Thiên nhiên trong thơ mới lãng mạn 1932 1945

Một hòa cảm mãnh liệt tr-ớc thế giới thiên nhiên rộng lớn, các nhà thơ cũng đã h-ớng tình yêu non n-ớc, quê h-ơng và cảm xúc thẩm mĩ của mình vào những khung cảnh thiên nhiên bốn mùa và

Tr-ờng đại học vinh Khoa ngữ văn

Tr-ờng đại học vinh Khoa ngữ văn

Sinh viên thực hiện: Đinh Vũ Hồng Ph-ơng

====Vinh - 2006===

Lời nói đầu

B-ớc đầu tập nghiên cứu khoa học, chúng tôi đến với phong trào thơ mới lãng mạn 1932 - 1945 bằng đề tài "Thiên nhiên trong Thơ mới 1932 - 1945"

Trong quá trình thực hiện đề tài chúng tôi đã đ-ợc sự quan tâm giúp đỡ nhiệt tình của các thầy cô bộ môn Văn học Việt Nam, đặc biệt là PGS.TS

Đinh Trí Dũng Chúng tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc

Mục lục

Mở đầu 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Phạm vi nghiên cứu 1

3 Lịch sử vấn đề 1

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 2

5 Ph-ơng pháp nghiên cứu 3

6 Cấu trúc luận văn 3

Nội dung 4

Ch-ơng 1: Từ hình t-ợng thiên nhiên trong thơ Trung đại đến hình t-ợng thiên nhiên trong Thơ mới 4

1.1 Hình t-ợng thiên nhiên trong thơ Trung đại 4

1.2 Hình t-ợng thiên nhiên trong Thơ mới 11

Ch-ơng 2: Thiên nhiên trong Thơ mới - một ph-ơng diện của cái tôi trữ tình 18

2.1 Thiên nhiên - một ph-ơng diện thể hiện cảm xúc yêu đời, khát khao tình yêu, cuộc sống 19

2.2 Thiên nhiên - nơi các nhà thơ gửi gắm tâm sự thoát ly 31

2.3 Thiên nhiên - một ph-ơng tiện thể hiện cái tôi cá nhân 40

Ch-ơng 3: Hình thức nghệ thuật thể hiện thiên nhiên trong Thơ mới 49

3.1 Hệ thống hình ảnh 49

3.2 Ngôn ngữ thơ 55

3.3 Biện pháp tu từ 58

3.3.1 So sánh và nhân hoá 59

3.3.2 ẩn dụ và hoán dụ 60

3.4 Thể loại thơ 62

3.4.1 Thể thơ 7 chữ 62

3.4.2 Thể thơ 8 chữ 64

3.4.3 Thể thơ lục bát 65

Kết luận 68

Tài liệu tham khảo 70

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

Trong Thơ mới lãng mạn 1932 - 1945, hình t-ợng thiên nhiên chiếm một tỷ lệ đáng kể Hầu hết các thi sĩ Thơ mới đều có thơ viết về thiên nhiên bằng những cảm xúc chân thành, tha thiết mang hơi thở của tình ng-ời, tình

đời Thiên nhiên gắn với không gian, thời gian của vật chất vận động, là nguồn cảm hứng vô tận đối với nghệ thuật nói chung và thơ ca nói riêng Đây cũng là

đề tài đ-ợc các nhà nghiên cứu quan tâm và có thể tiếp cận ở nhiều góc độ khác nhau

Thiên nhiên trong Thơ mới lãng mạn 1932 - 1945 là một đề tài hấp dẫn, tuy đã đ-ợc đề cập nhiều nh-ng không phải là không còn chỗ để khám phá Qua việc tìm hiểu hình t-ợng thiên nhiên trong Thơ mới, khoá luận nhằm mục

đích khám phá thiên nhiên nh- một bộ phận của hình t-ợng thế giới, hình t-ợng khách thể, đồng thời nh- một ph-ơng diện để thể hiện cái tôi trữ tình của các nhà thơ mới

2 Phạm vi nghiên cứu

Bản thân đề tài đặt ra việc khảo sát thơ trên một bình diện t-ơng đối rộng, đó là toàn bộ tác giả, tác phẩm thơ mới Tuy nhiên, trong thế giới giàu h-ơng đa sắc đó chúng tôi chú ý khai thác nhiều ở các tác phẩm của các tác giả tiêu biểu nh-: Thế Lữ, Xuân Diệu, Huy Cận, Nguyễn Bính…

3 Lịch sử vấn đề

Thiên nhiên chiếm một vị trí khá nổi bật trong thơ mới nói chung Vai trò, vị trí của thiên nhiên, mối quan hệ giữa khách thể và chủ thể đã đ-ợc quan tâm nhiều Nổi bật là các ý kiến của các nhà nghiên cứu nh-: Hà Minh

Đức, Trần Khánh Thành, Đỗ Lai Thuý, Vũ Quần Ph-ơng…

Trong "Thi pháp thơ Huy Cận" - Trần Khánh Thành đã tiếp cận thiên nhiên từ góc độ thi pháp: Ngoại cảnh thiên nhiên và nội tâm hoà quyện với

nhau, con ng-ời nh- tìm thấy bản thể của mình trong sự sống của thiên nhiên cũng góp phần giải toả cho con ng-ời

Hà Minh Đức trong cuốn "Văn học Việt Nam hiện đại" ở một khía cạnh nào đó cũng quan tâm đến thiên nhiên trong thơ mới Ông nhận định thiên nhiên trong thơ mới chân thực, cái đẹp của cảnh vật trong đời đã đ-ợc phát hiện và đ-a vào sáng tác thi ca Đồng thời thiên nhiên cũng rất thơ mộng đ-ợc tạo nên bằng chất t-ởng t-ợng

Trong "Mắt thơ" - Đỗ Lai Thuý đã phần nào có sự đối sánh giữa thiên nhiên thơ Trung đại và thơ Hiện đại Nếu thơ Trung đại thiên nhiên không phải là thiên nhiên thực mà nặng về t-ợng tr-ng -ớc lệ, dùng thiên nhiên nh- một tấm g-ơng để soi gắm mình và chiêm nghiệm các định luật của vũ trụ thì trong thơ hiện đại thiên nhiên đã trở thành một đối t-ợng phải chinh phục và trở thành một đối t-ợng h-ởng thụ, thiên nhiên đ-ợc xúc cảm, mô tả một cách sống động, chân thực và cụ thể

"Nguyễn Bính - Thi sĩ của đồng quê", Hà Minh Đức đã khái quát về bức tranh thiên nhiên trong thơ Nguyễn Bính đó là thiên nhiên không bình lặng, nh-ng gợi cảm Thiên nhiên nh- có sự sống bên trong, những bức tranh u tối trong thiên nhiên hầu nh- không có

Đi sâu vào nghiên cứu đề tài này chúng tôi hy vọng sẽ khái quát đ-ợc bức tranh thiên nhiên trong thơ mới - một bức tranh đa dạng, muôn màu sắc với những phong cách riêng và mang đậm cá tính sáng tạo của nhà thơ

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Thơ mới có một ý nghĩa nh- một cuộc cách mạng về thơ ca và có

nhiều giá trị nổi bật trong đó cảm xúc về thiên nhiên cũng đ-ợc xem nh- một giá trị nổi bật Đi vào tìm hiểu thiên nhiên ta hiểu đ-ợc những đặc điểm riêng,

đóng góp riêng của phong trào Thơ mới và ít nhiều có sự đối sánh với thơ ca Trung đại

4.2 Thơ mới là thơ thể hiện cái tôi bên cạnh sự thể hiện thiên nhiên, từ

đó để thấy đ-ợc đặc sắc của cái tôi trữ tình trong thơ mới

4.3 Hiểu thêm về ph-ơng thức thể hiện thiên nhiên trong thơ mới lãng

Ch-ơng 1: Từ hình t-ợng thiên nhiên trong thơ Trung đại đến hình

t-ợng thiên nhiên trong Thơ mới

Ch-ơng 2: Thiên nhiên trong Thơ mới - một ph-ơng diện của cái

tôi trữ tình

Ch-ơng 3: Hình thức nghệ thuật thể hiện hình t-ợng thiên nhiên

Cuối cùng là tài liệu tham khảo

Nội dung

Ch-ơng 1

Từ hình t-ợng thiên nhiên trong thơ trung đại

đến hình t-ợng thiên nhiên trong thơ mới

Thiên nhiên đi vào trong văn học nói chung và trong thơ ca nói riêng một cách tự nhiên và giản dị Nó đ-ợc miêu tả một cách đa dạng nh- nó vốn

có đồng thời cũng thông qua đó các nhà thơ, nhà văn thể hiện cảm nhận của mình tr-ớc bức tranh rộng lớn và kỳ vĩ mà tạo hóa đã ban tặng, để rồi tâm hồn

và ngòi bút của tác giả thăng hoa

Là thi sĩ nghĩa là ru với gió Mơ theo trăng và vơ vẩn cùng mây

1.1 Hình t-ợng thiên nhiên trong thơ Trung đại

Trong nền văn học Trung đại, nói đến thiên nhiên là nói đến ng-ời bạn tri kỷ, tri âm để nhà thơ tâm sự, gửi gắm tình cảm của mình Khi đến với Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Khuyến là ta đến với một thiên nhiên muôn vàn màu sắc Trong thơ Trung đại, thiên nhiên đóng một vai trò rất lớn, đôi lúc gần nh- trung tâm của bức tranh, trung tâm của hình t-ợng thơ:

Thơ x-a yêu cảnh thiên nhiên đẹp Mây gió, trăng hoa, tuyết, núi sông

Nguyễn Trãi là nhà thơ xuất sắc của văn học Việt Nam Trung đại Ông

là nhân chứng chứng kiến cảnh xã hội loạn lạc và mọi giá trị bị đảo lộn Do đó

ông đã chọn thiên nhiên làm ng-ời bạn tâm giao, tâm tình "Trong thơ Việt Nam ch-a có một nhà thơ nào yêu mến thắm thiết đất n-ớc bằng Nguyễn Trãi" (Xuân Diệu - "Các nhà thơ Cổ điển Việt Nam") Thiên nhiên trong thơ Nguyễn Trãi vừa cao xa lại vừa gần gũi với con ng-ời nh- là những cây cải, cây cà, cây mồng tơi, bè rau muống

Ao quan thả gửi hai bè muống

Đất bụi -ơm nhờ một luống cà

Ao cạn vớt bèo cấy muống

Đồng thời, thiên nhiên cũng là ngôi nhà an ủi nỗi đau trần thế đạt tới cõi quên thân, quên vật:

Gặp gì nhàn hạ chẳng ngâm nga Ngoài tục phong l-u tự một nhà Núi biếc nghìn trùng phô ngọc đấy N-ớc trong muôn khoảnh trải g-ơng ra

(Hý đề - Nguyễn Trãi) Con mắt nhà thơ Trung đại nhìn cảnh vật vũ trụ đầy tính -ớc lệ, t-ợng tr-ng chứ không phải bằng cái nhìn h-ớng ngoại Thiên nhiên trong thơ cổ xuất hiện nh- một tín hiệu báo mùa, nh- sự ghi dấu thời gian, những ẩn dụ triết lý Phổ biến hơn cả nó làm nền cho tâm trạng Bởi thế, sự phong phú sắc màu cụ thể của thiên nhiên d-ờng nh- đã bị gạt mất để tạo nên một vẻ cân

đối, hài hòa có chọn lọc trong thơ Cái đẹp của thiên nhiên trong thơ Trung đại

là cái đẹp của một cái cây trong chậu cảnh, nh- Xuân Diệu đã nói là "Cảnh trên đôn sứ":

Cỏ xanh nh- khói bến xuân t-ơi Lại có m-a xuân n-ớc vỗ trời

(Bến đò xuân đầu trại)

Hay: Trong tiếng cuốc kêu xuân đã muộn

Đầy sân m-a bụi nở hoa xoan

(Cuối xuân tức sự)

Thơ Nguyễn Trãi giản dị mà trang trọng Chỉ một vài nét phác họa mà

đã tạo nên cái thế giới tâm hồn của cỏ cây, h-ơng hoa Khi Nguyễn Trãi viết

về mùa xuân, thiên nhiên mùa xuân có cái gì đó rất quen thuộc:

Cỏ xanh nh- khói bến xuân t-ơi Lại có m-a xuân n-ớc vỗ trời Quạnh quẽ đ-ờng đồng th-a vắng khách Con đò gối bãi suốt ngày ngơi

Nguyễn Du - đại thi hào dân tộc, là một thiên tài trong việc miêu tả thiên nhiên Thiên nhiên trong Truyện Kiều là những bức tranh mát mẻ, t-ơi mới Với cảnh mùa xuân:

Cựa thềm vào tiết cuối xuân Bông hoa rợp đất, ve ngân vang trời

Khi mùa hạ đến thì:

D-ới trăng quyên đã gọi hè

Đầu t-ờng lửa lựu lập lòe đơm bông

Trong thơ Nguyễn Du thiên nhiên có phần động hơn so với thiên nhiên rất tĩnh trong thơ Đ-ờng Chẳng hạn, khi miêu tả cảnh trao đổi tín vật giữa Thúy Kiều và Kim Trọng thì có tiếng động "vội vàng lá rụng hoa rơi " và ta biết lúc ấy, thiên nhiên đã vào cuộc

Nói đến Hồ Xuân H-ơng, bà là một nhà thơ nữ tài ba.Nhà thơ yêu mến cảnh bình th-ờng cao rộng, có hình khối, có cây cỏ, có âm thanh, sắc màu nghĩa là một thiên nhiên rất trữ tình Hình t-ợng thiên nhiên trong thơ Hồ Xuân H-ơng có lúc sinh động:

Nh- vậy, yếu tố thiên nhiên trong thơ Hồ Xuân H-ơng vừa là cảm xúc, vừa là ph-ơng tiện biểu hiện nỗi lòng mình

Trong thơ Trung đại, thiên nhiên d-ờng nh- không phải là một khách thể tồn tại độc lập Thiên nhiên chỉ là những nhân vật phụ đằng sau cái tôi của nhà thơ Cảnh vật chỉ làm phông cho thi nhân vẽ lòng mình lên đó hoặc có thể

là cái cớ để nhà thơ bộc lộ tâm sự, giải tỏa nỗi lòng trắc ẩn của mình:

Kiếp sau xin chớ làm ng-ời Làm cây thông đứng giữa trời mà reo

(Nguyễn Công Trứ) Nguyễn Bỉnh Khiêm, khi nói về tập thơ "Bạch Vân am" cũng viết:

"Mỗi khi đ-ợc th- thả lại dậy hứng mà ngâm vịnh, hoặc ca tụng cảnh đẹp của sơn thủy hoặc là tô vẽ nét thanh tú của hoa trúc, hoặc là tức cảnh mà ngụ ý hoặc là tức sự mà tự thuật, thảy thảy đều ghi lại thành thơ nói về chí"

"Bạch Vân am" chỉ là một cảnh v-ờn ruộng tầm th-ờng, không phải bồng lai tiên cảnh mà tâm hồn phóng khoáng của cụ đã biến cảnh ấy thành

một thế giới riêng biệt, thanh khiết, bình yên ở nơi đây, tâm hồn cởi bỏ hết cái lốt trần tục để thành ra thanh thoát, nhẹ nhàng, hòa với gió thoảng mây bay, chìm đắm trong cái hồn rộng lớn của non xanh n-ớc biếc:

Trăng thanh gió mát là t-ơng thức N-ớc biếc non xanh ấy cố tri

"Trung Tân Quán ngụ hứng" (thơ ngụ hứng về quán Trung Tân), đọc những bài thơ này của Nguyễn Bỉnh Khiêm ta mới cảm nhận hết đ-ợc sự say

s-a, vui thú, gần gũi với thiên nhiên ở đó, ông mặc sức thả hồn mình bay bổng cùng với đất trời, cây cỏ, hoa lá bởi ông chuộng cuộc sống yên lành, hiền hòa, biết an phận và nhìn đời bằng một cặp mắt khoan dung, lời lẽ khiêm tốn Cảnh vật trong thơ hòa nhập với cái tình trong con ng-ời:

Tuổi gần bảy chục ch-a về Bên nhà nhớ trúc - suối khe n-ớc đào

Luống thu vạc cúc ông Đào Ngọa long nằm khểnh trong lều Khổng Minh

Phần lớn thơ về cảnh thiên nhiên đ-ợc xem nh- mục đích, ph-ơng tiện

và cũng là kết quả của thú vui "vịnh hoa, th-ởng nguyệt" trong cuộc sống nhàn tản của "tao nhân mặc khách" Các bức tranh về thiên nhiên trong thơ nh- sự phụ họa cho quan niệm và lối sống của các bậc quân tử Do vậy, các

đối t-ợng cảnh vật nh- cỏ cây, hoa lá, chim muông đ-a vào thơ d-ờng nh- cũng phải đ-ợc chọn lựa để phù hợp với hình ảnh t-ợng tr-ng cho cốt cách gọi

là "thanh cao" của ng-ời quân tử, nhiều lúc hình ảnh thiên nhiên trong thơ lại

bị t-ớc đi dáng vẻ tự nhiên của nó vốn có và đ-ợc hình t-ợng hóa trong trí t-ởng t-ợng, trở thành những miền gió, trăng, mây, n-ớc xa xăm h- ảo, những chốn non bồng tiên cảnh

Trong thơ Nguyễn Khuyến, thiên nhiên hiện lên một cách rất giản dị, mộc mạc, thân thiết với đời sống sinh hoạt của con ng-ời, thấm đẫm màu sắc tâm trạng, tình cảm Nguyễn Khuyến có nhiều bài thơ viết về thời gian và không gian bốn mùa, điều đó rất gần gũi với thơ cổ truyền thống Các nhà thơ

cổ điển xem thời gian, không gian bốn mùa là đề tài quan trọng, một mảnh đất màu mỡ để sáng tạo Tìm hiểu Nguyễn Khuyến, đa phần thiên nhiên xuất hiện trong thơ ông với:

Một mảnh trời thu Một sắc mùa hè Một làn m-a bụi Mấy cây chồi non Những cành mai, tùng, trúc

Nguyễn Khuyến luôn hòa mình với thiên nhiên cây cỏ, hoa lá, chim muông đến những mảnh v-ờn, ngõ trúc, ao bèo Hình ảnh thiên nhiên trong thơ ông rất phong phú và đa dạng, tinh tế, sống động, hình ảnh cây cải, cây cà rất phổ biến: "Cải chửa ra hoa, cà mới nụ" hay màu xanh của v-ờn cải, v-ờn

hành: "Chỉ có cải, hành ở v-ờn nhỏ này là xanh tốt", rồi đến những khóm trúc canh bên bờ dậu: "Trong lúc đó bên bờ dậu lơ thơ những cây trúc xanh" Ông còn luôn đi tìm cái đẹp, h-ớng tới cái đẹp trong sáng, tinh tế nh- tâm hồn của ông:

Trong nh- băng trắng nh- ngọc Thiên nhiên đúc chuốt ra nh- thế

(Thủy tiên) Thơ thiên nhiên Nguyễn Khuyến đã v-ợt qua đ-ợc sự sáo mòn "phong, hoa, tuyết, nguyệt" của thi ca cổ điển để tiến tới cảnh thực, tình thực, những hình ảnh cụ thể, hiện thực của cảnh đẹp trong sáng làng quê Việt Nam "Thu ẩm", "Thu điếu", "Thu Vịnh" là ba bài thơ đ-ợc Nguyễn Khuyến quan sát tinh

tế, có cảm giác nhạy bén tr-ớc vẻ đẹp phong phú, đa dạng của thiên nhiên, cùng với một tình yêu quê h-ơng làng xóm hồn nhiên, sâu sắc

Bài "Thu ẩm", cảnh thu đ-ợc mở rộng từ cận đến viễn cảnh, từ thấp đến cao:

Năm gian nhà cỏ thấp le te Ngõ tối đêm thâu đóm lập lòe L-ng dậu phớt phơ màn khói nhạt Làn ao lóng lánh bóng trăng loe

Nguyễn Khuyến nhìn cảnh thu từ tâm thế uống r-ợu nên cái nhìn có phần nhòe đi không rõ, cảnh thu nh- đọng giọt đau đớn, xót xa trong tâm hồn nhà thơ:

Da trời ai nhuộm mà xanh ngắt Mắt lão không vầng cũng đỏ hoe

ở bài "Thu điếu" lại mở ra bằng cái trong veo, phẳng lặng của mặt hồ thu Hình nh- có cái gì đó mơ hồ, vừa cô quạnh vừa tĩnh mịch trong bầu không khí lắng đọng này Cảnh thu ở dây đ-ợc nhìn từ tâm thế, trạng huống khác nhau:

Ao thu lạnh lẽo n-ớc trong veo Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo Sóng biếc theo làn hơi gợn tí Cá đâu đớp động d-ới chân bèo

Thơ vịnh cảnh của Nguyễn Khuyến mặc dù ch-a dứt bỏ hẳn hình thức t-ợng tr-ng, -ớc lệ của cổ nhân vẫn bộc lộ sự cố gắng xa rời lối biểu đạt này khiến ta có cảm giác nh- trong thơ ông có sự giằng co giữa một hình thức nghệ thuật còn nhiều -ớc lệ với việc miêu tả chân thực, giản dị hơn những sự vật, hiện t-ợng cùng t- t-ởng, tình cảm của ng-ời viết

Thiên nhiên trong thơ Đ-ờng cũng nh- thơ Trung đại th-ờng đ-ợc thể hiện bằng ngòi bút -ớc lệ, sự phong phú, sắc màu cụ thể của thiên nhiên d-ờng nh- bị gọt mất để tạo nên một vẻ dẹp cân đối hài hòa có chọn lọc trong thơ Mặt khác, thơ Trung đại th-ờng có hiện t-ợng đồng hóa giữa chủ thể và

khách thể, ng-ời và cảnh luôn luôn đồng diệu với nhau: "Cảnh nào cảnh

chẳng sầu Ng-ời buồn cảnh có vui đâu bao giờ"

Trong quan hệ giữa con ng-ời với thiên nhiên thì thiên nhiên là nhân vật trung tâm Con ng-ời đối diện với thiên nhiên là sự đối diện giữa cái hữu hạn với vô hạn Con ng-ời luôn thể hiện nỗi buồn, cô đơn tr-ớc thiên nhiên rộng lớn, luôn cảm giác nhỏ bé tr-ớc thiên nhiên

Tản Đà - một nhà thơ giao thời giữa Trung đại và Hiện đại là nhân vật lãng tử đầu tiên trong văn học Hiện đại Hồn thơ Tản Đà muôn hình muôn vẻ, trong đó thiên nhiên cũng đ-ợc nhà thơ quan tâm đến Cảnh sắc thiên nhiên mùa thu trong thơ d-ờng nh- đóng vai trò là "nhịp cầu" chuyển tiếp Xuân, Hạ, Thu, Đông Vì thế trong thi ca cũng chú ý đến sự chuyển tiếp cảnh sắc xanh t-ơi của mùa xuân, mùa hè sang cái khô của mùa đông qua biến đổi trung gian của mùa thu bằng màu đặc tr-ng của cây đỏ lá vàng:

Sắc đâu nhuộm ố quan hà

Cỏ vàng cây đỏ bóng tà tà d-ơng

(Cảm thu tiễn thu)

Ta cũng bắt gặp hình t-ợng thiên nhiên trong "Nhật ký trong tù" của

Hồ Chí Minh - một vị lãnh tụ kính yêu, một nhà thơ lớn của dân tộc Ng-ời yêu thiên nhiên trong đời và trong thơ, Ng-ời đã từng sống trong cảnh n-ớc non, rừng núi nên thiên nhiên đã là ng-ời bạn lớn của Ng-ời "Sáng ra bờ suối,

tối vào hang", Ngay trong "Nhật ký trong tù", thiên nhiên cũng đ-ợc khai

thác và miêu tả với cái vẻ riêng độc đáo "Trong Nhật ký trong tù, thiên nhiên

chiếm một vị trí danh dự" (Đặng Thai Mai)

Trong cảnh tù đày đ-ợc ngắm một vầng trăng, một buổi bình minh đẹp, nghe một tiếng chim hót đều làm cho ng-ời tù vui hơn nh- đ-ợc tiếp thêm sức

sống và lòng yêu đời ở "Nhật ký trong tù", nhiều lần Bác nhắc đến hình t-ợng trăng Có những lúc thật không dễ dàng để có thể ngắm trăng:

Chẳng đ-ợc tự do mà th-ởng nguyệt Lòng theo vời vợi mảnh trăng thu

Đầu non sớm sớm vầng d-ơng mọc Khắp núi nơi nơi rực ánh hồng

(Cảnh buổi sớm) Hình ảnh thiên nhiên trong "Nhật ký trong tù" đ-ợc miêu tả chân thực, hùng vĩ, nên thơ, không mang tính th-ởng ngoạn thuần túy mà th-ờng chứa nội dung xã hội Thiên nhiên có một vị trí quan trọng trong đời và trong thơ

Hồ Chí Minh

1.2 Hình t-ợng thiên nhiên trong thơ mới

Thiên nhiên với vẻ đẹp muôn nơi và muôn thuở ấy từ bao đời vẫn là nguồn cảm hứng vô tận của thi ca Những nhà thơ lớn tầm vĩ mô nh- Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Hồ Xuân H-ơng, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Khuyến

đều có thơ hay về thiên nhiên Phong trào thơ mới cũng không đi ra ngoài quỹ

đạo ấy, bao cảnh sắc bình dị, dân dã nh-ng đã cuốn hút đ-ợc tâm hồn của các nhà thơ và đó cũng là nơi mà thi nhân tìm lại sự thanh thản trong tâm hồn Chúng ta có thể tìm thấy, nhìn thấy đ-ợc vẻ đẹp của thiên nhiên đất n-ớc trong thơ Thế Lữ, Xuân Diệu, Huy Cận, Nguyễn Bính và một số nhà thơ khác cùng thời

ở Thơ mới, các nhà thơ luôn có ý thức nhìn nhận "thiên nhiên nh- một

khách thể", nó độc lập với nội tâm của con ng-ời T- cách này khẳng định sự tồn tại độc lập của thiên nhiên với cảm giác của con ng-ời - chủ thể - nhà thơ Ranh giới trong quan hệ hữu cơ giữa chủ thể và khách thể, giữa ngoại cảnh và cái tôi đ-ợc xác định một cách t-ơng đối cụ thể Tuy nhiên, ý thức về khách thể của thiên nhiên nhiều lúc cũng không cản trở các nhà thơ mới trong việc thể hiện cảm xúc ngoại cảnh gắn với cảm xúc nội tâm

Thiên nhiên trong thơ mới đã xuất hiện với đủ mọi t- cách từng có trong thơ cổ, nh-ng có một t- cách mà thơ tr-ớc đó ch-a biết đến: T- cách một khách thể, một đối t-ợng có đầy đủ giá trị riêng biệt, có đời sống sinh

động mang một vẻ đẹp tự thân hoàn thiện Điều đó đòi hỏi chủ thể phải xâm nhập, khám phá và là thử thách về kả năng chiếm lĩnh của chủ thể

Tôn trọng tính độc lập của khách thể, các nhà thơ mới đã biểu đạt hình

ảnh thiên nhiên qua lời thơ của mình Xuân Diệu nh- tỏ ra dè dặt:

Nghe chừng gió nhớ qua sông

E bên lau lách thuyền không vắng bờ Không gian nh- có giây tơ

B-ớc đi sẽ đứt, động hờ sẽ tan

(Chiều)

Sự tồn tại của thiên nhiên là tồn tại "tự nó", nó có thể đối lập với tâm trạng của con ng-ời Mặc dù xuân về tràn ngập không khí vui t-ơi, nh-ng lòng ng-ời có thể ở một trạng thái khác:

Nh-ng than ôi ! Xuân về trong nắng sớm

Mà lòng ta nóng, lạnh, giá băng thôi

(Xuân về - Chế Lan Viên) Thiên nhiên không phải là một khách thể xa lạ, tách rời với con ng-ời Trái lại, trong mối giao cảm mật thiết với con ng-ời, nó luôn gần gũi, hòa âm, hòa điệu với mọi hoàn cảnh của cuộc sống, là ng-ời bạn tri âm, tri kỷ của con ng-ời

Thế Lữ - ng-ời có công đầu cắm ngọn cờ chiến thắng của thơ mới, "đã

làm rạn vỡ những khuôn khổ ngàn năm không xê dịch" (Hoài Thanh) Thi

nhân th-ờng hay vơ vẩn ở chốn bồng lai tiên cảnh, thế nh-ng cũng không ít lần trở về cõi thực của trần gian, đắm say trong cảnh sắc quê nhà, có những lúc thiên nhiên đ-ợc nhà thơ gửi gắm làm nền cho tâm trạng:

Sáng hôm nay s-ơng biếc tỏa mờ mờ Nh- h-ơng khói đ-ợm tầu cau mái rạ

ánh hồng tía rắc ngọc châu lên lá

Trời trong xanh chân trời đỏ hây hây

(Lựa tiếng đàn)

Rõ ràng, đây là cảnh một buổi sáng đẹp trời, vạn vật thật quyến rũ,

nh-ng giữa cảnh và ng-ời đang có một khoảng cách vô hình nào đấy "Cảnh

vui thế sao tôi còn buồn nữa" Cảnh quả nhiên đẹp, vui t-ơi, tràn đầy sức sống

mà con ng-ời vẫn cứ thấy trống trải, cô đơn:

Trời nặng mây mù, mấy khóm cây

Đứng kia, không biết tỉnh hay say

Đỗ bờ sông trắng, con thuyền bé Cạnh lớp lau già, gió lắt lay

(Bên sông đ-a khách)

Các nhà thơ mới luôn đề cao vai trò của thiên nhiên, luôn khai thác thiên nhiên ở vẻ đẹp rất t-ơi mới gắn liền với tâm trạng yêu đời của nhà thơ:

Xuân gội tràn đầy Giữa lòng hoan lạc Trên mình hoa cây

Nắng vàng lạt tạt Ngày đi chầy chầy

Thơ mới nhìn chung đã phá bỏ đ-ợc tính -ớc lệ của thơ ca Trung đại, thiên nhiên ấy đã góp phần tạo thêm màu sắc cho thơ Việc miêu tả thiên nhiên đã có những thay đổi cơ bản, thơ mới tả chân thực cái đẹp của cảnh vật trong đời đã đ-ợc phát hiện và đ-a vào sáng tác thi ca:

Hơn một loài hoa đã rụng cành Trong v-ờn sắc đỏ rũa màu xanh Những luồng run rẩy rung rinh lá

Đôi nhánh khô gầy x-ơng mỏng manh

(Đây mùa thu tới) Xuân Diệu miêu tả không khí giao mùa khi trời đất vào thu một cách tỉ

mỉ, vận dụng nhiều cảm giác khác hẳn với lối miêu tả tr-ớc kia trong thơ cổ

Ông là ng-ời rất nhạy cảm với những cảnh thiên nhiên:

Mây biếc về đâu bay gấp gấp Con cò trên ruộng cánh phân vân

(Thơ duyên) Miêu tả thiên nhiên, nhà thơ trong nhiều tr-ờng hợp nh- hòa nhập với cảnh vật, nhân hóa thiên nhiên, tạo nên một sức sống sinh động:

Gió thơm phơ phất bay vô ý

Đem đụng cành mai với cành đào

Ng-ời ta hay nói đến "khoảnh khắc thơ", khoảnh khắc tâm hồn cũng nh- khoảnh khắc thiên nhiên Những khoảnh khắc nh- thế ta bắt gặp nhiều lần trong thơ Xuân Diệu:

Gió thầm mây lặng, dáng thu xa Mới tạnh m-a tr-a, chiều đã tà Buồn ở sông xanh nghe đã lại Mơ hồ trong một tiếng chim qua

(Thu)

Và đây - khoảnh khắc trăng:

Bâng khuâng chân tiếc dậm lên vàng Tôi sợ đ-ờng trăng tiếng dậy vang Ngơ ngác hoa duyên còn núp lá

Và làm sai lỡ nhịp trăng đang

(Trăng) Bởi khát vọng giao cảm, yêu th-ơng với tình yêu và thiên nhiên nên ngôn ngữ dành cho thiên nhiên, ngôn ngữ của thiên nhiên cũng là ngôn ngữ của tình yêu "Với bàn tay ấy" để lại dấu ấn suốt đời trong cái khoảnh khắc thiên nhiên không bao giờ quên:

Một tối bầu trời đắm sắc mây Cây tìm nghiêng xuống cánh hoa gầy Hoa nghiêng xuống cỏ trong khi cỏ Nghiêng xuống làn rêu một tối đầy

Cảnh vật trong "Tràng giang" đẹp và mang theo hình bóng của thiên nhiên đất n-ớc, tuy nhiên đ-ợm vẻ buồn - những hình ảnh quạnh vắng, hắt hiu Huy Cận đã nhân cách hóa, đem đến cho thiên nhiên những tình cảm của con ng-ời:

Bèo dạt về đâu hàng nối hàng Mênh mông không một chuyến đò ngang

Không cầu gợi chút niềm thân mật Lặng lẽ bờ xanh tiếp bãi vàng

Một hòa cảm mãnh liệt tr-ớc thế giới thiên nhiên rộng lớn, các nhà thơ cũng đã h-ớng tình yêu non n-ớc, quê h-ơng và cảm xúc thẩm mĩ của mình vào những khung cảnh thiên nhiên bốn mùa và đời sống lao động để tìm ra vẻ

đẹp mới cho thơ:

Trong đ-ờng làng, hoa dại với mùi rơm

Đất thêu nắng, bóng tre dồn bóng ph-ợng

(Huy Cận) Thiên nhiên đã góp phần đem lại cái đẹp cho thơ ca và là nơi để gửi gắm tâm tình của nhà thơ Ta cảm nhận đ-ợc sự sinh sôi nảy nở của vạn vật, của thiên nhiên mang đến cho lòng ng-ời hơi thở nồng nàn của mùa xuân trong thơ Nguyễn Bính:

Thong thả dân gian việc nghỉ đồng Lúa thì con gái m-ợt nh- nhung

Đầy v-ờn hoa b-ởi, hoa cam rụng Ngào ngạt h-ơng bay, b-ớm vẽ vòng

Thiên nhiên - cái đẹp của cảnh vật trong đời đ-ợc phát hiện đ-a vào trong thi ca rất nhiều Hàn Mạc Tử viết về thiên nhiên thật tinh tế:

Sột soạt gió trêu tà áo biếc Trên giàn thiên lý bóng xuân sang

Hay: V-ờn ai m-ớt quá xanh nh- ngọc

Lá trúc che ngang mặt chữ điền

Hình ảnh làng quê trong thơ của Anh Thơ đ-ợc miêu tả:

Hoa lựu nở đầy một v-ờn đỏ nắng

Lũ b-ớm vàng lơ đãng l-ớt bay qua

Cách thể hiện thiên nhiên trong thơ mới đã đi từ ảnh h-ởng của chủ

nghĩa lãng mạn đến ảnh h-ởng của chủ nghĩa t-ợng tr-ng ở chặng đầu, do

ảnh h-ởng của lãng mạn, cách thể hiện thiên nhiên trong thơ mới th-ờng rõ ràng và mang màu sắc hội họa, tiêu biểu là Thế Lữ :

Tiên Nga tóc xõa bên nguồn Hàng tùng rủ rỉ trên cồn đìu hiu Mây hồng ngừng lại sau đèo Mình cây nắng nhuộm bóng chiều không đi Trời cao xanh ngắt Ô kìa

Hai con hạc trắng hay về Bồng Lai

(Tiếng sáo thiên thai)

Từ chặng thứ hai trở đi, cách thể hiện thiên nhiên đã chuyển sang mờ

ảo, t-ợng tr-ng, dần đi vào cái hồn, cái thần thái bên trong ở khổ thơ thứ hai trong bài "Đây mùa thu tới" của Xuân Diệu đã chứng minh điều đó:

Hơn một loài hoa đã rụng cành Trong v-ờn sắc đỏ rũa mành xanh Những luồng run rẩy rung rinh lá

Đôi nhánh khô gầy x-ơng mỏng manh

Nh- vậy, thiên nhiên đã gắn bó với thơ ca suốt cả một chặng đ-ờng khá dài từ cổ điển đến hiện đại Mỗi thời kỳ tồn tại của nó đều có vai trò và ý nghĩa khác nhau, dù nó đ-ợc thể hiện là đối t-ợng chính của tác phẩm hay chỉ làm nền, làm công cụ để cho tác giả bộc bạch tâm trạng, tâm sự cả mình Thiên nhiên là ng-ời bạn gần gũi với các nhà thơ Trung đại Thiên nhiên cũng gắn bó, gần gũi với các tác giả trong phong trào thơ mới, trở thành một ph-ơng diện không thể thiếu khi thể hiện cái tôi trữ tình

ch-ơng 2 thiên nhiên trong thơ mới – một ph-ơng diện

của cái tôi trữ tình

Thơ mới ra đời mở ra một thời đại mới, thời đại “ chữ tôi” Cái tôi của nhà thơ có mối quan hệ trực tiếp và thống nhất với cái tôi trữ tình trong thơ Nhà thơ là nhân vật chính, là hình bóng trung tâm, là cái tôi bao quát trong toàn bộ sáng tác Những sự kiện, hành động và tâm tình trong cuộc đời riêng cũng phân biệt rõ cái tôi của các nhà thơ trong cuộc đời và cái tôi trữ tình trong tác phẩm thơ Cái tôi trữ tình là cái tôi nhà thơ đã đ-ợc nghệ thuật hoá trở thành một yếu tố nghệ thuật phổ quát trong thơ trữ tình Những nhà thơ lớn bao giờ cũng có sức đồng cảm rộng lớn và sâu sắc Cái tôi trữ tình trong thơ mới rất phong phú và đa dạng, có khi biểu hiện trực tiếp, có khi biểu hiện qua sự hoá thân, phân thân, có khi lại thể hiện qua tình cảm, thái độ, cách nhìn đối t-ợng mà họ miêu tả

Cái tôi trữ tình trong thơ hiện đại thực sự tồn tại với t- cách là cái tôi hiện thực, có những phong cách, phẩm chất riêng biệt không mang tính -ớc lệ Chính nhờ cái tôi trữ tình mà thơ hiện đại đã tạo ra một sức mạnh mới trong việc nắm bắt, chiếm lĩnh và mô tả chân thực đời sống tự nhiên, khám phá bản chất và thuộc tính của các hiện t-ợng tự nhiên.Thơ mới cũng nh- thơ cách mạng đã thực sự tạo ra một b-ớc ngoặt trong viêc khẳng định vị trí của cái tôi trữ tình trong thơ

Thiên nhiên ở đây đ-ợc hiểu theo nhiều cấp độ khác nhau : nó nh- một

đề tài, một nguồn cảm hứng hay đơn giản chỉ là một chất liệu trong nền thơ ca n-ớc nhà Vẻ đẹp của thiên nhiên, sức sống của thiên nhiên trở thành nguồn cảm hứng t-ởng nh- vô tận của biết bao thế hệ nhà thơ, là lực hấp dẫn để khám

phá, tìm hiểu, phát hiện để rồi đồng cảm hoà điệu ở đây, chúng tôi tiếp cận thiên nhiên trong thơ mới nh- một ph-ơng diện của cái tôi trữ tình

2.1 Thiên nhiên – một ph-ơng diện thể hiện cảm xúc yêu đời, khát khao tình yêu, cuộc sống

Các nhà thơ mới xuât sắc nh- Thế Lữ, Xuân Diệu, Huy Cận, Nguyễn Bính đã không ít lần đem cái tình, cởi lòng mình thổi hồn vào thiên nhiên nhằm tỏ rõ thế giới nội tâm bên trong ấy Ngoài ra, một số nhà thơ nh- Anh Thơ, Bàng Bá Lân, Đoàn Văn Cừ cũng tìm thấy nơi thiên nhiên một sự đồng cảm Nhiều sáng tác của họ lấy thiên nhiên làm điểm tựa để thể hiện cảm xúc

và đã có những thành công nhất định

Ta không thể quên đ-ợc những “ Vội vàng” , “ Giục giã” , “ Thơ duyên” ,

“Đây mùa thu tới” của Xuân Diệu Ta không thể không hoà mình vào trong thế giới của Thế Lữ với “ Nhớ rừng” , “ Tiếng sáo thiên thai” , “ Cây đàn muôn

điệu” Ta không thể không nhắc đến một Huy Cận với “ Tràng giang” “ Ngậm ngùi” , “ Chiều xuân” Và ta cũng không thể thờ ơ với “ Chân quê” , “ Xa cách” ,

“T-ơng t-”, “Xuân về” của thi sĩ đồng quê Nguyễn Bính Tất cả đều mang những bức tranh thơ- tình tuyệt đẹp, đó là biết bao cái tình của lòng ng-ời, cái tình với thiên nhiên, đất n-ớc, làng quê, cái tình chất chứa bao nỗi niềm tâm

sự Mỗi nhà thơ thể hiện mình theo những ph-ơng thức và phong cách khác nhau nh-ng cái chung của họ là nhờ cảnh sắc thiên nhiên vạn vật để bộc bạch nỗi lòng

Tiếng nói thơ mới là tiếng nói h-ởng thụ cuộc sống Ng-ời đầu tiên nói

đến là Thế Lữ, ông đã tự mình vẽ ra một cõi tiên để khám phá, h-ởng thụ :

Hơn ai hết Thế Lữ đã thể hiện đ-ợc vẻ đẹp lung linh, huyền ảo, mơ màng của cảnh và ng-ời ở chốn Bồng Lai Chán ghét cuộc sống nơi trần thế nên tâm hồn ông đã trôi dạt đến nơi thanh cao ấy Trốn tránh và không dám đối mặt với

cuộc đời thực nơi trần thế vì nơi đây không mang lại cho ông cảm hứng để nguồn thơ tuôn chảy Mặc dù vậy, có những phút giây Thế Lữ lạc vào cõi tiên, chìm đắm trong cảnh sắc non n-ớc, nh-ng cuộc đời thực vẫn chào đón ông quay trở về và rồi ông cũng đã tìm thấy ở cõi trần bao nét đẹp và bao điều thú vị Tr-ớc cảnh cao rộng của thiên nhiên, khi sống trong đời nhà thơ luôn nghe thấy những tiếng gọi, tiếng nói của ngày x-a, của thiên nhiên Có lẽ

“nhớ” là một tâm trạng đặc tr-ng của Thế Lữ, nhớ về thiên nhiên trong sự đối lập với thành phố “ vì cảnh thiên nhiên không lừa dối bao giờ” , nhớ đến đám mây nh- biểu t-ợng của sự siêu thoát, lánh đời và rừng là một ám ảnh mãnh liệt hơn cả trong cõi nhớ của Thế Lữ :

Và Thế Lữ đã đi tìm sự giải thoát tâm trạng bằng một cách thức riêng là tìm cảnh mộng bên hồ :

Thế Lữ luôn mơ về cội nguồn xa x-a bởi ông yêu cuộc đời, sự sống này

“Hồ” là con mắt của thiên nhiên, của đất đai, một không gian yên tĩnh mà ông yêu thích Đến với “ hồ” thi nhân tìm lại “ vẻ đẹp thoáng qua” ấy :

“Và nói cho đúng, thi nhân có lên tiên cũng chỉ để nói chuyện d-ới trần Những đào áo thiên tiên ng-ời thấy khi say th-ờng phấp phới bên bờ hồ Hoàn Kiếm : Tôi muốn nói Thế Lữ vẫn nặng lòng với trần Ng-ời say theo những

cảnh đẹp của trần gian muôn hình muôn vẻ từ : Cảnh vĩ đại sóng nghiêng trời,

thác ngàn đổ, cho đến : Nét mong manh thấp thoáng cánh hoa bay” (Thi nhân

Việt Nam)

Hồn thơ Thế Lữ thấp thoáng hình ảnh không biết bao nhiêu ng-ời Có lẽ Thế Lữ là một ng-ời khát yêu, lòng mở sẵn để đón một tình duyên không thấy tới Mối tình không ng-ời yêu ấy man mác khắp cỏ cây, mây n-ớc Tình yêu

đâu đây vẫn thoáng một d- vị buồn Thế Lữ đã tìm đến thế giới tiên cảnh nh-ng tình yêu cho dù ở chốn Bồng Lai cũng vẫn xa lạ nằm trong trí t-ởng t-ợng của con ng-ời

Cảnh sắc thiên nhiên của một buổi sáng không phải xa lạ với con ng-ời nh-ng qua cảm xúc của Thế Lữ, ta nh- lạc b-ớc vào không gian huyền diệu của trần gian :

Ngoại cảnh thiên nhiên đối với thơ hiện đại chỉ là những chất liệu, chất liệu đó chỉ có thể mang lại giá trị thẩm mỹ khi nhà thơ thổi vào đó ngọn lửa cảm xúc trữ tình lãng mạn mang tính sáng tạo Trong thơ hiện đại, những hình

ảnh nh- gió, trăng, mây, núi, s-ơng nh- đ-ợc tiếp nhận luồng sinh khí mới của cái tôi trữ tình và khả năng tái tạo, làm mới của nhà thơ nên đã bộc lộ vẻ

đẹp tự thân, sức sống tiềm ẩn của nó Cũng chính vì thế mà những hình ảnh mô tả trong thơ trở thành một “ bức tranh thiên nhiên thứ hai” có sức hấp dẫn mạnh

mẽ, sự cảm thụ của tâm hồn Cảm xúc nhà thơ đã chiếu soi vào đời sống bên trong cảnh vật để tìm ra nét đẹp riêng của đời sống ngoại cảnh Cảm xúc trữ tình không bị gò bó, khuôn sáo trong cách biểu đạt, hình ảnh, ngôn ngữ thơ cả

khi mở rộng sự suy t-ởng ra hết sức sâu sắc và khoáng đạt : “ Những luồng run

rẩy rung rinh lá Đôi nhánh khô gầy x-ơng mỏng manh” (Xuân Diệu)

Xuân Diệu đ-ợc xem là ông hoàng của thơ tình Tình yêu đối với ông là

sự sống Tình yêu vốn là sự tự có của thiên nhiên, có từ vạn vật “ Tình yêu của loài cây xa xôi viễn vọng nh- thế không toan tính gần gũi nh- loài ng-ời Hoa thông để nhị vàng chảy ra từ trong lòng và chỉ biết chừng nấy Có một việc là yêu và gửi đi, là cho Phấn thông sẽ đến, sẽ không đến? Kể làm chi” (Phấn thông vàng)

Cơ sở sâu xa của tình yêu là sự sống nên tình yêu là sự cảm thông, sự giao cảm tạo vật với nhau :

Các nhà thơ mới, dặc biệt là Xuân Diệu đã đem đến trong thơ cái đẹp của sự sống, thiên nhiên tạo vật và của tình ng-ời Từ vẻ đẹp của bầu trời, ngọn núi, dòng sông cho đến một bông hoa, một nhành cây t-ơi luôn mang lại cho con ng-ời bao niềm vui khích lệ, Xuân Diệu đã miêu tả trong thơ sức sống và cái đẹp chủ yếu trong thiên nhiên tạo vật và tình yêu lứa đôi, nơi mà sự sống biểu hiện đến mức hoàn thiện và gợi cảm nhất

Tình yêu trong những phút giây đằm thắm nhất, đam mê nhất :

Tình yêu với sự khao khát sống, thèm muốn hạnh phúc yêu đ-ơng :

Không chỉ nghe rất tinh những rung động của thiên nhiên nh- nhiều nhà thơ khác trong phong trào thơ mới nh- Anh Thơ :

tâm hồn Xuân Diệu nhiều khi nh- cùng gioa hoà, cùng rún rẩy với thiên nhiên.Trong bài “ Huyền diệu” nhà thơ đã tạo ra đ-ợc một thế giới thơ riêng của mình, không lẫn với bất kì nhà thơ mới nào khác Ta nh- nghe thấy âm thanh, hình ảnh, màu sắc khác của thiên nhiên trong mối giao hoà gắn bó với con ng-ời :

Trong nguồn mạch trong trẻo của thơ ca, khi cái tôi trữ tình và thiên nhiên đồng nhất với nhau thì mang một phẩm chất mới t-ơi sáng hơn Cảnh thiên nhiên t-ơi thắm đang chào đón con ng-ời, với con ng-ời dang yêu thì cái gì cũng đẹp cũng xanh non :

thiên nhiên t-ơi đẹp quyến luyến lấy nhau làm cho con ng-ời trong cảnh ngộ này thêm trống vắng :

liệt : “ Hái một mùa hoa lá thuở măng tơ Đốt muôn nến sánh mặt trời chói lọi

Thà một phút huy hoàng rồi chợt tắt Còn hơn buồn le lói suôt trăm năm”

Nhà thơ mở lòng ra để đón sự sống:

Là một ng-ời yêu đời, quan tâm đến thời khắc, nhịp đời và những phút

giây hạnh phúc nh-ng Xuân Diệu vẫn lo lắng về sự mong manh ngắn ngủi của thời gian:

Niềm ham sống đ-ợc gửi cả vào niềm khao khát vô biên, tình yêu và tuổi trẻ bởi ông coi đó là “ phần ngon nhất của cuộc đời” Có lẽ trong các nhà thơ mới ch-a ai bộc lộ lòng ham sống đến mức tha thiết cuồng nhiệt nh- Xuân Diệu :

Lòng yêu đời trong thơ Xuân Diệu đạt đến tột đỉnh bởi vậy Xuân Diệu cũng là niềm khắc khoải với thời gian :

Xuân Diệu là ng-ời nói đ-ợc một cách đầy đủ nhất, mãnh liệt nhất khát vọng h-ởng thụ cuộc sống, tuổi trẻ, tình yêu Đối lập lại với Thế Lữ là ông h-ởng thụ cuộc sống trên mặt đất Hoài Thanh khi so sánh Xuân Diệu với Thế Lữ có viết : “ Xuân Diệu đốt cảnh Bồng Lai xua ai nấy về hạ giới” Xuân Diệu quan niệm mặt đất cũng nh- thiên đ-ờng nên con ng-ời chẳng phải đi đâu :

Thế Lữ đã nói đến đặc điểm của thơ Xuân Diệu : “ Xuân Diệu là một ng-ời của đời, một ng-ời ở giữa loài ng-ời Lầu thơ của ông xây dựng trên đất

của một tấm lòng trần gian, ông đã không trốn tránh mà lại còn quyến luyến cõi đời, và lời nguyện -ớc của ông có bao nhiêu sức mạnh”

Đến với thơ Huy Cận, hồn thơ ông luôn bộc lộ nhiều sắc thái riêng độc

đáo Đó là một hồn thơ vừa bám riết lấy cuộc đời vừa v-ơn tới vũ trụ bao la, vừa trăn trở tr-ớc cái chết, vừa nâng niu sự sống trên đời, vừa buồn bã ảo não, vừa rộn rã niềm vui, hồn nhiên bay bổng trong cảm hứng lãng mạn lại vừa giàu

có cảm hứng hiện thực Huy Cận thực ra là một hồn thơ rất yêu đời, yêu cuộc sống Trong lời tựa tập “ Lửa thiêng” Xuân Diệu đã chỉ ra mạch ngầm của lòng yêu đời trong thơ Huy Cận: “ Khi mùa xuân cựa mình, khi những ý t-ơi lên rún rẩy trong cổ chim, khi nhạc “ v-ơn lên trời” lòng ông cũng theo hăng hái; Và thơ ông mang ngầm sinh lực nh- men ủ nắng t-ởng chừng nh- câu thơ có nhựa, sắp nứt ra nh- một cái mầm căng” Lòng yêu đời có căn nguyên sâu xa

từ trong bản chất của một hồn thơ lành mạnh, giàu tin yêu, khát khao hạnh phúc

Thiên nhiên đã trở thành một thứ nhân vật – ng-ời Con ng-ời nằm gọn vào trong lòng thiên nhiên che đỡ trong bóng mát sâu đậm của những trúc, những thông Thiên nhiên đ-a võng cùng lời ru êm ái Nếu cuộc đời thực lên men và xám xịt thì thiên nhiên ng-ợc lại : Màu hồng, một khối hồng hi vọng

“Không gian hồng đời nhuốm màu hi vọng” (Lờidịu)

Thật đáng trân trọng biết bao khi thế giới kỳ diệu kia bỗng nhiên trở thành một điểm tựa tinh thần nh- thế Huy Cận đã chứng minh :

Thiên nhiên phần lớn là thiên nhiên của tâm trạng và một mặt nào đó nó vẫn là khách thể – một đối t-ợng để nhà thơ giãi bày, trò chuyện Còn gì vui

hơn khi thiên nhiên ban phát cho nhà thơ một bản nhạc không lời : “ Khuya

nay trong những mạch đời Máu thanh xuân dậy thức ng-ời héo hon” Huy

Cận cũng nh- Xuân Diệu đã đem thiên nhiên vào trong thơ, núi sông cây cỏ cũng bình thản lặng lẽ, hàm súc nh- tâm hồn tác giả Đây một cảnh chiều x-a :

Huy Cận là nhà thơ mang nhiều tâm trạng buồn và cũng là tâm trạng chung của các nhà thơ trong phong trào thơ mới từ Xuân Diệu, Chế Lan Viên

đến Nguyễn Bính đồng thời ông cũng là nhà thơ có cảm hứng vũ trụ chân thực, thiên nhiên trong thơ ông nhiều khi đ-ợc khai thác với những kích th-ớc lớn của những đối t-ợng nh- sông, núi, rừng, biển, bầu trời cao, mặt trời, vầng

trăng, ngôi sao trong khoảng không bao la : “ Bâng khuâng trời rộng nhớ sông

dài”

Cảnh cũng ẩn kín thâm trầm nh- thi sĩ, nhất là mang rõ cái buồn mênh mông và vô cớ trong lòng ông Huy Cận hay nhớ nhung nh-ng không biết nhớ cái gì mà cảm giác rất rõ bên lòng Đó chỉ là những “ nhớ hờ” :

Cũng ở sự tiếp xúc với thiên nhiên, Huy Cận sử dụng một giác quan mẫn nhuệ lạ th-ờng, rất nhạy cảm với những âm h-ởng, giây tơ trong cảnh vật và cuộc đời Ông rung động tr-ớc cảnh mai s-ơng buông th-a, cảnh chiều thịnh trị, cảnh mùa xuân t-ơi mát Ông nói đến “ Lá thơm nh- thể da ng-ời” và mùi của tơ duyên, mùi của luống đất mới xới Ông thu đ-ợc cả âm thanh trong mạch đời, thấy đ-ợc ý mùa rợn trong thân mới, nhựa mạch tráo lên lá cây Tả

buổi chiều xuân Huy Cận không miêu tả bằng màu sắc mà bằng cảm giác đã lắng nghe kỹ l-ỡng trong tâm hồn ông và trong thân hình tạo vật :

Ngay cả một thiên nhiên hồn hậu, t-ơi sáng của một đồng quê ngày mùa cũng không làm cho ông vui đ-ợc trọn vẹn :

Huy Cận có thể buồn vì nhân gian đau khổ cũng có nghĩa là rất thiết tha

với cuộc sống hạnh phúc của con ng-ời Nhà thơ đã tự nói về mình : “ lòng yêu

đời của tôi âm âm mà mãnh liệt” Sự thực thơ Huy Cận đâu chỉ có buồn, bên cái buồn ấy vẫn có những cái vui :

Nếu Xuân Diệu d-ờng nh- giành cả hồn thơ cho tình yêu và tuổi trẻ thì Huy Cận chỉ đến với tình yêu trong giây phút thần tiên của những lần gặp gỡ,

ông có thể tạo ra một không gian đẹp để cho tình yêu lên tiếng nói, rất xôn xao nh-ng ý tứ dè dặt Và thiên nhiên cỏ cây hoa lá nh- đều tham dự vào chuyện tình lứa đôi Tình yêu trong thơ Huy Cận luôn đặt trong khung cảnh yêu kiều dìu dặt của thiên nhiên Đó là một buổi chiều lặng lẽ, hoa trinh nữ đã khép lá, hàng cây xế bóng ngẩn ngơ cũng là lúc ng-ời tình tâm sự :

Tình yêu trong thơ Huy Cận nh- là một thứ tình yêu không đối t-ợng Tình yêu hoà lẫn với mộng, cõi mộng trong “ Tình tự” :

Tình yêu trong thơ Huy Cận th-ờng diễn ra trong cõi mộng, ấy là tình cảm trong trắng thanh khiết giữa những tâm hồn tìm đ-ợc sự hoà điệu Trong khi Xuân Diệu say với tình trong đời thì Huy Cận say với tình trong mộng :

Tình sầu, tình mất, tình vẩn vơ hay tình vạn dặm, đó là thứ tình yêu đã hợp nhất không gian trong thơ Huy Cận Tâm hồn bị không gian chia cắt nh-ng cũng đ-ợc không gian hợp nhất bởi những sự t-ơng ứng của không gian:

Với Huy Cận, thiên nhiên đã mở lòng để chào đón con ng-ời Khi con ng-ời bị dồn nén, bế tắc sẽ tìm đến thiên bao la làm nơi trú ngụ cho tâm hồn

Và Huy Cận rất giỏi tạo không khí của ngày x-a qua những hình ảnh thiên nhiên nh- những buổi chiều x-a, vẻ đẹp x-a :

Thiên nhiên và con ng-ời hoà hợp nên con ng-ời nh- tìm thấy bản thể của mình trong sự sống của thiên nhiên và thiên nhiên cũng góp phần giải toả cho con ng-ời Trong phong trào thơ mới, Huy Cận là nhà thơ có những cảm nhận tinh tế, sâu sắc đời sống thiên nhiên Yếu tố nội cảm rất mạnh bạo tạo nên chất trữ tình có chiều sâu triết lí giàu tình đời, tình ng-ời Mặt khác, Huy Cận nuôi d-ỡng hồn thơ trong cảnh vật quê h-ơng, đất n-ớc và cái đẹp của thiên nhiên tạo vật Trong thơ Huy Cận cảnh và tình quyện hoà lẫn nhau :

Thơ mới chiếm lĩnh thiên nhiên theo cách riêng của mình Anh Thơ,

Đoàn Văn Cừ, Bàng Bá Lân trong một số bài thơ cũng đã có ý thức tách mình ra khỏi khung cảnh để quan sát, ngắm nhìn, th-ởng thức và tái hiện nó trong thơ, tạo nên một thiên nhiên thứ hai bằng sự chiếm đoạt độc quyền sở hữu của chủ thể :

V-ơn mình lên nh- tỉnh giấc mơ say

Thiên nhiên đã góp phần tạo thêm màu sắc cho thơ, làm nên sự sáng tạo

đa dạng, phong phú cho hồn thơ Việt Nam nói chung và thơ mới nói riêng Các nhà thơ trong phong trào thơ mới đã khoác vào thiên nhiên những chiếc áo mang đầy đủ màu sắc với các hình khối, chi tiết khác nhau nhằm h-ớng đến thể hiện một cách tế nhị đa dạng tâm trạng của cái tôi trữ tình Các cung bậc tình cảm cũng nhờ đó mà đ-ợc nhân rộng ra, làm mới thêm và hơn hết là làm cho chúng ta cảm nhận đ-ợc hết thảy sự tinh tế, hoà nhập của nhà thơ vào trong đó

2.2 Thiên nhiên – nơi các nhà thơ gửi gắm tâm sự thoát ly

Ta cảm nhận đ-ợc thiên nhiên trong việc thể hiện cảm xúc yêu đời, khao khát tình yêu cuộc sống, ta cũng thấy đ-ợc tình cảm thái độ của các nhà thơ tr-ớc cảnh sắc đất trời vạn vật, ta mắm bắt đ-ợc sự gắn bó của thiên nhiên trong quan hệ với con ng-ời và chính nó, ta nhận ra thiên nhiên còn là nơi mà các nhà thơ gửi gắm tâm sự thoát ly hiện thực cuộc sống

Thơ mới chủ yếu là thơ lãng mạn, thoát ly cuộc đời Nhà phê bình Hoài Thanh nhận xét : “ Ta thoát lên tiên cùng Thế Lữ, ta phiêu l-u trong tr-ờng tình, ta điên cuồng với Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, ta đắm say cùng Xuân Diệu Nh-ng động tiên đã khép, tình yêu không bền, điên cuồng rồi tỉnh với bơ vơ”

Thơ mới thoát ly nên không nói đ-ợc nhiều về cuộc sống còn ít những bức tranh sinh hoạt chân thực về đời th-ờng Tuy vậy, ta không thể phủ nhận hay thờ ơ với những sáng tác của các nhà thơ đ-ơng thời Nên hiểu và thông cảm cho những phút giây họ muốn thăng hoa nơi chốn thiên đ-ờng, tìm sự yên lành, thoải mái, bay bổng bởi ta biết dẫu sau đó chỉ là chốn mơ -ớc, mộng t-ởng không có thực mà thôi Cuộc sống thực tại trần thế không phải lúc nào cũng đẹp, cũng nh- mong muốn, cũng đáp ứng đ-ợc mọi đòi hỏi của tâm hồn thi sĩ hay chiều theo mọi sự khao khát Thực tế, thực tại đôi khi đã làm cho mệt

mỏi, chán nản thậm chí bế tắc, các nhà thơ mơ đến một thế giới khác hoàn thiện, tốt đẹp, sáng sủa hơn nhằm giải toả nỗi lòng, giải thoát tâm hồn khi đó Ph-ơng tiện để các thi sĩ thể hiện chính là thiên nhiên, nơi mà thi sĩ gửi gắm

biết bao tâm sự vào đó một cách dễ dàng nhất ở cõi mộng hay thực thiên nhiên vẫn là đối t-ợng chú tâm h-ớng tới nhiều nhất Đến với tâm trạng là về với thiên nhiên, đến với vẻ đẹp sắc n-ớc h-ơng trời cũng là đến với thiên nhiên Chỉ có thiên nhiên mới giúp cho ta cảm nhận đ-ợc tâm trạng một cách

đúng và chính xác nhất

Thế Lữ là ng-ời đầu tiên công khai, tuyên bố lẽ sống thoát li đi tìm cái

đẹp, ông tìm ra vẻ đẹp ở cõi tiên, trong thơ ông vẽ nên một cõi tiên trong sáng rực rỡ, đầy màu sắc với những hàng tùng, hồ tiên, hạc trắng

Bức hoạ thiên nhiên Thế Lữ vẽ ra thật đẹp, thật lộng lẫy ở cõi tiên thi sĩ tìm thấy đ-ợc vẻ đẹp của thiên nhiên cũng nh- con ng-ời Ng-ời l-u luyến cảnh tiên trong t-ởng t-ợng, phảng phất nghe tiếng sáo tiên : “ theo chim, tiếng sáo lên khơi” , mải mê ngắm nhìn nàng tiên “ tiên nga xõa tóc bên nguồn” :

Muốn gợi trí mơ t-ởng đến cảnh tiên, ng-ời không cần chi nhiều.Đ-ơng

đi giữa đ-ờng phố rộn rịp bỗng trông thấy những cánh đào,cành mai ng-ời đã t-ởng nhớ cảnh quê h-ơng:

Sán lạn, u huyền,trong khói s-ơng

Đ-ơng cùng bầu bạn uống r-ợu,vùa ngà ngà say là ng-ời đã thoát trần

bỏ bạn hữu ở lại để về chốn:

Cảnh vật thiên nhiên: tùng, liễu, cỏ, mây, đèo, suối khi theo hồn thơ

Thế Lữ lên tiên đã mang một màu sắc thật khác lạ

Một Xuân Diệu từng yêu đời, yêu ng-ời, yêu cuộc sống nh- thế mà đôi lúc vẫn sống trong cảnh thoát ly Khi chán nản và quay l-ng lại với cuộc đời hiện tại ,khi đã thoát ly hiện thực và đắm chìm trong những thế giới xa xôi, xa lạ thì thời gian cũng bị xoá nhoà ranh giới Không phải ngẫu nhiên mà trong tập thơ “ Gửi h-ơng cho gió” Xuân Diệu đã có một lần thoát vãng hiện tại để mơ x-a.Giấc mơ không có gì gắn bó quyến luyến nh-ng cũng nói lên một thái

độ đối với đời:

(Mơ x-a)

Với “ Huyền diệu” Xuân Diệu đã đạt tới giây phút “ cực lạc” trong âm thanh gợi cảm thần tiên:

Nh- h-ơng thấm tận qua x-ơng tuỷ Âm diệu thần tiên thấm tân hồn