Tìm hiểu giá trị của hoàng việt long hưng chí (ngô giáp đậu)

Trong phần giới thiệu về tác phẩm, nhà nghiên cứu Ngô Đức Thọ nói đến cuốn tiểu thuyết Hoàng Việt long hưng chí “sẽ kể lại những diễn biến của một giai đoạn lịch sử có nhiều biến động c

Bộ giáo dục và đào tạo Tr-ờng đại học vinh

Lấ QUỐC HƢNG

TèM HIỂU GIÁ TRỊ CỦA HOÀNG VIỆT LONG HƯNG CHÍ

(NGễ GIÁP ĐẬU)

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

NGHệ aN - 2015

Bộ giáo dục và đào tạo Tr-ờng đại học vinh

Lấ QUỐC HƯNG

TèM HIỂU GIÁ TRỊ CỦA HOÀNG VIỆT LONG HƯNG CHÍ

(NGễ GIÁP ĐẬU)

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

CHUYấN NGÀNH:VĂN HỌC VIỆT NAM

Mã số: 60.22.01.21

Người hướng dẫn khoa học: TS Phạm tuấn vũ

NGHệ aN - 2015

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 9

4 Phương pháp nghiên cứu: 9

5 Phạm vi nghiên cứu 10

6 Cấu trúc luận văn 10

Chương 1.SƠ LƯỢC VỀ THỂ CHÍ VÀ THỂ CHÍ TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM TRUNG ĐẠI 11 1.1 Khái niệm thể chí 11

1.2 Thể chí trong văn học Việt Nam trung đại 12

1.3 Sơ lược tiểu sử Ngô Giáp Đậu 15

1.4 Giới thiệu sơ lược về Hoàng Việt long hưng chí 16

1.5 Tiểu kết chương 1 26

Chương 2.SỰ THỂ HIỆN NHÂN VẬT LỊCH SỬ TRONGHOÀNG VIỆT LONG HƯNG CHÍ 27

2.1 Hoàng Việt long hưng chí trước tác tập hợp nhiều nhân vật lịch sử thuộc nhiều chính thể 27

2.2 Tính chất của nhân vật thể chí ở nhân vật của Hoàng Việt long hưng chí 31

2.3 Đặc điểm của nhân vật sử ký ở nhân vật của Hoàng Việt long hưng chí 57

2.4 Tiểu kết chương 2 62

Chương 3.SỰ THỂ HIỆN CÁC SỰ KIỆN LỊCH SỬTRONG HOÀNG VIỆT LONG HƯNG CHÍ 63 3.1 Sự thể hiện các sự kiện lịch sử theo nhãn quan thể chí 63

3.1.1 Phi hư cấu và hư cấu các sự kiện lịch sử 63

3.1.2 Hiệu quả thẩm mỹ của sự thể hiện các sự kiện lịch sử 83

3.2 Sự thể hiện các sự kiện theo nhãn quan của người chép sử 90

3.2.1 Nhãn quan chính thống và nhãn quan phi chính thống 90

3.2.2 Sự chi tiết hóa các sự kiện lịch sử 100

3.2.3 Tuân thủ và ly khai chức năng giáo huấn khi viết về các sự kiện lịch sử 104

3.3 Tiểu kết chương 3 111

KẾT LUẬN 112

TÀI LIỆU THAM KHẢO 115

tộc trong những giai đoạn, những thời kì khác nhau mà thể chí nói riêng,

tiểu thuyết chương hồi chữ Hán Việt Nam nói chung đã hình thành, phát

triển và trở thành một bộ phận trong tiến trình phát triển văn học dân tộc

Nhắc đến thể chí là nhắc đến một trong ba cách viết sử trong thể kỉ truyện,

có thể thấy diễn chí là loại hình văn chương, còn “chí truyện” thuộc loại hình lịch sử Thể chí trong văn học trung đại Việt Nam đều tập trung phản ánh lại lịch sử dân tộc trong những thời kỳ khác nhau dưới dạng tiểu

thuyết chương hồi chữ Hán (diễn nghĩa lịch sử là ghi lại diễn biến của lịch

sử, sự hưng phế của một triều đại)

1.2 Nếu như thế kỷ XVII trở về trước thơ ca chiếm một vị trí quan trọng và có sự phát triển mạnh mẽ thì bước sang thế kỷ XVIII, cùng với

sự phát triển của các thể loại văn học khác, tiểu thuyết chương hồi chữ Hán

đã có bước phát triển mạnh mẽ, trở thành một bộ phận đáng kể trong đời sống văn học dân tộc Tiểu thuyết chương hồi chữ Hán Việt Nam đem đến cho người đọc những bức tranh rộng lớn về các giai đoạn lịch sử đầy biến động, bi tráng, phản ánh những vấn đề liên quan đến hàng triệu con người

Xã hội Việt Nam giai đoạn từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XIX có rất nhiều biến động: chiến tranh phân chia quyền lực giữa chúa Nguyễn đàng

trong và vua Lê chúa Trịnh đàng ngoài; cuộc nổi dậy của anh em nhà Tây Sơn; công cuộc phục hưng nước Việt của Nguyễn Ánh… Tất cả những biến động của lịch sử dân tộc giai đoạn này đều được các nhà sử học, nhà văn ghi chép, phản ánh trong các bộ chính sử, các tác phẩm văn học Tiêu

biểu phải kể đến các tác phẩm như: Nam triều công nghiệp diễn chí,

Hoàng Lê nhất thống chí, Hoàng Việt long hưng chí, Việt Lam xuân thu…

1.3 Hoàng Việt long hưng chí của Ngô Giáp Đậu là tác phẩm bao

quát trên dưới năm mươi năm cuối thế kỷ XVIII - đầu thế kỷ XIX Tác phẩm như những thước phim quay chậm miêu tả chân thực công cuộc phục hưng nước Hoàng Việt - một cách khác gọi về triều Nguyễn Bối cảnh lịch sử là cuộc chiến tranh giữa anh em nhà Tây Sơn với Nguyễn Ánh chủ yếu diễn ra ở chiến trường miền Trung và Nam bộ trong những năm nửa cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX Đó là những cuộc giao tranh

ác liệt, dai dẳng, đẫm máu kéo dài trong nhiều năm làm hao tổn nhiều

nhân tài vật lực của cả hai bên Có thể nói Hoàng Việt long hưng chí là một nối tiếp và bổ sung của Hoàng Lê nhất thống chí Ở đây, những nét bút còn mờ nhạt về Chúa Nguyễn trong Hoàng Lê nhất thống chí đã được

tô đậm hoặc vẽ lại một cách công phu, tỉ mỉ hơn Nhất là quá trình Nguyễn Ánh xóa bỏ nhà Tây Sơn, nhân những lục đục không tự dàn xếp được trong nội bộ triều đình Quang Toản Tiểu thuyết còn bao quát cả mười mấy năm tại vị của Nguyễn Ánh lúc này là vua Gia Long, nhằm tạo cho câu chuyện "Trung hưng" của nhà Nguyễn có một dáng vóc trọn vẹn Đây là giai đoạn lịch sử Việt Nam thời trung đại được hậu thế đánh giá rất khác nhau Một tác phẩm viết về một giai đoạn lịch sử phức tạp như vậy rất đáng được nghiên cứu

Chúng tôi lựa chọn thực hiện đề tài “Tìm hiểu giá trị của Hoàng

Việt long hưng chí” với mong muốn góp phần nhìn nhận, đánh giá một

cách khách quan những đóng góp cũng như những hạn chế của tác phẩm

này xác định vị trí của nó trong thể chí và trong văn học trung đại Việt

Nam nói chung

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Trong dòng chảy của văn học Việt Nam, tác giả Ngô Giáp Đậu là một trong những người đại diện cuối cùng của dòng tiểu thuyết chương hồi chữ Hán Việt Nam Tuy nhiên có rất ít công trình nghiên cứu về Ngô Giáp Đậu và các tác phẩm của ông Sở dĩ bấy lâu nay các nhà phê bình, nhà nghiên cứu ít chú ý đến sáng tác của ông bởi còn nhiều tranh cãi xung

quanh các tác phẩm của ông mà đặc biệt cuốn tiểu thuyết Hoàng Việt long

hưng chí Tiểu thuyết Hoàng Việt long hưng chí đề cập đến quá trình phục

hưng nước Việt của vua Gia Long - Nguyễn Ánh Sự đánh giá về nhân vật này và triều Nguyễn còn rất khác nhau có lẽ cũng là một điểm khiến tác phẩm này ít được các nhà nghiên cứu quan tâm tìm hiểu Phải đến năm

1993 cuốn Hoàng Việt long hưng chí mới được Ngô Đức Thọ - Mai Xuân

Hải - Nguyễn Văn Nguyên dịch và chú thích và được nhà xuất bản Văn học

in ấn giới thiệu tới bạn đọc trên cả nước Nhìn chung các công trình nghiên

cứu về tác giả Ngô Giáp Đậu và tiểu thuyết Hoàng Việt long hưng chí còn

rất ít Đây là một khó khăn không nhỏ trong quá trình nghiên cứu đề tài này Tuy nhiên vẫn có một số công trình trực tiếp hoặc gián tiếp đề cập tới

Hoàng Việt long hưng chí và tác giả Ngô Giáp Đậu Đây chính là những

gợi mở giúp chúng tôi trong nghiên cứu đề tài này Sau đây xin được điểm qua một số công trình trực tiếp hoặc gián tiếp có liên quan đến đề tài

Trong bài viết Sơ bộ tìm hiểu tiểu thuyết chương hồi viết bằng chữ

Hán của Việt Nam đăng trên Tạp chí Hán Nôm, số 1 (18)/1994 tác giả Trần

Nghĩa đã đề cập đến những thành tựu của tiểu thuyết chương hồi Việt Nam

thời trung đại Tác giả viết: “Lâu nay, khi nói về tiểu thuyết chương hồi

viết bằng chữ Hán của Việt Nam, ta chỉ nghĩ đến một tác phẩm tưởng

chừng như duy nhất: Hoàng Lê nhất thống chí Nhưng mấy năm gần đây,

do những cố gắng trong việc sưu tầm thư tịch Hán Nôm, và sự mở rộng giao lưu văn hóa với nước ngoài, đặc biệt là với các nước thuộc cộng đồng văn hiến chữ Hán như Trung Quốc, Triều Tiên, Nhật Bản… chúng ta đã

nhìn lại và phát hiện trước cũng như sau Hoàng Lê nhất thống chí còn có

một loạt tác phẩm cùng loại mà nếu gom vào một chỗ, chúng sẽ chiếm một

khoảng không nhỏ trong khu vườn văn học Việt Nam Ấy là Hoan Châu

ký, Nam triều công nghiệp diễn chí, Hoàng Lê nhất thống chí, Đào hoa mộng ký, Việt Lam xuân thu, Hoàng Việt long hưng chí và Trùng Quang tâm sử” [44, 1] Ngoài ra bài viết còn đề cập đến nguồn gốc, nội dung và

nghệ thuật của các tác phẩm thuộc tiểu thuyết chương hồi viết bằng chữ Hán của Việt Nam

Tác giả Trần Nghĩa còn nói đến thời gian và xuất xử của tiểu thuyết

Hoàng Việt long hưng chí, tác giả có đề cập về thời gian ra đời, nội dung và

đôi nét về tác giả Ngô Giáp Đậu Theo nhà nghiên cứu: “Hoàng Việt long

hưng chí biên soạn xong vào năm Thành Thái Giáp Thìn (1904), tác giả

Ngô Giáp Đậu (1853 -?), hiệu Tam Thanh, biệt hiệu Sự Sự Trai, người làng

Tả Thanh Oai, huyện Thanh Oai (Hà Tây) đậu Cử nhân năm Thành Thái

thứ 3 (1891) làm Đốc học Ngoài Hoàng Việt long hưng chí, ông còn là tác giả một số cuốn giáo trình về sử như Trung học Việt sử toát yếu, về địa lý như Hiện Kim Bắc Kỳ địa dư… Hiện có 1 bản Hoàng Việt long hưng chí tàng trữ tại thư viện Viện nghiên cứu Hán Nôm ký hiệu A.23 (viết tay)”

[44, 6] Nhà nghiên cứu Trần Nghĩa đã đưa ra những nhận xét ngắn gọn về những thành tựu mà tiểu thuyết chương hồi chữ Hán Việt Nam đã đạt được Nhận xét về nội dung tiểu thuyết của Ngô Giáp Đậu, tác giả cho rằng:

“Hoàng Việt long hưng chí là một bổ sung và tiếp nối của Hoàng Lê nhất

thống chí Ở đây những nét bút mờ nhạt về phía chúa Nguyễn trong Hoàng

Lê Nhất thống chí đã được tô đậm hoặc vẽ lại một cách công phu, tỉ mỉ

hơn Nhất là quá trình Nguyễn Ánh xoá bỏ nhà Tây Sơn nhân những lục

đục không tự dàn xếp được trong nội bộ triều đình Quang Toản Tiểu thuyết còn bao quát cả mười mấy năm tại vị của Nguyễn Ánh lúc này là vua Gia Long, nhằm tạo cho câu chuyện “trung hưng” của nhà Nguyễn có

một vóc dáng trọn vẹn” [44, 13]

Trong tập 1 sách Lược truyện các tác gia Việt Nam, Trần Văn Giáp

viết về tiểu sử của Ngô Giáp Đậu như sau: “Ngô Giáp Đậu (1853-?), hiệu Tam Thanh, biệt hiệu Sự Sự Trai, là nhà văn, nhà giáo và là sử gia đời vua Thành Thái trong lịch sử Việt Nam Ngô Giáp Đậu sinh tại làng Tả Thanh Oai, huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Đông cũ; nay thuộc huyện Thanh Trì, thành phố Hà Nội Ông thuộc dòng dõi của Ngô Thì Sĩ, Ngô Thì Nhậm, Ngô Thì Chí Năm 1891, ông thi đỗ cử nhân khoa Tân Mão tại trường thi Hà Nam (tức trường Hà Nội và Nam Định hợp thi), được bổ làm hành tẩu, sau chuyển sang ngạch học quan từ chức giáo thụ lên đến

chức đốc học Ngô Giáp Đậu mất năm nào không rõ” [19] Ở đây tác giả

Trần Văn Giáp chỉ điểm qua ngắn gọn về tiểu sử Ngô Giáp Đậu và tác

phẩm Hoàng Việt long hưng chí

Tác giả Chang Hing - Ho trong bài viết Bước đầu tìm hiểu tiểu thuyết

lịch sử Việt Nam viết bằng chữ Hán đăng trên Tạp chí Hán Nôm số 3

(20)/1994, đã đề xuất: “Có thể chia tiểu thuyết Việt Nam viết bằng chữ Hán

ra thành 2 loại: tiểu thuyết truyền thống và tiểu thuyết hiện đại Loại tiểu thuyết hiện đại bao gồm những tác phẩm văn học, được viết ra dưới ảnh hưởng của văn hóa phương Tây và văn học Trung Quốc viết bằng bạch thoại mà số lượng có thể nói không nhiều và lối sáng tác cũng chỉ xuất hiện trong một thời gian ngắn ngủi Vả lại, đây là loại ít được biết tới, không đáng để hình thành một bộ sưu tập có hệ thống và do đó, không gây được một hứng thú nghiên cứu nào Loại tiểu thuyết truyền thống trái lại, chiếm phần lớn khối lượng tiểu thuyết Việt Nam viết bằng chữ Hán Dựa vào những tư liệu đã điều tra, chúng tôi thấy có thể xếp loại tiểu thuyết truyền

thống thành 4 mục như sau: thần thoại và truyền thuyết; truyền kỳ; tiểu thuyết lịch sử; giai thoại” [28, 1]

Ngoài ra tác giả cũng đã dành một phần không nhỏ của bài viết để

mô tả và nhận định về tác phẩm đến Hoàng Việt long hưng chí Theo tác giả Chang Hing - Ho: “Hoàng Việt long hưng chí, gồm 6 quyển 34 hồi

Câu chuyện bắt đầu bằng việc nổi dậy của Nguyễn Văn Nhạc vào năm Lê Cảnh Hưng thứ 34 (1773) và kéo dài cho đến năm Minh Mạng thứ nhất (1820) Vấn đề được tập trung trình bày là quá trình hưng thịnh của triều Nguyễn và sự đăng quang của nó Theo lời tựa cuốn sách, tác giả Ngô Giáp Đậu (1853- ?) đã soạn thảo tác phẩm của mình trong khoảng thời gian từ năm Kỷ Hợi (1899) đến năm Giáp Thân (1904) dưới triều Thành Thái, với nhiệm vụ tự đề ra là bổ sung cho tác phẩm của tổ tiên mình

Nếu Hoàng lê nhất Thống Chí gắn bó với triều đình nhà Lê, thì Hoàng

Việt long hưng chí lại cam kết với triều đình nhà Nguyễn Cả hai tác

phẩm đều liên quan đến ít nhiều cùng một thời đại, nhưng cách tiếp cận

rõ ràng khác nhau” [28, 6]

Từ điển Văn học Việt Nam từ nguồn gốc đến hết thế kỷ XIX của

Lại Nguyên Ân và Bùi Trọng Cường là một tập hợp các thông tin về những dữ kiện chủ yếu của nền văn học dân tộc trong khoảng thời gian này Sách đề cập đến các tác giả, tác phẩm, thể loại… cùng một loạt các hiện tượng đáng chú ý khác của tiến trình văn học Việt Nam Các nhà

nghiên cứu nhận xét về Hoàng Việt long hưng chí: “Tuy dựng tác phẩm

theo lối truyện chương hồi, nhưng tác giả thường chỉ kể lại sự kiện lịch sử,

ít khi chi tiết hoá truyện kể, ít miêu tả, không thật chú trọng xây dựng nhân vật” [2, 139]

Trong phần giới thiệu về tác phẩm, nhà nghiên cứu Ngô Đức Thọ nói

đến cuốn tiểu thuyết Hoàng Việt long hưng chí “sẽ kể lại những diễn biến

của một giai đoạn lịch sử có nhiều biến động chính trị, quân sự có ảnh

hưởng sâu rộng đến vận mệnh của dân tộc ta” [14, 5] Tác giả đã tóm tắt các sự kiện lịch sử, bước đầu xác định các vấn đề tác giả, cốt truyện và nội dung nghệ thuật tác phẩm, đồng thời hướng tới phân tích đặc điểm các nhân vật Quang Trung, Nguyễn Hữu Chỉnh, Trần Quang Diệu, Võ Văn Dũng…

Nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Na trong cuốn Đặc điểm văn học

trung đại Việt Nam - Những vấn đề văn xuôi tự sự đã chỉ ra những bất lợi

cũng như hạn chế của tác phẩm, chẳng hạn như: “bất lợi thứ hai đối với Ngô Giáp Đậu, là ông không được sống trong không khí hào hùng với những chiến thắng trận hò reo giải phóng - tự do của dân tộc mà tằng tổ ông đã từng tắm mình trong đó Bởi vậy, ở ông chất men chưa đủ độ say khi cầm bút” Về kết cấu chương hồi của cuốn tiểu thuyết này, tác giả nhận

xét: “Với Long hưng chí Ngô Giáp Đậu chỉ thực hiện công thức 1 - công

thức mở đầu, còn công thức 2 - công thức kết thúc, ông hoàn toàn bỏ đi Vì thế giữa các hồi không có sợi dây liên kết, khiến chúng rời rạc, thiếu hấp dẫn…” [40, 129-133] Tác giả so sánh với một số tiểu thuyết khác và qua

đó chỉ ra những mặt thành công cũng như hạn chế của tác phẩm: “ So

với Nhất Thống Chí, về mặt nghệ thuật thì Long hưng chí thua kém

nhiều mặt Tuy nhiên, không phải thế mà tác phẩm không có nhiều khả

thủ… ” [40, 140]

Trong sách Đến hiện đại từ truyền thống tác giả Trần Đình Hượu

cho rằng: “Vua giành được thiên hạ bằng quân sự, bằng bạo lực Vũ vương đánh Trụ bằng quân sự, Tần thắng các nước khác bằng quân sự, Hán cũng vậy Nhưng khi đánh được các nước rồi người ta lại tuyên bố

là mệnh trời là do trời lựa chọn Cho nên, mệnh trời là lá cờ tôn giáo của Hoàng đế” [26, 56] “Ngôi Hoàng đế giành được tất nhiên phải bằng sức mạnh quân sự, nhưng giải thích bằng tôn giáo là thiên mệnh” [26, 72] Nếu những thành công của con người đạt được thực sự do có sự giúp sức của

các thế lực siêu nhiên là sự thuận theo thiên mệnh thì sự tài giỏi của các bậc

đế vương còn gì đáng kể Sự ca ngợi công lao thống nhất, trung hưng, phò

tá của các bậc minh Chúa, hiền Vương, Thế Tổ hẳn chẳng còn bao nhiêu giá trị Vì vậy, có thể coi đây là những lý giải theo thuyết thiên mệnh để thu phục lòng người, khi nhận thức của số đông dân chúng còn nhiều hạn chế

Trong Nghiên cứu Văn học, số 8/2010, tác giả Vũ Thanh Hà có bài viết “Tính nguyên hợp của thể loại tiểu thuyết chương hồi chữ Hán Việt

Nam” Bài viết nêu lên những đặc trưng cơ bản của của văn học Việt

Nam trung đại Trong đó tính nguyên hợp (Văn - Sử - Triết bất phân),

một dấu hiệu cho thấy quy luật hỗn hợp là một đặc trưng của văn hóa trung đại nói chung, phản ánh tình trạng chưa có sự phân chia rạch ròi giữa các "ngành", bộ phận trong khoa học xã hội Trong bài viết nhà

nghiên cứu nhắc đến tiểu thuyết Hoàng Việt long hưng chí: Trong tác phẩm Hoàng Việt long hưng chí có nhiều chi tiết kể về sự ly kỳ xảy ra

với đối với Thế Tổ của nhà Nguyễn, chuyện nhờ có ba con cá sấu chặn thuyền mà tránh bị quân Tây Sơn phục kích hoặc một bầy rắn đội thuyền giúp Thế Tổ giữa đêm trên biển, cá sấu hộ vệ trên sông Đăng Giang hay chi tiết Phò mã Trương Văn Đa bao vây đảo Côn Lôn “tất cả đến ba vòng chiến thuyền Bỗng gió mưa nổi lên, giữa ban ngày trời đất tối sầm, sóng triều ầm ầm dâng đổ, thuyền quân Tây Sơn đắm dạt rất nhiều” Ngay cả khi nguy cấp giữa biển khơi, hết nước ngọt dự trữ mà chỉ cần

“ngước nhìn trời thầm khấn,vừa dứt lời thì gió ngừng sóng lặng, rồi một dòng nước trong vọt lên, Thế Tổ nếm thử thấy vị nước ngọt” Đều là những chuyện không thể tin nổi Đây chỉ là cách tác giả muốn khẳng định trời đất ngầm giúp Thế Tổ đạt được ngôi báu

Có thể thấy do nhiều lý do mà vấn đề nghiên cứu tác phẩm Hoàng

Việt long hưng chí cũng như tác giả Ngô Giáp Đậu đang còn sơ sài Những

vấn đề được đề cập tới chưa làm rõ những giá trị về nội dung và nghệ thuật

của tác phẩm cũng như ý nghĩa của nó trong sự phát triển của thể loại Trên

cơ sở những vấn đề đã được các nhà nghiên cứu nêu trên chúng tôi tiếp tục làm rõ giá trị của tác phẩm cũng như đóng góp của tác giả

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu:

Mục đích nghiên cứu là xác định được những giá trị của Hoàng Việt

long hưng chí với tư cách là một tác phẩm văn chương Việt Nam trung đại

thuộc thể chí

3.2 Luận văn có các nhiệm vụ nghiên cứu sau:

- Làm rõ đặc điểm của việc thể hiện các nhân vật và sự kiện lịch sử theo bút pháp của thể loại chí ở tác phẩm này

- Làm rõ những sự tương đồng và khác biệt lớn trong sự nhìn nhận về các nhân vật lịch sử và các sự kiện lịch sử so với các trước tác khác cũng

viết về các nhân vật và các sự kiện lịch sử thuộc giai đoạn này (Hoàng Lê

nhất thống chí, Đại Nam chính biên )

- Làm rõ những đóng góp của tác phẩm cho thể chí ở Việt Nam thời trung đại

4 Phương pháp nghiên cứu:

- Nghiên cứu việc thể hiện nhân vật lịch sử và sự kiện lịch sử theo các quy phạm của thể chí

- Đặt Hoàng Việt hưng long chí trong tiến trình của thể loại để nhận

thức những đặc điểm của tác phẩm và có cơ sở đánh giá những đóng góp của tác phẩm cho thể chí ở Việt Nam

- So sánh với những nội dung hữu quan có ở bộ thông sử Đại Nam

chính biên để làm rõ những đặc điểm của bút pháp thể chí, so sánh với

những nội dung hữu quan (ví dụ cùng viết về Nguyễn Huệ) ở Hoàng Lê

nhất thống chí để nhận thấy sự khác biệt của tác phẩm này khi cùng sử

dụng thể loại và cùng viết về những đối tượng nào đó

5 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu giá trị của Hoàng Việt long hưng chí chủ yếu thể

hiện qua nghệ thuật khắc họa nhân vật lịch sử và tái hiện sự kiện lịch sử Bản dịch tác phẩm do Ngô Đức Thọ - Mai Xuân Hải -Nguyễn Văn Nguyên thực hiện, Nxb Hồng Bàng tái bản năm 2013

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, luận văn có 3 chương:

Chương 1: Sơ lược về thể chí và thể chí trong văn học Việt Nam trung đại

Chương 2: Sự thể hiện nhân vật lịch sử trong Hoàng Việt long hưng chí Chương 3: Sự thể hiện các sự kiện lịch sử trong Hoàng Việt long hưng chí

Chương 1

SƠ LƯỢC VỀ THỂ CHÍ VÀ THỂ CHÍ TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM TRUNG ĐẠI

1.1 Khái niệm thể chí

Chí là từ Hán - Việt, nghĩa đen là ghi chép Khi từ này được dùng để

chỉ một loại tác phẩm văn học thì cả hai cách viết, có bộc bộ ngôn hay không có bộ ngôn đều được Chí là một tiểu loại thuộc tiểu thuyết cổ điển

Trung Quốc Thể chí lấy đề tài từ các sự kiện và nhân vật lịch sử, viết bằng văn xuôi Có những tác phẩm ra đời sớm chưa thành chương hồi như các tác phẩm ra đời sau này Tiểu thuyết lịch sử cổ điển Trung Quốc có nhiều

tác phẩm trong đó tên gọi có từ chí:Đông Chu liệt quốc chí của Thái

Nguyên Phong, hiệu Thất Đô Mộng phu và Dã Vân chủ nhân sống vào khoảng niên hiệu Càn Long đời Thanh Tác phẩm này được phóng tác trên

cơ sở Liệt quốc chí của Dư Thiệu Ngư đời Minh, viết về thời Chiến quốc

Về sau Phùng Mộng Long tham khảo thêm tài liệu có liên quan, viết Tân

Liệt quốc chí

Tên gọi chí có liên hệ mật thiết với diễn nghĩa có những tên tác phẩm hiện hữu cả hai từ này, ví dụ Bắc Tống chí truyện thông tục diễn nghĩa của Hùng Đại Mục đời Thanh, hoặc Tam quốc chí thông tục diễn nghĩa của

La Quán Trung (thường được biết đến với tên gọi là Tam quốc diễn nghĩa) Nguồn gốc sâu xa của tác phẩm này là Tam quốc chí của Trần Thọ Trần

Thọ tự là Thừa Tộ người thời Tây Tấn Ông sinh năm 233 mất năm 297 Tác phẩm này của ông có lịch sử phức tạp vì qua sửa chữa nhiều lần

Đặc tính phổ biến của chí hay diễn nghĩa là chú trọng kể chuyện, ít

quan tâm đến thể hiện nội tâm nhân vật Tuy nhiên điều này cũng khác nhau về tính chất và mức độ ở từng tác phẩm, tùy theo tài năng phong cách tác giả, thị hiếu các thời đại

Tác phẩm chí hay diễn nghĩa là một trong những “kênh” nhận thức

quá khứ lịch sử, cơ bản bằng tư duy văn học Các nhân vật và sự kiện lịch

sử khi đi vào chính sử và dã sử đã qua những khúc xạ Đối chiếu các nhân

vật và sự kiện ấy trong các tác phẩm chí, diễn nghĩa cũng có sự khác biệt

đáng kể Chẳng hạn Tào Tháo là một con người có phẩm chất của một vị

tướng tài và một thi sĩ, còn trong Tam quốc diễn nghĩa của La Quán Trung,

y chỉ là một gian hùng Tác phẩm này luôn quán triệt quan niệm “Đế Thục khấu Ngụy” (Thục là vua, Ngụy là giặc), “Ủng Lưu phản Tào” (ủng hộ Lưu

Bị, chống lại Tào Tháo)

1.2 Thể chí trong văn học Việt Nam trung đại

Chí hay diễn nghĩa là tiểu loại của văn xuôi, viết về nhân vật và sự

kiện lịch sử Ở Việt Nam chủ yếu người ta gọi theo tên gọi trước Ngày nay

đã có sơ sở để nhìn nhận diễn trình của văn xuôi tự sự lịch sử Tổng quan, loại tác phẩm này xuất hiện muộn và không thật sự phát triển, tuy vẫn có tác phẩm đỉnh cao Điều này do cả những nguyên nhân văn học và nguyên nhân phi văn học Liên quan đến số phận của loại văn xuôi tự sự lịch sử này là một loại tác phẩm đặc biệt của văn học Việt Nam trung đại Đó là

diễn ca lịch sử Những đặc trưng nổi bật của nó là: viết về nhân vật và sự

kiện lịch sử, dùng văn tự Nôm, hình thức văn vần, dung lượng lớn

Tuy nhiên sự xuất hiện và tồn tại trong vài trăm năm của thể chí ở

Việt Nam là một yêu cầu khách quan

Tác phẩm đầu tiên thuộc loại này là Nam triều công nghiệp diễn chí

(Truyện chí diễn giải công nghiệp của Nam triều) ra đời năm 1719, của

Nguyễn Khoa Chiêm (1659-1736) Tác phẩm này còn có tên là Việt Nam

khai quốc chí truyện (Truyện chí diễn giải lịch sử phân tranh Trịnh -

Nguyễn) Sách gồm 2 tập, mỗi tập 4 quyển, 30 hồi Tác phẩm phản ánh giai đoạn lịch sử 130 năm, từ năm 1558 đến năm 1689 Mục đích của tác giả là ghi lại sự nghiệp của Nam triều Tuy đứng trên lập trường của triều Nguyễn

nhưng nhiều nơi trung thành với sự thực lịch sử, bày tỏ thái độ phê phán một số chúa Nguyễn Những sự kiện chính trị của Đàng Ngoài và Đàng Trong liên quan đến cuộc nội chiến đều được ghi chép mạch lạc Tác giả có

ý thức sử dụng đối thoại để bộc lộ tính cách nhân vật Thỉnh thoảng tác giả

sử dụng những bài thơ thất ngôn bát cú bình luận về sự việc và gia tăng sắc thái trữ tình cho tác phẩm Việc sử dụng những bài thơ như thế này là sáng tạo độc đáo của Nguyễn Khoa Chiêm, điều không có trong những tiểu

thuyết lịch sử Trung Quốc, ví dụ Tam quốc chí diễn nghĩa

Nguyễn Khoa Chiêm là tác giả đầu tiên viết về công nghiệp của Nam triều chứ không phải như nhiều tác giả khác là làm công việc “diễn nghĩa”, tức là nói rõ thêm Nguyễn Khoa Chiêm vừa viết văn vừa làm sử về một thời đại cách đương thời hơn một thế kỷ

Tiếp theo sau tác phẩm của Nguyễn Khoa Chiêm là tác phẩm Thiên

Nam liệt truyện Tác giả của tác phẩm này còn nhiều điểm chưa rõ Thiên Nam liệt truyện là tác phẩm duy nhất phản ánh cuộc chiến Lê - Mạc, tác giả

muốn làm rõ tài năng và tính cách của các nhân vật Hoằng Hưu tử Nguyễn Huy, Tấn quận công Nguyễn Hoan, Thư quận công Nguyễn Cảnh Kiên và Thăng quận công Nguyễn Cảnh Hà, những người có công lớn trong việc trung hưng nhà Lê Tác giả cố gắng xây dựng tính cách nhân vật, miêu tả

tính cách con người trong chiến trận Hoàng Lê nhất thống chí (Truyện chí

về công cuộc thống nhất nhà Hoàng Lê) là đỉnh cao của thể chí ở Việt

Nam Tác phẩm còn có tên là An Nam nhất thống chí (Truyện chí về công

cuộc thống nhất nước An Nam) Tác phẩm có mười bảy hồi, gồm bảy hồi chính biên và mười hồi tục biên, được viết vào khoảng vài thập niên cuối thế kỷ XVIII và hoàn thành khoảng đầu thế kỷ XIX Tác giả của sách chưa được minh định, chỉ có thể đoán định từ hai người trở lên, trong đó có người thuộc dòng họ Ngô Thì

Tác phẩm được kết cấu theo lối tiểu thuyết chương hồi Trung Quốc Việc định danh thể loại còn có ý kiến khác nhau: có người cho là ký sự lịch

sử, có người cho là tiểu thuyết lịch sử Tác phẩm khắc họa sinh động bức tranh rộng lớn của xã hội Việt Nam khoảng ba mươi năm cuối thế kỷ XVIII

và mấy năm đầu thế kỷ XIX ở Bắc Hà, dưới chế độ vua Lê chúa Trịnh Liên quan còn viết về nhà Tây Sơn và Nguyễn Ánh Từ nhan đề cho đến toàn văn tác phẩm cho thấy các tác giả mang quan điểm chính thống phù

Lê Tuy nhiên thiên kiến giai cấp đó không che lấp cái nhìn hiện thực khách quan, bởi vậy nhiều trang giàu tinh thần dân tộc dân chủ, nhất là khi viết về nhà Tây Sơn Tác phẩm có sự hài hòa giữa chân lý lịch sử và chân

lý nghệ thuật Đặt bên cạnh những tác phẩm chí đặc sắc của Trung Quốc

càng thấy rõ sự độc đáo của tác phẩm này Nó viết về lịch sử ở thời gian gần, với điểm nhìn hiện tại Sự chân thực và sinh động của tác phẩm khiến cho người ta trích dẫn nó như là trích dẫn chính sử

Tác phẩm Hoàng Việt hưng long chí của Ngô Giáp Đậu sẽ được

chúng tôi trình bày trong các phần sau

Sau Hoàng Việt hưng long chí là Việt Lam tiểu sử của Lê Hoan, khắc in 1908 Tác phẩm còn có tên là Việt Lam Xuân Thu (Bộ sử biên niên

về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn của nước Việt) Tác phẩm gồm 60 hồi, dựng lại cuộc khởi nghĩa chống quân Minh của Lê Lợi theo quan điểm của Nho gia Tác phẩm khô khan, không hấp dẫn Mặc dầu tác phẩm viết sau nhưng không kế thừa được thành tựu của tác phẩm nào trước đó

Tổng quan, việc xuất hiện thể chí trong văn học Việt Nam trung đại

là yêu cầu khách quan xuất phát từ yêu cầu nhận thức lịch sử dân tộc Thể chí ở Việt Nam tiếp thụ thể loại và văn tự của Trung Quốc, vì thế việc tuân theo quy phạm thể loại rất chặt chẽ Thể chí trong văn học Trung Quốc có rất nhiều thành tựu và đó chính là những đại thụ khiến cho những tác phẩm

chí của Việt Nam khó có thể vượt qua

1.3 Sơ lược tiểu sử Ngô Giáp Đậu

Nhà văn, nhà giáo dục, nhà biên khảo lịch sử - Ngô Giáp Đậu (1853 - ?)

là một thành viên quan trọng trong dòng họ Ngô Thì Họ Ngô Thì vốn quê gốc ở làng Động Phang, huyện Yên Định, trấn Thanh Hoa, nay thuộc huyện Yên Định, tỉnh Thanh Hóa Khoảng từ đầu đời Lê Trung hưng, mới dời đến lập ấp ở làng Tả Thanh Oai (tên Nôm là làng Tó), huyện Thanh Oai, trấn Sơn Nam Thượng, nay thuộc huyện Thanh Trì, Hà Nội Dần dà dòng tộc hưng thịnh, bắt đầu hiển hách về đường võ, sau đó mới chuyển sang văn nghiệp Đến đời Ngô Thì Nhậm thì các chi đã thịnh đạt, người đương thời có câu khen là “Họ Ngô một bồ Tiến sĩ” Trong khoảng gần 100 năm dưới thời Lê, họ Ngô có 5/11 Tiến sĩ của làng Tó

Ngô Giáp Đậu sinh năm 1853, người làng Tả Thanh Oai nay thuộc xã Đại Thanh, huyện Thanh Trì, Hà Nội Ông lấy hiệu là Tam Thanh, biệt hiệu

là Sự Sự Trai Ngô Giáp Đậu thi đỗ cử nhân vào năm 1891

Sinh ra trong một gia đình có truyền thống Nho học và quan lại, với những tên tuổi của các bậc cha ông, tiên tổ như Ngô Thì Ức, Ngô Thì Sĩ, Ngô Thì Nhậm, Ngô Thì Chí, Ngô Thì Trí… Ngô Giáp Đậu đi học, thi đỗ làm quan đến Đốc học Ông là cháu năm đời của Ngô Thì Sĩ, cháu bốn đời

của Ngô Thì Nhậm, gọi Ngô Thì Chí - tác giả phần chính biên Hoàng Lê

nhất thống chí là tằng tổ thúc Ngô Giáp Đậu là người suốt đời tận tụy với

nghề dạy học và biên soạn sách (đa phần là sách sử) Ông cũng từng đã bổ

sung, sửa chữa bản Lĩnh Nam chích quái - một tác phẩm nổi tiếng của văn

học dân tộc Tác phẩm của ông gồm có:

- Hoàng Việt long hưng chí (chữ Hán, soạn từ năm 1899, hoàn thành

và đề tựa năm 1904): Tác phẩm viết về lịch sử xây dựng vương triều Nguyễn, từ Nguyễn Hoàng (1524-1613) đến Gia Long (1762-1820)

- Trung học Việt sử toát yếu (chữ Hán, 4 quyển, in năm 1911): Tóm

lược lịch sử Việt Nam theo lối biên niên

- Đại Nam quốc túy (soạn năm 1908): tập hợp 1.800 câu thành

ngữ, tục ngữ và 600 câu ca dao Việt Nam Đề tựa và lời dẫn đều bằng văn xuôi Nôm

- Hiện Kim Bắc kỳ địa dư sử (soạn 1908): Đây là cuốn địa lý, lịch

sử Bắc Kỳ cuối thế kỷ 19 đến đầu thế kỷ 20

- Trung học Việt sử biên niên toát yếu (chữ Hán, in năm 1911): Sách

giáo khoa tóm lược lịch sử Việt Nam dành cho bậc trung học

- Mạnh học Trung cao đẳng giáo khoa thư (chữ Nôm, soạn năm

1913): Sách giáo khoa mở đầu bậc trung cao đẳng

- Ngô gia thế phả: Đây là bộ gia phả các đời của họ Ngô; một tài liệu

quí cho việc tìm hiểu nhiều tác gia của Ngô gia văn phái

Ngô Giáp Đậu soạn nhiều sách giáo khoa về sử để dạy cho sĩ tử đi thi hương ở những khoa mà thực dân Pháp đã bắt phải cải cách Quyển sách

được đương thời sử dụng nhiều là Trung Học Việt Sử Toát Yếu - một bộ lịch

sử Việt Nam sơ giản, nội dung ghi chép từ đời Hồng Bàng đến triều Nguyễn

1.4 Giới thiệu sơ lược về Hoàng Việt long hưng chí

Xã hội Việt Nam thế kỷ XVIII - XIX có nhiều biến động to lớn, phức tạp Các cuộc chiến tranh giữa Trịnh - Nguyễn; Tây Sơn - nhà Nguyễn; Tây Sơn - Lê, Trịnh diễn ra liên miên

Văn học Việt Nam trung đại đã phản ánh một cách trung thực, sâu sắc về xã hội thời bấy giờ, đặc biệt là những tiểu thuyết chương hồi chữ Hán Tiểu thuyết chương hồi chữ Hán Việt Nam không nhiều, đặc biệt những tác phẩm ghi chép, phản ánh lại lịch sử xã hội Việt Nam thời bấy giờ còn ít Khi nói về tiểu thuyết chương hồi viết bằng chữ Hán của Việt

Nam, người ta thường nghĩ đến tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí Nhưng

những năm gần đây, với những cố gắng trong việc sưu tầm các thư tịch Hán Nôm và sự mở rộng giao lưu văn hoá với nước ngoài, đặc biệt là với các nước thuộc cộng đồng văn hiến như chữ Hán Trung Quốc, Triều Tiên,

Nhật Bản,… giới nghiên cứu đã phát hiện thấy cùng với Hoàng Lê nhất

thống chí còn có một loạt tác phẩm khác Những tiểu thuyết chữ Hán này

chiếm một khoảng không nhỏ trong khu vườn văn học Việt Nam Đó là

những bộ tiểu thuyết như Hoan Châu ký, Nam triều công nghiệp diễn chí,

Hoàng Lê nhất thống chí, Đào Hoa Mộng ký, Việt Lam xuân thu, Hoàng Việt long hưng chí và Trùng Quang Tâm sử…

Hoàng Việt long hưng chí là tác phẩm có giá trị nhất của Ngô Giáp

Đậu Truyện kể lịch sử theo thể chương hồi bằng chữ Hán viết về công cuộc phục hưng gian khổ của Nguyễn Ánh (1762 - 1819) chống lại nhà Tây Sơn, từ khi lực lượng còn trong trứng cho đến khi đánh bại Quang Toản (1783 - 1802), thống nhất bờ cõi, lập ra triều đại Nguyễn, lên ngôi Hoàng

đế cai trị đất nước đến lúc từ trần Hoàng Việt long hưng chí được khởi

thảo từ khoảng năm 1899, đến năm 1904 thì hoàn thành Tác phẩm chia thành 6 cuốn, 34 hồi, mỗi hồi đều mở đầu và kết thúc bằng hai câu thất

ngôn chữ Hán Hoàng Việt long hưng chí hiện có bản lưu trữ tại thư viện

nghiên cứu Hán Nôm, ký hiệu A.23 (viết tay)

Tác phẩm bắt đầu bằng việc nói đến nguồn gốc xa xôi của nhà Nguyễn, kể từ ông tổ Nguyễn Kim (1467 - 1545) dấy binh tôn phò nhà Lê chống Mạc, rồi âm mưu thoán đoạt của Trịnh Kiểm (? - 1570) khiến Nguyễn Hoàng (1524 - 1613) phải tìm cách bôn ba vào tận phương nam và các chúa Nguyễn nối đời dựng nghiệp ở mảnh đất này Tác phẩm đặt trọng tâm vào cuộc chiến tranh Trịnh Nguyễn và Tây Sơn ở nửa cuối thế kỷ XVIII, trong đó chuyện Trịnh chiếm Phú Xuân, Tây Sơn xưng vương năm

1776, kết giao với Trịnh dồn đuổi Định vương Nguyễn Phúc Thuần (1754 - 1777) vào tận Gia Định, cuối cùng bắt giết cả Tân chính vương Nguyễn Phúc Dương và Định vương Nguyễn Phúc Thuần Công cuộc “phục hưng” của Nguyễn Ánh (mà tác giả nhất quán gọi là Thế Tổ) long đong dai dẳng

đã bao nhiêu lần đại bại nhục nhã, nhưng cũng với đó là một sự bền chí

hiếm thấy: những phen quân lính tan tác phải chạy ra các đảo, Thổ Chu, Phú Quốc, Côn Lôn, Hòn Chông, Cổ Cốt hoặc chạy sang Xiêm nương náu, bốn năm lần thất thủ Gia Định, chủ tớ lạc nhau, phải bươn chải hết sình lầy, sông sâu đến rừng rậm, nào những trận thủy chiến, nào toan dùng hỏa công đốt phá thuyền Tây Sơn nào ngờ thình lình trời trở gió, bao nhiêu bè lửa quay ngược lại thiêu đốt sạch thuyền quân mình, việc nhờ Bá Đa Lộc (Pigneau de Béhaine) đem hoàng tử Cảnh (1779 - 1801) đi cầu viện nước Pháp mà lại gặp cách mạng Pháp (1789) nổ ra, kết quả chỉ xin được viên Tùy viên quân sự Pháp ở Ấn độ cấp cho hai tàu chiến cùng một nhúm nhỏ lính, hay việc đi cầu viện ba vạn quân Xiêm do Chiêu Tăng và Chiêu Sương chỉ huy, hùng hổ tiến vào Rạch Gầm - Xoài Mút, nhưng bị thủy quân Nguyễn Huệ (1753 - 1792) kéo vào mai phục đánh cho tan tành… Tuy vậy hễ quân Tây Sơn rút khỏi Gia Định thì tàn quân của Nguyễn Ánh lại cố kết nhau lại, tìm về bám lấy đất cũ và nhanh chóng phục hồi lực lượng Thời cơ khôi phục của Nguyễn Ánh khởi đầu bằng việc ly gián Đông định vương Nguyễn Lữ (? - 1787) và Thái bảo Phạm Văn Tham làm cho Nguyễn Lữ phải bỏ Gia Định chạy thẳng về Quy Nhơn, còn Phạm Văn Tham rơi vào thế bị cô lập, phải bó giáp quy hàng, để Nguyễn Ánh chiếm trọn Gia Định thu phục dân chúng cả vùng này Thời cơ rõ rệt hơn nữa ấy

là khi nội bội Tây Sơn bất hòa, Nguyễn Huệ chỉ vùng vẫy được ở Đàng ngoài mà bó tay ở Đàng trong, để cho Nguyễn Ánh dần dần tiến quân ra uy hiếp Quy Nhơn Suốt một dải từ Bình Thuận trở ra đến Bình Định trở thành một chiến trường đẫm máu sau nhiều lần chà đi xát lại, nhất là từ khi Nguyễn Huệ lâm bạo bệnh chết (1792), rồi Nguyễn Nhạc (? - 1793) bị quân Nguyễn Ánh kéo ra vây hãm phải nhờ viện binh Quang Toản giải vây, nhưng giải cứu xong lại bị chính đội quân cứu viện đoạt luôn thành trì đến mức uất hận mà chết Trong khi đó nội bộ triều đình Quang Toản lại nảy sinh lục đục, Thái sư Bùi Đắc Tuyên (? - 1795) lộng hành, bị Võ Văn Dũng

mưu cùng các tướng giết, khiến Trần Quang Diệu (? - 1802) đang vây Diên Khánh phải rút về, tình thế phía quân Tây Sơn càng trở nên ba bè bảy mối Cuộc bao vây Quy Nhơn của Trần Quang Diệu và Võ Văn Dũng trong hai năm tiếp sau đó khiến tướng Gia Định là Võ Tánh (? - 1801) và Ngô Tòng Chu (? - 1801) phải bỏ mình cũng chỉ là những sự kiện bi tráng của tấn bi kịch đang đổ vỡ, vì ngay trong khi họ bận xiết vòng vây thì quân Nguyễn

đã thừa cơ kéo ra chiếm Phú Xuân, đuổi triều đình Quang Toản chạy dài đến tận Thăng Long Dù quân đội Quang Toản có quay trở vào kịch chiến với quân Nguyễn ở ải Trấn Ninh, ở núi Đâu Mâu và cửa biển Nhật Lệ một lần nữa, làm nổi lên hình ảnh dũng mãnh của nữ tướng Bùi Thị Xuân (? - 1802), thì đó cũng là những phản ứng tuyệt vọng cuối cùng Một năm sau Nguyễn Ánh ruổi quân ra Thăng Long bắt được Quang Toản ở Xương Giang cùng với hai tướng Diệu và Dũng bị bắt từ trước đem về hành hình, chấm dứt cuộc nội chiến ba mươi năm ròng rã Nguyễn Ánh lấy tên nước là Việt Nam, chia đặt các trấn cho người coi giữ, lần lượt phong các đại thần nắm giữ chức Tổng trấn Bắc Thành và Gia Định, riêng mình xây cất kinh

đô ở Phú Xuân, cử sứ bộ sang giao hảo và nhận thụ phong của nhà Thanh,

tổ chức bộ máy cai trị hành chính, mở các khoa thi hương Như nhiều ông vua khác, sau khi công thành danh toại, bắt đầu nghi ngờ và giết hại công thần Cho đến trước lúc mất (1819) Nguyễn Ánh đã giết Nguyễn Văn Thành (1757 - 1817) và Đặng Trần Thường (1759 - 1816)

Nhờ tham khảo kỹ các bộ sử của nước nhà như Đại Nam thực lục

tiền biên (Bộ sử biên niên về nước Đại Nam, phần Tiền biên), và Chính biên; Đại Nam liệt truyện (Truyện các nhân vật nước Nam)… lại chịu ảnh

hưởng sâu sắc của Hoàng Lê nhất thống chí, Ngô Giáp Đậu đã kể lại truyện

lịch sử có lớp lang, cặn kẽ, với ngòi bút tương đối sinh động Mặc dù dụng

ý của câu chuyện nhằm đề cao ý chí phục thù, nếm mật nằm gai của Nguyễn Ánh trong cuộc đọ sức với Tây Sơn, nhưng tác phẩm của ông vẫn

trần thuật một cách khá trung thực vai trò lịch sử và sức mạnh của phong

trào Tây Sơn Xét về bối cảnh, Hoàng Việt long hưng chí bao quát chặng

đường lịch sử trên dưới năm mươi năm của xã hội Việt Nam từ cuối thế kỷ XVIII - đầu thế kỷ XIX Đây là khoảng thời gian lịch sử dân tộc có những trang sử hào hùng Đó là sự thắng lợi của cuộc khởi nghĩa Tây Sơn, dẫn đến sự sụp đổ của chính quyền Chúa Nguyễn ở Đàng Trong và triều đình

Lê - Trịnh ở Đàng Ngoài; chiến thắng mùa xuân Kỷ Dậu (1789) đánh tan cuộc xâm lăng của quân nhà Thanh, công cuộc khôi phục nhà Nguyễn đầy

gian truân của Nguyễn Ánh Hoàng Việt long hưng chí thuật lại công cuộc

phục hưng của nước Hoàng Việt - một cách gọi khác về triều Nguyễn Bối cảnh lịch sử là cuộc nội chiến giữa anh em nhà Tây Sơn và binh tướng Nguyễn Ánh diễn ra chủ yếu ở chiến trường miền Trung và Nam bộ trong khoảng thời gian 30 năm nửa cuối thế kỷ XVIII Đó là những cuộc giao tranh ác liệt, dai dẳng, đẫm máu Nguyễn Ánh đã bao phen long đong, nằm gai nếm mật, cầu viện nước ngoài Sau cái chết đột ngột của Nguyễn Huệ, nhà Tây Sơn suy yếu dần Năm 1802 Nguyễn Ánh chính thức lên ngôi hoàng đế, thiết lập một triều đại mới trong toàn cõi Việt Nam

Hoàng Việt long hưng chí là tác phẩm đề cập đến những sự kiện và

nhân vật lịch sử quan trọng của dân tộc Từ trước tới nay đã có nhiều quan điểm rất khác nhau khi đánh giá về nó: kể cả văn bản tác phẩm, hoàn cảnh

ra đời, cho đến nội dung lịch sử… Trong cuốn, Văn học Việt Nam thế kỷ X

- XIX, những vấn đề lý luận và lịch sử (Trần Ngọc Vương chủ biên),

Nguyễn Đăng Na có những đánh giá: “Sau khi đạt đến đỉnh cao ở Nhất

Thống Chí, tiểu thuyết chương hồi rơi vào tình trạng bế tắc nhưng còn lại

hai đại biểu cuối cùng là Hoàng Việt long hưng chí và Việt Lam tiểu sử

Hoàng Việt long hưng chí được hoàn thành năm 1904 Noi gương tằng tổ

của mình, Ngô Giáp Đậu chọn 40 năm cuối thế kỉ XVIII và 20 năm đầu thế

kỉ XIX Đây cũng là thời kì đầy bão táp Nhưng, nếu Ngô Thì Chí, Ngô Thì

Du… chủ yếu phản ánh hiện thực xã hội Đàng Ngoài với hai dòng lịch sử ngược chiều nhau, một chiều đi lên tất thắng của phong trào Tây Sơn và một chiều đi xuống không cưỡng nổi của tập đoàn Trịnh - Lê cùng quân Thanh xâm lược, thì Ngô Giáp Đậu chủ yếu viết về xã hội Đàng Trong cũng với hai dòng lịch sử chuyển động ngược chiều nhau: tiến trình hưng vương của Gia Long và sự lụn bại của Tây Sơn Nhưng thực chẳng may cho Ngô Giáp Đậu, bởi chiến công của Tây Sơn quá chói lọi, chói lọi đến nổi, khi mặt trời Quang Trung đã khuất núi mà dư quang vẫn còn choáng

ngợp khiến Long hưng chí chẳng gây được mấy ấn tượng cho người đọc”

[56, 22]

Khi Ngô Giáp Đậu bắt tay vào viết Hoàng Việt long hưng chí, bối

cảnh lịch sử xã hội Việt Nam lúc bấy giờ có nhiều biến động mạnh mẽ, không khí bao trùm toàn đất nước là một nỗi buồn Triều đình nhà Nguyễn bất lực trước cuộc xâm lược đô hộ của thực dân Pháp; phong trào khởi nghĩa nông dân; phong trào giải phóng dân tộc do các sĩ phu yêu nước lãnh đạo lần lược bị thực dân Pháp dập tắt, nhấn chìm trong biển máu, non sông

đang chìm trong màn đêm nô lệ Để viết Hoàng Việt long hưng chí Ngô

Giáp Đậu đã phải tìm hiểu, tham khảo rất nhiều các trước tác do cha ông đã soạn, viết trước đó Bản thân Ngô Giáp Đậu chưa một lần bước chân vào đến Đàng trong nơi Nguyễn Ánh dấy binh khởi nghiệp, ông chưa từng đặt chân đến những vùng đất trước đây là chiến trường đẫm máu trong cuộc chiến giữa nhà Tây Sơn và Nguyễn Ánh Do vậy các bộ sử chí do cha ông soạn thảo, các tác phẩm văn học lớn là những tư liệu quý giá để ông hoàn

thành cuốn tiểu thuyết Hoàng Việt long hưng chí này Điều này càng rõ ràng hơn khi chúng ta xem Lời Tựa cho Hoàng Việt long hưng chí, qua lời

tựa ta biết tác giả đã đọc, tham khảo, nghiên cứu rất nhiều bộ sách lớn nhỏ

khác nhau Các bộ sách lớn như Hoàng Lê nhất thống chí,, Hoàng Việt

xuân thu, Việt Nam quốc chí, Thực lục tiền biên, Gia Long thực lục, Danh

Thần liệt truyện,… ông đều đã đọc và nắm rất vững Tiểu thuyết Hoàng Việt long hưng chí được hình thành trên cơ sở tác phẩm văn học có trước

như Hoàng Lê nhất thống chí và cả những tác phẩm sử học như Thực lục

tiền biên, Gia Định thông chí Mặc dù vậy, tác phẩm của Ngô Giáp Đậu

không phải là một lối truyện “diễn nghĩa” Tiểu thuyết này tuy viết về quá

khứ, dựa vào tư liệu các bộ sử có trước nhưng lại có tính chất khác Nếu truyện “diễn nghĩa” chủ yếu hình thành từ thoại bản dân gian, trải qua quá

trình dân gian hóa, huyền thoại hóa, thì nhân vật, sự kiện trong tác phẩm của Ngô Giáp Đậu vẫn giữ ở dạng thô, dạng nguyên sơ, ít trau chuốt

Đối với thể loại tiểu thuyết chương hồi, người cầm bút phải tuân thủ

công thức mở đầu và kết thúc truyện Với Hoàng Việt long hưng chí, công

thức mở đầu được đảm bảo, còn công thức kết thúc hoàn toàn bị loại bỏ

Điều này đã khiến cho các hồi trong Hoàng Việt long hưng chí của Ngô

Giáp Đậu không có sợi dây liên kết với nhau thật chặt chẽ về mặt hình thức Điều này càng nhận thấy rõ hơn khi ta đi sâu vào nghiên cứu tác

phầm, Hoàng Việt long hưng chí có 34 hồi, trong đó các hồi đều có hai câu

đối đặt ở đầu hồi, có 33 hồi có hai câu thơ thất ngôn chữ Hán đặt ở cuối hồi, từ hồi thứ 1 đến hồi 33 Riêng hồi 34 không có hai câu thơ thất ngôn

đặt ở cuối hồi mà là một bài minh dài 29 câu Khác với Hoan Châu ký và

Hoàng Lê nhất thống chí, khi kết thúc hồi thường có một lời hẹn: “Không

biết Triết Vương bôn ba nơi nào, xem tiết sau giải bày sẽ rõ”, “Chưa biết truy tặng phẩm trật như thế nào, xem tiết sau sẽ rõ” hoặc “Chưa biết việc này thế nào? Hãy xem hồi sau phân giải”, “Chưa biết hai người đi chuyến

này ra sao? Hãy xem hồi sau phân giải”… Hoàng Việt long hưng chí không

có lời hẹn, các hồi kết thúc ngay sau hai câu thơ thất ngôn đặt ở cuối hồi

Mặt khác, ta thấy ảnh hưởng của Hoàng Lê nhất thống chí đến Hoàng Việt

long hưng chí khá rõ ràng Trước hết là nhân vật và sự kiện Vì viết về

cùng một giai đoạn lịch sử cuối thế kỉ XVIII - đầu thế kỉ XIX, ở Hoàng

Việt long hưng chí có những sự kiện mà Hoàng Lê nhất thống chí đã đề cập

trước đó Sự trùng lặp giữa hai tác phẩm đã ít nhiều làm giảm giá trị của

Hoàng Việt long hưng chí Tác phẩm Hoàng Việt long hưng chí mới chú

trọng đến lược thuật sự việc mà chưa chú ý đến miêu tả các tình tiết và xây dựng diện mạo, tính cách nhân vật Nhiều sự kiện lịch sử đã bị tóm gọn đến mức quá sơ sài như trận Rạch Gầm - Xoài Mút, chiến dịch Đống Đa - Thăng Long… lời thoại của các nhân vật cũng ít khi được khai thác, trừ một vài trường hợp hiếm hoi như những lời đối đáp giữa Võ Tánh và Ngô Tòng Chu trước khi chết, hay những lời của triều thần tâu xin vua Gia Long

và lời Gia Long đáp lại họ

Ở Hoàng Việt long hưng chí các sự kiện nối tiếp sự kiện đầy ắp tác

phẩm khiến người đọc có cảm giác rằng, tác giả là một thư kí cần mẫn, ghi chép khá đầy đủ và chi tiết từng bước đi của quá trình “phục hưng” nhà

Nguyễn của Nguyễn Ánh Số lượng nhân vật trong Hoàng Việt long hưng

chí rất nhiều, thậm chí nhiều gấp đôi ở Hoàng Lê nhất thống chí Mỗi nhân

vật được tác giả giới thiệu rất kỹ về nguồn gốc gia đình, quá trình tham gia

“phục hưng” nhưng ít chú ý mô tả tính cách, tâm lý Trong tác phẩm, bên

cạnh sự kiện tác giả Ngô Giáp Đậu kèm theo những chú giải đôi khi khá dài dòng về tên người, tên đất, thường gặp ở các bộ sử chính thống

Lịch sử dân tộc Việt Nam là sự tiếp nối quá trình dựng nước và giữ nước, những cuộc chiến tranh (cả nội chiến và chống ngoại xâm) Bằng nghệ thuật miêu tả các sự kiện lịch sử Ngô Giáp Đậu đã đem đến cho người đọc cái cảm giác được sống lại những giây phút hào hùng của những trận chiến kinh thiên động địa, những phen biến đổi sơn hà Với tác phẩm

Hoàng Việt long hưng chí Ngô Giáp Đậu đã bổ sung một phương diện rất

quan trọng điều mà các tác giả khác chưa có điều kiện thể hiện trước đó

Đó là quá trình tan rã của nhà Tây Sơn và thắng lợi của Thế Tổ Cao Hoàng

Đế Ngô Giáp Đậu đã kể lại quá trình hai mươi bảy năm ròng rã gian nan,

dấy binh khởi nghiệp của vua Gia Long Chính qua Hoàng Việt long hưng

chí, bức tranh toàn cảnh đất nước những năm cuối thế kỉ XVIII - đầu thế kỉ

XIX đã được dựng lên rõ nét Trước Ngô Giáp Đậu, chưa có một tác phẩm nào phản ánh một cách đầy đủ quá trình thất bại của phong trào Tây Sơn cũng như quá trình hợp nhất đất nước, dựng nên triều Nguyễn của vua Gia

Long Trên Tạp chí Hán Nôm, số 1 (18)/1994 trong bài Sơ bộ tìm hiểu tiểu

thuyết chương hồi viết bằng chữ Hán Việt Nam, Trần Nghĩa có đưa ra nhận

xét về Hoàng Việt long hưng chí rất xác đáng Tác giả cho rằng đó là “Một

bổ sung và tiếp nối của Hoàng Lê nhất thống chí Ở đây, những nét bút còn

mờ nhạt về phía chúa Nguyễn trong Hoàng Lê nhất thống chí đã được tô

đậm hoặc vẽ lại một cách công phu, tỉ mỉ hơn Nhất là quá trình Nguyễn Ánh xóa bỏ nhà Tây Sơn, nhân những lục đục không tự dàn xếp được trong nội bộ triều đình Quang Toản Tiểu thuyết còn bao quát cả mười mấy năm tại vị của Nguyễn Ánh lúc này là Gia Long, nhằm tạo cho câu chuyện

“Trung hưng” của nhà Nguyễn có một vóc dáng trọn vẹn” [ 44, 13]

Văn học Việt Nam giai đoạn này cũng có những chuyển biến mạnh

mẽ, xuất hiện cùng lúc nhiều nhà thơ, nhà nho yêu nước sáng tác thơ văn, dùng thơ văn làm vũ khí chống giặc ngoại xâm Đây cũng là thời kỳ tiểu thuyết chương hồi chữ Hán Việt Nam đi vào giai đoạn thoái trào Ngô Giáp Đậu đã duy trì được lối viết tiểu thuyết chương hồi vào buổi xế chiều của văn học trung đại Việt Nam Tuy ít chú ý đến việc xây dựng tính cách nhân vật, nhưng Ngô Giáp Đậu cũng đã khá thành công trong một số trường hợp Chẳng hạn, những đoạn kể về Võ Tánh và Ngô Tòng Chu trước khi chết, hay những lời của triều thần tâu xin vua Gia Long và lời Gia Long đáp lại

họ Đó là những điểm sáng, tạo nên màu sắc cho tác phẩm Hoàng Việt

long hưng chí

Những năm cuối thế kỷ XIX, quan điểm thù địch với nhà Tây Sơn của nhà Nguyễn không còn khắt khe như trước nữa, đây chính là thời điểm

lý tưởng để Ngô Giáp Đậu khởi thảo tác phẩm này Chính vì không còn

quan điểm thù địch với nhà Tây Sơn mà trong Hoàng Việt long hưng chí

Ngô Giáp Đậu đã mượn lời của một triều thần để bình thuật về Quang Trung rất có ý nghĩa: “Quang Trung tuy đắc tội với triều ta, nhưng cũng là bậc Chúa anh hùng Cứ xem con người ấy chỉ có gậy gộc mà khởi binh đánh lấy Phú Xuân dễ hơn quân Việp, đích thân ra Thăng Long tiêu diệt Chúa Trịnh, đem quân giết Nguyễn Hữu Chỉnh khiến cho vua Lê sợ phải chạy khỏi kinh thành, phía Bắc đuổi viện binh nhà Thanh, một trận Ngọc Hồi đủ khiến quân Ngô gãy kiếm…, xưng đế xưng vương chẳng biết sợ ai, vừa có tài võ, vừa có tài văn, quần thần đều sợ phục” [14, 393, 394] Nếu trong thời kỳ trước đó thì Ngô Giáp Đậu khó có thể đưa được đoạn nói về Quang Trung như vậy vào trong sáng tác của mình

Hoàng Việt long hưng chí ra đời trong giai đoạn đất nước đang bị

giặc Pháp tấn công xâm lược, tiến hành đô hộ từ Nam tới Bắc Hoàng Việt

long hưng chí ra đời có những mặt hạn chế, thiếu sót nhưng chúng ta không

thể phủ nhận giá trị mà nó mang lại cho lịch sử, văn học nước nhà Ngô Giáp Đậu đã làm sáng lên góc khuất của lịch sử về vua Gia Long và nhà Nguyễn, đồng thời cũng chỉ ra nguyên nhân sụp đổ mau chóng của phong

trào Tây Sơn Từ đó, có thể thấy Ngô Giáp Đậu và tiểu thuyết Hoàng Việt

long hưng chí có một vị trí quan trọng trong văn học Việt Nam nói chung

và tiểu thuyết chương hồi Việt Nam nói riêng Hơn hai thế kỷ đã trôi qua, ngày nay chúng ta có điều kiện để nhận ra rằng, hình như lịch sử là một tổng hợp lực của nhiều chuyển động lắm khi trái ngược nhau, song lịch sử cũng giống như một cỗ xe luôn luôn chuyển động về phía trước Vì thế, trong lịch sử chúng ta không thể thiếu cái hào hùng và bi tráng, đấy là những yếu tố đan xen khó tách rời nhau Với tâm huyết của nhà văn - nhà giáo dục, lại chịu ảnh hưởng ý thức hệ của dòng họ Ngô Thì, Ngô Giáp Đậu đã dày công nghiên cứu, tham khảo các bộ chính sử, các trước tác văn

học của cha ông để rồi khởi thảo và hoàn thành cuốn tiểu thuyết Hoàng

Việt long hưng chí, phản ánh, ghi lại những biến động của xã hội Việt Nam

trong khoảng năm mươi năm cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX Đây là tiểu thuyết chương hồi chữ Hán được viết trong giai đoạn thoái trào của thể

loại này, song Hoàng Việt long hưng chí đã đem lại những giá trị lớn về

lịch sử, văn học dân tộc

1.5 Tiểu kết chương 1

Thể chí trong văn học Việt Nam trung đại đã có bước phát triển mạnh mẽ, ghi lại những biến động của lịch sử dân tộc dưới dạng tiểu thuyết chương hồi chữ Hán Tiểu thuyết chương hồi là một thể loại thuộc loại hình văn học trung đại Đây là một dạng thức tiểu thuyết trường thiên xuất hiện

và phát triển mạnh ở Trung Hoa từ rất sớm Tuy chịu ảnh hưởng của tiểu thuyết chương hồi Trung Quốc, song tiểu thuyết chương hồi Việt Nam có những bước phát triển riêng, mang đậm đà bản sắc dân tộc Các tiểu thuyết gia Việt Nam chịu ảnh hưởng của tiểu thuyết chương hồi Trung Quốc nhưng vẫn luôn có ý thức tiếp thu một cách có chọn lọc để phản ánh những

vấn đề lớn lao của lịch sử dân tộc Hoàng Việt long hưng chí so với một số

tác phẩm khác tuy còn có những hạn chế nhưng đã phản ánh được những

sự kiện lịch sử quan trọng của dân tộc trong những năm cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX, đồng thời đánh dấu giai đoạn cuối cùng trong quá trình

phát triển của tiểu thuyết chương hồi chữ Hán Việt Nam Hoàng Việt long

hưng chí là kết quả của tài năng, tâm huyết nhà văn Ngô Giáp Đậu Đây là

một trong những tác phẩm có nhiều ý nghĩa góp phần làm đa dạng, phong phú di sản văn học Việt Nam

Chương 2

SỰ THỂ HIỆN NHÂN VẬT LỊCH SỬ TRONG

HOÀNG VIỆT LONG HƯNG CHÍ

2.1 Hoàng Việt long hưng chí trước tác tập hợp nhiều nhân vật lịch sử

thuộc nhiều chính thể

Hoàng Việt long hưng chí đã đem đến cho người đọc ấn tượng

mạnh mẽ nhờ tác giả đã rất thành công trong việc đưa những nhân vật lịch sử vào trong tác phẩm văn học Trong lịch sử văn học Việt Nam,

chưa có tác phẩm nào có số nhân vật đông đảo như Hoàng Việt long

hưng chí và đặc biệt là những nhân vật có thật trong lịch sử Trong việc

xây dựng nhân vật, tác giả đã chú ý đến những diễn biến tâm lý, hành động, những sự kiện làm nổi bật nhân vật Sự thoát khỏi cách miêu tả nhân vật theo lối truyền thống, ước lệ, lời văn súc tích và giàu hình ảnh,

nhất là những đoạn đối thoại bộc lộ rõ tính cách nhân vật Hoàng Việt

long hưng chí trở thành nơi hội tụ, phản ánh các nhân vật lịch sử mà

nhiều người trong số họ chúng ta đã được nghe tên

Có thể nói Ngô Giáp Đậu với ngòi bút hiện thực sắc bén của mình đã xây dựng được một hệ thống nhân vật đa dạng với những nét tính cách tiêu biểu nhất thể hiện ở hành động hay ở lời nói trong những hoàn cảnh đặc

biệt Tác giả Hoàng Việt long hưng chí đã khắc họa được những hình ảnh đầy ấn tượng về nhân vật của mình Nhân vật trong HoàngViệt long hưng

chí là tập hợp nhiều nhân vật thuộc nhiều chính thể khác nhau Nhân vật ở

đây rất phong phú đa dạng, từ vua chúa, quan lại tới các lái buôn, thảo khấu, nông dân, và có cả nhân vật là người nước ngoài

Mở đầu Hoàng Việt long hưng chí Ngô Giáp Đậu đã thuật lại ngắn

gọn gốc tích nhà Nguyễn ở Đàng trong Nhà Nguyễn hình thành và tồn tại bắt đầu từ khi Nguyễn Hoàng vào trấn thủ xứ Thuận Hóa năm 1558 đến

năm 1777 Võ Vương tên húy là Phúc Khoát mất, Trương Phúc Loan mưu

đồ phế truất hoàng tử Cốn, lập Nguyễn Phúc Thuần lên làm vua để dễ bề thao túng Nhà Nguyễn trải qua chín đời chúa nối nhau mở mang cơ nghiệp, bờ cõi ngày lớn rộng, dân chúng vui thuận theo về, các bậc hiền tài thả sức thi thố tài năng, thế lực ngày càng mạnh, uy đức ngày càng cao Sau thời gian hình thành và phát triển nhà Nguyễn bắt đầu đi vào giai đoạn thoái trào, chúa Định Vương còn nhỏ tuổi, quyền hành nằm trong tay Trương Phúc Loan nên y thỏa sức lộng hành, giặc giã nổi lên khắp nơi

Bên cạnh việc thể hiện ngắn gọn các đời chúa Nguyễn khác nhau từ khi hình thành đến khi bị nhà Tây Sơn đánh đuổi, Ngô Giáp Đậu còn viết

về một loạt các đời vua, chúa trong lịch sử dân tộc như chúa Trịnh Kiểm, Trịnh Sâm; vua Lê Trang Tông, Lê Chiêu Thống; vua Quang Trung, Quang Toản… Đây là nhóm nhân vật vua chúa được giới thiệu sơ lược trong tác phẩm để người đọc nắm được sự liền mạch nội dung tác phẩm Nổi bật lên trong tác phẩm là vua Gia Long Có thể thấy xuyên suốt từ đầu cho đến kết thúc tác phẩm con người này chiếm một vị trí quan trọng Nhà văn không chỉ đi sâu vào miêu tả ngoại hình, hành động của Nguyễn Ánh, tác giả còn

để cho nhân vật của mình tự bộc lộ tính cách, tài năng qua những cuộc đối thoại với quan lại, qua hành động của chính nhân vật, và qua lời nói của nhân vật khác Ví như khi Doãn Triều chết dọc đường khi sang Xiêm cầu

viện binh, Thế Tổ gào khóc thương xót: “Thế Tổ khóc, cởi áo ngự đắp thi

hài, an táng cho Doãn Triều” [14, 123], hay khi bàn luận việc quân với các tướng sĩ “Các tướng không am hiểu binh pháp nên mới bị thua như thế” [14, 134] Ngay cả khi nghe tin Nguyễn Huệ chết, Gia Long vẫn bình tĩnh tìm hiểu cặn kẽ nguyên nhân cái chết của Huệ, không biểu hiện thái độ vui sướng, cho thấy Thế Tổ rất tôn trọng đối thủ Nguyễn Huệ Ở Gia Long ta thấy hội tụ nhiều điểm mạnh từ thể hiện tài năng quân sự trong cách bố trí quân đội, thân chinh cầm quân ra trận cho đến việc phân chia địa giới hành

chính để quản lý, mở các khoa thi kén chọn nhân tài, bãi bỏ nhiều loại thuế, phát triển nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp…

Cùng với Nguyễn Ánh, Quang Trung Nguyễn Huệ được nhà văn

Ngô Giáp Đậu tập trung khắc họa Trong Hoàng Việt long hưng chí Ngô

Giáp Đậu không chỉ trực tiếp miêu tả Nguyễn Huệ mà còn để cho kẻ thù chính trị nói về ông: “Quang Trung tuy đắc tội với ta, nhưng cũng là bậc chúa anh hùng” [14, 393] Xuất thân từ nông dân, Quang Trung Nguyễn Huệ đã giành được nhiều chiến thắng vẻ vang, nhất là việc đánh thắng hai mươi vạn quân Thanh Có thể nói rằng Ngô Giáp Đậu đã lựa chọn những chi tiết, sự kiện lịch sử nổi bật đưa vào trong tác phẩm để làm nổi bật lên hai nhân vật tài giỏi Quang Trung Nguyễn Huệ và Gia Long Nguyễn Ánh

Hoàng Việt long hưng chí có một hệ thống nhân vật đông đảo, đa

dạng Có thể thấy hệ thống nhân vật trong tiểu thuyết này đông đảo, phong phú, đa dạng hơn hệ thống nhân vật trong bất kì một cuốn tiểu thuyết chương hồi chữ Hán trung đại Việt Nam nào Nhiều nhân vật là tướng sĩ của hai bên Có người xuất thân từ gia đình quyền thế, có người xuất thân

từ nông dân trở thành tướng, cũng có người xuất phát là những tên ăn trộm,

ăn cướp Ví như Nguyễn Văn Hoằng, “người Tuy Phước, Bình Định, dưới triều Định Vương làm quan đến chức Tổng nhung Chưởng cơ Khi Tây Sơn nổi lên, Hoằng đem quân đi đánh ở Phú Đa, bị thất lợ phải chạy về phía nam vào Gia Định” [14, 85]; “Bấy giờ có người ở trấn Sơn Nam là Trần Xuân Trạch quê huyện Giao Thủy, Nguyễn Kim Phẩm quê huyện Thượng Nguyên, cùng thuộc hạ là bọn Trần Xuân Cách, Nguyễn Kim Oánh theo vào với Thế Tổ Lúc trước bọn Trạch tụ tập đồ đảng làm giặc cướp, từng vây hãm thành Quảng Yên…” [14, 89]; “Hồ Công Siêu người huyện Đăng Xương, phủ Thừa Thiên, lúc mới vào Gia Định theo giúp việc nhung vụ dưới trướng điều khiển Tống Văn Khôi, được Khôi giao giữ chức Tham mưu” [14, 100]… Hầu hết các nhân vật đều hết lòng trung thành, tận

tụy với lí tưởng trung hưng triều Nguyễn của Thế Tổ Trong bất cứ hoàn cảnh nào Thế Tổ đều được quần thần hết lòng tôn phò, có những khi bại trận phải sống chui lủi, phiêu dạt ra tận Phú Quốc để ẩn náu nhưng chỉ sau một thời gian ngắn đã tập hợp được binh mã tiến đánh Tây Sơn Người đọc bắt gặp không ít trung thần dám đem mạng sống của mình để giúp cho công cuộc khôi phục triều đại của Thế Tổ đi đến thắng lợi Những nhân vật như Võ Tánh, Ngô Tòng Chu, Lê Văn Duyệt… chính là những con người hết lòng vì sự nghiệp hưng triều của chủ tướng Một điểm chúng ta cũng nhận thấy là số lượng nhân vật trong truyện rất nhiều nhưng số nhân vật để lại ấn tượng cho người đọc chưa tương xứng

Hoàng Việt long hưng chí, trước tác tập hợp nhiều nhân vật lịch sử

thuộc nhiều chính thể khác nhau Các nhân vật ở đây đều là những nhân vật có thật trong lịch sử được nhà văn lựa chọn xây dựng Nhân vật được miêu tả hoặc bằng âm mưu hoặc lời đối thoại, bằng cử chỉ hành động, bằng tiếng cười, tiếng khóc, mỗi nhân vật một cách thức bộc lộ tính cách, nhiều nhân vật tạo được sự hấp dẫn đối với người đọc Có thể được

kể qua nhiều hồi, hoặc chỉ được miêu tả trong một vài đoạn văn ngắn, nhưng những phẩm chất như lòng trung thành, xu nịnh, nghĩa hiệp hay tiểu nhân, tầm thường, bán nước, hay anh hùng cứu quốc đều đạt đến trình độ điển hình Nhân vật được nêu trong tác phẩm không xa lạ gì với người đương thời, nhiều cái tên còn được nhắc đến trong các tài liệu lịch

sử khác Như vậy, từ những nhân vật của lịch sử đã trở thành những nhân vật văn học Họ vừa là nhân vật lịch sử vừa là nhân vật văn học, nói cách khác, nhân vật cũng mang tính nguyên hợp Các nhân vật trong tác phẩm đều là những nhân vật lịch sử có thật và được tái hiện theo quy luật xây dựng nhân vật văn chương

Hoàng Việt long hưng chí chứa đựng số lượng nhân vật đông đảo,

thuộc nhiều thành phần xã hội Tuy chưa khắc họa làm nổi bật được nhiều

nhân vật nhưng tác phẩm cũng đã đạt được những thành công mà không phải tác phẩm văn xuôi trung đại nào cũng có được

2.2 Tính chất nhân vật thể chí ở nhân vật của Hoàng Việt long hưng chí

Nhân vật là một trong hai yếu tố quan trọng tạo nên loại hình tự sự

Có nhân vật, tác giả mới có chuyện để kể Nhân vật là “hình tượng về con người, một trong những dấu hiệu về sự tồn tại toàn vẹn của con người trong nghệ thuật ngôn từ Là phương thức nghệ thuật nhằm khai thác những nét thuộc đặc tính con người Nhân vật văn học là một đơn vị nghệ thuật, nó mang tính ước lệ, không thể bị đồng nhất với con người có thật, ngay khi tác giả xây dựng nhân vật với những nét rất gần với nguyên mẫu có thật Nhân vật văn học là sự thể hiện quan niệm nghệ thuật của nhà văn về con người” [29, 1254]

Trong văn xuôi tự sự, nhân vật chính là yếu tố tạo nên sự hấp dẫn của câu chuyện được kể Nhiểu khi người đọc mải mê đi theo bước chân nhân vật, sống cùng cảm xúc của nhân vật như chính mình đang trực tiếp tham gia đời sống nhân vật Trong tiểu thuyết cổ điển, đặc biệt là tiểu thuyết lịch sử, tiểu thuyết chương hồi, nhân vật thường là những hình tượng có sẵn trong sử sách hoặc ít nhất là có trong truyền thuyết dân gian Tiểu thuyết chương hồi Việt Nam hầu như lấy sự kiện và nhân vật phần nhiều có thật trong quá khứ để làm đề tài Khác với nhà sử học ghi chép về một người nào đó đòi hỏi cao ở tính chính xác, tác giả tiểu thuyết lại đem đến cho bạn đọc một hình ảnh về con người sinh động như nó vốn có hoặc cần phải có trong cuộc sống Đối với tiểu thuyết chương hồi chữ Hán Việt Nam, không đơn giản là sự khác nhau giữa văn bút và sử bút, bản chất vấn

đề ở chổ tiểu thuyết chương hồi đã đem đến một cái nhìn, sâu sắc hơn, cụ thể hơn về một nhân vật, sự kiện nào đó so với chính sử Chính sử là ghi chép khô khan, lạnh lùng theo ngày tháng, cơ bản theo một thời gian tuyến tính Yếu tố làm cho tiểu thuyết chương hồi khác với chính sử ở chỗ tác giả

đã miêu tả các nhân vật lịch sử như những nhân vật văn học, đưa họ từ địa hạt lịch sử sang địa hạt văn học Có nhiều người là yếu nhân trong lịch sử, tên tuổi của họ được ghi chép trong chính sử, điều đó giúp chúng ta có điều kiện đối chiếu và nhìn nhận những thành công của các tác giả tiểu thuyết Việc ghi chép chuyện của các nhân vật lịch sử đã được tiến hành từ rất sớm khi con người có nhu cầu lưu lại những chuyện của tiền nhân cho hậu thế Đấy là công việc của các sử gia Dưới cái nhìn của những nhà sử học, nhân vật lịch sử là cá nhân có vai trò lớn đối với lịch sử, không có nhân vật này thì sẽ có một nhân vật khác được sinh để đảm nhận nhiệm vụ lịch sử giao phó Đó là một qui luật tất yếu Dưới cái nhìn của tác giả văn học, nhân vật văn học là một lựa chọn khó khăn, đặc biệt nhân vật văn học lại được lấy từ nhân vật lịch sử, tức đưa nhân vật lịch sử từ địa hạt lịch sử sang địa hạt văn học lại càng khó khăn bội phần Không phải cứ nhân vật nổi tiếng trong lịch sử là đương nhiên trở thành nhân vật văn học Như

đã biết, cần phải có những yếu tố cần thiết nào đấy mới có thể trở thành nhân vật văn học Chính vì vậy, nhân vật lịch sử được các nhà văn quan sát từ nhiều phía, thậm chí được nhìn từ “trong bóng tối”, từ những góc khuất vì vậy mà rõ ràng hơn, đầy đủ hơn Cái nhìn của nhà tiểu thuyết khác nhiều so với cái nhìn của sử gia về nhân vật của họ, các nhà tiểu thuyết chỉ được miêu tả, hư cấu nhân vật lịch sử ở chừng mực nào đó có thể, đi quá giới hạn sẽ trở nên lố bịch, gây phản cảm, điều mà không một tác giả văn học nào muốn

Đặc điểm cốt lõi của nhân vật thể chí là sử dụng nhiều chi tiết thực

của nguyên mẫu Sự hư cấu phải trên cơ sở gắn bó trực tiếp và mật thiết với cái thực của nhân vật lịch sử Nhân vật thể chí được hình thành theo quy luật văn học nhằm đem lại nhận thức thẩm mỹ cho người đọc Điều này ta

sẽ thấy rõ hơn khi đi sâu vào trong tác phẩm Hoàng Việt long hưng chí của

tác giả Ngô Giáp Đậu

Hoàng Việt long hưng chí của Ngô Giáp Đậu là tác phẩm thuộc thể chí được viết dưới dạng một cuốn tiểu thuyết chương hồi phản ánh hiện

thực có thật trong lịch sử Việt Nam những năm cuối thế kỷ XVIII - đầu thế

kỷ XIX Tuy vậy, khi đi sâu tìm hiểu tác phẩm này chúng ta không thể đồng nhất bức tranh hiện thực này với chính hiện thực ngoài đời Mẫu hình nhân vật lịch sử được xây dựng trong tác phẩm là từ những con người có thật, những nhân vật có thật của lịch sử lúc bấy giờ, chỉ khi bước vào văn học, nhân vật ấy mới mang một diện mạo riêng Đúng như M.Gorki nói: “Hiện thực cuộc sống là chất quặng thô, người nghệ sỹ phải sàng lọc sáng tạo, tôi luyện chất quặng thô đó thành chất thép sáng ngời Chất thép đó chính là các nhân vật văn học” [17,46] Để có được những hình

tượng văn học độc đáo như trong tác phẩm Hoàng Việt long hưng chí,

nhà văn Ngô Giáp Đậu đã phải trải qua một quá trình rèn rũa, nghiên cứu, tham khảo… khá công phu

Trong tác phẩm Hoàng Việt long hưng chí, tính chất của nhân vật thể

chí luôn được nhà văn Ngô Giáp Đậu tập trung thể hiện rõ nét qua các nhân vật lịch sử Khi xây dựng các nhân vật, nhà văn luôn cố gắng sao cho những nhân vật lịch sử khi bước vào văn học thì nó phải mang một diện mạo riêng - diện mạo của một hình tượng nghệ thuật dựa trên sự gắn bó trực tiếp và mật thiết với cái thực của nhân vật lịch sử Trong khuôn khổ của một luận văn, chúng tôi chưa có điều kiện tìm hiểu tất cả các nguyên

mẫu lịch sử có trong Hoàng Việt long hưng chí mà chỉ tập trung tìm hiểu

khái quát một số nhân vật tiêu biểu Điều này cũng giúp nhìn nhận những thành công, những hạn chế của tác giả Ngô Giáp Đậu khi xây dựng hình tượng văn học dựa trên nguyên mẫu lịch sử

Nhân vật đầu tiên mà chúng tôi muốn đề cập tới trong tác phẩm

Hoàng Việt long hưng chí chính là Nguyễn Ánh Trong lịch sử, Nguyễn

Ánh là một nhân vật rất phức tạp Nhìn nhận về con người này thật không

đơn giản Ở ông ta có nhiều mâu thuẫn, mâu thuẫn do chính cuộc đời ông tạo ra, mâu thuẫn của hoàn cảnh lịch sử; những mâu thuẫn từ sự đa dạng trong cách nhìn, cách nghĩ Nó được sản sinh tự nhiên từ nhiều điều thực

hư, chính đáng và không chính đáng Nếu không thật sự khách quan và chiêm nghiệm theo nhiều chiều cạnh, lát cắt của lịch sử, soi xét từ gần đến

xa, từ sau đến trước, chủ thể và khách thể, hoá thân vào nhiều vị trí để có góc nhìn trọn vẹn, hoặc luôn bị kiềm toả bởi một định kiến chủ quan, thủ cựu thì thật khó thoát ra khỏi những sai lầm trong cách nhìn nhận con người này

Lịch sử của nước ta cho thấy không có ai, trước khi ngồi trên ngai vàng, cuộc đời và sự nghiệp lại nhiều gian lao và dai dẳng như Nguyễn Ánh Cũng chưa thấy ai có sự kiên nhẫn lâu dài để mưu nghiệp lớn như ông Hơn hai mươi năm lăn lộn khắp nơi, đi khắp chốn, có những lúc phải sống chui lủi, cái chết luôn cận kề, nhưng ông vẫn vươn lên, vượt qua khó khăn gian khổ để giành được thắng lợi cuối cùng

Trong quá trình xây dựng nhân vật, Ngô Giáp Đậu vẫn giữ nguyên những yếu tố lịch sử của nhân vật như tên tuổi, tính cách và môi trường sống của nhân vật trong thực tế thời đại lúc bấy giờ Bên cạnh đó, để đem lại một cái nhìn riêng về một con người quen thuộc song vẫn giữ được những chi tiết thực của nguyên mẫu, nhà văn Ngô Giáp Đậu không đi sâu vào miêu tả chi tiết chân dung nhân vật mà bằng những lời thoại, những hành động, nhân vật có điều kiện để tự bộc lộ tính cách của mình

Hồi thứ nhất mở đầu Hoàng Việt long hưng chí, tác giả không đi

miêu tả chi tiết như sử sách mà nói một cách khái quát, ngắn gọn về Nguyễn Ánh để gây ấn tượng cho người đọc, tạo sự hứng thú của người đọc đối với những phần sau Sau đó Nguyễn Ánh mới xuất hiện qua lời giới thiệu ngắn gọn của nhà văn Ngô Giáp Đậu Điều này đã làm cho nhân vật mang một màu sắc mới mẻ khi xuất hiện, khác với màu sắc truyền

thống là nhân vật được miêu tả chi tiết, tỉ mỉ ngay từ những trang đầu tiên của tác phẩm:

- “Chuyện nói về Thế Tổ Cao hoàng đế triều ta dấy nghiệp trung hưng ở đất Gia Định, thu phục Phú Xuân, thu tóm Bắc hà, cầm tù vua Tây Sơn rồi xưng đế nước Nam Trải qua binh đao chồng chất lao khổ, lập công cao nhất, cõi Nam mở mang, thần truyền thánh kế, thật đã xây dựng cơ đồ vững chắc cho con cháu” [14, 15] “Thế Tổ Cao hoàng đế (tức Gia Long) sinh ngày Kỷ Dậu tháng giêng năm Nhâm Ngọ (1762), tên huý là Chủng, lại có các tên huý khác là Ánh, Noãn và Cảo (Định vương lấy nghĩa chữ Cảo là hình tượng mặt trời lúc giữa trưa mà đặt tên cho) Thế Tổ là con thứ

ba của hoàng tử Cốn, khi Võ Vương mất ngài mới lên bốn tuổi…” [14, 24]

Là nhà văn, nhà giáo dục, Ngô Giáp Đậu đã bỏ rất nhiều công sức để tìm hiểu, tham khảo các bộ chính sử nước nhà Chính vì vậy nhân vật

Nguyễn Ánh trong Hoàng Việt long hưng chí được tác giả giữ nhiều chi tiết

nguyên mẫu của lịch sử Tuy nhiên để người đọc thấy được tài năng, tâm huyết, tính cách của nhân vật, tác giả đã để cho nhân vật tự bộc lộ qua các

sự kiện và lời thoại để thể hiện tính cách, tài năng của nhân vật

Lần thứ ba Gia Định thất thủ, Thế Tổ bèn rời Ba Giồng đem quân đến Định Tường, thu thập tàn quân tính kế chiến đấu chống lại nhà Tây

Sơn: “Thế Tổ sai đắp lũy ở Giồng Lũy để chống cự với quân Tây Sơn Gặp

lúc quân Tây Sơn do Đô đốc Nguyễn Học dẫn quân đuổi đến, Thế Tổ đích thân chỉ huy binh thuyền nghênh chiến Quan quân hăng mạnh xông đánh Nguyễn Kim Phẩm chém giết Nguyễn Học tại trận Quân Tây Sơn thua lớn phải rút chạy Quân Thế Tổ thu đoạt hơn ba mươi chiến thuyền, thừa thắng đuổi theo quân Tây Sơn đến tận dinh Trấn Định Thế Tổ sai Nguyễn Huỳnh Đức làm tiên phong, Tôn Thất Dụ chưởng trung quân, bọn Xuân Trạch, Kim Phầm làm trưởng hộ vệ, rồi truyền lệnh tiến quân đến đóng quân ở sông Tứ Kỳ thuộc Gia Định” [14, 101]

Nhận thấy lực lượng mỏng, yếu nên khi được gợi ý sang cầu viện nước Xiêm, Thế Tổ đã lên đường những mong vua Xiêm giúp đỡ cất quân

sang đánh quân Tây Sơn: “Ngày mồng một tháng hai năm Giáp Thìn

(1784) Thế Tổ xuống thuyền sang Xiêm Bề tôi theo hầu có bọn Tôn Thất Hội, Hồ Văn Vui, Trương Phúc Giáo, Nguyễn Văn Tri, Lưu Văn Trung, Nguyễn Văn Huấn, Trần Văn Xạ, Nguyễn Văn Tồn, tất cả ba mươi người, đem theo chưng vài chục quân hộ vệ Lại bộ Bạch Doãn Triều chèo thuyền đuổi theo xin được cùng đi, Thế Tổ khuyên Triều tạm về ẩn lánh ở thôn dã Doãn Triều khóc tâu:

Vì đạo nghĩa quân thần, vua đi đâu bề tôi xin đi đến đó

Doãn Triều cứ đi theo, rồi sức yếu không chịu đựng nổi, chết dọc đường Thế Tổ khóc cởi áo ngự đắp thi hài, an táng cho Doãn Triều Người đời sau có câu đối viếng Doãn Triều như sau:

Thiên vị tử anh hùng khảng khái hữu tâm thôn Thái Đức

Địa phi tầm canh tịnh, sinh bình vô mộng đáo Xiêm La

Tháng Ba, thuyền của Thế Tổ đến thành Vọng Các, vua Xiêm tiếp đãi rất trọng thể Thấy Thế Tổ buồn lòng vì việc nước, vua Xiêm nói:

Vua nước Nam nản sợ rồi chăng?

“Rồi đó Thế Tổ gọi Quân về Gia Định Quân xin Thế Tổ cho đánh lấy Bình

Thuận Thế Tổ bèn sai Quân chỉ huy quân thuỷ bộ sáu nghìn người, lấy Võ Tánh làm tiên phong, Nguyễn Văn Thành làm Phó tiên phong Trước khi lên đường, bọn Quân vào bệ kiến, Thế Tổ bảo: Chuyến này đi là để cứu sinh dân một phủ Bình Thuận, không được thừa thắng ruổi dài để lọt vào nơi trọng địa của địch mà mất uy mang nhục” [14, 171]

Chúng ta có thể thấy đây là thời kì mà những người đứng đầu Nguyễn Huệ, Nguyễn Nhạc, Nguyễn Ánh trực tiếp cầm quân ra chiến trận Mặc dù, trong các lần cầm quân chỉ huy tướng sĩ đánh quân Tây Sơn phần lớn đều không thành nhưng qua đó chúng ta thấy được lòng kiên trì và sách lược của Nguyễn Ánh trong cuộc chiến kéo dài hơn hai mươi năm này:

“Thế Tổ sai các quân đắp thành ở bờ tây sông Bến Nghé kéo dài đến cảng Thông, sai chặt gỗ lim đóng cọc giữa lòng cảng, sắp sẵn chiếc thuyền để chống lại quân Tây Sơn” [14, 87] “Thế Tổ nghe tin báo vội đốc suất binh thuyền đi tiếp ứng, đến sông Tam Kỳ gặp thuỷ quân Tây Sơn Thế Tổ mình mặc áo chiến, đầu đội nón trận đứng đầu mũi thuyền, tay cầm súng chim chỉ huy các tướng vừa đánh vừa lui” [14, 99]

Nhân vật thể chí là nhân vật mang tính chất của nhân vật lịch sử, ở nhân vật thể chí tác giả cũng có thể hư cấu phần nào để tạo nên sự hấp dẫn, phù hợp với chủ đích xây dựng hình tượng nhân vật trong tác phẩm của tác giả Sự sáng tạo đó của nhà văn chỉ dừng ở mức độ cho phép Trong tác

phẩm Hoàng Việt long hưng chí có thể thấy tác giả đã sử dụng yếu tố nghệ

thuật khi miêu tả Nguyễn Ánh, mặc dù yếu tố nghệ thuật ở đây không sâu sắc như khi Ngô gia văn phái miêu tả, khắc họa nhân vật Nguyễn Huệ trong

tiểu thuyết Hoàng Lê nhất thống chí Mục đích hư cấu, sáng tạo ở đây là

Ngô Giáp Đậu muốn để người đọc có thể thấy được Nguyễn Ánh người đã không màng tới tính mạng, vượt qua mọi khó khăn gian khổ để phục hưng nhà Nguyễn sau này Ngô Giáp Đậu để cho người đọc nhận thấy tài năng, nhãn quan chiến lược của Nguyễn Ánh qua những suy nghĩ, tính toán, hành