MỤC TIÊU GIÁO DỤC CỦA NHO GIÁO

những mục tiêu về giáo dục của Nho giáo

MỤC TIÊU GIÁO DỤC CỦA NHO GIÁO

Tư tưởng về giáo dục của Nho giáo ra đời trên cơ sở của lịch sử, kinh tế, văn hóa, chính trị của xã hội Trung Hoa cổ đại và xuất phát từ quan niệm về bản tính con người của Nho giáo Những cơ sở đó chính là những đòi hỏi bức bách của thực tiễn đặt ra Chính những điều đó cũng chi phối đến quan điểm về mục đích giáo dục của Nho giáo

Hầu hết Nho giáo đều cho rằng mục đích bao trùm của việc giáo dục là nhằm tạo

ra những con người thích nghi với điều kiện xã hội và thực hiện đúng vị trí, vai trò, chức trách, bổn phận của mình Theo Khổng Tử, căn cứ vào từng đối tượng khác nhau mà mục đích của sự học có khác nhau như: ở bậc trên, mục đích của việc học

là để trị người; còn ở bậc dưới, học là để biết tuân lệnh nhà cầm quyền, học để dễ sai khiến, yên phận

Nho giáo đã đưa ra một số mục tiêu cụ thể của giáo dục như sau:

Thứ nhất, giáo dục là để hình thành nhân cách lý tưởng Theo quan điểm của Nho

giáo, mục đích cao nhất của giáo dục là đào tạo ra lớp người quân tử có đủ đức và tài để tham gia gánh vác công việc quốc gia, để giúp vua, giúp nước Có lẽ sẽ không thái quá khi Trần Trọng Kim cho rằng: “Đã nói rằng đạo của Khổng Tử là đạo người quân tử cốt dạy người ta cho thành người có đức hạnh hoàn toàn và có nhân phẩm tôn quý, cho nên bao nhiêu sự dạy dỗ, học tập của Khổng Tử đều chú

cả vào sự gây thành người quân tử” [46, tr.99] Bậc quân tử nhờ học đạo mà tâm

họ trung dung, sáng suốt, nắm được cái thần thái của bậc thánh hiền Khổng Tử còn cho rằng: mục đích của các học giả đời xưa là học để có tri thức, để sửa mình thì các học giả đời nay học là để mong có thể đem sức mình ra để “bình thiên hạ”,

để giúp dân, giúp nước Khổng Tử viết: “Người xưa học cho mình Người đời nay học cho người” [40, tr.544] Tư tưởng đó trở thành mục đích cao nhất của người học Theo Khổng Tử, nếu học mà không ứng dụng được, không thể đưa tài học để giúp nước thì việc học cũng trở nên vô ích Ông nói: “Như có ai đã học thuộc hết

ba trăm thiên trong kinh thi, được bậc quốc trưởng trao quyền hành cho mình nhưng cai trị chẳng xuôi, được phái đi sứ đến các nước ở bốn phương nhưng tự mình chẳng có tài ứng đối, người ấy dẫu học nhiều nhưng có biết dùng tài học của mình chăng” [53, tr.200-201] Câu nói trên có thể hiểu học đạo để hành đạo là yêu cầu thiết thân đối với người được giáo dục

Thứ hai, giáo dục là để đào tạo ra đội ngũ quan lại nhằm giúp ích cho nước nhà

Điều đó được thể hiện qua tư tưởng “Học trí dĩ dũng”, tức là học để ứng dụng có ích cho quốc gia xã hội Đây được coi là mục đích cao nhất của người học Nếu học mà không ứng dụng được, không thể đưa tài học để giúp nước thì việc học đó cũng vô ích Nếu người học chỉ khư khư ôm lấy cái đạo học ấy mà không đem ra ứng dụng, thực hành thì sao có thể gọi là thực học được Vì vậy, học đạo để hành đạo là mục đích chính của việc giáo dục Như vậy, theo Nho giáo - đặc biệt là Khổng Tử, mục đích giáo dục quan trọng nhất là đào tạo ra lớp người bổ sung vào đội ngũ quan lại, giúp vua cai trị nhân dân Do đó, mục tiêu hàng đầu của những đệ

tử Nho học là phải tòng chính, biết làm chính sự Xét về phương diện tính chất của giáo dục, có thể nói giáo dục của Nho gia là loại giáo dục chính trị Điều đó được thể hiện rõ nét qua lời đối đáp của Khổng Tử với người học trò của mình là Phàn Trì Trong Tứ thư tập chú, Chu Hi có ghi lại: “Khi Phàn Trì xin học nghề trồng lúa, Khổng Tử nói: “Ta không bằng ông lão nhà nông” Khi Phàn Trì xin học nghề làm vườn, Khổng Tử đáp: “Ta không bằng ông lão làm vườn” Khi Phàn Trì ra khỏi, Khổng Tử nói: “Tiểu nhân thay người Phàn Trì! Người trên chuộng lễ, ắt dân chẳng ai dám không cung kính, người trên chuộng nghĩa, ắt dân chẳng ai dám không phục, người trên chuộng chữ tín ắt dân chẳng ai dám không thật lòng Nếu

đã như vậy ắt dân chúng bốn phương địu con bồng cái theo về, cần gì phải học nghề cày cấy” [40, tr.500] Mục đích của giáo dục là để đào tạo nhân tài chính trị còn được thể hiện trong một luận điểm nổi tiếng của Khổng Tử trong Luận ngữ:

“Học nhi ưu tắc sĩ”, nghĩa là học mà giỏi thì làm quan Đó là tiền đề tư tưởng để Nho giáo sau này cho rằng kẻ sĩ quân tử cần phải học để tề gia, trị quốc, bình thiên

hạ Tư tưởng học để làm chính sự, học để ra làm quan của Khổng Tử được các học trò của ông rất thấm nhuần Tử Lộ cho rằng: “Người có học, có tài đức mà không

ra làm quan là không hợp đạo nghĩa Người quân tử ra làm quan là để thi hành cái nghĩa lớn trung quân ái quốc mà thôi, chứ không phải mưu cầu phú quý” [53, tr.291] Tử Hạ cũng cho rằng: “Học ra làm quan là một quá trình học đạo và hành đạo bổ sung cho nhau Người đã làm quan thì cũng cần phải học thêm, con người học thì nên làm quan” [53, tr.301] Điểm chung của hai quan điểm trên là đều khẳng định mục đích cao nhất của việc học là làm chính sự

Thứ ba, giáo dục là để tỏ cái đức sáng, đạt tới chỗ chí thiện Theo quan điểm của

Nho giáo, đường lối học tập của người quân tử và của những kẻ sĩ trước hết ở chỗ phải làm sáng tỏ cái đức sáng của bản thân mình, phải tu thân để đạt tới điều thiện

Để làm được điều đó, mỗi nho sinh cần phải thường xuyên có sự tu thân, rèn luyện hàng ngày nhưng: “Muốn tu thân thì phải chính tâm Muốn chính tâm thì trước phải khiến cho ý nghĩ thành thật Muốn ý nghĩ thành thật thì trước phải hiểu thấu đáo Hiểu thấu đáo ở chỗ nghiên cứu sự vật cho rõ ràng” [40, tr.15] Không chỉ giáo dục những người quân tử, Khổng Tử còn đưa ra chủ trương giáo dục cho dân chúng đạo lý tam cương ngũ thường, khuyên họ biết an phận thủ thường, nên sống đúng với cái danh của mình, chịu sự cai trị của tầng lớp trên để nhằm duy trì trật

tự, kỷ cương của xã hội: “Người quân tử ở ngôi trên nhờ học đạo mà thương dân mến chúng; kẻ tiểu nhân ở bậc dưới nhờ học đạo mà biết tuân lệnh nhà cầm quyền” [53, tr.270-271].Như vậy, có thể nói mục đích chính của giáo dục theo quan điểm của Nho giáo là nhằm đào tạo ra những con người lý tưởng, có sự hoàn thiện cả về đạo đức, nhân cách cũng như tri thức, lối sống Những con người đó chính là trụ cột lý tưởng mà Nho giáo vẫn kỳ vọng