Luận Văn Tư tưởng giáo dục của Nho giáo và ảnh hưởng của nó đối với sự nghiệp phát triển giáo dục ở nước ta hiện nay

Luận văn thạc sĩ, tiến sĩ Tư tưởng giáo dục của Nho giáo và ảnh hưởng của nó đối với sự nghiệp phát triển giáo dục ở nước ta hiện nay

BỘ CÔNG THƯƠNG

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHIỆP HÀ NỘI

GVHD: Nguyễn Duy Chức

Hà Nội, tháng 4 năm 2021

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 3

Lí do chọn đề tài 3

Mục tiêu 4

PHẦN 1 BỐI CẢNH KINH TẾ - XÃ HỘI VÀ NHỮNG NỘI DUNG TƯ TƯỞNG GIÁO DỤC CHỦ YẾU CỦA NHO GIÁO 5

1.1 Bối cảnh lịch sử, kinh tế - xã hội xuất hiện tư tưởng giáo dục của Nho giáo5 1.1.1 Bối cảnh lịch sử, kinh tế - xã hội Trung Quốc cổ đại khi Nho giáo xuất hiện.5 1.1.2 Nguồn gốc và quá trình xuất hiện những tư tưởng giáo dục Nho giáo 6

1.2 Một số nội dung cơ bản trong tư tưởng giáo dục của Nho giáo 7

1.2.1 Về quan niệm giáo dục 7

1.2.2 Về mục tiêu giáo dục 8

1.2.3 Về nội dung giáo dục 8

1.2.4 Về phương pháp giáo dục 9

1.2.5 Vai trò và vị trí người thầy trong quá trình giáo dục 10

1.3 Một số nhận xét, đánh giá mặt tích cực và hạn chế trong tư tưởng giáo dục của Nho giáo 11

1.3.1 Những giá trị tích cực trong tư tưởng giáo dục của Nho giáo 11

1.3.2 Những hạn chế, nhược điểm trong tư tưởng của Nho giáo 12

PHẦN 2 QUÁ TRÌNH ĐỔI MỚI VÀ PHÁT TRIỂN GIÁO DỤC Ở VIỆT NAM VÀ NHỮNG GIÁI PHÁP PHÁT HUY MẶT TÍCH CỰC, HẠN CHẾ MẶT TIÊU CỰC TRONG TƯ TƯỞNG GIÁO DỤC CỦA NHO GIÁO VÀO SỰ NGHIỆP ĐỔI MỚI GIÁO DỤC Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 14

2.1 Quá trình đổi mới và phát triển giáo dục ở Việt Nam và sự cần thiết phải vận dụng các giá trị tư tưởng giáo dục của Nho giáo trong sự nghiệp đổi mới và phát triển giáo dục ở Việt Nam hiện nay 14

2.1.1 Khái quát quá trình đổi mới và phát triển giáo dục ở Việt Nam hiện nay 14

2.1.2 Sự cần thiết phải vận dụng các giá trị tư tưởng giáo dục của Nho giáo trong sự nghiệp đổi mới và phát triển giáo dục ở Việt Nam hiện nay 16

2.2 Những bài học kinh nghiệm từ giáo dục ở Trung Quốc và những giải pháp phát huy mặt tích cực, hạn chế mặt tiêu cực trong tư tưởng giáo dục của Nho giáo vào sự nghiệp đổi mới giáo dục ở Việt Nam hiện nay 19

2.2.1 Bài học từ giáo dục Trung Quốc và kinh nghiệm cho Việt Nam trong việc kế thừa các giá trị tư tưởng tích cực về giáo dục của Nho giáo 19

Kết luận 25

TÀI LIỆU THAM KHẢO 27

PHẦN MỞ ĐẦU Lí do chọn đề tài

Nho giáo là một trong những học thuyết triết học và chính trị - xã hội lớn nhấttrong lịch sử triết học Trung Hoa cổ đại Mặc dù ra đời từ rất sớm nhưng Nho giáo đãdành sự quan tâm đặc biệt đến con người, đặc biệt là vấn đề giáo dục con người Đâylà một trong những nội dung triết học chủ yếu và nổi bật nhất của Nho giáo

Nho giáo du nhập vào nước ta được khoảng 2000 năm và với hơn nghìn năm Bắcthuộc, tư tưởng giáo dục Nho giáo đã để lại dấu ấn đậm nét trong đời sống chính trị -xã hộ, đặc biệt là trong cách thức giáo dục của nước ta suốt chiều dài lịch sử Cho đếnnay, công cuộc đổi mới của Việt Nam nó trải qua hơn hai mươi năm và đạt đượcnhững thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử Trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đấtnước hiện nay, cùng với việc đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa vì mục tiêu “dângiàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh”, công tác giáo dục và đào tạođã và đang được đặt lên hàng đầu bởi việc phát triển giáo dục – đào tạo trực tiếp giúpcon người nâng cao trí tuệ, hiểu biết và khả năng vận dụng tri thức khoa học kỹ thuậtvào sản xuất để không ngừng phát triển kinh tế, xã hội nâng cao đời sống vật chất vàtinh thần cho nhân dân tiến tới thực hiện các mục tiêu cao cả mà Đảng và Nhà nước tađã đặt ra Trước thực trạng nền giáo dục Việt Nam trong những năm gần đây đang gặpphải nhiều khó khăn, vướng mắc, cũng không tránh khỏi những thiếu sót Một trongnhững vấn đề cấp bách hiện nay là cần đưa ra những giải pháp nhằm góp phần xâydựng và phát triển nền giáo dục nước ta Để làm được điều đó, một trong những việckhông thể bỏ qua là cần phải nghiên cứu tư tưởng giáo dục của các bậc tiền bối tronglịch sử để kế thừa những tinh hoa trong quan điểm giáo dục của họ

Vì vậy, việc nghiên cứu, đánh giá tư tưởng giáo dục của Nho giáo và ảnh hưởngcủa nó trong sự nghiệp phát triển giáo dục ở nước ta hiện nay là một vấn đề cấp thiết,không chỉ có ý nghĩa lý luận mà còn đáp ứng những yêu cầu, đòi hỏi của thực tiễn pháttriển giáo dục của nước ta hiện nay Với những ý nghĩa như vậy, tôi chọn vấn đề: “Tưtưởng giáo dục của Nho giáo và ảnh hưởng của nó đối với sự nghiệp phát triển giáodục ở nước ta hiện nay” làm đề tài tiểu luận

Mục tiêu

Mục đích của tiểu luận là trên cơ sở nghiên cứu các tư tưởng giáo dục của Nhogiáo đề xuất những giải pháp có tính khả thi nhằm phát huy mặt tích cực, hạn chế mặttiêu cực trong tư tưởng giáo dục của Nho giáo vào sự nghiệp đổi mới giáo dục ở ViệtNam hiện nay

Với mục đích trên, luận văn đặt ra các nhiệm vụ nghiên cứu sau:

Một là, trình bày một cách có hệ thống những tư tưởng giáo dục của Nho giáothông qua một số triết gia tiêu biểu, từ đó đánh giá những mặt tích cực cũng như hạnchế trong tư tưởng giáo dục của Nho giáo

Hai là, chỉ ra những ảnh hưởng của tư tưởng giáo dục Nho giáo đối với sự nghiệpphát triển giáo dục ở Việt Nam hiện nay

Ba là, bước đầu đề xuất một số định hướng vận dụng các giá trị tư tưởng giáodục của Nho giáo đối với việc phát triển giáo dục ở Việt Nam hiện nay

PHẦN 1 BỐI CẢNH KINH TẾ - XÃ HỘI VÀ NHỮNG NỘI DUNG

TƯ TƯỞNG GIÁO DỤC CHỦ YẾU CỦA NHO GIÁO 1.1 Bối cảnh lịch sử, kinh tế - xã hội xuất hiện tư tưởng giáo dục của Nho giáo

Cũng như nhiều trường phái triết học khác trong lịch sử, tư tưởng triết học củaNho giáo nói chung và tư tưởng giáo dục nói riêng được ra đời trong những hoàn cảnhlịch sử cụ thể, gắn với những điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội của Trung Quốc thời

độ phong kiến sơ kỳ

Về lịch sử, Thời Xuân thu, xã hội Trung Quốc trải qua một thời kỳ giao thời từchế độ tông tộc chuyển sang chế độ gia trưởng, giá trị tư tưởng, đạo đức của xã hội cũ

bị băng hoại, những tư tưởng, đạo đức của chế độ xã hội mới còn manh nha và đangtrên đường xác lập Điều đó có ảnh hưởng sâu sắc đến quá trình ra đời và phát triểncủa tư tưởng triết học nói chung và tư tưởng giáo dục của Nho gia trong thời kỳ nàynói riêng

Về kinh tế, ở thời Xuân thu, nền kinh tế Trung Quốc đang chuyển từ thời đại đồđồng sang thời đại đồ sắt Sự ra đời của tiền tệ và những người giàu có đã vượt lên lấn

át cả quyền lực của vua chúa Tuy nhiên, nghề buôn bán ở Trung Quốc trong thời kỳnày vẫn bị coi là nghề rẻ mạt nhất theo quan điểm “nông bản, thương mạt”

Về chính trị - xã hội, Trong thời kỳ này, xã hội Trung Hoa không chỉ xảy rachiến tranh liên miên giữa các nước mà trong mỗi gia đình, cha con, anh em, vợ chồngcũng thường xuyên xảy ra tranh cãi, chia lìa Sự thay đổi lớn lao của lịch sử, sự pháttriển của lực lượng sản xuất làm cho mâu thuẫn giữa các tầng lớp trong xã hội ngàycàng tăng, những giá trị đạo đức bị xáo trộn, trong xã hội Trung Quốc thời kỳ này đãđặt ra một vấn đề cấp bách cho các nhà triết học:”Cần phải có những quan điểm mới

mẻ về con người và giáo dục con người để giữ gìn đạo lý luân thường của xã hội, để

đảm bảo trật tự xã hội Tư tưởng giáo dục của Nho gia ra đời trong thời kỳ này đápứng những yêu cầu, đỏi hỏi bức thiết của lịch sử xã hội”.

1.1.2 Nguồn gốc và quá trình xuất hiện những

tư tưởng giáo dục Nho giáo

Trong lịch sử triết học Trung Hoa cổ đại, Khổng Tử là người đầu tiên đặt vấn đềvề bản tính con người Ông viết: “nhân chi sinh dã trực” nghĩa là con người ta khi sinh

ra hoàn toàn ngây thơ, trong trắng, nguyên sơ, tự nhiên, chưa chịu sự tác động củangoại cảnh và của các nhân tố xã hội Tư tưởng đó được kết tinh trong một luận điểmnối tiếng: “Người ta tất thảy đều giống nhau vì ai nấy đều có bản tính ngay thật nhưngbởi nhiễm thói quen nên họ thành ra khác nhau”

Kế thừa tư tưởng “tính tương cận” của Khổng Tử, Mạnh Tử đã phát triển họcthuyết tính người của Nho giáo lên một nấc thang mới khiến tên tuổi của ông gắn liềnvới học thuyết tính thiện Theo Mạnh Tử, bản tính thiện của con người sinh ra đã có

Đó là do trời phú Theo đó, con người sinh ra đã có bốn đức là nhân, nghĩa, lễ, trí ứngvới bốn thịnh đức của trời là: nguyên, hanh, lợi, trinh Bốn đức đó của con người bắtnguồn từ tứ đoan hay bốn đầu mối của thiện, còn gọi là thiện đoan

Cũng là một nhà Nho nhưng tư tưởng về tính người nhưng Tuân Tử lại hoàn toànkhác với Mạnh Tử Tuân Tử cho rằng bản tính của con người sinh ra đã ác Điều đóbắt nguồn từ bản năng sinh lý của con người khi sinh ra đã có lòng ham muốn như mắtham muốn màu sắc, tai thích âm thanh, miệng khoái mùi vị, tai chuộng lợi lộc, da thịtthú khoái lạc Trong thiên Tính ác, ông viết: “Tính con người, sinh ra là hiếu lợi, thuậntheo tính đó thì thành ra tranh đoạt lẫn nhau mà sự theo từ nhượng không có; sinh ra là

đố kị, thuận theo tính đó thì thành ra tàn tặc, mà lòng trung tín không có; sinh ra cólòng muốn của tai mắt, có lòng thích về thanh sắc, thuận theo tính đó thì thành ra dâmloạn mà lễ nghĩa văn lý không có Như vậy, trong quan điểm của Tuân Tử, thiện, áckhông chỉ thuộc về tâm tính mà nó còn mang tính xã hội Tuân Tử khẳng định thánhnhân không phải sinh ra đã có, cũng không phải là cái gì quá to tát: ”thánh là do côngphu của người chứa nhiều thiện mà thành”

Như vậy, dù đứng trên những quan điểm khác nhau về bản tính của con

người nhưng điểm chung mà chúng ta có thể nhìn thấy ở ba nhà triết học thuộc trườngphái Nho gia là theo để giữ được tính thiện, tránh cho con người làm điều ác cần phải

thi hành các biện pháp giáo hóa, dưỡng dục Đó là những tiền đề lý luận trực tiếp choviệc hình thành tư tưởng giáo dục của Nho giáo.

1.2 Một số nội dung cơ bản trong tư tưởng giáo dục của Nho giáo

Nội dung tư tưởng giáo dục của trường phái Nho giáo là những quan điểm vềgiáo dục nói chung, về mục tiêu giáo dục, nội dung giáo dục, phương pháp giáo dục vàvai trò của người thầy trong giáo dục

1.2.1 Về quan niệm giáo dục

Trong tư tưởng của các nhà triết học thuộc trường phái Nho giáo, nhận thấy vấnđề đào tạo con người rất được Nho giáo quan tâm, chú trọng Cho dù quan niệm bảntính con người là thiện hay ác thì tất cả họ đều cần phải được giáo dục Nho giáo đềuquan niệm giáo dục là biện pháp để hướng con người tới những phẩm chất cao quýnhư nhân, nghĩa, lễ, trí, tín Đó là những giá trị chuẩn mực của con người trong xã hộiphong kiến

Nho giáo mà tiêu biểu là Khổng Tử đã đưa ra những quan niệm rất cụ thể vềgiáo dục Quan niệm “hữu giáo vô loại” của Khổng Tử đã mở đường cho việc học củaTrung Quốc lúc bấy giờ rất phát triển, khiến cho nhiều người bình dân cũng có cơ hộiđược tiếp cận với giáo dục Quan điểm giáo dục có vị trí và vai trò quan trọng trong tưtưởng của Nho giáo bởi theo họ, giáo dục là công cụ hữu hiệu nhất và là con đườngngắn nhất để đào tạo lớp người cai quản và thống trị xã hội theo hệ tư tưởng phongkiến Đó là lớp người quân tử Thông qua giáo dục, Nho giáo còn muốn truyền bá hệ

tư tưởng phong kiến của giai cấp thống trị thấm sâu đến mọi tầng lớp trong xã hội (đặcbiệt là đối với giai cấp bị trị) và chiếm địa vị độc tôn để đảm bảo ổn định trật tự xã hộilúc bấy giờ Khổng Tử là một người đánh giá rất cao vai trò của giáo dục, đào tạo conngười trong việc ổn định và phát triển xã hội Theo ông, giáo dục không chỉ có vai tròquan trọng trong việc hình thành nhân cách mỗi cá nhân mà còn quyết định đến vậnmệnh và tương lai của cả một dân tộc

Như vậy, tư tưởng về giáo dục theo quan điểm của Nho giáo là coi giáo dụcchính là cách thức, là phương tiện để giáo hóa cho con người kể cả về tri thức và đạođức Theo lẽ đó, con người ai cũng cần phải được giáo dục Giáo dục chính là công cụ

cần thiết để ổn trịnh trật tự xã hội và làm cho con người ngày càng hoàn thiện hơn Vìvậy, giáo dục là một việc làm không thể thiếu được trong xã hội.

1.2.2 Về mục tiêu giáo dục

Tư tưởng về giáo dục của Nho giáo ra đời trên cơ sở của lịch sử, kinh tế, văn hóa,chính trị của xã hội Trung Hoa cổ đại và xuất phát từ quan niệm về bản tính con ngườicủa Nho giáo Những cơ sở đó chính là những đòi hỏi bức bách của thực tiễn đặt ra.Nho giáo đã đưa ra một số mục tiêu cụ thể của giáo dục như sau:

Thứ nhất, giáo dục là để hình thành nhân cách lý tưởng Theo quan điểm củaNho giáo, mục đích cao nhất của giáo dục là đào tạo ra lớp người quân tử có đủ đức vàtài để tham gia gánh vác công việc quốc gia, để giúp vua, giúp nước

Thứ hai, giáo dục là để đào tạo ra đội ngũ quan lại nhằm giúp ích cho nước nhà.Điều đó được thể hiện qua tư tưởng “Học trí dĩ dũng”, tức là học để ứng dụng có íchcho quốc gia xã hội Đây được coi là mục đích cao nhất của người học

Thứ ba, giáo dục là để tỏ cái đức sáng, đạt tới chỗ chí thiện Để làm được điều

đó, mỗi nho sinh cần phải thường xuyên có sự tu thân, rèn luyện hàng ngày nhưng:

“Muốn tu thân thì phải chính tâm Muốn chính tâm thì trước phải khiến cho ý nghĩthành thật Muốn ý nghĩ thành thật thì trước phải hiểu thấu đáo Hiểu thấu đáo ở chỗnghiên cứu sự vật cho rõ ràng”

Như vậy,mục đích chính của giáo dục theo quan điểm của Nho giáo là nhằm đàotạo ra những con người lý tưởng, có sự hoàn thiện cả về đạo đức, nhân cách cũng nhưtri thức, lối sống

1.2.3 Về nội dung giáo dục

Theo Khổng Tử, trong xã hội có năm mối quan hệ giữa người và người Đó làgiữa: vua - tôi, cha - con, chồng - vợ, anh - em, bạn - bè Trong đó, Khổng Tử tậptrung nhấn mạnh vào ba mối quan hệ (còn gọi là Tam cương): vua - tôi, cha - con,chồng - vợ Trong gia đình, điều cơ bản của cái “đạo làm người” của người con là phải

có đức hiếu, “đạo làm người” của bậc làm cha mẹ là phải có đức từ Nếu trong giađình quan trọng nhất là đạo hiếu thì ngoài xã hội quan trọng nhất là đạo trung Đạohiếu là cơ sở của đạo trung Trong quan niệm của Nho giáo Tiên Tần như Khổng Tửvà Mạnh Tử, quan hệ vua - tôi là mối quan hệ hai chiều, chế ước lẫn nhau theo đúngtinh thần: quân nhân - thần trung

Ngoài nội dung giáo dục “đạo làm người” cho con người, Khổng Tử còn chủtrương giáo dục “đức” (hay là đạo đức) cho con người Đức là sự khái quát những giátrị cơ bản của con người, là những chuẩn mực, những quy phạm mang nội dung đạođức mà mỗi con người cần phải có

Khổng Tử chủ trương giáo dục lễ cho con người bởi theo ông, lễ là một trongnhững chuẩn mực, những quy tắc đạo đức cơ bản, là yêu cầu có tính chất bắt buộc vớimọi hành vi ứng xử của con người trong các mối quan hệ xã hội Khổng Tử nói:

“Cung kính mà thiếu lễ thì khó nhọc, cẩn thận mà thiếu lễ thì nhút nhát, cương cứngmà thiếu lễ thì loạn, thẳng thắn mà thiếu lễ thì nóng gắt” Coi trọng việc giáo dục đứclễ là một nội dung mới hết sức tiến bộ trong tư tưởng giáo dục của Khổng Tử

Một nội dung quan trọng nữa trong tư tưởng giáo dục của Khổng Tử là thuyếtchính danh định phận

Bên cạnh việc giảng dạy đạo lý, đạo làm người cho mọi người, Khổng Tử còndạy học trò văn chương và lục nghệ Văn là gồm thi, thư, lễ, nhạc, xuân thu; còn lụcnghệ bao gồm sáu môn như: lễ, nhạc, xạ (bắn cung), ngự (đánh xe), thư (viết chữ), số(toán pháp)

Như vậy, trong tư tưởng giáo dục của Nho giáo, nội dung chủ yếu của giáo dục làđạo đức, lễ nghĩa - những nguyên tắc ứng xử có tính chuẩn mực Những phạm trù cănbản nhất trong tư tưởng về nội dung giáo dục của Nho gia là nhân, lễ, nghĩa, trí, dũng,nhạc… trong đó chữ nhân có nội hàm sâu rộng nhất Đây là nội dung sâu sắc, có tácdụng giáo hóa cho con người, giúp con người hướng đến những giá trị tốt đẹp

Hai là, phương pháp kết hợp học với hành, học tập với tư duy Đây là phươngpháp đòi hỏi lời nói phải gắn liền với việc làm, phải thực hành điều đã học và đem trithức của mình vận dụng vào cuộc sống

Ba là, phương pháp coi trọng tinh thần tự giác, sự nỗ lực của người học Khi đề

ra các phương pháp giáo dục, Nho giáo đều nhấn mạnh cần phải đề cao tinh thần tựgiác của người học Để việc học đạt kết quả tốt, người học cần phải chủ động, tự giác Bốn là, phương pháp thiết lập các mối quan hệ trong quá trình học Đó là mốiquan hệ giữa những người học, giữa thày và trò, dạy và học

Năm là, phương pháp “ôn cố tri tân” (ôn cũ để biết mới) Phương pháp này đòihỏi người học thường ngày cần xem đi xem lại những điều đã học để ghi nhớ tronglòng, từ đó mà tìm hiểu thêm, biết thêm những điều mới, ôn lại việc xưa mà biết việcnay và việc sau

Sáu là, phương pháp “nêu gương” Trong các phương pháp giáo dục của mình,Khổng Tử đặc biệt đề cao phương pháp “Nêu gương” Theo ông, không có phươngpháp nào hiệu nghiệm bằng “dĩ thân vi giáo” và cũng không có phương pháp nào khóthực hiện bằng phương pháp ấy

Trên đây là những phương pháp học tập cơ bản trong nội dung về phương phápgiáo dục của Nho giáo Những nhà Nho đã đưa ra những phương pháp rất cụ thể, thiếtthực nhằm giúp cho học trò có thể lĩnh hội được tri thức, không ngừng hoàn thiện bảnthân mình

1.2.5 Vai trò và vị trí người thầy trong quá trình giáo dục

Không chỉ bàn đến mục tiêu giáo dục, nội dung giáo dục, phương pháp giáodục, chúng tôi nhận thấy Nho giáo còn bàn đến vai trò của người thầy trong giáo dục.Khổng Tử - một người thầy được người đời sau vinh xưng là “vạn thế sư biểu” (ngườithầy của muôn đời) luôn có ý thức về trách nhiệm, vai trò của người thầy trong hoạtđộng dạy học Theo ông, người thầy phải làm những công việc như: chỉ cho học tròbiết phương pháp học tập phù hợp, gợi ý để học trò suy nghĩ và giải đáp những thắcmắc, vướng mắc của trò chứ không phải là người nhồi nhét kiến thức cho học trò củamình Người thầy không phải là người thợ dạy sách, học trò cũng không phải là cái giá

đựng sách Quá trình dạy và học là quá trình trao đổi giữa thầy và trò, giúp cho học trò

có kiến thức, chủ động để có thể ứng phó trong mọi hoàn cảnh

Tư tưởng của Khổng Tử về vai trò, vị trí của người thầy đã được Nho giáo saunày kế thừa và phát triển thêm Tuân Tử - một nhà Nho ở thời Chiến quốc nổi tiếngvới học thuyết tính ác cũng đề cao vai trò to lớn của người thầy trong việc giáo dụccon người từ bỏ tính ác để hướng đến những điều thiện Nếu có thầy, nếu ra sức tudưỡng, rèn luyện, học tập có thể cải hoá trở nên thiện được cũng như “cây cong phảiđợi uốn, hơ nóng rồi kéo ra, sau mới thẳng được Đồ kim khí cùn nhụt, ắt phải màigiũa rồi sau mới sắc bén được Cái tính của con người ta cũng vậy, ắt phải có thầy, cóphép dạy bảo rồi sau mới có lễ nghĩa và mới trị” Bằng sự giáo hoá, tích thiện, bất cứngười nào cũng có thể trở thành quân tử

Như vậy, theo quan điểm của Nho giáo, người thầy đóng một vai trò rất quantrọng trong quá trình giáo dục Người thầy không chỉ có vai trò định hướng cho học tròmà còn giúp cho học trò có thể bỏ ác, tích thiện, hướng đến những giá trị tốt đẹp củađạo đức, nhân cách Do đó, có thể nói, để việc giáo dục thật sự có hiệu quả không thểthiếu vai trò của người thầy

1.3 Một số nhận xét, đánh giá mặt tích cực và hạn chế trong tư tưởng giáo dục của Nho giáo

Tư Tư tưởng triết học nói chung và tư tưởng giáo dục của Nho giáo nói riêng đãtừng có một ảnh hưởng to lớn đến đời sống chính trị - xã hội không chỉ của TrungQuốc mà cả với rất nhiều nước châu Á, trong đó có Việt Nam Nó đã để lại dấu ấnđậm nét trong đường lối giáo dục của nhiều quốc gia trong suốt thời kỳ lịch sử lâu dài

Sở dĩ có được những dấu ấn đậm nét đó là vì tư tưởng giáo dục của Nho giáo đã chứađựng nhiều yếu tố hợp lý, đã trở thành công cụ hữu hiệu của nhiều triều đại lịch sửtrong việc giáo hóa dân chúng để giữ gìn trật tự xã hội Tuy nhiên, tư tưởng giáo dụccủa Nho giáo ra

đời trong điều kiện hoàn cảnh lịch sử cụ thể của Trung Quốc thời Xuân thu - Chiếnquốc nên cũng không tránh khỏi những nhược điểm, hạn chế

1.3.1 Những giá trị tích cực trong tư tưởng giáo dục của Nho giáo

Tư tưởng giáo dục của Nho giáo từ quan niệm chung về giáo dục, mục đích giáodục, nội dung giáo dục, phương pháp giáo dục đều chứa đựng nhiều yếu tố tích cực.Thứ nhất, về quan niệm giáo dục Nho giáo cho rằng giáo dục là một việc làmcần thiết vì mỗi con người dù thiện hay ác đều cần phải được giáo dục.Nho giáo đãchủ trương “hữu giáo vô loại” Nho giáo chủ trương xây dựng một nền giáo dục chotất cả mọi người, không phân biệt giàu nghèo, sang hèn là một quan điểm hoàn toànmới mẻ

Thứ hai, về mục đích giáo dục Mục đích giáo dục của Nho giáo như đã trình bày

ở trên là nhằm truyền bá sâu rộng tư tưởng nhân nghĩa vào trong nhân dân để đào tạonhững con người biết sống đúng với danh phận của mình nhằm ổn định trật tự xã hội.Đây là một quan điểm rất mới mẻ và tiến bộ so với thời đại bấy giờ

Thứ ba, về nội dung giáo dục Nội dung chủ yếu của giáo dục theo quan điểmcủa các Nho giáo là giáo dục đạo làm người Trong bối cảnh xã hội thời Xuân thu -Chiến quốc, khi trật tự xã hội bị đảo lộn, đạo đức bị băng hoại, nhân luân bị xáo trộnthì việc Nho giáo đưa ra nội dung giáo dục đạo đức là hết sức cần thiết và hữu ích, gópphần to lớn trong việc thiết lập lại trật tự xã hội

Thứ tư, về phương pháp giáo dục Trong phương pháp giáo dục của Nho giáochứa đựng nhiều điểm tích cực và tiến bộ Nho giáo đưa ra những phương pháp rất cụthể như dạy từ xa đến gần, từ dễn đến khó, tùy theo từng đối tượng mà áp dụng nhữngphương pháp dạy học khác nhau, kết hợp giữa học tập và suy nghĩ, học và hành, pháthuy ý thức và tính sáng tạo của người học, kết hợp giữa thầy và trò trong giáo dục

1.3.2 Những hạn chế, nhược điểm trong tư tưởng của Nho giáo

Bên cạnh những điểm tiến bộ, tích cực, tư tưởng giáo dục của Nho giáo cũngkhông tránh khỏi một số điểm hạn chế, mâu thuẫn Điều đó được thể hiện trong quanniệm của Nho giáo về giáo dục nói chung, về mục tiêu, nội dung và phương pháp giáodục

Thứ nhất, về quan niệm giáo dục nói chung Mặc dù Nho giáo đưa ra tư tưởng

“hữu giáo vô loại” nhưng tư tưởng của họ, đặc biệt là Khổng Tử lại chứa đựng nhiều

mâu thuẫn Dù ông coi giáo dục là bình đẳng với tất cả mọi người nhưng trong giáodục, Khổng Tử lại phân biệt từng loại người khác nhau Đặc biệt hơn nữa, Khổng Tửnói riêng và Nho giáo nói chung đều có tư tưởng coi thường phụ nữ, họ cho rằng phụ

nữ không phải là đối tượng được giáo dục bởi: “Phụ nữ và tiểu nhân là hai hạng ngườikhó ở cho vừa lòng nhất Gần thì họ khinh nhờn, xa thì họ oán trách”

Thứ hai, về mục đích giáo dục Bên cạnh những điểm tích cực, trong tư tưởng vềmục đích giáo dục của Nho giáo cũng chứa đựng nhiều điểm hạn chế Trước hết, đó là

tư tưởng coi thường người dân Nho giáo luôn đánh giá thấp khả năng nhận thức củatầng lớp dưới so với bậc quan lại và quý tộc Do vậy, mục đích của việc giáo dục họ là

để biết phục tùng, biết lắng nghe những người cầm quyền

Thứ ba, về nội dung giáo dục Mặc dù đề cao việc giáo dục đạo đức trong hoàncảnh xã hội lúc bấy giờ là rất quan trọng và cần thiết nhưng nội dung giáo dục đó chưa

đủ, mang tính lý tưởng nhiều hơn hiện thực Khổng Tử đã từng khẳng định có ba thứquan trọng đối với một quốc gia như “thứ”, “phú”, “giáo” nhưng trong nội dung giáodục, Khổng Tử lại tách giáo dục ra khỏi hoạt động chính yếu, có tính chất quyết định

sự tồn tại của xã hội là hoạt động sản xuất ra của cải vật chất

Thứ tư, về phương pháp giáo dục Hạn chế rõ nét nhất là mặc dù đề ra chủ trươngcần áp dụng phương pháp phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người họcnhưng Nho giáo, tiêu biểu là Khổng Tử lại bó hẹp sự sáng tạo trong khuôn khổ sẵn cócủa nhà Chu Điều đó đã khiến cho những phương pháp giáo dục của Nho giáo dù rấttiến bộ nhưng không thật sự triệt để

Tóm lại, những hạn chế và mâu thuẫn trong tưởng giáo dục của Nho giáo là điềukhông thể tránh khỏi Với hơn nghìn năm Bắc thuộc, Việt Nam là một quốc gia có ảnhhưởng sâu sắc bởi tư tưởng triết học Trung Quốc nói chung và tư tưởng giáo dục củaNho giáo nói riêng Ảnh hưởng đó không chỉ từ thời phong kiến mà cho đến ngày nay,khi nước ta đang trong quá trình đổi mới, xây dựng chủ nghĩa xã hội và hội nhập quốc

tế, nhiều tư tưởng giáo dục của Nho giáo vẫn còn vẹn nguyên giá trị, vẫn còn cần đượcchúng ta kế thừa và phát huy trong điều kiện, hoàn cảnh mới