Những quan điểm của Nho giáo về giáo dục
Trang 1+ Trong tư tưởng của các nhà triết học thuộc trường phái Nho giáo, chúng tôi nhận thấy vấn đề đào tạo con người rất được Nho giáo quan tâm, chú trọng Nho giáo ít đề cập đến con người trước khi sinh hoặc sau khi chết mà chủ yếu bàn tới con người hiện thực Điểm chung của họ là cho dù quan niệm bản tính con người là thiện hay ác thì tất cả họ đều cần phải được giáo dục Với tính thiện thì cần phải bảo tồn lương tâm, nuôi dưỡng tính thiện; còn với tính ác cần phải biết hạn chế những ham muốn, dục vọng của mình để hướng đến cái thiện Nho giáo đều quan niệm giáo dục là biện pháp để hướng con người tới những phẩm chất cao quý như nhân, nghĩa, lễ, trí, tín Đó là những giá trị chuẩn mực của con người trong xã hội phong kiến
+ Nho giáo mà tiêu biểu là Khổng Tử đã đưa ra những quan niệm rất cụ thể về giáo dục Giáo dục là cần thiết cho tất cả mọi người nên ai ai cũng có cơ hội được học tập Trong sách Luận ngữ, thiên Vệ Linh Công viết: “Về việc dạy dỗ không phân biệt loại người” [40, tr.588] (hữu giáo vô loại) Tư tưởng đó có nghĩa là con người không phân biệt giàu nghèo, sang hèn đều có cơ hội được học tập Điều này đã phá vỡ quan niệm giáo dục chỉ dành riêng cho tầng lớp quý tộc Tuy nhiên, theo Khổng Tử, người học cũng cần phải có cái tâm nên: “Đối với những người đem lễ xin học từ một bó nem trở lên, ta chưa hề chối người nào không dạy bảo” [40, tr.347] Đó là lý do tại sao học trò của Khổng Tử rất nhiều, có những người vốn xuất thân nghèo khổ như Nhan Hồi, Nguyên Hiến nhưng qua
sự dạy dỗ của Khổng Tử đều trở thành những bậc danh hiền Quan niệm “hữu giáo vô loại” của Khổng Tử đã mở đường cho việc học của Trung Quốc lúc bấy giờ rất phát triển, khiến cho nhiều người bình dân cũng có cơ hội được tiếp cận với giáo dục
+ Quan điểm giáo dục có vị trí và vai trò quan trọng trong tư tưởng của Nho giáo bởi theo
họ, giáo dục là công cụ hữu hiệu nhất và là con đường ngắn nhất để đào tạo lớp người cai quản và thống trị xã hội theo hệ tư tưởng phong kiến Đó là lớp người quân tử Thông qua giáo dục, Nho giáo còn muốn truyền bá hệ tư tưởng phong kiến của giai cấp thống trị thấm sâu đến mọi tầng lớp trong xã hội (đặc biệt là đối với giai cấp bị trị) và chiếm địa vị độc tôn để đảm bảo ổn định trật tự xã hội lúc bấy giờ
+ Khổng Tử là một người đánh giá rất cao vai trò của giáo dục, đào tạo con người trong việc ổn định và phát triển xã hội Theo ông, giáo dục không chỉ có vai trò quan trọng
Trang 2trong việc hình thành nhân cách mỗi cá nhân mà còn quyết định đến vận mệnh và tương lai của cả một dân tộc Khi đề cao vai trò của giáo dục, Khổng Tử cũng đã bộc lộ rất rõ mục đích giáo dục của mình Xuất phát từ chỗ luôn luôn quan tâm đến vấn đề xã hội, muốn ổn định trật tự xã hội và hướng tới xây dựng một xã hội thái bình, thịnh trị nên tư tưởng giáo dục của Khổng Tử chủ yếu tập trung giải quyết những vấn đề xã hội Cũng vì thế mà mục đích giáo dục của Khổng Tử nhằm đến mục đích chính trị rất rõ ràng
Khi nghiên cứu về tư tưởng giáo dục của Nho giáo, chúng tôi nhận thấy Luận ngữ là một cuốn sách trình bày một cách rõ nét nhất, tập trung nhất những quan niệm của Khổng Tử
về giáo dục nói chung thông qua các khái niệm “giáo” (giáo huấn, dạy dỗ), “học” (học tập)
+ Về khái niệm “học”, trong sách Tứ thư tập chú, Chu Hi đã chép lại: “Chuộng người hiền thay vì chuộng sắc đẹp, thờ cha mẹ hết sức mình, liều thân để thờ vua, chơi với bạn
bè nói ra câu nào cũng giữ chữ tín, người như thế dẫu có nói là chưa hề học hỏi, ta cũng bảo rằng cũng đã có học rồi vậy” [40, tr.202] Như vậy, theo Khổng Tử, học không chỉ là nghiên cứu học vấn mà quan trọng hơn cả là thực hành đạo đức, tức là chú trọng đến những hành động thực tiễn Khổng Tử còn luôn nhắc nhở các học trò của mình: “Các đệ
tử khi vào phải hiếu với cha mẹ, phải kính nhường người lớn tuổi, làm việc phải cẩn thận
và giữ chữ tín, thương yêu mọi người mà thân với người thân Làm những việc đó có dư sức mới dành cho việc học văn chương” [40, tr.201] Từ đó, có thể thấy trong tư tưởng của Khổng Tử nói riêng và Nho giáo nói chung, việc học phải lấy đức hạnh làm trọng yếu Có thể nói, khái niệm học trong tư tưởng của Nho gia có nhiều nghĩa Nó không chỉ
là đọc sách để thu lượm kiến thức mà còn là việc làm hướng đến điều thiện, đến đạo đức + Theo những nghĩa đó, học tức là hiểu biết để hành động Về khái niệm “giáo”, sách Luận ngữ cũng viết: “Quý Khang Tử hỏi: “khiến dân biết cung kính, trung thành, để khuyến thiện nên như thế nào?”, Khổng Tử đáp: “Đối xử với dân bằng cách trang
nghiêm, ắt dân cung kính; nêu gương hiếu từ với cha mẹ và con cái, ắt dân biết trung thành; cất nhắc người thiện mà giáo hóa người kém cỏi, ắt dân rủ nhau làm điều lành” [40, tr.231] Như vậy, “giáo” ở đây được hiểu là dạy bảo, giúp đỡ người khác “Giáo” chính là công cụ cần thiết và hữu hiệu của nhà cầm quyền bởi : “Nhà cầm quyền khéo
Trang 3dạy dân trong bảy năm cũng có thể khiến dân chiến đấu” và “không huấn luyện mà bắt dân ra chiến đấu ấy là bỏ dân (chết oan) vậy” [40, tr.523] Có thể nhận thấy, tư tưởng chung nhất về giáo dục của Khổng Tử là làm sao để cho người khác đạt được tri thức, đạo lý, tu dưỡng đức hạnh, tích cực hành đạo Tư tưởng này của Khổng Tử đã được phát triển rõ hơn trong hai cuốn sách Đại học và Trung dung Sách Đại học viết: “Đường lối của Đại học là ở chỗ: làm sáng đức sáng của mình, khiến dân luôn luôn đổi mới, ngừng lại ở chỗ chí thiện” [40, tr.13] Sách Trung dung viết: “Do thành thật mà sáng suốt gọi là tính, nhờ sáng suốt mà thành thật gọi là giáo Thành thật thì sáng suốt, sáng suốt thì thành thật vậy” [40, tr.143] Điểm chung của hai tư tưởng trên là việc coi giáo dục chính là công cụ để bồi dưỡng nhân tính, giáo hóa đạo đức cho con người
+ Như vậy, tư tưởng về giáo dục theo quan điểm của Nho giáo là coi giáo dục chính là cách thức, là phương tiện để giáo hóa cho con người kể cả về tri thức và đạo đức Theo lẽ
đó, con người ai cũng cần phải được giáo dục Giáo dục chính là công cụ cần thiết để ổn trịnh trật tự xã hội và làm cho con người ngày càng hoàn thiện hơn Vì vậy, giáo dục là một việc làm không thể thiếu được trong xã hội