đến một số khía cạnh của vấn đề này

2.1 Trong cuốn Đồng chí Phan Đăng L-u của Ngô Nhật Sơn, Nxb

Nghệ Tĩnh 1987, tác giả đề cập nhiều vấn đề nh-ng cũng chỉ ở mức độ giới thiệu, ch-a có đánh giá một cách đầy đủ công lao của Phan Đăng L-u Đây

là cuốn sách đầu tiên viết riêng về đồng chí Phan Đăng L-u Cuốn sách này trở thành một t- liệu quan trọng cho các nhà nghiên cứu khi viết về Phan

Đăng L-u Tuy nhiên, do điều kiện t- liệu, tác giả còn có một số vấn đề ch-a chính x²c như ờ trang 18 viễt: “Chủng ta đã kết án anh bảy năm (năm 1929 -TG) khồ sai” thệ trang 24 viễt: “năm 1933 anh sắp hễt h³n tợ”…

2.2 Cuốn Phan Đăng L-u - Tiểu sử - Tác phẩm của tác giả Nguyễn

Thành do Nxb Thuận Hóa ấn hành 1998 Trong cuốn này tác giả chỉ trình bày khái quát phần tiểu sử và trích dẫn những tác phẩm trong các sách báo của Phan Đăng L-u để lại Cuốn sách đã giúp cho ng-ời đọc biết đ-ợc các tác phẩm của Phan Đăng L-u Tuy nhiên, cuốn sách này có tới hàng trăm lỗi chính tả do lỗi kỹ thuật Cuốn sách cũng ch-a đi sâu làm rõ đặc điểm trí thức cách mạng của Phan Đăng L-u

2.3 Cuốn Nghệ An - những tấm g-ơng sáng, Tiểu ban nghiên cứu lịch

sử Đảng Tỉnh ủy Nghệ An (1998), Nxb Nghệ An và cuốn Những ng-ời cộng

sản trên quê h-ơng Nghệ Tĩnh của Ban nghiên cứu lịch sử Đảng Nghệ Tĩnh

(1978), thực chất hai cuốn này chỉ là một Các vấn đề nói về Phan Đăng L-u mang tính khái quát chọn lọc nh-ng đánh giá còn chung chung, ch-a làm nổi bật đ-ợc khía cạnh trí thức cách mạng

2.4 Trong Tạp chí X-a - Nay (6/2002) số 117 có bài viết Phan Đăng

L-u một trí thức cách mạng tiêu biểu của tác giả Phan Đăng Nhật đã ít nhiều

làm nổi bật trí thức cách mạng của Phan Đăng L-u Tuy nhiên tác giả còn đề cập ở mức độ khái quát sơ l-ợc…

2.5 Khóa luận tốt nghiệp đại học Góp phần tìm hiểu thân thế và sự

Thân,sinh viên Khoa Lịch sử-Đại học Vinh khoá 40 Khóa luận đã phần nào

đánh giá đúng về thân thế và sự nghiệp của Phan Đăng L-u nh-ng cũng ch-a làm nổi bật đ-ợc đặc điểm trí thức cách mạng của Phan Đăng L-u, thậm chí t²c phẩm còn cõ mốt sỗ nhầm lẫn đ²ng tiễc như ờ trang 16 viễt: “Ng¯y 30/5/1927 Phan Đăng L-u nhận quyết định thải hồi của khâm sứ Trung Kỳ

và cũng chính năm này anh đ-ợc Hội Phục Việt kết nạp vào tổ chức cách m³ng n¯y”; ờ trang 62: “sau khi Ph²p đầu h¯ng Nhật (22/6/1940)”…

2.6 Trong Tạp chí Lịch sử quân sự (1/2001), số 1 (127) có bài viết

Phan Đăng L-u với Nam Kỳ khởi nghĩa của tác giả Hoàng Thanh Đạm và

trong tờ báo Nghệ An cuối tuần số 5881 - 2002 có bài Hiện t-ợng Phan

Đăng L-u trong nền văn học cách mạng của tác giả Phan Ngọc Trong hai

bài viết trên các tác giả đề cập đến hai vấn đề khá đầy đủ và có đánh giá về giá trị, vai trò đóng góp của Phan Đăng L-u Tuy nhiên ở mỗi bài mới đề cập

đến một lĩnh vực cụ thể không toàn diện

Ngoài ra còn có một số bài viết nh- Phan Đăng L-u trẻ mãi với thời

gian, báo Quân đội nhân dân số 11115 (ngày 5/5/1992) của tác giả Ngô Vĩnh

Bình; hay bài Đồng chí Phan Đăng L-u, một cán bộ lãnh đạo kiên c-ờng và

sáng suốt, báo Sài Gòn giải phóng số 3285 (ngày 22/01/1986) của tác giả

L-u Ph-ơng Thanh; hoặc xã luận báo Nhân dân Đồng chí Phan Đăng L-u

một chiến sĩ xuất sắc và kiên c-ờng của cách mạng Việt Nam số 5751 (ngày

13/01/1970) và một số cuốn sách viết về khởi nghĩa Nam Kỳ nh- Cuộc khởi

nghĩa Nam Kỳ của tác giả Tầm Vu, Nxb Sự thật (1960), Nam Kỳ khởi nghĩa

của tác giả Trần Giang, Nxb Chính trị Quốc gia (1996); Lịch sử khởi nghĩa

Nam Kỳ của Hội đồng chỉ đạo biên soạn lịch sử khởi nghĩa Nam Kỳ, Nxb

Chính trị Quốc gia (2002)… đã đề cập nhiều vấn đề khác nhau trong cuộc đời hoạt động cách mạng của Phan Đăng L-u Có những bài viết khá đầy đủ một vấn đề, có bài viết mang tính khái quát và cũng đã có những phân tích đánh giá khá đầy đủ, khách quan nh-ng tất cả cũng chỉ đề cập đến từng khía cạnh

và từng phần một Tất cả các tài liệu đã góp phần làm phong phú và sinh

động hơn cuộc đời, sự nghiệp và vai trò của Phan Đăng L-u trong sự nghiệp cách mạng giải phóng dân tộc Việt Nam

Để có một công trình nghiên cứu đầy đủ, sâu sắc hơn về ng-ời trí thức cách mạng Phan Đăng L-u đòi hỏi phải có một quá trình nghiên cứu lâu dài, nghiêm túc, khoa học

Trong khuôn khổ một khóa luận tốt nghiệp, chúng tôi chỉ hy vọng tái hiện đ-ợc một phần nhỏ về nhà trí thức cách mạng Phan Đăng L-u với những

đóng góp của ông đối với cách mạng Việt Nam

3 Đối t-ợng, phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu –Góp phần tìm hiểu người trí thức cách mạng Phan

Đăng Lưu– chính là làm nổi bật những đóng góp cách mạng có ý nghĩa to

lớn của Phan Đăng L-u trong sự nghiệp giải phóng dân tộc của Đảng và nhân dân ta

Đối t-ợng nghiên cứu của khóa luận là nghiên cứu cơ sở truyền thống của quê h-ơng, dòng họ, gia đình… để hình thành một nhà lãnh đạo có trí tuệ xuất sắc Qua đó, chúng tôi tìm hiểu những đóng góp của ông cho sự nghiệp giải phóng dân tộc ở mỗi thời kỳ của cách mạng

Mặc dù phạm vi giới hạn nghiên cứu về trí thức cách mạng nh-ng để làm nổi bật vấn đề, chúng tôi sẽ trình bày khái quát về truyền thống yêu n-ớc Việt Nam; về xứ Nghệ và phong trào yêu n-ớc của trí thức xứ Nghệ đầu thế kỷ XX

Nhiệm vụ nghiên cứu của khóa luận là thông qua nguồn tài liệu có hệ thống để làm nổi bật đặc điểm trí thức cách mạng của Phan Đăng L-u trong mỗi thời kỳ cách mạng… Qua đó chúng ta sẽ thấy đ-ợc vai trò to lớn của Phan Đăng L-u đối với sự nghiệp giải phóng dân tộc Việt Nam

4 Nguồn tài liệu và ph-ơng pháp nghiên cứu

4.1 Nguồn tài liệu

Để nghiên cứu và hoàn thành khóa luận –Góp phần tìm hiểu người trí

thức cách mạng Phan Đăng Lưu– chúng tôi sử dụng các nguồn t- liệu sau:

Nguồn t- liệu thành văn: Sử dụng công trình bài viết của các nhà nghiên cứu, các nhà hoạt động chính trị, các nhà hoạt động quân sự; hồi ký của các đồng chí hoạt động cùng thời với đồng chí Phan Đăng L-u; hồ sơ của mật thám Pháp… hiện đang đ-ợc l-u giữ tại nhà l-u niệm Phan Đăng L-u ở xã Hoa Thành - huyện Yên Thành - tỉnh Nghệ An, tại Bảo tàng cách mạng, Cục l-u trữ Văn phòng Trung -ơng Đảng, hồ sơ của gia đình, đồng chí Phan

Đăng L-u…

Nguồn t- liệu băng ghi âm: Sử dụng băng ghi âm lời kể của một số cán

bộ lão thành nh- đồng chí D-ơng Quang Đông; đồng chí Nguyễn Thị Hồng Tâm… Tác giả trực tiếp gặp gỡ trao đổi với nhà nghiên cứu Nguyễn Thành, nhà văn Sơn Tùng

Nguồn t- liệu phim ảnh: sử dụng một số ảnh t- liệu đang l-u giữ tại Bảo tàng cách mạng, một số ảnh do gia đình đồng chí Phan Đăng L-u cung

cấp và bộ phim tài liệu Phan Đăng L-u ng-ời cộng sản -u tú

4.2 Ph-ơng pháp nghiên cứu

Để hoàn thành khóa luận của mình, chúng tôi sử dụng hai ph-ơng pháp nghiên cứu chính: ph-ơng pháp lịch sử và ph-ơng pháp lôgic, đồng thời dựa trên tinh thần chủ nghĩa duy vật lịch sử, t- t-ởng Hồ Chí Minh và quan

điểm đ-ờng lối của Đảng ta làm cơ sở cho ph-ơng pháp nghiên cứu Khóa luận đ-ợc trình bày trung thực các sự kiện lịch sử, xem xét sự vận động lịch

sử trong các mối quan hệ từ đó đ-a ra những nhận xét đánh giá

5 Đóng góp của khóa luận

Khóa luận giới thiệu về ng-ời trí thức cách mạng Phan Đăng L-u, b-ớc đầu có cái nhìn toàn diện khách quan về ng-ời trí thức cách mạng này

Từ việc rút ra những đóng góp của Phan Đăng L-u ở khía cạnh một trí thức cách mạng, góp phần khẳng định vai trò của trí thức đối với công cuộc giải phóng dân tộc, xây dựng và phát triển đất n-ớc

Khóa luận sẽ là nguồn tài liệu tham khảo bổ ích thiết thực không chỉ cho sinh viên khoa Sử mà còn cho những ng-ời quan tâm đến một thế hệ trí thức tân học hiến dâng cuộc đời mình cho sự nghiệp giải phóng dân tộc

6 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, tài liệu tham khảo và phần phụ lục, nội dung của khóa luận đ-ợc trình bày trong hai ch-ơng:

Ch-ơng 1 Cơ sở hình thành chủ nghĩa yêu n-ớc của nhà trí thức

cách mạng Phan Đăng L-u

Ch-ơng 2 Phan Đăng L-u nhà trí thức cách mạng tiêu biểu

Phần B nội dung

Ch-ơng 1 Cơ sở hình thành chủ nghĩa yêu n-ớc

của nhà trí thức cách mạng Phan Đăng L-u

1.1 Chủ nghĩa yêu n-ớc truyền thống Việt Nam

Việt Nam là một quốc gia có hàng nghìn năm lịch sử Việt Nam có một vị trí quan trọng trên các lĩnh vực chính trị, quân sự, văn hóa và kinh tế trong mối quan hệ giữa các quốc gia trên thềm lục địa châu á nói chung và vùng Đông Nam á nói riêng ở một đầu mối giao thông tự nhiên Việt Nam

có điều kiện tiếp nhận ảnh h-ởng của các nền văn hóa lớn nh- văn hóa Trung Hoa, văn hóa ấn Độ, do đó Việt Nam trở thành nơi hội tụ của các nền văn hóa lớn Bên cạnh đó,Việt Nam là một địa bàn chiến l-ợc trọng yếu mà bọn xâm l-ợc qua các thời đại đều muốn chiếm lấy để thực hiện m-u đồ bành trưỡng cùa chủng Tú xa xưa, nưỡc ta đ± nồi tiễng vỡi “rúng v¯ng biền b³c

đất phệ nhiêu” Đây l¯ điẹu kiến đề chủng ta ph²t triền nhưng cðng l¯ miễng mồi mà các thế lực phong kiến ph-ơng Bắc và bọn đế quốc, thực dân xâm l-ợc thời cận hiện đại luôn thèm khát Bởi vậy dựng n-ớc và giữ n-ớc trở thành một truyền thống tốt đẹp của dân tộc ta

Ngay từ thuở bình minh của lịch sử, dân tộc chúng ta đã phải đứng lên chống giặc ngoại xâm để bảo vệ sự tồn vong của Tổ quốc Tổ tiên ta nhiều lần chiến thắng các cuộc chiến tranh chống bọn xâm l-ợc mà truyền thuyết gói l¯ giặc “Man”, giặc “mði đà”, giặc “Ân” Cậu bẽ l¯ng Giõng lên ba m¯ chẳng biết nói biết c-ời, vậy mà khi nghe loa cầu hiền tài đi chống giặc cứu

n-ớc thì cậu cất tiếng nói Lạ thay tiếng nói đầu tiên của cậu lại là tiếng nói

đòi đi đ²nh giặc cửu nưỡc Tú đây cậu lỡn nhanh như thồi, cậu ăn hễt “b°y nong cơm v¯ mốt v³i c¯” rọi lên đưộng ra trận

Câu chuyện Thánh Gióng tuy có nhiều yếu tố hoang đ-ờng kỳ lạ nh-ng nó là biểu hiện cho tinh thần bất khuất chống giặc ngoại xâm của c- dân Việt cổ Hình ảnh cậu bé làng Gióng là hình ảnh dân tộc Việt Nam còn thơ ấu sớm tr-ởng thành trong gian lao chống nạn ngoại xâm

Trải qua hơn một nghìn năm Bắc thuộc, các thế lực phong kiến ph-ơng Bắc tệm đù “trăm phương nghện kễ” đọng ho² dân tốc ta song chủng đ± thất bại Hơn một nghìn năm Bắc thuộc, nhân dân ta liên tục vùng lên đấu tranh

để giải phóng dân tộc Các cuộc khởi nghĩa: Hai Bà Tr-ng (40 - 43); Bà Triệu (248); Lý Bí (542); Mai Thúc Loan (722); Phùng H-ng (766 - 791)… tiêu biều cho khí ph²ch dân tốc, ỷ chí quật cưộng quyễt tâm đ²nh giặc “gi¯nh l³i giang sơn, cời ²ch nô lế” Khủc Thúa Dũ khời nghĩa th¯nh công, xây dững chính quyền tự chủ họ Khúc (905 - 930), rồi chuyển sang chính quyền tự chủ

họ D-ơng (931 - 937) dẫn đến chiến thắng Bạch Đằng, Ngô Quyền đánh tan quân Nam Hán (938)

Chiến thắng Bạch Đằng (938) mở ra kỷ nguyên mới trong lịch sử dân tộc, kỷ nguyên phát triển quốc gia phong kiến độc lập và lớn lên nhanh chóng của dân tộc Việt Nam thời kỳ xây dựng và bảo vệ nền độc lập tự chủ D-ới các v-ơng triều Ngô (939 - 965); Đinh (968 - 979); Tiền Lê (981 - 1009) nhà n-ớc độc lập tự chủ còn non trẻ, các thế lực nổi dậy tranh giành quyẹn lữc, Đinh Bố Lĩnh dép yên “lo³n 12 sử quân” thỗng nhất giang sơn,

đặt niên hiệu là Đại Cồ Việt đóng đô ở Hoa L- Trải qua các triều đại Đinh, Tiền Lê, Lý, Trần, Lê sơ, Mạc… chúng ta đã xây dựng đ-ợc một quốc gia Đại Việt phát triển rực rỡ có đủ sức mạnh để bảo vệ sự toàn vẹn lãnh thổ của đất n-ớc

Thời Lý, nhân dân ta đập tan cuộc xâm l-ợc của nhà Tống do Quách Quỳ chỉ huy Chiến thắng sông Nh- Nguyệt trở thành nét son trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc T- t-ởng chính trị chủ nghĩa yêu n-ớc và chủ nghĩa anh hùng dân tộc ta, của nhân dân ta thể hiện rõ trong bản Tuyên ngôn

độc lập lần thứ nhất của dân tộc:

“Nam quốc sơn h¯ Nam đế cư

Tiệt nhiên định phận tại thiên th- Nh- hà nghịch lỗ lai xâm phạm Nhữ đẳng h¯nh khan thð b³i hư“

ở thế kỷ XIII, vó ngựa Nguyên Mông tung hoành từ á sang Âu, đánh

đâu đ-ợc đấy Vậy mà ba lần xâm l-ợc Đại Việt thì ba lần thất bại nhục nhã Các chiến thắng Đông Bộ Đầu, Hàm Tử Quan, Bạch Đằng vào các năm 1258,

1285, 1288 đ-ợc ghi vào trang vàng chói lọi về lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc ta

Sang thễ kự XV “nhân dân họ Hồ chính sự phiền hà để trong n-ớc lòng dân o²n hận”, “nh¯ Minh thúa cơ gây hóa” Cuốc kh²ng chiễn cùa nh¯

Hồ chống lại quân Minh do không đ-ợc trăm dân muôn họ ủng hộ nên thất bại nhanh chóng Đất n-ớc ta lại rơi vào ách đô hộ của nhà Minh sau hơn năm thế kỷ giành và giữ vững nền độc lập

Song lòng tự tin dân tộc, ý chí quyết tâm bảo vệ nền độc lập và chủ quyền dân tộc Việt Nam không bao giờ mất Truyền thống ấy tạo nên sức sống mãnh liệt trong nhân dân Mùa xuân 1428 Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa ở vùng rừng nủi Lam Sơn (Thanh Hõa) Sau hơn mưội năm “nễm mật n´m gai” khởi nghĩa Lam Sơn giành đ-ợc thắng lợi Thắng lợi oanh liệt của cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc đầu thế kỷ XV lại một lần nữa chứng minh tinh thần quật khởi, sức sống mãnh liệt và năng lực sáng tạo phi th-ờng của dân tộc ta

“Đ³i c²o Bệnh Ngô”, b°n Tuyên ngôn đốc lập lần thử hai cùa dân tốc ta đ± dõng dạc vang lên:

“X± tắc từ nay vững bền Giang sơn từ đây đổi mới“

Đến thế kỷ XVI, đất n-ớc ta bị chia cắt Mục tiêu độc lập dân tộc không tách rời với thống nhất đất n-ớc Yêu cầu thống nhất quốc gia trở thành một vấn đề bức thiết, phong trào nông dân Tây Sơn bùng nổ mãnh liệt

ở Bình Định (1771) Sau khi dẹp xong các thế lực cát cứ họ Nguyễn ở Đàng Trong (1783) phong trào Tây Sơn v-ơn lên làm nhiệm vụ thống nhất đất n-ớc Với âm m-u khôi phục lại quyền lợi ích kỷ của dòng họ, Nguyễn ánh cầu cửu quân Xiêm “rưỡc voi gi¯y m° tồ” Nghĩa quân Tây Sơn dưỡi sữ chì huy tài ba của ng-ời anh hùng áo vải Nguyễn Huệ làm nên chiến thắng ở Rạch Gầm - Xoài Mút đuổi năm vạn quân Xiêm ra khỏi bờ cõi

Năm 1788, Lê Chiêu Thỗng “cỏng rắn cắn g¯ nh¯” rưỡc 29 v³n quân Thanh vào xâm l-ợc n-ớc ta ý chí độc lập dân tộc và truyền thống chống giặc ngo³i xâm thôi thủc nghĩa quân Tây Sơn “thần tỗc” tiễn công ra Bắc lập nên các chiến thắng Hạ Hồi, Ngọc Hồi, Đống Đa với sức mạnh thần kỳ quét sạch 29 vạn quân Thanh ra khỏi bờ cõi

Năm 1858, thực dân Pháp nổ súng xâm l-ợc n-ớc ta Triều đình Huế sau những trận chiến đấu rời rạc yếu kém không hiệu quả từng b-ớc thỏa hiệp rồi đầu hàng cam tâm làm tay sai cho giặc, nhân dân ta bị thực dân Pháp nô dịch

Ngay từ khi thực dân Pháp xâm l-ợc, nhân dân ta với truyền thống yêu n-ớc đã đứng lên chống giặc ngoại xâm Tr-ơng Định chống giặc ở Gò Công Nguyễn Trung Trực tr-ớc khi bị giặc hành hình vẫn còn tuyên bố:

“Bao giộ ngưội Tây nhồ hễt cà nưỡc Nam thệ mỡi hễt ngưội Nam đ²nh Tây”

Năm 1885, vua Hàm Nghi hạ chiếu Cần V-ơng kêu gọi văn thân sĩ phu cùng nhân dân đứng lên chống thực dân Pháp Phong trào Cần V-ơng diễn ra khắp cả n-ớc Nhân dân ta anh dũng đứng lên chống giặc song tất cả

đều thất bại Tuy phong trào thất bại nh-ng lòng yêu n-ớc của nhân dân ta vẫn tồn tại và mỗi khi có dịp thì vùng lên mạnh mẽ

Năm 1945, d-ới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Đông D-ơng, Cách mạng tháng Tám thành công Nhân dân ta giành lại độc lập dân tộc Với tinh thần “không cõ gệ quỷ hơn đốc lập tữ do”, nhân dân ta tiễn h¯nh ba mươi năm chiến tranh cách mạng để bảo vệ nền độc lập tự do đó Đại thắng mùa xuân 1975 chúng ta giải phóng hoàn toàn miền Nam thống nhất đất n-ớc, thực hiện đ-ợc khát vọng độc lập tự do của nhân dân

Trải qua hàng nghìn năm lịch sử, dân tộc ta luôn luôn phải chống chọi với mọi thế lực ngoại xâm Lịch sử đã hun đúc nên chủ nghĩa yêu n-ớc Việt Nam và trở thành truyền thống bền vững Đó là sợi chỉ đỏ xuyên suốt toàn bộ lịch sụ dân tốc, l¯ tư tường, tệnh c°m thiêng liêng nhất cùa nhân dân ta: “Dân

ta có một lòng nồng nàn yêu n-ớc Đó là một truyền thống quý báu của ta

Từ xa x-a đến nay mỗi khi Tổ quốc bị xâm lăng thì tinh thần ấy lại sôi nổi,

nó kết thành một làn sóng vô cùng mạnh mẽ, to lớn, nó l-ớt qua mọi nguy hiềm khõ khăn, nõ nhấn chệm tất c° lð b²n nưỡc v¯ lð cưỡp nưỡc” [12; 171]

1.2 Xứ Nghệ và trí thức xứ Nghệ

1.2.1 Xứ Nghệ trong tiến trình lịch sử dân tộc

Xứ Nghệ bao gồm hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh Xứ Nghệ nằm từ vĩ

độ 17053’ đễn 20002’ bắc v¯ kinh đố 103002’ đễn 106030’ đông, cõ 564km

đ-ờng biên giới đất liền và 230km bờ biển Nghệ Tĩnh nằm trong khu vực nhiệt đới gió mùa, là nơi trung gian giữa hai miền khí hậu, miền Bắc và miền Nam Nơi đây có khí hậu khắc nghiệt với gió Lào quạt lửa vào những tr-a hè Mùa thu lại có giông bão lũ lụt n-ớc phủ đầy đồng

Trong tiến trình lịch sử mặc dù Nghệ Tĩnh có lúc tách ra lúc thì nhập lại nh-ng c- dân hai tỉnh có tính đoàn kết cộng đồng sát sao, là một bộ phận khăng khít của cộng đồng ng-ời Việt cổ, từng góp phần xây dựng nền văn minh Việt cổ

Từ xa x-a nơi đây đã có con ng-ời sinh sống Trải qua quá trình lịch

sử, con ng-ời xứ Nghệ vừa phải đấu tranh với thiên nhiên khắc nghiệt để sinh tồn vừa phải đấu tranh chống giặc ngoại xâm Mỗi vùng đất, mỗi cánh đồng nơi đây đã thấm không biết bao nhiêu máu, mồ hôi, n-ớc mắt của con ng-ời

đổ xuống

Giở lại trang lịch sử vàng của dân tộc chúng ta thấy nhân dân Hồng Lam đã đóng góp xứng đáng vào bản hùng ca chống giặc ngoại xâm Trong hơn một nghìn năm Bắc thuộc, ng-ời dân nơi đây đã không biết bao lần đứng lên chống ách đô hộ của ngoại bang Trong đó tiêu biểu nhất là cuộc khởi nghĩa của Mai Thúc Loan Năm 722, Mai Thúc Loan dựng cờ khởi nghĩa chống lại quan quân nhà Đ-ờng Ông dựa vào núi Đụn ở Nam Đàn xây thành Vạn An Nghĩa binh của ông phần lớn là ng-ời Hoan Diễn đánh đuổi Quang

Sở Khách làm cho bọn thống trị nhà Đ-ờng kinh sợ Thắng lợi rồi nghĩa binh tôn Mai Thúc Loan lên làm vua gọi là Mai Hắc Đế Đây là cuộc khởi nghĩa không chỉ to lớn nhất ở Hoan Châu mà còn là cuộc khởi nghĩa lật nhào đ-ợc

ách thống trị của bọn phong kiến ph-ơng Bắc

Năm 938, với chiến thắng quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng, đất n-ớc ta hoàn toàn giành đ-ợc độc lập Trong các triều đại phong kiến độc lập

tự chủ, nhân dân Nghệ Tĩnh cũng đã trực tiếp hoặc gián tiếp đóng góp sức mạnh của mình vào sự nghiệp bảo vệ non sông gấm vóc của Tổ quốc làm rạng danh nòi giống

Năm 1284, tr-ớc họa xâm lăng của quân Nguyên Mông, vua quan nhà Trần “trên dưỡi mốt lòng” quyễt tâm đ²nh giặc Lủc cần ph°i bà kinh th¯nh Thăng Long chạy vào Thanh Hóa để bảo toàn lực l-ợng, Trần Nhân Tông nghĩ ngay đến xứ Nghệ khi viết lên mạn thuyền hai câu thơ:

“Cối Kê cựu sự quân tu ký Hoan Diễn do tồn thập vạn binh“

Tạm dịch:

“Chuyện xưa Cối Kê người hẵng nhớ Hoan Diễn kia còn mười v³n binh“

Câu thơ trên thể hiện niềm tin t-ởng của nhà vua yêu n-ớc đối với mảnh đất Hồng Lam Không phụ lòng tin của nhà vua, khi Toa Đô dẫn hai vạn quân từ Chiêm Thành kéo ra để đánh vào vùng sau l-ng của ta thì nhân dân xứ Nghệ đã chặn đứng âm m-u ấy, tiêu hao sinh lực địch tạo điều kiện cho nhân dân cả n-ớc đứng lên tiêu diệt kẻ thù ở Ch-ơng D-ơng, Hàm Tử

Vào thế kỷ XV, khi cuộc khởi nghĩa Lam Sơn bùng nổ, Lê Lợi theo lời tâu cùa Nguyển Chích chón m°nh đất Họng Lam l¯m “nơi đửng chân” Đước nhân dân Nghệ Tĩnh ủng hộ và đi theo, nghĩa quân Lam Sơn mở đầu bằng

“trận Bọ Đ´ng sấm vang chỡp giật”, tiễp đễn “miẹn Tr¯ Lân trủc chÍ tro bay”

đẩy quân Minh vào thế bị động Từ mảnh đất Hồng Lam, nghĩa quân Lam Sơn tiến vào Nam giải phóng Tân Bình, Thuận Hoá ra Bắc làm nên những trận đánh vang dội ở Tốt Động, Chi Lăng… tiến tới giải phóng hoàn toàn Nghệ An và cả n-ớc Vào thời Lê sơ, C-ơng quốc công Nguyễn Xí lập đ-ợc nhiều chiến công oanh liệt và có vai trò quyết định trong việc loại trừ phản tặc đ-a Lê T- Thành (Lê Thánh Tông) lên làm vua mở đầu một thời kỳ h-ng thịnh vào bậc nhất của chế độ phong kiến n-ớc ta

Cuỗi năm Mậu Thân (1788), khi ngưội anh hợng “²o v°i cộ đ¯o” Quang Trung trên đ-ờng tiến quân ra bắc đuổi quân Thanh đã dừng chân tại quê tổ Nghệ An để tuyển quân Chỉ có mấy ngày mà hàng vạn thanh niên xứ Nghệ gia nhập nghĩa quân, góp phần xứng đáng vào chiến thắng quân Thanh tại Ngọc Hồi Đống Đa vào mùa xuân Kỷ Dậu 1789

Năm 1874, tr-ớc họa xâm lăng nh- tằm ăn lá của thực dân Pháp, nhân dân xử Nghế dững cộ “bệnh Tây s²t t°” Vệ căm thợ giặc v¯ căm tửc triẹu

đình nhà Nguyễn cam tâm nh-ờng hết tỉnh này đến tỉnh khác cho Pháp, nhân dân h-ởng ứng rất đông Phong trào ngày càng lan rộng mãnh liệt và về sau biến thành bạo động chống cả triều đình Huế

Khi phong trào Cần V-ơng dấy lên, nhân dân nơi đây đã h-ởng ứng nh- cuộc khởi nghĩa của Nguyễn Xuân Ôn, Lê Doãn Nhã (1885 - 1889), đặc biệt là cuộc khởi nghĩa H-ơng Khê (1885 - 1896) do Phan Đình Phùng lãnh

đ³o nhiẹu phen gây cho kÍ thợ “họn xiêu ph²ch l³c”

Phong trào Cần V-ơng thất bại, đầu thế kỷ XX, cả n-ớc dấy lên phong trào Đông Du và cuộc vận động Duy Tân do Phan Bội Châu, một ng-ời con kiệt xuất của quê h-ơng khởi x-ớng và lãnh đạo

Trong phong trào cách mạng 1930 - 1931, nhân dân Nghệ Tĩnh đã thành lập chính quyền Xô Viết, viết nên trang sử vẻ vang đầu tiên của Đảng Cộng sản Việt Nam

Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp (1945 - 1954), chống Mỹ (1954 - 1975) và hai cuộc chiến tranh biên giới Tây Nam và phía Bắc (1979) Nghệ Tĩnh đều góp phần to lớn về sức ng-ời, sức của vào thắng lợi vĩ đại của dân tộc

1.2.2 Trí thức xứ Nghệ

Cũng nh- các miền đất khác trên đất n-ớc, ng-ời dân xứ Nghệ chịu

ảnh h-ởng rất sâu sắc của Nho giáo Truyền thống giáo dục khoa cử Nho học

đ-ợc phát huy mạnh mẽ trên vùng đất này Dân xứ Nghệ nổi tiếng hiếu học

“Trong “Lịch triẹu hiễn chương lo³i chí”, Phan Huy Chủ viễt: “Con ngưội Nghệ An tính tình thì thuần hậu mà chăm học, sản vật thì nhiều thứ quý của lạ… đ-ợc khí tốt của sông núi nên sinh ra nhiều bậc danh hiền… thực là nơi hiềm yễu như th¯nh đọng ao nõng cùa nưỡc v¯ l¯ then khõa cùa c²c triẹu đ³i” [23; 7] C²c t²c gi° “Đ³i Nam nhất thỗng chí” cùa Quỗc sụ qu²n triẹu Nguyển nhận định “hóc trò Nghế An chuống khí tiết nhiều ng-ời hào mại, có chí chăm hóc, văn chương thệ dợng lội lẻ cửng c²p, không cần đép lội” Nghế Tĩnh có nhiều làng nổi tiếng hiếu học nh- Nho Lâm (Diễn Châu), Văn Lâm (Đức Thọ), Văn Tr-ờng (Kỳ Anh), Văn Hội (Thạch Hà)… Ng-ời dân nơi đây

có một cuốc sỗng cơ cữc vất v° “mai khoai, trưa khoai, tỗi khoai, khoai ba

bừa” nhưng “cha đổ, con đổ, ch²u đổ, đổ c° nh¯” Nh¯ nho xử Nghế luôn nêu cao khí tiễt “đõi s³ch r²ch thơm” vỡi “bần tiến bất năng di, phủ quỷ bất năng dâm, uy vð bất năng khuất” Hó chì ao -ớc làm sao đem những kiến thức, những hiểu biết của mình ra giúp đời Họ là những ng-ời nổi tiếng c-ơng trực, luôn luôn đấu tranh vì sự công bằng xã hội

“Trung quân” l¯ mốt đ³o lỷ quan tróng cùa Nho gi²o nhưng đỗi vỡi con ng-ời xứ Nghệ, họ chỉ trung thành với đấng minh quân còn đối với những kẻ hôn quân bạo chúa bán n-ớc hại dân thì họ kiên quyết chống lại Khi triều đình nhà Nguyễn từng b-ớc đầu hàng giặc, sĩ phu Nghệ Tĩnh đã dâng sỡ chất vấn Tữ Đửc “Thiên h³ l¯ cùa c° thiên h³ cùa riêng chi bế h³ m¯ giừ lấy mốt mệnh” Ho¯ng Phan Th²i ờ Nghi Lốc thệ phẫn nố ra hịch “Bệnh nhung ngð s²ch” vỡi nhừng lội lẻ cửng cài: “Quân nghịch thợ trên trội đất không dung hễ làm điều nhân ai cũng có thể giết chúng đ-ợc Dân tộc ta vốn trọng c-ơng th-ờng thấy điều nghĩa ai bà qua thệ không ph°i l¯ kÍ dðng” Tiến sĩ Hồ Sĩ Tuấn, tiến sĩ Văn Đức Giai cũng nh- bao ng-ời con xứ Nghệ lên tiếng phản đối chủ tr-ơng nghị hòa của triều đình Chính sử nhà Nguyễn ph°i thúa nhận: “lủc ấy triẹu đệnh vúa định xong điẹu ưỡc vỡi Ph²p, bên ngoài ch-a hiểu sự thế xôn xao bàn tán… Các sĩ phu ở Nghệ An họp nhau bàn ngang nói ng-ợc chỉ ngồi nói chuyện Khổng Mạnh viện việc đời x-a bài bác đời nay [4; 37]

Khi phong trào Cần V-ơng nổ ra các sĩ phu xứ Nghệ đã đứng lên lãnh

đạo nhân dân chống Pháp Đó là Đình nguyên tiến sĩ Phan Đình Phùng, tiến

sĩ Nguyễn Xuân Ôn, tiến sĩ Đinh Văn Chất, Hoàng giáp Nguyễn Hữu Chỉnh, phó bảng Lê Doãn Nhã…

Chiến đấu cho độc lập tự do phải đối phó với một kẻ thù mạnh hơn mình gấp bội lần nh-ng sĩ phu xứ Nghệ vẫn là những ngưội kiên định “thua keo n¯y b¯y keo kh²c” Khi phong tr¯o Cần Vương thất b³i, c²c sĩ phu đất Hồng Lam vẫn trăn trở về con đ-ờng cứu n-ớc

Cuối thế kỉ 19, khi các tân th-, tân văn đ-ợc truyền vào n-ớc ta, các sĩ phu xứ Nghệ hăm hở đón nhận với một mong muốn tìm thấy con đ-ờng mới

để cứu n-ớc, cứu dân Nguyễn Tr-ờng Tộ đã gửi nhiều bản điều trần cải cách lên vua Tự Đức.Các sĩ phu nơi đây nhìn thấy tấm g-ơng Duy Tân của Nhật Bản, và đã dấy lên phong trào Đông Du Một thế hệ thanh niên Việt Nam đ-ợc đ-a sang Nhật nh-ng chính quyền thực dân câu kết với Nhật để

đàn áp phong trào Đông Du Ch-a cầu viện, cầu học đ-ợc ở Nhật thì các cụ sang Trung Quốc, Thái Lan Mất tự do phải nằm trong nhà tù Côn Đảo, các

cũ b¯n mưu “phũc Viết” Thễ hế Đông Du gặp khõ khăn thì thế hệ sau sang Pháp, sang Nga với một khát vọng làm sao để tìm thấy đ-ợc con đ-ờng cứu n-ớc, cứu dân

Trải qua một quá trình lịch sử chúng ta thấy trí thức xứ Nghệ luôn nêu cao khí tiết hiên ngang của mình Họ là những ng-ời luôn tích cực hủ động tiếp thu các luồng t- t-ởng tiến bộ với một mong muốn là làm sao đem sự hiểu biết của mình ra giúp n-ớc, giúp dân

1.3 Phong trào yêu n-ớc của trí thức xứ Nghệ đầu thế kỷ XX

1.3.1 Phan Bội Châu và phong trào Đông Du

Tiếng súng của nghĩa quân Phan Đình Phùng vừa im ắng nh-ng ngọn lửa chống Pháp vẫn âm ỉ cháy trên quê h-ơng Hồng Lam Đầu những năm 20 của thế kỷ XX, ở Nghệ Tĩnh đã dấy lên nhiều phong trào yêu n-ớc lúc mạnh

mẽ dồn dập, lúc âm thầm nh-ng liên tục không bao giờ ngừng, trong đó tiêu biểu nhất phải kể đến Phan Bội Châu với phong trào Đông Du

Lớn lên trong phong trào yêu n-ớc chống Pháp, Phan Bội Châu sớm nhận thức đ-ợc nghĩa vụ của mình Năm 1874 khi khắp Nghệ Tĩnh đang sôi

đống trong cuốc khời nghĩa “chỗng c° triẹu lẫn Tây”, Phan cợng c²c b³n trÍ

có mốt trò chơi đầy ỷ nghĩa đ²nh trận “bệnh Tây” Giặc Ph²p chiễm H¯ Nối lần thứ hai (1882) đánh ra các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ, Phan Bội Châu viết hịch “Bệnh Tây thu Bắc” kêu gói nhân dân đửng lên chống Pháp Năm

1885 khi thành Huế thất thủ, Phan cổ động các bạn học sinh h-ởng ứng

“Chiễu Cần Vương”, lập ra “Đối thí sinh quân” đề chỗng Ph²p

Năm 1900, Phan Bội Châu đỗ giải nguyên tr-ờng Nghệ Từ đây Phan

cõ “hư danh khoa cụ đề thu phũc lòng ngưội”

Năm 1904, Phan Bội Châu cùng một số đồng chí của mình lập ra Duy Tân Hối đẹ cao chù trương: “Đ²nh đuồi giặc Ph²p khôi phũc nưỡc Viết Nam” với ba nội dung phát triển và củng cố hội, thực hành bạo động cách mạng và x²c định phương châm v¯ thù đo³n “xuất dương cầu viến” Nối dung thử ba của Duy Tân Hội đ-ợc coi là quan trọng nhất do Phan Bội Châu đảm trách

Từ đầu năm 1905 Phan cùng với Đặng Tử Kính, Tăng Bạt Hổ… tìm đ-ờng sang Nhật, mốt nưỡc “đọng văn, đọng chùng, đọng châu” ngưội “anh c° da v¯ng” đề “cầu viến” dữ định xin Chính phù Nhật “viến trớ” cho Viết Nam

“binh lính, vð khí v¯ tiẹn b³c đề đ²nh Ph²p” T³i Nhật B°n, Phan Bối Châu

có dịp gặp gỡ với L-ơng Khải Siêu ở Yôkôhama, ng-ời đã từng lãnh đạo phong tr¯o “Mậu Tuất biễn ph²p” (1898) cùa Trung Quỗc Trong cuốc trao

đổi, L-ơng Khải Siêu góp ý kiến với Phan: kế hoạch xin viện trợ vũ khí và tiền bạc của Nhật sẽ không có kết quả, sẽ bị từ chối nên chuyển đổi sang

“cầu hóc” nh´m đ¯o t³o nhân t¯i cho đất nưỡc

Sau một thời gian ngắn, Phan trở lại Nhật Bản để thu xếp đ-a thanh niên -u tú n-ớc nhà sang Tôkyô học tập, đồng thời biên soạn tài liệu khuyến hóc vỡi: “Khuyễn quỗc dân tu trớ du hóc văn” (cuỗi 1905) v¯ kêu gói Nam

Kỳ phụ lão ủng hộ tài chính tuyển chọn thanh niên du học Nhật Bản, bồi dưởng “nhân t¯i”, mờ rống “dân trí”, xây dững “cơ sờ tồ chửc” v¯ khích lế tinh thần cách mạng cho mọi ng-ời tham gia cứu n-ớc

Nghệ Tĩnh là quê h-ơng của Phan Bội Châu (lãnh tụ phong trào) lại là nơi ngọn lửa yêu n-ớc trong phong trào Cần V-ơng đang âm ỉ cháy nên ng-ời dân nơi đây đã h-ởng ứng lời kêu gọi của Duy Tân Hội càng mạnh mẽ Trong thội gian n¯y ờ “Nghế Tĩnh cõ 38 ngưội xuất dương” [4; 89] Vẹ th¯nh

phần xuất thân ngoài một số sĩ phu văn thân nh- Phan Bội Châu, Đặng Thúc Hứa, Đặng Tử Kính thì hầu hết là con nhà nho nh- Hồ Học Lãm, Phan Bá Ngọc, Nguyễn Thúc Canh, Hoàng Trọng Mậu, Phạm D-ơng Nhân…

Để có tiền cho những ng-ời du học ở Nhật, tại Nghệ Tĩnh thành lập các th-ơng điếm do các sĩ phu lãnh đạo và góp vốn kinh doanh ở chợ Trổ (Đức Thọ) có hiệu buôn Mộng Hanh của Lê Phú Thành (em trai Lê Văn Huân) ở Vinh có Triêu D-ơng th-ơng quán của Đặng Nguyên Cẩn, Ngô

Đức Kế, Đặng Văn Bá, Lê Văn Huân… Các cửa hàng Đông Thái (Đức Thọ) chợ huyện Can Lộc, Diễn Châu… lần l-ợt xuất hiện Các trại cày của Nam

Đàn, Thanh Ch-ơng cũng lần l-ợt đ-ợc tổ chức

Cũng trong thời gian này, một số bài viết của Phan Bội Châu nh- Hải

ngoại huyết th-, Việt Nam vong quốc sử, Khuyến quốc dân du học văn và Khuyến quốc dân t- trợ du học văn, Tân Việt Nam, Việt Nam quốc sử khảo, Sùng bái giai nhân… đ-ợc bí mật đ-a về n-ớc Những bài viết này đã góp

phần khơi dậy lòng yêu n-ớc, quyết hy sinh thân mình vì nghĩa lớn của bao thế hệ thanh niên

Năm 1908, Chính phủ Nhật câu kết với thực dân Pháp trục xuất l-u học sinh ng-ời Việt trên đất Nhật Phan Bội Châu trở về Trung Quốc, sau đó tìm đ-ờng sang Xiêm Tại Xiêm, Phan Bội Châu cùng với Đặng Thúc Hứa

mở trại cày tại bản Thầm nhằm gieo trồng hạt giống cách mạng Phong trào

Đông Du thất bại, mục đích của Duy Tân Hội không đạt đ-ợc đã tác động mạnh mẽ đến t- t-ởng của Phan Bội Châu Từ đây Phan chuyển hẳn sang khuynh hưỡng “dân chù tư s°n”

Năm 1911, Cách mạng Tân Hợi ở Trung Quốc thành công lật nhào ngai vàng phong kiến Mãn Thanh Nhận đ-ợc tin này, Phan vội vàng trở về Trung Quốc Ông cải tổ Duy Tân Hội thành Việt Nam Quang phục hội với tôn chì: “Đ²nh đuồi giặc Ph²p, khôi phũc n-ớc Việt Nam thành lập n-ớc Cộng hòa Dân quốc [20; 68]

Việt Nam Quang phục hội ra đời đánh dấu một b-ớc phát triển mới của Phan Bội Châu Từ đây Phan trở thành một nhà lãnh đạo tiêu biểu cho khuynh h-ớng dân chủ t- sản đầu thế kỷ XX Việt Nam Quang phục hội vừa mỡi ra đội đ± gây ra mốt sỗ vũ “kinh thiên đống địa” như ²m s²t Tuần phù Thái Bình Nguyễn Duy Hàn (13/4/1913), ném tạc đạn ở khách sạn Hà Nội (26/4/1913) Nhừng sữ kiến n¯y đ± thửc “tình họn nưỡc” cùa quỗc dân Những hoạt động của Việt Nam Quang phục hội phát triển mạnh khiến cho thữc dân Ph²p ph°i “họn xiêu ph²ch l³c” Bời vậy bón chủng đ± tệm đù “trăm phương nghện kễ” đề đ¯n ²p Ng¯y 24/12/1914, Phan Bối Châu bị nh¯ cầm quyền Trung Quốc bắt giam theo yêu cầu của thực dân Pháp Từ đây hoạt

động của Phan Bội Châu có phần bị hạn chế Năm 1925 ông bị thực dân Pháp bắt cóc rồi đem về an trí ở Huế

Phan Bội Châu và phong trào Đông Du là một vạch nối giữa phong trào Cần V-ơng và phong trào yêu n-ớc theo khuynh h-ớng dân chủ t- sản

đầu thế kỷ XX Mặc dù Phan Bối Châu đ± túng nõi: “Than ôi! Lịch sụ cùa tôi l¯ lịch sụ mốt trăm thất b³i m¯ không mốt th¯nh công” [20; 21] nhưng th¯nh công to lớn của ông là tấm lòng yêu n-ớc chân thành trở thành tấm g-ơng sáng cho bao lớp hậu sinh ng-ỡng mộ và đi theo

1.3.2 Hội Việt Nam cách mạng thanh niên

Năm 1919, ng-ời thanh niên yêu n-ớc Nguyễn Tất Thành rời Cảng Nhà Rồng ra đi tìm đ-ờng cứu n-ớc Hành trang của Ng-ời không có gì ngoài một tấm lòng yêu n-ớc nồng nàn Rút kinh nghiệm của thế hệ cha anh

đi trưỡc, Ngưội “muỗn đi ra ngoài xem n-ớc Pháp và các n-ớc khác Sau khi xem xẽt hó l¯m như thễ n¯o tôi sẻ trờ vẹ giủp đọng b¯o ta” [17; 11]

Trong quá trình ra đi tìm đ-ờng cứu n-ớc, Ng-ời đi qua hầu hết các châu lục, tiếp xúc với nhiều hạng ng-ời Ng-ời nhận thấy bản chất của bọn thữc dân Ph²p “Nhừng ngưội Ph²p ờ Ph²p phần nhiẹu l¯ tỗt Song nhừng ng-ời Pháp thực dân rất hung ác vô ra ở Phan Rang Bọn Pháp c-ời sặc sụa

trong khi đồng bào ta thuộc địa da vàng hay da đen cũng không đáng một xu” [17; 22]

Năm 1919 các n-ớc đế quốc thắng trận họp ở Vécxai, thay mặt những ng-ời Việt Nam yêu n-ớc, Ng-ời lấy tên Nguyễn ái Quỗc gụi “B°n yêu s²ch t²m điềm cùa nhân dân An Nam” Tất nhiên l¯ bón đễ quỗc không thúa nhận

Tú đây Ngưội rủt ra kễt luận: “Nhừng lội tuyên bỗ tữ do cùa c²c nh¯ chính trị t- bản trong lúc chiến tranh thật ra chỉ là lời đ-ờng mật để lừa bịp các dân tộc Và muốn đ-ợc giải phóng các dân tộc chỉ có thể trông cậy vào mình, trông cậy v¯o lữc lướng cùa b°n thân mệnh” [17; 32]

Tháng 7/1920, Nguyễn ái Quỗc đóc b°n “Sơ thảo lần thứ nhất những luận cương vẹ vấn đẹ dân tốc v¯ vấn đẹ thuốc địa” cùa Lênin đăng trên b²o Nhân đạo Tháng 12/1920, tại Đại hội lần thứ XVIII của Đảng xã hội Pháp, Nguyễn ái Quốc bỏ phiếu tán thành gia nhập Quốc tế III do Lênin sáng lập, tham gia sáng lập Đảng Cộng sản Pháp Đây là sự kiện đánh dấu Nguyễn ái Quốc đến với Chủ nghĩa Lênin, tìm thấy con đ-ờng cứu n-ớc, trở thành ng-ời Cộng sản Việt Nam đầu tiên

Sau khi tìm thấy con đ-ờng cứu n-ớc, Nguyễn ái Quốc tiếp tục học tập hoạt động tìm hiểu để hoàn thiện t- t-ởng cứu n-ớc của mình đồng thời

ra sức truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin về n-ớc

Sau một thời gian hoạt động ở Pháp và Liên Xô, tháng 11/1924 Nguyễn ái Quốc trở về Quảng Châu (Trung Quốc) Tại đây Ng-ời tiếp xúc với Tâm Tâm xã, tổ chức của Thanh niên Việt Nam yêu n-ớc đang hoạt động

ở Quảng Châu nh-ng ch-a có mục đích tôn chỉ rõ ràng Ng-ời cải tổ Tâm Tâm xã thành Hội Việt Nam cách mạng thanh niên (gọi tắt là Thanh niên) cho xuất bản tờ báo Thanh niên Việc Ng-ời không thành lập một chính đảng vô sản ở Việt Nam mà thành lập tổ chức Thanh niên là một sự sáng tạo Thanh niên là một tổ chức quá độ cho việc thành lập một chính đảng vô sản ở

n-ớc ta Cùng với Ng-ời, Thanh niên sẽ đóng một vai trò quan trọng trong việc truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin vào Việt Nam, đ-a chủ nghĩa Mác - Lênin đi vào phong trào công nhân, phong trào yêu n-ớc Ng-ời đã tổ chức các lớp huấn luyện ở Quảng Châu để đào tạo cán bộ cho cách mạng Việt Nam Th¯nh phần x± hối cùa Thanh niên “90% l¯ trí thửc tiều tư s°n, chì cõ 10% l¯ công nông” Sau n¯y, dợ th¯nh phần công nông tăng lên, nhưng sỗ trí thửc v¯ học sinh vãn chiếm tới 40% Từ năm 1928-1929, Thanh niên thực hiên phong trào vô sản hóa

Chủ nghĩa Mác - Lênin đến với phong trào công nhân đã làm cho phong trào công nhân phát triển từ tự phát lên tự giác Chủ nghĩa Mác - Lênin

đến với phong trào yêu n-ớc làm cho phong trào yêu n-ớc phát triển theo khuynh h-ớng vô sản Thanh niên đã ảnh h-ởng mạnh mẽ đến Tân Việt làm cho Tân Việt phân hóa và phát triển theo khuynh h-ớng vô sản

Sự phát triển của phong trào cách mạng càng làm cho Thanh niên có

sự phân hóa sâu sắc Cuối cùng, Thanh niên tan rã dẫn đến sự ra đời của An Nam Cộng sản Đảng và Đông D-ơng Cộng sản Đảng

1.3.3 Tân Việt cách mạng Đảng

Sau phong trào chống thuế ở Trung kỳ, thực dân Pháp đày ra Côn Đảo một lớp tù nhân mới Họ là những văn thân sĩ phu từng hoạt động phong trào Duy Tân, Đông Du (1905 - 1907), Đông Kinh Nghĩa Thục (1907), Phong trào chống thuế ở Trung Kỳ (1908) Côn Đảo trở thành nơi hội tụ của các anh hào dám xả thân vì sự nghiệp cứu n-ớc Côn Đảo trở thành nơi nhen nhóm mốt tồ chửc yêu nưỡc mỡi, nhõm Phũc Viết “Tú ng¯y ờ nh¯ tợ Côn Đ°o, cũ

Tú Kiên đã bàn với các cụ Giải Huân, Cử Ngô khi nào ra tù sẽ thành lập Hội Phục Việt, tôn Phan Bội Châu làm minh chủ, quyên góp thật nhiều tiền lập chính phù lưu vong ờ Qu°ng Châu” [3; 48]

Cũng trong thời gian này một số sinh viên Cao đẳng s- phạm Hà Nội nh- Tôn Quang Phiệt, Đặng Thai Mai, Phạm Thiều, Ngô Đức Trì, Phan Kiêm

Huy, Nguyễn Khánh Toàn… đều nung nấu một lòng yêu n-ớc Họ mong muốn làm sao để đánh đuổi thực dân Pháp, giải phóng n-ớc nhà Không hẹn

mà gặp, lòng yêu n-ớc của những trí thức trẻ này đã gặp gỡ với khát vọng của các cựu tù chính trị Côn Đảo Vì vậy họ cùng nhau tổ chức Hội Phục Việt (7/1925) Phục Việt ra đời nh-ng ch-a có điều lệ, ch-a có ch-ơng trình

rỏ r¯ng Hó chì đẹ ra nhiếm vũ trưỡc mắt cho mệnh: “Mốt l¯ nghiên cửu tệnh hình chính trị ở trong n-ớc xem xét thái độ của bọn thực dân để xác định ph-ơng pháp hòa bình hay bạo động Hai là tìm cách liên lạc với các nhà cách mạng Việt Nam đang ở Trung Hoa, Thái Lan xem khả năng hoạt động

ảnh h-ởng và chủ tr-ơng của họ thế nào; Ba là lựa chọn kết nạp thêm những

đọng chí mỡi” [3; 180] Th¯nh phần cùa Phũc Viết chù yễu l¯ trí thửc

Vừa mới ra đời Hội Phục Việt đã tích cực tham gia vào phong trào đấu tranh đòi thả Phan Bội Châu Hoạt động yêu n-ớc của Hội Phục Việt làm cho thực dân Pháp theo dõi và tìm cách phá hoại Tr-ớc tình hình đó, Hội Phục Việt đổi tên thành H-ng Nam năm 1926, đến năm 1927 Hội lại đổi tên thành Việt Nam cách mạng Đảng rồi Việt Nam cách mạng đồng chí hội Cuối cùng, tại Đại hội lần thứ nhất ở Huế tháng 7/1928, Hội chính thức mang tên

là Tân Việt Cách mạng Đảng (gọi tắt là Tân Việt)

Cũng trong thời gian này, Hội Việt Nam cách mạng thanh niên của Nguyễn ái Quốc đ-ợc thành lập ở Quảng Châu (Trung Quốc) đã tổ chức các lớp huấn luyện để đào tạo cán bộ cho cách mạng Việt Nam

Thữc hiến chù trương “tệm c²ch liên l³c vỡi c²c nh¯ c²ch m³ng Viết Nam đang ờ Trung Hoa, Th²i Lan”, th²ng 11/1925 Lê Duy Điếm cầm th- của cụ Lê Văn Huân sang Thái Lan gặp Đặng Thúc Hứa Đúng vào thời gian này Nguyễn ái Quốc vừa phân công Hồ Tùng Mậu về Thái Lan cùng các nhà cách mạng ở đây nh- Đặng Thúc Hứa, Võ Tông, Đặng Thái Thuyến lập ra chi hội của Hội Việt Nam cách mạng thanh niên ở Phì Chịt và chuẩn bị cho việc bắt mối với phong trào trong n-ớc Bởi vậy Lê Duy Điếm đ-ợc Tú Hứa

(Đặng Thúc Hứa) giới thiệu đi Quảng Châu Tới Quảng Châu, Lê Duy Điếm

đ-ợc Nguyễn ái Quốc trực tiếp tuyên truyền giác ngộ kết nạp vào Thanh niên và ngay sau đó trở về Vinh báo cáo kết quả với Tổng bộ H-ng Nam

Sau chuyến đi của Lê Duy Điếm, Tân Việt cử một số hội viên của mình nh- Trần Phú, Hà Huy Tập, Nguyễn Văn Lợi, Phan Trọng Bình… sang

dự các lớp huấn luyện ở Quảng Châu

Việc nhiều hội viên của Tân Việt đi dự các lớp huấn luyện ở Quảng Châu, việc tổ chức Thanh niên phát triển mạnh mẽ làm cho tổ chức Tân Việt

có sự chuyển hóa sâu sắc về t- t-ởng chính trị Nhiều thành viên trong Tân Viết đ± nhận ra r´ng: “Nưỡc ta l¯ mốt nưỡc thuốc địa không có quyền độc lập thì cách mệnh của chúng ta phải bắt đầu bằng cách mệnh quốc gia (ngày nay gọi là cách mạng dân tộc) Lực l-ợng cách mệnh chủ yếu của n-ớc ta phải là giai cấp công nông chứ không phải là giai cấp địa chủ và t- sản đ-ợc vì trong hai giai cấp này thì trừ một bộ phận có lòng yêu n-ớc, một phần lớn lại làm tay sai cho chính quyền thực dân mà đàn áp và bóc lột nhân dân Đã lấy công nông làm lực l-ợng cách mạng chủ yếu thì cố nhiên không thể dừng b-ớc ở cách mạng giải phóng dân tộc để cho giai cấp t- sản lũng đoạn chính quyền

mà phải b-ớc lên một b-ớc nữa là làm cách mạng thế giới (tức là cách mệnh xã hội chủ nghĩa nh- n-ớc Nga) để giành quyền làm chủ thực sự cho ng-ời lao động Tôn Dật Tiên tr-ớc khi chết đề ra ba chính sách lớn cũng là đã gián tiếp thừa nhận rằng cách mệnh Trung Quốc phải h-ớng theo con đ-ờng của c²ch m³ng Nga” [1; 29] Bời vậy giừa Tân Viết v¯ Thanh niên đ± cõ nhiẹu cuốc thương thuyễt đề đi tỡi hớp nhất hai tồ chửc n¯y “Đây l¯ cơ hối l¯ m°nh

đất tốt giúp cho nhiều trí thức thanh niên yêu n-ớc trong đó có Trần Mộng Bạch, Tôn Quang Phiệt, Trần Phú, Hà Huy Tập, Phan Đăng L-u, Đặng Thái Thuyết, Lê Duy Điếm, Nguyễn Sỹ Sách, Nguyễn Khoa Văn… nghiên cứu và góp phần quan trọng vào việc nâng cao nhận thức t- t-ởng và hoàn chỉnh c-ơng lĩnh chính trị cùa tồ chửc mệnh” [3; 190]

Vì nhiều lý do khác nhau, việc hợp nhất giữa hai tổ chức Tân Việt và Thanh niên không thành Nội bộ Tân Việt ngày càng phân hóa sâu sắc, cuối cùng khuynh h-ớng vô sản đã thắng thế để dẫn đến Đông D-ơng Cộng sản liên đoàn ra đời (9/1929)

1.4 Vài nét về gia đình, dòng họ và tiểu sử Phan Đăng L-u

1.4.1 Gia đình dòng họ

Dòng họ Phan Đăng ở xã Hoa Thành - huyện Yên Thành - tỉnh Nghệ

An, vốn họ Mạc Theo Hợp biên thế phả họ Mạc, Nxb Văn hóa dân tộc

(2001) thì họ này vốn ở làng Lũng Động - Chí Linh - Hải D-ơng Đây là dòng dõi của L-ỡng quốc trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi, một văn nhân, một nhà chính trị, một nhà ngoại giao nổi tiếng thời Trần Trải qua một quá trình tranh chấp m-u đồ bá v-ơng giữa Mạc và Lê - Trịnh Năm 1592, Lê - Trịnh thắng thế Chính quyền Lê Trịnh thi hành chính sách tàn sát con cháu họ Mạc rất dã man Cảnh chém giết xảy ra khắp nơi Để bảo tồn dòng dõi, con cháu họ Mạc phải thay tên đổi họ chạy trốn khắp nơi

Trong quá trình chạy trốn ấy, Mạc Mậu Giang con thứ 14 của vua Tuyên Tông Mạc Phúc Nguyên (1546 - 1562) chạy vào ngụ c- một số địa

điểm ở Nghệ An Khi đến xã Tràng Thành (Hoa Thành), ngài lấy thêm một ng-ời vợ thứ t- là bà Phan Thị Hai cụ sinh ra một ng-ời con là cụ Huyền Nhai Cụ Huyền Nhai không mang họ cha mà mang họ Phan của mẹ Từ

đây mở đầu dòng họ Phan Đăng ở Hoa Thành mà Phan Đăng L-u là hậu duệ thứ 14

Dòng họ Mạc từ lâu nổi tiếng về đ-ờng khoa cử, thời Lý có Mạc Hiển Tích, M³c Hiền Quang Thội Trần cõ M³c Đĩnh Chi vỡi “Long Đống văn ch-ơng quang nhật nguyết” Sau n¯y cõ M³c Đăng Dung lập nên nghiếp đễ Trong thời gian tồn tại của mình, v-ơng triều Mạc đã ban hành nhiều chính sách cải cách tiến bộ Dòng họ Mạc về Nghệ An có nhiều đóng góp cho vùng

đất này Họ Mạc từ thời Mạc Đăng Dung cho đến về sau luôn nổi tiếng là

cách mạng, có nhiều ng-ời con đã hy sinh vì sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc nh- Phạm Hồng Thái, Lê Hồng Sơn, Hoàng Trọng Trì, Hoàng Kiện, Phan Đăng L-u(1)… Trong gia đình Phan Đăng L-u có hai ng-ời em trai là Phan Đăng Triều, Phan Đăng Tài đ-ợc anh giác ngộ sớm tham gia các hoạt

động yêu n-ớc Ngày nay con cháu Phan Đăng L-u nhiều ng-ời thành đạt, có trình độ học vấn từ đại học trở lên, trong số đó có hai ng-ời cháu ruột là nhạc

sĩ Hồng Đăng (Phan Đăng Hồng) và GSTSKH Phan Đăng Nhật đ-ợc giải th-ởng nhà n-ớc về hoạt động nghệ thuật và nghiên cứu khoa học Hiện nay dòng họ Phan Đăng ở Hoa Thành có 2 ng-ời đ-ợc phong Giáo s-, 7 ng-ời là tiến sĩ, 5 ng-ời là thạc sĩ…

Ông nội Phan Đăng L-u là cụ Phan Đăng Định, một nhà nho làm nghề bốc thuốc chữa bệnh Thân phụ Phan Đăng L-u là Phan Đăng D-, một nhà nho nối tiếp truyền thống cha ông có học nh-ng không chịu đi thi mà ở nhà làm nghề bốc thuốc cứu nhân độ thế Ông từng tham gia cuộc khởi nghĩa của Chu Trạc Khi cuộc khởi nghĩa thất bại, bi quan tr-ớc thời cuộc ông trở về vui thú điền viên và bốc thuốc cứu ng-ời

Ông ngoại Phan Đăng L-u là Trần Danh Tiêu, đỗ cử nhân nh-ng không ra làm quan mặc dầu triều đình nhà Nguyễn nhiều lần có giấy gọi

Ông đ-a gia đình vào núi khai hoang lấy l-ơng thực chiêu mộ nghĩa quân cho Lê Doãn Nhã, một thủ lĩnh của phong trào văn thân trong huyện Khí phách và tâm sự của Trần Danh Tiêu bộc lộ qua bài thơ sau:

“Đâu đâu ai củng b°o “vua con“

Có biết cho chăng hỡi n-ớc non Lều cỏ trong ngoài đôi mái tốt Miếng rau khuya sớm một màu ngon Sách xem chẳng nhớ, văn nào giỏi R-ợu uống không say, tứ hãy còn

(1)

Mặc kẻ cậy thần, ng-ời cậy thế Cô trung một tấm giữ vuông tròn“

Nh- vậy truyền thống của dòng họ luôn luôn học để làm ng-ời chứ không phải học để làm quan, học để đấu tranh bảo vệ lẽ phải, đòi sự công bằng cho xã hội đã ảnh h-ởng rất lớn đến Phan Đăng L-u

1.4.2 Tiểu sử

Phan Đăng L-u sinh ngày 5/5/1902 (tức là ngày 23/3 năm Nhâm Dần) trong một gia đình trí thức nho học ở xã Hoa Thành - huyện Yên Thành - tỉnh Nghệ An

Phan Đăng L-u sinh ra giữa lúc các cuộc khởi nghĩa nổi dậy chống Pháp trên quê h-ơng còn để lại tiếng vang lớn Ngay từ nhỏ anh đắm chìm trong những câu hát ru của mẹ, những câu hát mang đậm tinh thần yêu n-ớc

và những bài dặm, bài vè ca ngợi Nguyễn Xuân Ôn, Lê Doãn Nhã, Lãnh Ngợi… Chính những lời hát ru của mẹ và ca vè dân gian đã truyền cho anh tinh thần yêu n-ớc của cha ông

Lỡn lên bên ngưội mé nhân tú, tấm lòng “gan liẹn d³ sắt”, ng¯y ng¯y

ông đ-ợc mẹ kể cho nghe những câu chuyện về các anh hùng chiến sĩ thà bị chết chém, giam cầm chứ không chịu làm nô lệ nh- Lê Doãn Nhã, Nguyễn Xuân Ôn, Phan Thúc Trực… Những câu chuyện mẹ kể, những lời mẹ hát đã hun đủc chí khí quật khời cho con, gieo v¯o tâm họn trÍ thơ “bỗn phương sấm dậy ầm ầm giõ reo” [15; 6]

Từ nhỏ, Phan Đăng L-u tỏ ra là một ng-ời thông minh Lên sáu tuổi

ông bắt đầu học chữ Hán Nhờ có t- chất thông minh ham học nên anh học rất tiến bộ, thuộc nhiều kinh sử, làm thơ phú, câu đối Sau một thời gian đèn sách ông đã đủ sức thi h-ơng Ông phải khai thêm tuổi cho hợp lệ vào tr-ờng thi Khi qua kỳ sát hạch ở địa ph-ơng ông đỗ hạng -u nh-ng lúc vào tr-ờng thi ông không đậu vì có nhiều ng-ời tráo bài Tuy không đậu nh-ng ông có một kiến thức Hán học uyên thâm

Sau kỳ thi này ông chuyển sang học tiếng Pháp Ngay năm đó (1918)

ông vào học ở tr-ờng tiểu học Pháp Việt Thành phố Vinh Nhờ có t- chất thông minh và lòng quyết tâm ông học rất nhanh, ch-a đầy hai năm đã tốt nghiệp loại giỏi

Là một ng-ời có học, giàu lòng yêu n-ớc nên trong lòng ông lúc nào cũng sục sôi nỗi nhục của ng-ời dân mất n-ớc Lòng căm giận tr-ớc những việc ch-ớng tai gai mắt đã đ-a ông đến với hành động thể hiện tấm lòng của một ng-ời trí thức yêu n-ớc Phan Đăng L-u viết đôi câu đối dán vào cổng dinh tên Tổng đốc Nghệ An khi hắn mở yến tiệc mừng đ-ợc thăng phẩm hàm:

Tổ quốc diệt vong, sung s-ớng đó linh đình yến tiệc

Đồng bào nô lệ, vẻ vang thay nhộn nhịp x-ớng ca

Về quê chứng kiến cảnh bọn hào lý chè chén trên mồ hôi n-ớc mắt của nhừng ngưội dân lương thiến “mốt nắng hai sương”, ông đ± l¯m mốt b¯i thơ châm biếm bọn c-ờng hào:

“Sông Dinh rũ G²m c°nh thần tiên Vì bọn c-ờng hào đến đảo điên

Ăn uống sình nang quân đít đỏ Gánh gồng trễ cổ bọn khu đen Mất phần tri hộ tr-ơng gân nạt Hỏng miếng hoa cà lộn tiết lên Sâu mọt lũ kia ch-a quét sạch Xóm l¯ng khôn hưởng chữ bình yên“

Tốt nghiệp tr-ờng Pháp Việt với hạng -u, Phan Đăng L-u tiếp tục học

ở tr-ờng Quốc học Huế Sau ba năm học tr-ờng Quốc học với những kiến thức tiếp thu đ-ợc từ nhà tr-ờng, ngoài xã hội, Phan Đăng L-u bắt đầu nhận biết đ-ợc thực tế xã hội Việt Nam, về hoàn cảnh của ng-ời nông dân Một câu hỏi lớn đã đặt ra trong ông : học tiếp để làm ông thông ông phán với

l-ơng cao lộc hậu hay học để sau này trở thành một ông giáo… Sau một thời gian suy nghĩ ông quyết định nộp đơn vào tr-ờng nông nghiệp thực hành ở Tuyên Quang Trong th- gửi cho cha mẹ trình bày về việc chọn tr-ờng Canh nông, Phan Đăng Lưu đ± viễt: “Ngưội trí thửc không thề chì nghĩ đễn lới ích của riêng mình mà phải nghĩ đến ích n-ớc lợi dân N-ớc ta lấy nông nghiệp làm gốc: dân ta sống về cày ruộng nh-ng bao đời nay cực khổ vì nghề nông quá kém cỏi lạc hậu Gần đây con đ-ợc xem một số sách nói về nông nghiệp

ở Âu Tây, thấy họ có nhiều ph-ơng pháp trồng trọt chăn nuôi tiến bộ, nhờ đó

mà n-ớc họ giàu có thịnh v-ợng Con thiết nghĩ hiện nay ích n-ớc lợi dân không gì bằng mở mang nông nghiệp, mà muốn thế thì phải học cái hay cái tỗt c²i văn minh trong nghẹ nông” [15; 8]

Mang trong mình một khát khao, một hoài bão lớn, suốt thời gian học

ở tr-ờng Canh nông ông hăng say học tập, nghiên cứu không mệt mỏi với một niềm hy vọng sẽ sớm áp dụng những tiến bộ của khoa học kỹ thuật trên

đồng ruộng quê h-ơng cho ng-ời dân đỡ khổ Ông đâu hiểu rằng chế độ thực dân sẽ không cho ông thực hiện những mơ -ớc đó

Sau hai năm học tập ở tr-ờng Canh nông, Phan Đăng L-u tốt nghiệp xếp thứ 5 Ông trở về quê nhà chờ bổ nhiệm Trong thời gian ở quê, ông miệt mài nghiên cứu sách vở của những nhà triết học, nhà t- t-ởng cách mạng tiến

bộ nh- Vôn-te, Rút-xô, Mông-tét-xkiơ, L-ơng Khải Siêu, Tôn Dật Tiên… Những ngày ở quê chờ việc cũng là những ngày ông đ-ợc tiếp xúc thực tế với những con ng-ời có lý t-ởng, có hoài bão cứu n-ớc, cứu dân Ông liên hệ với những ng-ời có tâm huyết, khơi gợi lòng yêu n-ớc th-ơng dân của họ Ông dạy các em trai thơ văn của những nhà cách mạng lớp tr-ớc Ông kết bạn với những ng-ời có tâm huyết cách mạng nh-: Trần Văn Tăng, giáo viên tr-ờng Pháp Việt Yên Thành ng-ời huyện Nghi Lộc, có lòng yêu n-ớc nồng nàn và hiểu biết sâu rộng Hai ông th-ờng trò chuyện đến khuya mới rời nhau Câu chuyện giữa hai ng-ời bạn chỉ xoay quanh những vấn đề học thuật, các anh

hùng từ Hai Bà Tr-ng, Trần H-ng Đạo, Lê Lợi, Quang Trung đến Phan Đình Phùng, Hoàng Hoa Thám, Nguyễn Xuân Ôn, Phan Bội Châu… Họ hứng thú bàn luận về cách mạng Pháp, cách mạng Tân Hợi Trung Quốc Một vấn đề khiến họ băn khoăn day dứt là làm sao để cứu n-ớc nhà khỏi cảnh nô lệ lầm than

Tháng 6/1923, ông đ-ợc bổ nhiệm làm việc ở trạm nghiên cứu tơ tằm huyện Thanh Ba - Phú Thọ Năm 1925, Phan Đăng L-u đ-ợc chuyển về làm việc tại nhà tằm Diễn Châu Đây là một b-ớc ngoặt của cuộc đời ông Trở lại Nghệ An vào lúc các chiến sĩ yêu n-ớc đang bí mật vận động thành lập Hội Phục Việt và tuyên truyền hoạt động chống thực dân Pháp, Phan Đăng L-u

đ-ợc bạn bè giác ngộ và tham gia tổ chức yêu n-ớc này

“Tú đây anh cõ đước nhận thửc mỡi: l¯ thanh niên trí thửc ph°i cõ lỷ t-ởng yêu n-ớc, tích cực đấu tranh cho sự nghiệp giải phóng dân tộc, chống chủ nghĩa thực dân c-ớp n-ớc và bọn vua quan làm tay sai cho chúng, n-ớc mất thì yêu cầu cấp bách nhất là giành lại độc lập dân tộc Tổ quốc có độc lập thì -ớc vọng áp dụng khoa học kỹ thuật tiên tiến để phát triển nông nghiệp nâng cao đội sỗng nông thôn mỡi cõ điẹu kiến thữc hiến” [18; 18] Phan Đăng L-u bắt đầu say mê nghiên cứu lý luận cách mạng tìm hiểu các học thuyết chính trị, tiếp cận với chủ nghĩa Mác - Lênin, đọc báo LeParia và biết Nguyễn

ái Quốc đang hoạt động ở n-ớc ngoài Ông không còn hứng thú với hoạt động chuyên môn về tơ tằm Ông bắt đầu lơ là trong công việc, tham gia phong trào

đòi thả cụ Phan Bội Châu khi cụ bị thực dân Pháp bắt giam

Những hoạt động của Phan Đăng L-u tham gia vào phong trào cách mạng xứ Nghệ nh- dạy học để tuyên truyền cách mạng, tuyên truyền lòng yêu n-ớc, thái độ chống đối trong giờ làm việc hành chính khiến cho bọn thực dân Pháp lo ngại, chúng tìm cách tách Phan Đăng L-u ra khỏi phong trào cách mạng bằng cách liên tục đổi anh đi nhiều nơi nh- Linh Cảm (Hà Tĩnh), Phú Phong (Bình Định), Lang Hanh (Lâm Đồng) Những nơi đ-ợc chuyển đến ông vẫn tuyên truyền cách mạng và có thái độ chống đối thực

dân Cuối cùng thực dân ký quyết định thải hồi ông Từ đây ông chấm dứt các nghề công chức bất đắc dĩ để b-ớc vào cuộc đời ng-ời chiến sĩ cách mạng cho đến phút cuối cùng Ông đã hiến dâng cả cuộc đời mình cho cách mạng, cho con đ-ờng đấu tranh giải phóng dân tộc nh- trong bức th- gửi cho ng-ời em trai là Phan Đăng Tài Ông sống chiến đấu cho mục đích và lý t-ởng của mình Ông đã để lại trong trang sử vàng dân tộc một tấm g-ơng cao đẹp sáng ngời tinh thần cách mạng cùa mốt ngưội cống s°n, “mốt ngưội trí thửc c²ch m³ng tiêu biều”

Ch-ơng 2 Phan Đăng L-u- nhà trí thức cách mạng tiêu biểu

2.1 Thời kỳ hoạt động ở Yên Thành

Yên Thành là một huyện thuộc tỉnh Nghệ An, đ-ợc thành lập vào năm Minh Mệnh (1837) C- dân Yên Thành tuyệt đại đa số là nông dân lấy nghề nông làm nguồn sống chính Ng-ời dân nơi đây từ xa x-a phải vật lộn với thiên nhiên khắc nghiệt, với mọi áp bức bất công trong xã hội Cuộc sống của

họ chịu bao cơ cực đắng cay lay lắt với những bát cháo độn rau, bát cơm độn sắn nh-ng ng-ời dân nơi đây ai cũng muốn cho con học dăm ba chữ để thành

ng-ời Theo Nghệ An đăng khoa lục từ thời Trần đến thời Nguyễn ở Yên

Thành có 18 vị đỗ đại khoa, trong đó có bốn trạng nguyên, ba thám hoa, hai hoàng giáp, năm tiến sĩ và bốn phó bảng

Từ xa x-a, ng-ời dân Yên Thành tỏ rõ ý chí quật c-ờng của mình trong việc đấu tranh chống ngoại xâm Mỗi ngọn núi, mỗi khúc sông, mỗi cánh đồng, mỗi thôn xóm nơi đây đều gắn bó với những chiến tích hào hùng cũng nh- những bi kịch đau th-ơng trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc

Sau khi thực dân Pháp nổ súng xâm l-ợc n-ớc ta, đặc biệt là khi phong trào Cần V-ơng bùng nổ, Yên Thành là căn cứ địa bản doanh, là trung tâm khởi nghĩa của Nguyễn Xuân Ôn, Lê Doãn Nhã Nhân dân các làng xã ở Yên Thành cũng nổi dậy thành lập các đội nghĩa binh đắp lũy rào làng đứng lên chống Pháp Phong trào chống Pháp của nhân dân Yên Thành đã gây cho kẻ thù nhiều tổn thất Phong trào yêu n-ớc diễn ra sôi nổi đầy gian khổ hy sinh nh-ng tất cả đều bị thực dân Pháp và chính quyền phong kiến tay sai đàn áp dã man

Lòng yêu n-ớc của ng-ời dân Yên Thành vẫn âm ỉ cháy nh- đốm than hồng, chỉ cần một ngọn gió lành thì sẽ bùng lên mạnh mẽ Sớm nhận ra điều

đó nên năm 1927, khi rời bỏ cuộc đời công chức dấn thân vào hoạt động cách mạng, Phan Đăng L-u trở về quê h-ơng xây dựng cơ sở Tân Việt Việc làm của ông nhằm thổi bùng lên ngọn lửa yêu n-ớc của nhân dân nơi đây Khi biễt đước điẹu n¯y cõ ngưội khuyên can ông: “C²c bậc tiẹn bỗi như nhõm cũ

Cử Chu m-u đánh Tây mà không thành anh nên nghĩ l³i xem” Anh nõi:

“C²c cũ đ²ng kính tróng thật nhưng vệ chưa cõ phương kễ thích hớp nên thất bại Ta học tinh thần các cụ nh-ng ta đã có cách làm tốt hơn thì nhất định ta

sẻ th¯nh công” [15; 13]

Nói đi đôi với làm, Phan Đăng L-u bắt tay vào xây dựng cơ sở của

Đ°ng Tân Viết ờ địa phương “C²c tiều tồ Tân Viết đầu tiên ờ Yên Th¯nh

đước xây dững t³i Tr¯ng Th¯nh, Bủt Trận, Cữ Phủ, Công Trung v¯ Đửc Lân” [3; 74] Ông xây dựng tiểu tổ Tràng Thành gồm có: Phan Đăng Hoán, Phan Thiện Kế, Phan Xuân D-ơng, Phan Đăng Diêu, Phan Đăng Triều, Phan Đăng Tài, Phan Xuân Bá, Phan Xuân Thuyên, Phan Đăng Liễn… Đây là tiểu tổ Tân Việt đ-ợc mở rộng ra tổng Quan Hóa (giữa huyện) một bộ phận mở rộng sang Diễn Nguyên, Diễn Thái (Diễn Châu) Số l-ợng đảng viên Tân Việt ở hai huyện Yên Thành và Diễn Châu có khoảng 23 ng-ời Chính ông là ng-ời

tổ chức các lớp huấn luyện cho đảng viên mới Theo lời kể của cụ Đào Thị Bích (em dâu đồng chí Phan Đăng L-u), ông có cách tổ chức các lớp huấn luyện rất sáng tạo Để che mắt kẻ thù các ông th-ờng giả vờ rủ nhau đi tắm hoặc đi chơi nh-ng thực ra là đi đến nhà Thánh để họp

Vào những năm 20 của thế kỷ XX, ở n-ớc ta dấy lên phong trào chấn h-ng nội hóa bài trừ ngoại hóa, tẩy chay hàng hóa của Hoa Kiều (1919), chống độc quyền n-ớc mắm (1920 - 1926) ng-ời Việt Nam dùng hàng Việt Nam, coi việc dùng hàng nội địa là th-ớc đo của lòng yêu n-ớc Là một trí thức tân học từng theo học tr-ờng Canh nông ngành tơ tằm, Phan Đăng L-u

đã nắm bắt thời cơ đó Anh có sáng kiến thành lập một cơ sở dệt vải khổ rộng

ở địa ph-ơng X-ởng dệt của ông có bảy khung dệt Ông cử ng-ời ra Quảng

X-ơng (Thanh Hóa) học kỹ thuật dệt vải khổ trên khung cửi cải tiến Những ng-ời thợ dệt phần đông là phụ nữ Phan Đăng L-u vừa tổ chức sản xuất vừa tuyên truyền giáo dục giác ngộ cách mạng cho họ Bởi thế những ng-ời thợ dệt đều tham gia hoạt động cách mạng ở những mức độ khác nhau Bằng cách lập ra x-ởng dệt này, Phan Đăng L-u góp phần tạo thêm thu nhập cho ng-ời dân địa ph-ơng đồng thời tạo thêm nguồn tài chính cho Đảng Tân Việt Những tấm vải khổ rộng do x-ởng dệt của anh sản xuất ra có thể còn thua kém về chất l-ợng so với hàng ngoại quốc nh-ng rất đ-ợc thanh niên tiến bộ thời đó mua để may Âu phục Các tấm vải này đã đóng góp một phần nhỏ bé vào phong trào yêu n-ớc của ng-ời dân Yên Thành

Công việc hoạt động của Phan Đăng L-u đang tiến triển tốt thì Đảng Tân Việt điều ông vào Huế hoạt động Song với những hoạt động tích cực ở Yên Thành, Phan Đăng L-u đã góp phần xây dựng cơ sở của Đảng Tân Việt

ở địa ph-ơng tạo điều kiện thuận lợi cho việc thành lập Đảng bộ Đảng Cộng sản Việt Nam huyện Yên Thành sau này

2.2 Thời kỳ ở Huế và Buôn Ma Thuột

2.2.1 Tham gia Quan hải tùng th-

Mùa hè năm 1927, Phan Đăng L-u hoạt động ở Huế cùng với Ngô

Đức Diễn, Đào Duy Anh, Hải Triều, Nguyễn Chí Diễu… chuẩn bị Đại hội Tân Việt Huế là một trong những trung tâm chính trị của chính quyền thực dân phong kiến Huế nổi tiếng đẹp và thơ mộng Trở lại Huế là trở lại với những kỷ niệm của thời còn học tr-ờng Quốc học… Thời gian ở Huế là những ngày hoạt động hăng say của Phan Đăng L-u

Tại Đại hội Tân Việt, ông đ-ợc bầu vào Th-ờng vụ Ban chấp hành Trung -ơng Đảng Tân Việt phụ trách tuyên truyền huấn luyện Đây là một công viếc m¯ ông rất coi tróng Ông xuất ph²t tú quan niếm “không cõ lỷ luận cách mạng thệ không cõ phong tr¯o c²ch m³ng” Ông không ngúng trau dồi thêm các kiến thức của mình về khoa học xã hội, chính trị, triết học…