Một số nội dung cơ bản trong tư tưởng giáo dục của Nho giáo

Nho giáo và một số nội dung cơ bản trong tư tưởng giáo dục của Nho giáo

1.1 Một số nội dung cơ bản trong tư tưởng giáo dục của Nho giáo

Nội dung tư tưởng giáo dục của trường phái Nho giáo là những quan điểm về giáo dục nói chung, về mục tiêu giáo dục, nội dung giáo dục, phương pháp giáo dục và vai trò của người thầy trong giáo dục

1.1.1 Về quan niệm giáo dục

Trong tư tưởng của các nhà triết học thuộc trường phái Nho giáo, nhận thấy vấn đề đào tạo con người rất được Nho giáo quan tâm, chú trọng Cho dù quan niệm bản tính con người là thiện hay ác thì tất cả họ đều cần phải được giáo dục Nho giáo đều quan niệm giáo dục là biện pháp để hướng con người tới những phẩm chất cao quý như nhân, nghĩa, lễ, trí, tín Đó là những giá trị chuẩn mực của con người trong xã hội phong kiến

Nho giáo mà tiêu biểu là Khổng Tử đã đưa ra những quan niệm rất cụ thể về giáo dục Quan niệm “hữu giáo vô loại” của Khổng Tử đã mở đường cho việc học của Trung Quốc lúc bấy giờ rất phát triển, khiến cho nhiều người bình dân cũng có cơ hội được tiếp cận với giáo dục Quan điểm giáo dục có vị trí và vai trò quan trọng trong tư tưởng của Nho giáo bởi theo họ, giáo dục là công cụ hữu hiệu nhất và là con đường ngắn nhất để đào tạo lớp người cai quản và thống trị xã hội theo hệ tư tưởng phong kiến Đó là lớp người quân tử Thông qua giáo dục, Nho giáo còn muốn truyền bá hệ tư tưởng phong kiến của giai cấp thống trị thấm sâu đến mọi tầng lớp trong xã hội (đặc biệt là đối với giai cấp bị trị) và chiếm địa vị độc tôn để đảm bảo ổn định trật tự xã hội lúc bấy giờ Khổng

Tử là một người đánh giá rất cao vai trò của giáo dục, đào tạo con người trong việc ổn định và phát triển xã hội Theo ông, giáo dục không chỉ có vai trò quan trọng trong việc hình thành nhân cách mỗi cá nhân mà còn quyết định đến vận mệnh và tương lai của cả một dân tộc

Như vậy, tư tưởng về giáo dục theo quan điểm của Nho giáo là coi giáo dục chính

là cách thức, là phương tiện để giáo hóa cho con người kể cả về tri thức và đạo đức Theo

lẽ đó, con người ai cũng cần phải được giáo dục Giáo dục chính là công cụ cần thiết để

ổn trịnh trật tự xã hội và làm cho con người ngày càng hoàn thiện hơn Vì vậy, giáo dục là một việc làm không thể thiếu được trong xã hội

1.1.2 Về mục tiêu giáo dục

Tư tưởng về giáo dục của Nho giáo ra đời trên cơ sở của lịch sử, kinh tế, văn hóa, chính trị của xã hội Trung Hoa cổ đại và xuất phát từ quan niệm về bản tính con người của Nho giáo Những cơ sở đó chính là những đòi hỏi bức bách của thực tiễn đặt ra Nho giáo đã đưa ra một số mục tiêu cụ thể của giáo dục như sau:

Thứ nhất, giáo dục là để hình thành nhân cách lý tưởng Theo quan điểm của Nho giáo, mục đích cao nhất của giáo dục là đào tạo ra lớp người quân tử có đủ đức và tài để tham gia gánh vác công việc quốc gia, để giúp vua, giúp nước

Thứ hai, giáo dục là để đào tạo ra đội ngũ quan lại nhằm giúp ích cho nước nhà Điều đó được thể hiện qua tư tưởng “Học trí dĩ dũng”, tức là học để ứng dụng có ích cho quốc gia xã hội Đây được coi là mục đích cao nhất của người học

Thứ ba, giáo dục là để tỏ cái đức sáng, đạt tới chỗ chí thiện Để làm được điều đó, mỗi nho sinh cần phải thường xuyên có sự tu thân, rèn luyện hàng ngày nhưng: “Muốn tu thân thì phải chính tâm Muốn chính tâm thì trước phải khiến cho ý nghĩ thành thật Muốn ý nghĩ thành thật thì trước phải hiểu thấu đáo Hiểu thấu đáo ở chỗ nghiên cứu sự vật cho rõ ràng”

Như vậy,mục đích chính của giáo dục theo quan điểm của Nho giáo là nhằm đào tạo

ra những con người lý tưởng, có sự hoàn thiện cả về đạo đức, nhân cách cũng như tri thức, lối sống

1.1.3 Về nội dung giáo dục

Theo Khổng Tử, trong xã hội có năm mối quan hệ giữa người và người Đó là giữa: vua - tôi, cha - con, chồng - vợ, anh - em, bạn - bè Trong đó, Khổng Tử tập trung nhấn mạnh vào ba mối quan hệ (còn gọi là Tam cương): vua - tôi, cha - con, chồng - vợ Trong gia đình, điều cơ bản của cái “đạo làm người” của người con là phải có đức hiếu, “đạo làm người” của bậc làm cha mẹ là phải có đức từ Nếu trong gia đình quan trọng nhất là đạo hiếu thì ngoài xã hội quan trọng nhất là đạo trung Đạo hiếu là cơ sở của đạo trung

Trong quan niệm của Nho giáo Tiên Tần như Khổng Tử và Mạnh Tử, quan hệ vua - tôi là mối quan hệ hai chiều, chế ước lẫn nhau theo đúng tinh thần: quân nhân - thần trung Ngoài nội dung giáo dục “đạo làm người” cho con người, Khổng Tử còn chủ trương giáo dục “đức” (hay là đạo đức) cho con người Đức là sự khái quát những giá trị cơ bản của con người, là những chuẩn mực, những quy phạm mang nội dung đạo đức mà mỗi con người cần phải có

Khổng Tử chủ trương giáo dục lễ cho con người bởi theo ông, lễ là một trong những chuẩn mực, những quy tắc đạo đức cơ bản, là yêu cầu có tính chất bắt buộc với mọi hành

vi ứng xử của con người trong các mối quan hệ xã hội Khổng Tử nói: “Cung kính mà thiếu lễ thì khó nhọc, cẩn thận mà thiếu lễ thì nhút nhát, cương cứng mà thiếu lễ thì loạn, thẳng thắn mà thiếu lễ thì nóng gắt” Coi trọng việc giáo dục đức lễ là một nội dung mới hết sức tiến bộ trong tư tưởng giáo dục của Khổng Tử

Một nội dung quan trọng nữa trong tư tưởng giáo dục của Khổng Tử là thuyết chính danh định phận

Bên cạnh việc giảng dạy đạo lý, đạo làm người cho mọi người, Khổng Tử còn dạy học trò văn chương và lục nghệ Văn là gồm thi, thư, lễ, nhạc, xuân thu; còn lục nghệ bao gồm sáu môn như: lễ, nhạc, xạ (bắn cung), ngự (đánh xe), thư (viết chữ), số (toán pháp) Như vậy, trong tư tưởng giáo dục của Nho giáo, nội dung chủ yếu của giáo dục là đạo đức, lễ nghĩa - những nguyên tắc ứng xử có tính chuẩn mực Những phạm trù căn bản nhất trong tư tưởng về nội dung giáo dục của Nho gia là nhân, lễ, nghĩa, trí, dũng, nhạc… trong đó chữ nhân có nội hàm sâu rộng nhất Đây là nội dung sâu sắc, có tác dụng giáo hóa cho con người, giúp con người hướng đến những giá trị tốt đẹp

1.1.4 Về phương pháp giáo dục

Không chỉ đưa ra tư tưởng về mục đích giáo dục, nội dung giáo dục, Nho giáo còn đưa ra nhiều quan điểm về phương pháp giáo dục như sau:

Một là, phương pháp biết phân loại học trò Dạy học vốn không phải là một nguyên tắc bất biến, áp dụng đồng nhất cho tất cả mọi người Theo Khổng Tử, để đạt được mục đích của giáo dục cũng như để triển khai đầy đủ nội dung giáo dục thì trong quá trình

giáo dục phải phân biệt ra các đối tượng khác nhau để có những biện pháp giáo dục cụ thể, phù hợp với từng người, từng đối tượng

Hai là, phương pháp kết hợp học với hành, học tập với tư duy Đây là phương pháp đòi hỏi lời nói phải gắn liền với việc làm, phải thực hành điều đã học và đem tri thức của mình vận dụng vào cuộc sống

Ba là, phương pháp coi trọng tinh thần tự giác, sự nỗ lực của người học Khi đề ra các phương pháp giáo dục, Nho giáo đều nhấn mạnh cần phải đề cao tinh thần tự giác của người học Để việc học đạt kết quả tốt, người học cần phải chủ động, tự giác

Bốn là, phương pháp thiết lập các mối quan hệ trong quá trình học Đó là mối quan

hệ giữa những người học, giữa thày và trò, dạy và học

Năm là, phương pháp “ôn cố tri tân” (ôn cũ để biết mới) Phương pháp này đòi hỏi người học thường ngày cần xem đi xem lại những điều đã học để ghi nhớ trong lòng, từ

đó mà tìm hiểu thêm, biết thêm những điều mới, ôn lại việc xưa mà biết việc nay và việc sau

Sáu là, phương pháp “nêu gương” Trong các phương pháp giáo dục của mình, Khổng Tử đặc biệt đề cao phương pháp “Nêu gương” Theo ông, không có phương pháp nào hiệu nghiệm bằng “dĩ thân vi giáo” và cũng không có phương pháp nào khó thực hiện bằng phương pháp ấy

Trên đây là những phương pháp học tập cơ bản trong nội dung về phương pháp giáo dục của Nho giáo Những nhà Nho đã đưa ra những phương pháp rất cụ thể, thiết thực nhằm giúp cho học trò có thể lĩnh hội được tri thức, không ngừng hoàn thiện bản thân mình

1.1.5 Vai trò và vị trí người thầy trong quá trình giáo dục

Không chỉ bàn đến mục tiêu giáo dục, nội dung giáo dục, phương pháp giáo dục, chúng tôi nhận thấy Nho giáo còn bàn đến vai trò của người thầy trong giáo dục Khổng

Tử - một người thầy được người đời sau vinh xưng là “vạn thế sư biểu” (người thầy của muôn đời) luôn có ý thức về trách nhiệm, vai trò của người thầy trong hoạt động dạy học

Theo ông, người thầy phải làm những công việc như: chỉ cho học trò biết phương pháp học tập phù hợp, gợi ý để học trò suy nghĩ và giải đáp những thắc mắc, vướng mắc của trò chứ không phải là người nhồi nhét kiến thức cho học trò của mình Người thầy không phải là người thợ dạy sách, học trò cũng không phải là cái giá đựng sách Quá trình dạy

và học là quá trình trao đổi giữa thầy và trò, giúp cho học trò có kiến thức, chủ động để

có thể ứng phó trong mọi hoàn cảnh

Tư tưởng của Khổng Tử về vai trò, vị trí của người thầy đã được Nho giáo sau này

kế thừa và phát triển thêm Tuân Tử - một nhà Nho ở thời Chiến quốc nổi tiếng với học thuyết tính ác cũng đề cao vai trò to lớn của người thầy trong việc giáo dục con người từ

bỏ tính ác để hướng đến những điều thiện Nếu có thầy, nếu ra sức tu dưỡng, rèn luyện, học tập có thể cải hoá trở nên thiện được cũng như “cây cong phải đợi uốn, hơ nóng rồi kéo ra, sau mới thẳng được Đồ kim khí cùn nhụt, ắt phải mài giũa rồi sau mới sắc bén được Cái tính của con người ta cũng vậy, ắt phải có thầy, có phép dạy bảo rồi sau mới có

lễ nghĩa và mới trị” Bằng sự giáo hoá, tích thiện, bất cứ người nào cũng có thể trở thành quân tử

Như vậy, theo quan điểm của Nho giáo, người thầy đóng một vai trò rất quan trọng trong quá trình giáo dục Người thầy không chỉ có vai trò định hướng cho học trò mà còn giúp cho học trò có thể bỏ ác, tích thiện, hướng đến những giá trị tốt đẹp của đạo đức, nhân cách Do đó, có thể nói, để việc giáo dục thật sự có hiệu quả không thể thiếu vai trò của người thầy