Thiên nhiên trong thơ mới lãng mạn 1932 1945

Phong trào thơ mới cũng không đi ra ngoài quỹ đạo ấy, bao cảnh sắc bình dị, dân dã nhng đã cuốn hút đợc tâm hồn của cácnhà thơ và đó cũng là nơi mà thi nhân tìm lại sự thanh thản trong t

Trờng đại học vinh Khoa ngữ văn

Trờng đại học vinh Khoa ngữ văn

Giáo viên hớng dẫn: PGS.TS Đinh Trí Dũng

Sinh viên thực hiện: Đinh Vũ Hồng Phơng

==== Vinh - 2006===

Lời nói đầu

Bớc đầu tập nghiên cứu khoa học, chúng tôi đến với phong trào thơ mớilãng mạn 1932 - 1945 bằng đề tài "Thiên nhiên trong Thơ mới 1932 - 1945"

Trong quá trình thực hiện đề tài chúng tôi đã đợc sự quan tâm giúp đỡnhiệt tình của các thầy cô bộ môn Văn học Việt Nam, đặc biệt là PGS.TS

Đinh Trí Dũng Chúng tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc

Sinh viên

Đinh Vũ Hồng Phơng

Mục lục

Mở đầu 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Phạm vi nghiên cứu 1

3 Lịch sử vấn đề 1

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 2

5 Phơng pháp nghiên cứu 3

6 Cấu trúc luận văn 3

Nội dung 4

Chơng 1: Từ hình tợng thiên nhiên trong thơ Trung đại đến hình tợng thiên nhiên trong Thơ mới 4

1.1 Hình tợng thiên nhiên trong thơ Trung đại 4

1.2 Hình tợng thiên nhiên trong Thơ mới 11

Chơng 2: Thiên nhiên trong Thơ mới - một phơng diện của cái tôi trữ tình 18

2.1 Thiên nhiên - một phơng diện thể hiện cảm xúc yêu đời, khát khao tình yêu, cuộc sống 19

2.2 Thiên nhiên - nơi các nhà thơ gửi gắm tâm sự thoát ly 31

2.3 Thiên nhiên - một phơng tiện thể hiện cái tôi cá nhân 40

Chơng 3: Hình thức nghệ thuật thể hiện thiên nhiên trong Thơ mới 49

3.1 Hệ thống hình ảnh 49

3.2 Ngôn ngữ thơ 55

3.3 Biện pháp tu từ 58

3.3.1 So sánh và nhân hoá 59

3.3.2 ẩn dụ và hoán dụ 60

3.4 Thể loại thơ 62

3.4.1 Thể thơ 7 chữ 62

3.4.2 Thể thơ 8 chữ 64

3.4.3 Thể thơ lục bát 65

Kết luận 68

Tài liệu tham khảo 70

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

Trong Thơ mới lãng mạn 1932 - 1945, hình tợng thiên nhiên chiếm một

tỷ lệ đáng kể Hầu hết các thi sĩ Thơ mới đều có thơ viết về thiên nhiên bằngnhững cảm xúc chân thành, tha thiết mang hơi thở của tình ngời, tình đời.Thiên nhiên gắn với không gian, thời gian của vật chất vận động, là nguồncảm hứng vô tận đối với nghệ thuật nói chung và thơ ca nói riêng Đây cũng là

đề tài đợc các nhà nghiên cứu quan tâm và có thể tiếp cận ở nhiều góc độkhác nhau

Thiên nhiên trong Thơ mới lãng mạn 1932 - 1945 là một đề tài hấp dẫn,tuy đã đợc đề cập nhiều nhng không phải là không còn chỗ để khám phá Quaviệc tìm hiểu hình tợng thiên nhiên trong Thơ mới, khoá luận nhằm mục đíchkhám phá thiên nhiên nh một bộ phận của hình tợng thế giới, hình tợng kháchthể, đồng thời nh một phơng diện để thể hiện cái tôi trữ tình của các nhà thơmới

Trong "Thi pháp thơ Huy Cận" - Trần Khánh Thành đã tiếp cận thiênnhiên từ góc độ thi pháp: Ngoại cảnh thiên nhiên và nội tâm hoà quyện vớinhau, con ngời nh tìm thấy bản thể của mình trong sự sống của thiên nhiêncũng góp phần giải toả cho con ngời

Hà Minh Đức trong cuốn "Văn học Việt Nam hiện đại" ở một khía cạnhnào đó cũng quan tâm đến thiên nhiên trong thơ mới Ông nhận định thiênnhiên trong thơ mới chân thực, cái đẹp của cảnh vật trong đời đã đợc phát hiện

và đa vào sáng tác thi ca Đồng thời thiên nhiên cũng rất thơ mộng đợc tạo nênbằng chất tởng tợng

Trong "Mắt thơ" - Đỗ Lai Thuý đã phần nào có sự đối sánh giữa thiênnhiên thơ Trung đại và thơ Hiện đại Nếu thơ Trung đại thiên nhiên khôngphải là thiên nhiên thực mà nặng về tợng trng ớc lệ, dùng thiên nhiên nh mộttấm gơng để soi gắm mình và chiêm nghiệm các định luật của vũ trụ thì trongthơ hiện đại thiên nhiên đã trở thành một đối tợng phải chinh phục và trởthành một đối tợng hởng thụ, thiên nhiên đợc xúc cảm, mô tả một cách sống

động, chân thực và cụ thể

"Nguyễn Bính - Thi sĩ của đồng quê", Hà Minh Đức đã khái quát về bứctranh thiên nhiên trong thơ Nguyễn Bính đó là thiên nhiên không bình lặng,nhng gợi cảm Thiên nhiên nh có sự sống bên trong, những bức tranh u tốitrong thiên nhiên hầu nh không có

Đi sâu vào nghiên cứu đề tài này chúng tôi hy vọng sẽ khái quát đợcbức tranh thiên nhiên trong thơ mới - một bức tranh đa dạng, muôn màu sắcvới những phong cách riêng và mang đậm cá tính sáng tạo của nhà thơ

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Thơ mới có một ý nghĩa nh một cuộc cách mạng về thơ ca và có

nhiều giá trị nổi bật trong đó cảm xúc về thiên nhiên cũng đợc xem nh một giátrị nổi bật Đi vào tìm hiểu thiên nhiên ta hiểu đợc những đặc điểm riêng,

đóng góp riêng của phong trào Thơ mới và ít nhiều có sự đối sánh với thơ caTrung đại

4.2 Thơ mới là thơ thể hiện cái tôi bên cạnh sự thể hiện thiên nhiên, từ

đó để thấy đợc đặc sắc của cái tôi trữ tình trong thơ mới

4.3 Hiểu thêm về phơng thức thể hiện thiên nhiên trong thơ mới lãng

ơng 1: Từ hình tợng thiên nhiên trong thơ Trung đại đến hình

t-ợng thiên nhiên trong Thơ mới.

ơng 2: Thiên nhiên trong Thơ mới - một phơng diện của cái tôi

trữ tình.

Ch

ơng 3: Hình thức nghệ thuật thể hiện hình tợng thiên nhiên.

Cuối cùng là tài liệu tham khảo

Nội dung

Chơng 1

Từ hình tợng thiên nhiên trong thơ trung đại

đến hình tợng thiên nhiên trong thơ mới

Thiên nhiên đi vào trong văn học nói chung và trong thơ ca nói riêngmột cách tự nhiên và giản dị Nó đợc miêu tả một cách đa dạng nh nó vốn có

đồng thời cũng thông qua đó các nhà thơ, nhà văn thể hiện cảm nhận củamình trớc bức tranh rộng lớn và kỳ vĩ mà tạo hóa đã ban tặng, để rồi tâm hồn

và ngòi bút của tác giả thăng hoa

Là thi sĩ nghĩa là ru với gió Mơ theo trăng và vơ vẩn cùng mây.

1.1 Hình tợng thiên nhiên trong thơ Trung đại

Trong nền văn học Trung đại, nói đến thiên nhiên là nói đến ngời bạntri kỷ, tri âm để nhà thơ tâm sự, gửi gắm tình cảm của mình Khi đến vớiNguyễn Trãi, Nguyễn Du, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Khuyến là ta đếnvới một thiên nhiên muôn vàn màu sắc Trong thơ Trung đại, thiên nhiên đóngmột vai trò rất lớn, đôi lúc gần nh trung tâm của bức tranh, trung tâm của hìnhtợng thơ:

Thơ xa yêu cảnh thiên nhiên đẹp Mây gió, trăng hoa, tuyết, núi sông.

Nguyễn Trãi là nhà thơ xuất sắc của văn học Việt Nam Trung đại Ông

là nhân chứng chứng kiến cảnh xã hội loạn lạc và mọi giá trị bị đảo lộn Do đó

ông đã chọn thiên nhiên làm ngời bạn tâm giao, tâm tình "Trong thơ Việt Namcha có một nhà thơ nào yêu mến thắm thiết đất nớc bằng Nguyễn Trãi" (XuânDiệu - "Các nhà thơ Cổ điển Việt Nam") Thiên nhiên trong thơ Nguyễn Trãivừa cao xa lại vừa gần gũi với con ngời nh là những cây cải, cây cà, cây mồngtơi, bè rau muống

Ao quan thả gửi hai bè muống

Đất bụi ơm nhờ một luống cà

Ao cạn vớt bèo cấy muống

Đồng thời, thiên nhiên cũng là ngôi nhà an ủi nỗi đau trần thế đạt tớicõi quên thân, quên vật:

Gặp gì nhàn hạ chẳng ngâm nga Ngoài tục phong lu tự một nhà Núi biếc nghìn trùng phô ngọc đấy Nớc trong muôn khoảnh trải gơng ra

(Hý đề - Nguyễn Trãi) Con mắt nhà thơ Trung đại nhìn cảnh vật vũ trụ đầy tính ớc lệ, tợng tr-

ng chứ không phải bằng cái nhìn hớng ngoại Thiên nhiên trong thơ cổ xuấthiện nh một tín hiệu báo mùa, nh sự ghi dấu thời gian, những ẩn dụ triết lý.Phổ biến hơn cả nó làm nền cho tâm trạng Bởi thế, sự phong phú sắc màu cụthể của thiên nhiên dờng nh đã bị gạt mất để tạo nên một vẻ cân đối, hài hòa

có chọn lọc trong thơ Cái đẹp của thiên nhiên trong thơ Trung đại là cái đẹpcủa một cái cây trong chậu cảnh, nh Xuân Diệu đã nói là "Cảnh trên đôn sứ":

Cỏ xanh nh khói bến xuân tơi Lại có ma xuân nớc vỗ trời.

(Bến đò xuân đầu trại)

Hay: Trong tiếng cuốc kêu xuân đã muộn

Đầy sân ma bụi nở hoa xoan.

(Cuối xuân tức sự)

Thơ Nguyễn Trãi giản dị mà trang trọng Chỉ một vài nét phác họa mà

đã tạo nên cái thế giới tâm hồn của cỏ cây, hơng hoa Khi Nguyễn Trãi viết vềmùa xuân, thiên nhiên mùa xuân có cái gì đó rất quen thuộc:

Cỏ xanh nh khói bến xuân tơi Lại có ma xuân nớc vỗ trời Quạnh quẽ đờng đồng tha vắng khách Con đò gối bãi suốt ngày ngơi.

Nguyễn Du - đại thi hào dân tộc, là một thiên tài trong việc miêu tảthiên nhiên Thiên nhiên trong Truyện Kiều là những bức tranh mát mẻ, tơimới Với cảnh mùa xuân:

Cựa thềm vào tiết cuối xuân Bông hoa rợp đất, ve ngân vang trời.

Khi mùa hạ đến thì:

Dới trăng quyên đã gọi hè

Đầu tờng lửa lựu lập lòe đơm bông.

Trong thơ Nguyễn Du thiên nhiên có phần động hơn so với thiên nhiênrất tĩnh trong thơ Đờng Chẳng hạn, khi miêu tả cảnh trao đổi tín vật giữaThúy Kiều và Kim Trọng thì có tiếng động "vội vàng lá rụng hoa rơi " và tabiết lúc ấy, thiên nhiên đã vào cuộc

Nói đến Hồ Xuân Hơng, bà là một nhà thơ nữ tài ba.Nhà thơ yêu mếncảnh bình thờng cao rộng, có hình khối, có cây cỏ, có âm thanh, sắc màu nghĩa là một thiên nhiên rất trữ tình Hình tợng thiên nhiên trong thơ Hồ XuânHơng có lúc sinh động:

Kiếp sau xin chớ làm ngời

Làm cây thông đứng giữa trời mà reo

(Nguyễn Công Trứ) Nguyễn Bỉnh Khiêm, khi nói về tập thơ "Bạch Vân am" cũng viết:

"Mỗi khi đợc th thả lại dậy hứng mà ngâm vịnh, hoặc ca tụng cảnh đẹp củasơn thủy hoặc là tô vẽ nét thanh tú của hoa trúc, hoặc là tức cảnh mà ngụ ýhoặc là tức sự mà tự thuật, thảy thảy đều ghi lại thành thơ nói về chí"

"Bạch Vân am" chỉ là một cảnh vờn ruộng tầm thờng, không phải bồnglai tiên cảnh mà tâm hồn phóng khoáng của cụ đã biến cảnh ấy thành một thếgiới riêng biệt, thanh khiết, bình yên ở nơi đây, tâm hồn cởi bỏ hết cái lốttrần tục để thành ra thanh thoát, nhẹ nhàng, hòa với gió thoảng mây bay, chìm

đắm trong cái hồn rộng lớn của non xanh nớc biếc:

Trăng thanh gió mát là tơng thức Nớc biếc non xanh ấy cố tri.

"Trung Tân Quán ngụ hứng" (thơ ngụ hứng về quán Trung Tân), đọcnhững bài thơ này của Nguyễn Bỉnh Khiêm ta mới cảm nhận hết đợc sự say s-

a, vui thú, gần gũi với thiên nhiên ở đó, ông mặc sức thả hồn mình bay bổngcùng với đất trời, cây cỏ, hoa lá bởi ông chuộng cuộc sống yên lành, hiềnhòa, biết an phận và nhìn đời bằng một cặp mắt khoan dung, lời lẽ khiêm tốn.Cảnh vật trong thơ hòa nhập với cái tình trong con ngời:

Tuổi gần bảy chục cha về Bên nhà nhớ trúc - suối khe nớc đào Luống thu vạc cúc ông Đào

Ngọa long nằm khểnh trong lều Khổng Minh

Phần lớn thơ về cảnh thiên nhiên đợc xem nh mục đích, phơng tiện vàcũng là kết quả của thú vui "vịnh hoa, thởng nguyệt" trong cuộc sống nhàn tảncủa "tao nhân mặc khách" Các bức tranh về thiên nhiên trong thơ nh sự phụhọa cho quan niệm và lối sống của các bậc quân tử Do vậy, các đối tợng cảnhvật nh cỏ cây, hoa lá, chim muông đa vào thơ dờng nh cũng phải đợc chọnlựa để phù hợp với hình ảnh tợng trng cho cốt cách gọi là "thanh cao" của ngờiquân tử, nhiều lúc hình ảnh thiên nhiên trong thơ lại bị tớc đi dáng vẻ tự nhiêncủa nó vốn có và đợc hình tợng hóa trong trí tởng tợng, trở thành những miềngió, trăng, mây, nớc xa xăm h ảo, những chốn non bồng tiên cảnh

Trong thơ Nguyễn Khuyến, thiên nhiên hiện lên một cách rất giản dị,mộc mạc, thân thiết với đời sống sinh hoạt của con ngời, thấm đẫm màu sắctâm trạng, tình cảm Nguyễn Khuyến có nhiều bài thơ viết về thời gian và

không gian bốn mùa, điều đó rất gần gũi với thơ cổ truyền thống Các nhà thơ

cổ điển xem thời gian, không gian bốn mùa là đề tài quan trọng, một mảnh đấtmàu mỡ để sáng tạo Tìm hiểu Nguyễn Khuyến, đa phần thiên nhiên xuất hiệntrong thơ ông với:

Một mảnh trời thu Một sắc mùa hè Một làn ma bụi Mấy cây chồi non Những cành mai, tùng, trúc

Nguyễn Khuyến luôn hòa mình với thiên nhiên cây cỏ, hoa lá, chimmuông đến những mảnh vờn, ngõ trúc, ao bèo Hình ảnh thiên nhiên trongthơ ông rất phong phú và đa dạng, tinh tế, sống động, hình ảnh cây cải, cây càrất phổ biến: "Cải chửa ra hoa, cà mới nụ" hay màu xanh của vờn cải, vờnhành: "Chỉ có cải, hành ở vờn nhỏ này là xanh tốt", rồi đến những khóm trúccanh bên bờ dậu: "Trong lúc đó bên bờ dậu lơ thơ những cây trúc xanh" Ôngcòn luôn đi tìm cái đẹp, hớng tới cái đẹp trong sáng, tinh tế nh tâm hồn của ông:

Trong nh băng trắng nh ngọc Thiên nhiên đúc chuốt ra nh thế.

(Thủy tiên)Thơ thiên nhiên Nguyễn Khuyến đã vợt qua đợc sự sáo mòn "phong,hoa, tuyết, nguyệt" của thi ca cổ điển để tiến tới cảnh thực, tình thực, nhữnghình ảnh cụ thể, hiện thực của cảnh đẹp trong sáng làng quê Việt Nam "Thuẩm", "Thu điếu", "Thu Vịnh" là ba bài thơ đợc Nguyễn Khuyến quan sát tinh

tế, có cảm giác nhạy bén trớc vẻ đẹp phong phú, đa dạng của thiên nhiên,cùng với một tình yêu quê hơng làng xóm hồn nhiên, sâu sắc

Bài "Thu ẩm", cảnh thu đợc mở rộng từ cận đến viễn cảnh, từ thấp đến cao:

Năm gian nhà cỏ thấp le te Ngõ tối đêm thâu đóm lập lòe Lng dậu phớt phơ màn khói nhạt Làn ao lóng lánh bóng trăng loe.

Nguyễn Khuyến nhìn cảnh thu từ tâm thế uống rợu nên cái nhìn cóphần nhòe đi không rõ, cảnh thu nh đọng giọt đau đớn, xót xa trong tâm hồnnhà thơ:

Da trời ai nhuộm mà xanh ngắt Mắt lão không vầng cũng đỏ hoe

ở bài "Thu điếu" lại mở ra bằng cái trong veo, phẳng lặng của mặt hồthu Hình nh có cái gì đó mơ hồ, vừa cô quạnh vừa tĩnh mịch trong bầu khôngkhí lắng đọng này Cảnh thu ở dây đợc nhìn từ tâm thế, trạng huống khácnhau:

Ao thu lạnh lẽo nớc trong veo Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo Sóng biếc theo làn hơi gợn tí Cá đâu đớp động dới chân bèo.

Thơ vịnh cảnh của Nguyễn Khuyến mặc dù cha dứt bỏ hẳn hình thức ợng trng, ớc lệ của cổ nhân vẫn bộc lộ sự cố gắng xa rời lối biểu đạt này khiến

t-ta có cảm giác nh trong thơ ông có sự giằng co giữa một hình thức nghệ thuậtcòn nhiều ớc lệ với việc miêu tả chân thực, giản dị hơn những sự vật, hiện tợngcùng t tởng, tình cảm của ngời viết

Thiên nhiên trong thơ Đờng cũng nh thơ Trung đại thờng đợc thể hiệnbằng ngòi bút ớc lệ, sự phong phú, sắc màu cụ thể của thiên nhiên dờng nh bịgọt mất để tạo nên một vẻ dẹp cân đối hài hòa có chọn lọc trong thơ Mặtkhác, thơ Trung đại thờng có hiện tợng đồng hóa giữa chủ thể và khách thể,

ngời và cảnh luôn luôn đồng diệu với nhau: "Cảnh nào cảnh chẳng sầu Ngời

buồn cảnh có vui đâu bao giờ"

Trong quan hệ giữa con ngời với thiên nhiên thì thiên nhiên là nhân vậttrung tâm Con ngời đối diện với thiên nhiên là sự đối diện giữa cái hữu hạnvới vô hạn Con ngời luôn thể hiện nỗi buồn, cô đơn trớc thiên nhiên rộng lớn,luôn cảm giác nhỏ bé trớc thiên nhiên

Tản Đà - một nhà thơ giao thời giữa Trung đại và Hiện đại là nhân vậtlãng tử đầu tiên trong văn học Hiện đại Hồn thơ Tản Đà muôn hình muôn vẻ,trong đó thiên nhiên cũng đợc nhà thơ quan tâm đến Cảnh sắc thiên nhiênmùa thu trong thơ dờng nh đóng vai trò là "nhịp cầu" chuyển tiếp Xuân, Hạ,Thu, Đông Vì thế trong thi ca cũng chú ý đến sự chuyển tiếp cảnh sắc xanh t -

ơi của mùa xuân, mùa hè sang cái khô của mùa đông qua biến đổi trung giancủa mùa thu bằng màu đặc trng của cây đỏ lá vàng:

Sắc đâu nhuộm ố quan hà

Cỏ vàng cây đỏ bóng tà tà dơng.

(Cảm thu tiễn thu)

Ta cũng bắt gặp hình tợng thiên nhiên trong "Nhật ký trong tù" của HồChí Minh - một vị lãnh tụ kính yêu, một nhà thơ lớn của dân tộc Ngời yêu

thiên nhiên trong đời và trong thơ, Ngời đã từng sống trong cảnh nớc non,rừng núi nên thiên nhiên đã là ngời bạn lớn của Ngời "Sáng ra bờ suối, tối vàohang", Ngay trong "Nhật ký trong tù", thiên nhiên cũng đợc khai thác và

miêu tả với cái vẻ riêng độc đáo "Trong Nhật ký trong tù, thiên nhiên chiếm

một vị trí danh dự" (Đặng Thai Mai).

Trong cảnh tù đày đợc ngắm một vầng trăng, một buổi bình minh đẹp,nghe một tiếng chim hót đều làm cho ngời tù vui hơn nh đợc tiếp thêm sứcsống và lòng yêu đời ở "Nhật ký trong tù", nhiều lần Bác nhắc đến hình tợngtrăng Có những lúc thật không dễ dàng để có thể ngắm trăng:

Chẳng đợc tự do mà thởng nguyệt Lòng theo vời vợi mảnh trăng thu.

Đầu non sớm sớm vầng dơng mọc Khắp núi nơi nơi rực ánh hồng.

(Cảnh buổi sớm)Hình ảnh thiên nhiên trong "Nhật ký trong tù" đợc miêu tả chân thực,hùng vĩ, nên thơ, không mang tính thởng ngoạn thuần túy mà thờng chứa nộidung xã hội Thiên nhiên có một vị trí quan trọng trong đời và trong thơ HồChí Minh

1.2 Hình tợng thiên nhiên trong thơ mới

Thiên nhiên với vẻ đẹp muôn nơi và muôn thuở ấy từ bao đời vẫn lànguồn cảm hứng vô tận của thi ca Những nhà thơ lớn tầm vĩ mô nh NguyễnTrãi, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hơng, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Khuyến

đều có thơ hay về thiên nhiên Phong trào thơ mới cũng không đi ra ngoài quỹ

đạo ấy, bao cảnh sắc bình dị, dân dã nhng đã cuốn hút đợc tâm hồn của cácnhà thơ và đó cũng là nơi mà thi nhân tìm lại sự thanh thản trong tâm hồn.Chúng ta có thể tìm thấy, nhìn thấy đợc vẻ đẹp của thiên nhiên đất nớc trong

thơ Thế Lữ, Xuân Diệu, Huy Cận, Nguyễn Bính và một số nhà thơ khác cùngthời.

ở Thơ mới, các nhà thơ luôn có ý thức nhìn nhận "thiên nhiên nh mộtkhách thể", nó độc lập với nội tâm của con ngời T cách này khẳng định sự tồntại độc lập của thiên nhiên với cảm giác của con ngời - chủ thể - nhà thơ Ranhgiới trong quan hệ hữu cơ giữa chủ thể và khách thể, giữa ngoại cảnh và cái tôi

đợc xác định một cách tơng đối cụ thể Tuy nhiên, ý thức về khách thể củathiên nhiên nhiều lúc cũng không cản trở các nhà thơ mới trong việc thể hiệncảm xúc ngoại cảnh gắn với cảm xúc nội tâm

Thiên nhiên trong thơ mới đã xuất hiện với đủ mọi t cách từng có trongthơ cổ, nhng có một t cách mà thơ trớc đó cha biết đến: T cách một khách thể,một đối tợng có đầy đủ giá trị riêng biệt, có đời sống sinh động mang một vẻ

đẹp tự thân hoàn thiện Điều đó đòi hỏi chủ thể phải xâm nhập, khám phá và

là thử thách về kả năng chiếm lĩnh của chủ thể

Tôn trọng tính độc lập của khách thể, các nhà thơ mới đã biểu đạt hình

ảnh thiên nhiên qua lời thơ của mình Xuân Diệu nh tỏ ra dè dặt:

Nghe chừng gió nhớ qua sông

E bên lau lách thuyền không vắng bờ Không gian nh có giây tơ

Bớc đi sẽ đứt, động hờ sẽ tan.

(Chiều)

Sự tồn tại của thiên nhiên là tồn tại "tự nó", nó có thể đối lập với tâmtrạng của con ngời Mặc dù xuân về tràn ngập không khí vui tơi, nhng lòngngời có thể ở một trạng thái khác:

Nhng than ôi ! Xuân về trong nắng sớm

Mà lòng ta nóng, lạnh, giá băng thôi.

(Xuân về - Chế Lan Viên)Thiên nhiên không phải là một khách thể xa lạ, tách rời với con ngời.Trái lại, trong mối giao cảm mật thiết với con ngời, nó luôn gần gũi, hòa âm,hòa điệu với mọi hoàn cảnh của cuộc sống, là ngời bạn tri âm, tri kỷ của conngời

Thế Lữ - ngời có công đầu cắm ngọn cờ chiến thắng của thơ mới, "đã

làm rạn vỡ những khuôn khổ ngàn năm không xê dịch" (Hoài Thanh) Thi

nhân thờng hay vơ vẩn ở chốn bồng lai tiên cảnh, thế nhng cũng không ít lần

trở về cõi thực của trần gian, đắm say trong cảnh sắc quê nhà, có những lúcthiên nhiên đợc nhà thơ gửi gắm làm nền cho tâm trạng:

Sáng hôm nay sơng biếc tỏa mờ mờ

Nh hơng khói đợm tầu cau mái rạ

ánh hồng tía rắc ngọc châu lên lá

Trời trong xanh chân trời đỏ hây hây

(Lựa tiếng đàn)

Rõ ràng, đây là cảnh một buổi sáng đẹp trời, vạn vật thật quyến rũ,

nh-ng giữa cảnh và nh-ngời đanh-ng có một khoảnh-ng cách vô hình nào đấy "Cảnh vui

thế sao tôi còn buồn nữa" Cảnh quả nhiên đẹp, vui tơi, tràn đầy sức sống mà

con ngời vẫn cứ thấy trống trải, cô đơn:

Trời nặng mây mù, mấy khóm cây

Đứng kia, không biết tỉnh hay say

Đỗ bờ sông trắng, con thuyền bé Cạnh lớp lau già, gió lắt lay.

(Bên sông đa khách)Các nhà thơ mới luôn đề cao vai trò của thiên nhiên, luôn khai thácthiên nhiên ở vẻ đẹp rất tơi mới gắn liền với tâm trạng yêu đời của nhà thơ:

Xuân gội tràn đầy Giữa lòng hoan lạc Trên mình hoa cây

Nắng vàng lạt tạt Ngày đi chầy chầy

Thơ mới nhìn chung đã phá bỏ đợc tính ớc lệ của thơ ca Trung đại,thiên nhiên ấy đã góp phần tạo thêm màu sắc cho thơ Việc miêu tả thiênnhiên đã có những thay đổi cơ bản, thơ mới tả chân thực cái đẹp của cảnh vậttrong đời đã đợc phát hiện và đa vào sáng tác thi ca:

Hơn một loài hoa đã rụng cành Trong vờn sắc đỏ rũa màu xanh Những luồng run rẩy rung rinh lá

Đôi nhánh khô gầy xơng mỏng manh.

(Đây mùa thu tới)Xuân Diệu miêu tả không khí giao mùa khi trời đất vào thu một cách tỉ

mỉ, vận dụng nhiều cảm giác khác hẳn với lối miêu tả trớc kia trong thơ cổ

Ông là ngời rất nhạy cảm với những cảnh thiên nhiên:

Mây biếc về đâu bay gấp gấp

Con cò trên ruộng cánh phân vân

(Thơ duyên)Miêu tả thiên nhiên, nhà thơ trong nhiều trờng hợp nh hòa nhập vớicảnh vật, nhân hóa thiên nhiên, tạo nên một sức sống sinh động:

Gió thơm phơ phất bay vô ý

Đem đụng cành mai với cành đào.

Ngời ta hay nói đến "khoảnh khắc thơ", khoảnh khắc tâm hồn cũng nhkhoảnh khắc thiên nhiên Những khoảnh khắc nh thế ta bắt gặp nhiều lầntrong thơ Xuân Diệu:

Gió thầm mây lặng, dáng thu xa Mới tạnh ma tra, chiều đã tà Buồn ở sông xanh nghe đã lại Mơ hồ trong một tiếng chim qua.

(Thu)

Và đây - khoảnh khắc trăng:

Bâng khuâng chân tiếc dậm lên vàng Tôi sợ đờng trăng tiếng dậy vang Ngơ ngác hoa duyên còn núp lá

Và làm sai lỡ nhịp trăng đang.

(Trăng)Bởi khát vọng giao cảm, yêu thơng với tình yêu và thiên nhiên nên ngônngữ dành cho thiên nhiên, ngôn ngữ của thiên nhiên cũng là ngôn ngữ của tìnhyêu "Với bàn tay ấy" để lại dấu ấn suốt đời trong cái khoảnh khắc thiên nhiênkhông bao giờ quên:

Một tối bầu trời đắm sắc mây Cây tìm nghiêng xuống cánh hoa gầy Hoa nghiêng xuống cỏ trong khi cỏ Nghiêng xuống làn rêu một tối đầy

Cảnh vật trong "Tràng giang" đẹp và mang theo hình bóng của thiênnhiên đất nớc, tuy nhiên đợm vẻ buồn - những hình ảnh quạnh vắng, hắt hiu.Huy Cận đã nhân cách hóa, đem đến cho thiên nhiên những tình cảm của conngời:

Bèo dạt về đâu hàng nối hàng Mênh mông không một chuyến đò ngang Không cầu gợi chút niềm thân mật

Lặng lẽ bờ xanh tiếp bãi vàng.

Một hòa cảm mãnh liệt trớc thế giới thiên nhiên rộng lớn, các nhà thơcũng đã hớng tình yêu non nớc, quê hơng và cảm xúc thẩm mĩ của mình vàonhững khung cảnh thiên nhiên bốn mùa và đời sống lao động để tìm ra vẻ đẹpmới cho thơ:

Trong đờng làng, hoa dại với mùi rơm

Đất thêu nắng, bóng tre dồn bóng phợng.

(Huy Cận)Thiên nhiên đã góp phần đem lại cái đẹp cho thơ ca và là nơi để gửigắm tâm tình của nhà thơ Ta cảm nhận đợc sự sinh sôi nảy nở của vạn vật,của thiên nhiên mang đến cho lòng ngời hơi thở nồng nàn của mùa xuân trongthơ Nguyễn Bính:

Thong thả dân gian việc nghỉ đồng Lúa thì con gái mợt nh nhung

Đầy vờn hoa bởi, hoa cam rụng Ngào ngạt hơng bay, bớm vẽ vòng.

Thiên nhiên - cái đẹp của cảnh vật trong đời đợc phát hiện đa vào trongthi ca rất nhiều Hàn Mạc Tử viết về thiên nhiên thật tinh tế:

Sột soạt gió trêu tà áo biếc Trên giàn thiên lý bóng xuân sang

Hay: Vờn ai mớt quá xanh nh ngọc

Lá trúc che ngang mặt chữ điền.

Hình ảnh làng quê trong thơ của Anh Thơ đợc miêu tả:

Hoa lựu nở đầy một vờn đỏ nắng

Lũ bớm vàng lơ đãng lớt bay qua.

Cách thể hiện thiên nhiên trong thơ mới đã đi từ ảnh hởng của chủnghĩa lãng mạn đến ảnh hởng của chủ nghĩa tợng trng ở chặng đầu, do ảnh h-ởng của lãng mạn, cách thể hiện thiên nhiên trong thơ mới thờng rõ ràng vàmang màu sắc hội họa, tiêu biểu là Thế Lữ :

Tiên Nga tóc xõa bên nguồn Hàng tùng rủ rỉ trên cồn đìu hiu Mây hồng ngừng lại sau đèo Mình cây nắng nhuộm bóng chiều không đi Trời cao xanh ngắt Ô kìa.

Hai con hạc trắng hay về Bồng Lai.

(Tiếng sáo thiên thai)

Từ chặng thứ hai trở đi, cách thể hiện thiên nhiên đã chuyển sang mờ

ảo, tợng trng, dần đi vào cái hồn, cái thần thái bên trong ở khổ thơ thứ haitrong bài "Đây mùa thu tới" của Xuân Diệu đã chứng minh điều đó:

Hơn một loài hoa đã rụng cành Trong vờn sắc đỏ rũa mành xanh Những luồng run rẩy rung rinh lá

Đôi nhánh khô gầy xơng mỏng manh.

Nh vậy, thiên nhiên đã gắn bó với thơ ca suốt cả một chặng đờng khádài từ cổ điển đến hiện đại Mỗi thời kỳ tồn tại của nó đều có vai trò và ýnghĩa khác nhau, dù nó đợc thể hiện là đối tợng chính của tác phẩm hay chỉlàm nền, làm công cụ để cho tác giả bộc bạch tâm trạng, tâm sự cả mình.Thiên nhiên là ngời bạn gần gũi với các nhà thơ Trung đại Thiên nhiên cũnggắn bó, gần gũi với các tác giả trong phong trào thơ mới, trở thành một phơngdiện không thể thiếu khi thể hiện cái tôi trữ tình

chơng 2 thiên nhiên trong thơ mới – một ph một ph ơng diện

của cái tôi trữ tình

Thơ mới ra đời mở ra một thời đại mới, thời đại “chữ tôi” Cái tôi củanhà thơ có mối quan hệ trực tiếp và thống nhất với cái tôi trữ tình trong thơ.Nhà thơ là nhân vật chính, là hình bóng trung tâm, là cái tôi bao quát trongtoàn bộ sáng tác Những sự kiện, hành động và tâm tình trong cuộc đời riêngcũng phân biệt rõ cái tôi của các nhà thơ trong cuộc đời và cái tôi trữ tình trongtác phẩm thơ Cái tôi trữ tình là cái tôi nhà thơ đã đợc nghệ thuật hoá trở thànhmột yếu tố nghệ thuật phổ quát trong thơ trữ tình Những nhà thơ lớn bao giờcũng có sức đồng cảm rộng lớn và sâu sắc Cái tôi trữ tình trong thơ mới rấtphong phú và đa dạng, có khi biểu hiện trực tiếp, có khi biểu hiện qua sự hoáthân, phân thân, có khi lại thể hiện qua tình cảm, thái độ, cách nhìn đối tợng

mà họ miêu tả

Cái tôi trữ tình trong thơ hiện đại thực sự tồn tại với t cách là cái tôi hiệnthực, có những phong cách, phẩm chất riêng biệt không mang tính ớc lệ Chínhnhờ cái tôi trữ tình mà thơ hiện đại đã tạo ra một sức mạnh mới trong việc nắmbắt, chiếm lĩnh và mô tả chân thực đời sống tự nhiên, khám phá bản chất vàthuộc tính của các hiện tợng tự nhiên.Thơ mới cũng nh thơ cách mạng đã thực

sự tạo ra một bớc ngoặt trong viêc khẳng định vị trí của cái tôi trữ tình trongthơ

Thiên nhiên ở đây đợc hiểu theo nhiều cấp độ khác nhau : nó nh một đềtài, một nguồn cảm hứng hay đơn giản chỉ là một chất liệu trong nền thơ ca n-

ớc nhà Vẻ đẹp của thiên nhiên, sức sống của thiên nhiên trở thành nguồn cảmhứng tởng nh vô tận của biết bao thế hệ nhà thơ, là lực hấp dẫn để khám phá,tìm hiểu, phát hiện để rồi đồng cảm hoà điệu ở đây, chúng tôi tiếp cận thiênnhiên trong thơ mới nh một phơng diện của cái tôi trữ tình

2.1 Thiên nhiên – một ph một ph ơng diện thể hiện cảm xúc yêu đời, khát khao tình yêu, cuộc sống

Các nhà thơ mới xuât sắc nh Thế Lữ, Xuân Diệu, Huy Cận, NguyễnBính đã không ít lần đem cái tình, cởi lòng mình thổi hồn vào thiên nhiênnhằm tỏ rõ thế giới nội tâm bên trong ấy Ngoài ra, một số nhà thơ nh AnhThơ, Bàng Bá Lân, Đoàn Văn Cừ cũng tìm thấy nơi thiên nhiên một sự đồngcảm Nhiều sáng tác của họ lấy thiên nhiên làm điểm tựa để thể hiện cảm xúc

và đã có những thành công nhất định

Ta không thể quên đợc những “Vội vàng”, “Giục giã”, “Thơ duyên”,

“Đây mùa thu tới” của Xuân Diệu Ta không thể không hoà mình vào trongthế giới của Thế Lữ với “Nhớ rừng”, “Tiếng sáo thiên thai”, “Cây đàn muôn

điệu” Ta không thể không nhắc đến một Huy Cận với “Tràng giang” “Ngậmngùi”, “Chiều xuân” Và ta cũng không thể thờ ơ với “Chân quê”, “Xa cách”,

“Tơng t”, “Xuân về” của thi sĩ đồng quê Nguyễn Bính Tất cả đều mangnhững bức tranh thơ- tình tuyệt đẹp, đó là biết bao cái tình của lòng ngời, cáitình với thiên nhiên, đất nớc, làng quê, cái tình chất chứa bao nỗi niềm tâm sự.Mỗi nhà thơ thể hiện mình theo những phơng thức và phong cách khác nhaunhng cái chung của họ là nhờ cảnh sắc thiên nhiên vạn vật để bộc bạch nỗilòng

Tiếng nói thơ mới là tiếng nói hởng thụ cuộc sống Ngời đầu tiên nói đến

là Thế Lữ, ông đã tự mình vẽ ra một cõi tiên để khám phá, hởng thụ :

Lời oanh trên liễu, yến bên hồng Hoa ở trong không phụng dới tùng Bỗng chốc cùng nhau chung tiếng hoạ

Đời tiên rộn rã khắp trên cung

( Vẻ đẹp thoáng qua)Hơn ai hết Thế Lữ đã thể hiện đợc vẻ đẹp lung linh, huyền ảo, mơ màngcủa cảnh và ngời ở chốn Bồng Lai Chán ghét cuộc sống nơi trần thế nên tâmhồn ông đã trôi dạt đến nơi thanh cao ấy Trốn tránh và không dám đối mặt vớicuộc đời thực nơi trần thế vì nơi đây không mang lại cho ông cảm hứng đểnguồn thơ tuôn chảy Mặc dù vậy, có những phút giây Thế Lữ lạc vào cõi tiên,chìm đắm trong cảnh sắc non nớc, nhng cuộc đời thực vẫn chào đón ông quaytrở về và rồi ông cũng đã tìm thấy ở cõi trần bao nét đẹp và bao điều thú vị

Trớc cảnh cao rộng của thiên nhiên, khi sống trong đời nhà thơ luônnghe thấy những tiếng gọi, tiếng nói của ngày xa, của thiên nhiên Có lẽ

“nhớ” là một tâm trạng đặc trng của Thế Lữ, nhớ về thiên nhiên trong sự đốilập với thành phố “vì cảnh thiên nhiên không lừa dối bao giờ”, nhớ đến đámmây nh biểu tợng của sự siêu thoát, lánh đời và rừng là một ám ảnh mãnh liệthơn cả trong cõi nhớ của Thế Lữ :

ở đây mây núi, cây rừng Nớc non thanh sạch cách chừng phồn hoa

Và Thế Lữ đã đi tìm sự giải thoát tâm trạng bằng một cách thức riêng làtìm cảnh mộng bên hồ :

Đã biết bao phen những buổi chiều thu

Ta bâng khuâng tìm cảnh mộng bên hồ

(Nhan sắc)Thế Lữ luôn mơ về cội nguồn xa xa bởi ông yêu cuộc đời, sự sống này

“Hồ” là con mắt của thiên nhiên, của đất đai, một không gian yên tĩnh mà ôngyêu thích Đến với “hồ” thi nhân tìm lại “vẻ đẹp thoáng qua” ấy :

Hôm qua đi hái mấy vần thơ

ở mãi vờn tiên gần lạc hồ Cảnh tĩnh trong hoa chim mách lẻo Gió đào mơn trớn liễu buông tơ

“Và nói cho đúng, thi nhân có lên tiên cũng chỉ để nói chuyện dới trần.Những đào áo thiên tiên ngời thấy khi say thờng phấp phới bên bờ hồ HoànKiếm : Tôi muốn nói Thế Lữ vẫn nặng lòng với trần Ngời say theo những

cảnh đẹp của trần gian muôn hình muôn vẻ từ : Cảnh vĩ đại sóng nghiêng trời,

thác ngàn đổ, cho đến : Nét mong manh thấp thoáng cánh hoa bay” (Thi nhân

Việt Nam)

Hồn thơ Thế Lữ thấp thoáng hình ảnh không biết bao nhiêu ngời Có lẽThế Lữ là một ngời khát yêu, lòng mở sẵn để đón một tình duyên không thấytới Mối tình không ngời yêu ấy man mác khắp cỏ cây, mây nớc Tình yêu đâu

đây vẫn thoáng một d vị buồn Thế Lữ đã tìm đến thế giới tiên cảnh nhng tìnhyêu cho dù ở chốn Bồng Lai cũng vẫn xa lạ nằm trong trí tởng tợng của conngời

Cảnh sắc thiên nhiên của một buổi sáng không phải xa lạ với con ngờinhng qua cảm xúc của Thế Lữ, ta nh lạc bớc vào không gian huyền diệu củatrần gian :

Sáng hôm nay sơng biếc toả mờ mờ

Nh hơng khói đợm tàu cau mái rạ

ánh hồng tía rắc ngọc châu trên lá

Trời trong xanh chân trời đỏ hây hây

Ngoại cảnh thiên nhiên đối với thơ hiện đại chỉ là những chất liệu, chấtliệu đó chỉ có thể mang lại giá trị thẩm mỹ khi nhà thơ thổi vào đó ngọn lửacảm xúc trữ tình lãng mạn mang tính sáng tạo Trong thơ hiện đại, những hình

ảnh nh gió, trăng, mây, núi, sơng nh đợc tiếp nhận luồng sinh khí mới củacái tôi trữ tình và khả năng tái tạo, làm mới của nhà thơ nên đã bộc lộ vẻ đẹp tựthân, sức sống tiềm ẩn của nó Cũng chính vì thế mà những hình ảnh mô tả

trong thơ trở thành một “bức tranh thiên nhiên thứ hai” có sức hấp dẫn mạnh

mẽ, sự cảm thụ của tâm hồn Cảm xúc nhà thơ đã chiếu soi vào đời sống bêntrong cảnh vật để tìm ra nét đẹp riêng của đời sống ngoại cảnh Cảm xúc trữtình không bị gò bó, khuôn sáo trong cách biểu đạt, hình ảnh, ngôn ngữ thơ cả

khi mở rộng sự suy tởng ra hết sức sâu sắc và khoáng đạt : “Những luồng run

rẩy rung rinh lá Đôi nhánh khô gầy xơng mỏng manh”(Xuân Diệu)

Xuân Diệu đợc xem là ông hoàng của thơ tình Tình yêu đối với ông là

sự sống Tình yêu vốn là sự tự có của thiên nhiên, có từ vạn vật “Tình yêu củaloài cây xa xôi viễn vọng nh thế không toan tính gần gũi nh loài ngời Hoathông để nhị vàng chảy ra từ trong lòng và chỉ biết chừng nấy Có một việc làyêu và gửi đi, là cho Phấn thông sẽ đến, sẽ không đến? Kể làm chi” (Phấnthông vàng)

Cơ sở sâu xa của tình yêu là sự sống nên tình yêu là sự cảm thông, sựgiao cảm tạo vật với nhau :

Một tối bầu trời đắm sắc mây Cây tìm nghiêng xuống cánh hoa gầy Hoa nghiêng xuống cỏ trong khi cỏ Nghiêng xuống làn rêu một tối đầy ”

(Với bàn tay ấy)Các nhà thơ mới, dặc biệt là Xuân Diệu đã đem đến trong thơ cái đẹpcủa sự sống, thiên nhiên tạo vật và của tình ngời Từ vẻ đẹp của bầu trời, ngọnnúi, dòng sông cho đến một bông hoa, một nhành cây tơi luôn mang lại chocon ngời bao niềm vui khích lệ, Xuân Diệu đã miêu tả trong thơ sức sống vàcái đẹp chủ yếu trong thiên nhiên tạo vật và tình yêu lứa đôi, nơi mà sự sốngbiểu hiện đến mức hoàn thiện và gợi cảm nhất

Tình yêu trong những phút giây đằm thắm nhất, đam mê nhất :

Rồi ngó mê nhau, ta mỉm mắt cời

Và lặng lẽ thấy lòng cao chín bệ Không cần nói Traí tim dờng mở hé Hoa muôn năm nghe nói tiếng thần tiên

(Kỉ niệm)Tình yêu với sự khao khát sống, thèm muốn hạnh phúc yêu đơng :

Lòng anh rạo rực không duyên cớ Khi nắng chiều tơ giãn với cành

(Có những bài thơ)

Không chỉ nghe rất tinh những rung động của thiên nhiên nh nhiều nhàthơ khác trong phong trào thơ mới nh Anh Thơ :

Hoa mớp rụng từng đoá vàng rải rác

Lũ chuồn chuồn nhớ nắng ngẩn ngơ bay

tâm hồn Xuân Diệu nhiều khi nh cùng gioa hoà, cùng rún rẩy với thiênnhiên.Trong bài “Huyền diệu” nhà thơ đã tạo ra đợc một thế giới thơ riêng củamình, không lẫn với bất kì nhà thơ mới nào khác Ta nh nghe thấy âm thanh,hình ảnh, màu sắc khác của thiên nhiên trong mối giao hoà gắn bó với con ng-

ời :

Hãy nghe lẫn lộn ghé bên tai Giọng suối lời chim tiếng khóc ngời Hãy uống thơ tan trong khúc nhạc Ngọt ngào than gọi thuở xa khơi

(Thơ thơ)Trong nguồn mạch trong trẻo của thơ ca, khi cái tôi trữ tình và thiênnhiên đồng nhất với nhau thì mang một phẩm chất mới tơi sáng hơn Cảnhthiên nhiên tơi thắm đang chào đón con ngời, với con ngời dang yêu thì cái gìcũng đẹp cũng xanh non :

Của ong bớm này đây tuần tháng mật Này đây hoa của đồng nội xanh rì

Này đây lá của cành tơ phơ phất Của yến anh này đây khúc tình si.

(Vội vàng)Hoà vào cảnh sắc thiên nhiên, cái tôi trữ tình vẫn mang một nỗi buồn nh-

ng là nỗi buồn dịu nhẹ, êm ái Đó là cái tôi trong quan hệ gắn bó với đời đợcthể hiện bằng sự hoà hợp giữa thiên nhiên với hồn ngời Cũng có lúc thiênnhiên tơi đẹp quyến luyến lấy nhau làm cho con ngời trong cảnh ngộ này thêmtrống vắng :

Tơ liễu giong gân tơ liễu êm Bớm bay lại sánh bớm bay kèm Nghìn đôi chim hót chàng trai ấy Không có ngời yêu để gọi em “ ”

(Rạo rực)

Trong thơ mới Xuân Diệu xuất hiện với tất cả lòng say mê yêu đời, khaokhát cảm thông, đòi yêu và đợc yêu.

Viết về sự kì diệu của tình yêu, không đi ra ngoài cuộc sống mà ông mợnthiên nhiên để gửi gắm tình ngời Vội vàng sống, giục giã yêu, tận hởng giờ

phút hiện tại, Xuân Diệu đã thể hiện đợc cái say sa, hối hả, quyết liệt : “Hái

một mùa hoa lá thuở măng tơ Đốt muôn nến sánh mặt trời chói lọi Thà một phút huy hoàng rồi chợt tắt Còn hơn buồn le lói suôt trăm năm”

Nhà thơ mở lòng ra để đón sự sống:

Nghìn trái tim mang một trái tim

Để hiểu vào giọng suối với lời chim Tiếng ma khóc lời reo tia nắng đọng

(Cảm xúc)Xuân Diệu thích miêu tả sự sống ở trạng thái dâng trào, náo nức của đôilứa trong tình yêu của tạo vật đang độ dâng hơng, khoe sắc :

Ta muốn ôm Cả sự sống mới bắt đầu mơn mởn

(Vội vàng)Xuân Diệu cũng là ngời rất nhạy cảm với thiên nhiên, những cảnh thiênnhiên muôn hình muôn vẻ trong bài “Thơ duyên” :

Mây biếc về đâu bay gấp gấp Con cò trên ruộng cánh phân vân

Là một ngời yêu đời, quan tâm đến thời khắc, nhịp đời và những phútgiây hạnh phúc nhng Xuân Diệu vẫn lo lắng về sự mong manh ngắn ngủi củathời gian:

Tháng giêng ngon nh một cặp môi gần Tôi sung sớng nhng vội vàng một nửa Tôi không chờ nắng hạ mới hoài xuân

(Vội vàng)Niềm ham sống đợc gửi cả vào niềm khao khát vô biên, tình yêu và tuổitrẻ bởi ông coi đó là “phần ngon nhất của cuộc đời” Có lẽ trong các nhà thơmới cha ai bộc lộ lòng ham sống đến mức tha thiết cuồng nhiệt nh Xuân Diệu :

Kẻ dừng trái tim trào máu đất Hai tay chín móng bám vào đời

(H vô)

Lòng yêu đời trong thơ Xuân Diệu đạt đến tột đỉnh bởi vậy Xuân Diệucũng là niềm khắc khoải với thời gian :

Mau lên chứ vội vàng lên với chứ

Em ơi em tình non sắp già rồi

Xuân Diệu là ngời nói đợc một cách đầy đủ nhất, mãnh liệt nhất khátvọng hởng thụ cuộc sống, tuổi trẻ, tình yêu Đối lập lại với Thế Lữ là ông hởngthụ cuộc sống trên mặt đất Hoài Thanh khi so sánh Xuân Diệu với Thế Lữ cóviết : “Xuân Diệu đốt cảnh Bồng Lai xua ai nấy về hạ giới” Xuân Diệu quanniệm mặt đất cũng nh thiên đờng nên con ngời chẳng phải đi đâu :

Của ong bớm này đây tuần tháng mật

Và này đây ánh sáng chớp hàng mi Mỗi buổi sáng thần Vui hằng gõ cửa

Thế Lữ đã nói đến đặc điểm của thơ Xuân Diệu : “Xuân Diệu là một

ng-ời của đng-ời, một ngng-ời ở giữa loài ngng-ời Lầu thơ của ông xây dựng trên đất củamột tấm lòng trần gian, ông đã không trốn tránh mà lại còn quyến luyến cõi

đời, và lời nguyện ớc của ông có bao nhiêu sức mạnh”

Đến với thơ Huy Cận, hồn thơ ông luôn bộc lộ nhiều sắc thái riêng độc

đáo Đó là một hồn thơ vừa bám riết lấy cuộc đời vừa vơn tới vũ trụ bao la, vừatrăn trở trớc cái chết, vừa nâng niu sự sống trên đời, vừa buồn bã ảo não, vừarộn rã niềm vui, hồn nhiên bay bổng trong cảm hứng lãng mạn lại vừa giàu cócảm hứng hiện thực Huy Cận thực ra là một hồn thơ rất yêu đời, yêu cuộcsống Trong lời tựa tập “Lửa thiêng” Xuân Diệu đã chỉ ra mạch ngầm của lòngyêu đời trong thơ Huy Cận: “Khi mùa xuân cựa mình, khi những ý tơi lên rúnrẩy trong cổ chim, khi nhạc “vơn lên trời” lòng ông cũng theo hăng hái; Vàthơ ông mang ngầm sinh lực nh men ủ nắng tởng chừng nh câu thơ có nhựa,sắp nứt ra nh một cái mầm căng” Lòng yêu đời có căn nguyên sâu xa từ trongbản chất của một hồn thơ lành mạnh, giàu tin yêu, khát khao hạnh phúc

Thiên nhiên đã trở thành một thứ nhân vật – một ph ngời Con ngời nằm gọnvào trong lòng thiên nhiên che đỡ trong bóng mát sâu đậm của những trúc,những thông Thiên nhiên đa võng cùng lời ru êm ái Nếu cuộc đời thực lênmen và xám xịt thì thiên nhiên ngợc lại : Màu hồng, một khối hồng hi vọng

“Không gian hồng đời nhuốm màu hi vọng” (Lờidịu)

Thật đáng trân trọng biết bao khi thế giới kỳ diệu kia bỗng nhiên trởthành một điểm tựa tinh thần nh thế Huy Cận đã chứng minh :

Bỗng dng buồn bã khắp không gian

Mây bay lũng thấp giăng màn âm u Sầu thu lên vút song song

Với cây hiu quạnh với lòng quạnh hiu.

Thiên nhiên phần lớn là thiên nhiên của tâm trạng và một mặt nào đó nóvẫn là khách thể – một ph một đối tợng để nhà thơ giãi bày, trò chuyện Còn gì vui

hơn khi thiên nhiên ban phát cho nhà thơ một bản nhạc không lời : Khuya nay“

trong những mạch đời Máu thanh xuân dậy thức ngời héo hon” Huy Cận cũng

nh Xuân Diệu đã đem thiên nhiên vào trong thơ, núi sông cây cỏ cũng bìnhthản lặng lẽ, hàm súc nh tâm hồn tác giả Đây một cảnh chiều xa :

Buồn gieo theo gió ven hồ

Đèo cao quán chật bến đò lau tha

Huy Cận là nhà thơ mang nhiều tâm trạng buồn và cũng là tâm trạngchung của các nhà thơ trong phong trào thơ mới từ Xuân Diệu, Chế Lan Viên

đến Nguyễn Bính đồng thời ông cũng là nhà thơ có cảm hứng vũ trụ chânthực, thiên nhiên trong thơ ông nhiều khi đợc khai thác với những kích thớclớn của những đối tợng nh sông, núi, rừng, biển, bầu trời cao, mặt trời, vầng

trăng, ngôi sao trong khoảng không bao la : “Bâng khuâng trời rộng nhớ sông

dài”.

Cảnh cũng ẩn kín thâm trầm nh thi sĩ, nhất là mang rõ cái buồn mênhmông và vô cớ trong lòng ông Huy Cận hay nhớ nhung nhng không biết nhớcái gì mà cảm giác rất rõ bên lòng Đó chỉ là những “nhớ hờ”:

Đêm ma làm nhớ không gian Lòng run thêm lạnh nỗi hàn bao la Tai nơng nớc giọt mái nhà

Nghe trời nằng nặg nghe ta buồn buồn

Cũng ở sự tiếp xúc với thiên nhiên, Huy Cận sử dụng một giác quan mẫnnhuệ lạ thờng, rất nhạy cảm với những âm hởng, giây tơ trong cảnh vật và cuộc

đời Ông rung động trớc cảnh mai sơng buông tha, cảnh chiều thịnh trị, cảnhmùa xuân tơi mát Ông nói đến “Lá thơm nh thể da ngời” và mùi của tơ duyên,mùi của luống đất mới xới Ông thu đợc cả âm thanh trong mạch đời, thấy đợc

ý mùa rợn trong thân mới, nhựa mạch tráo lên lá cây Tả buổi chiều xuân HuyCận không miêu tả bằng màu sắc mà bằng cảm giác đã lắng nghe kỹ lỡngtrong tâm hồn ông và trong thân hình tạo vật :

Hai hàng cây xanh

Đâm chồi hi vọng

Ôi! duyên tốt lành

én ngàn đa võng Hơng đồng lên hanh

“Đi giữa đờng thơm” ta cũng phần nào cảm nhận đợc sức sống của thiênnhiên nơi làng quê và biết bao hình ảnh trên con đờng ấy :

Đờng trong làng : Hoa dại với mùi rơm Ngời cùng tôi đi dạo giữa đờng thơm Lòng sẵn ít hơng hoa tỏng tợng

Đất thêu nắng, bóng tre rồi bóng phợng

Ngay cả một thiên nhiên hồn hậu, tơi sáng của một đồng quê ngày mùacũng không làm cho ông vui đợc trọn vẹn :

Vừa động lá, ta nhận vào một lúc Cả không gian hồn hậu rất thơm tho Gió hơng đa, mùi dìu dịu phất phơ

Huy Cận có thể buồn vì nhân gian đau khổ cũng có nghĩa là rất thiết thavới cuộc sống hạnh phúc của con ngời Nhà thơ đã tự nói về mình : “lòng yêu

đời của tôi âm âm mà mãnh liệt” Sự thực thơ Huy Cận đâu chỉ có buồn, bêncái buồn ấy vẫn có những cái vui :

Một buổi tra không biết ở thời nào

Nh buổi tra nhè nhẹ trong ca dao

Có cu gáy, có bớm vàng nữa chứ

Mà đôi lứa đứng bên vờn tình tự

(Đi giữa đờng thơm)Nếu Xuân Diệu dờng nh giành cả hồn thơ cho tình yêu và tuổi trẻ thìHuy Cận chỉ đến với tình yêu trong giây phút thần tiên của những lần gặp gỡ,

ông có thể tạo ra một không gian đẹp để cho tình yêu lên tiếng nói, rất xôn xaonhng ý tứ dè dặt Và thiên nhiên cỏ cây hoa lá nh đều tham dự vào chuyện tìnhlứa đôi Tình yêu trong thơ Huy Cận luôn đặt trong khung cảnh yêu kiều dìudặt của thiên nhiên Đó là một buổi chiều lặng lẽ, hoa trinh nữ đã khép lá, hàngcây xế bóng ngẩn ngơ cũng là lúc ngời tình tâm sự :

Nắng chia nửa bãi, chiều rồi

Vờn hoang trinh nữ xếp đôi lá rầu Sợi buồn con nhện giăng mau

Em ơi hãy ngủ anh hầu quạt đây.

Tình yêu trong thơ Huy Cận nh là một thứ tình yêu không đối tợng Tìnhyêu hoà lẫn với mộng, cõi mộng trong “Tình tự” :

Anh có biết hôm nay là ngày hội Của lòng ta Em trần thiết, trang hoàng Anh đã về em nghe dới chân vang Hoa lá nở với chuông rền giọng thắm.

Tình yêu trong thơ Huy Cận thờng diễn ra trong cõi mộng, ấy là tìnhcảm trong trắng thanh khiết giữa những tâm hồn tìm đợc sự hoà điệu Trongkhi Xuân Diệu say với tình trong đời thì Huy Cận say với tình trong mộng :

Lòng anh mở với quạt này Trăm con chim mộng về bay đầu giờng

(Ngậm ngùi)Tình sầu, tình mất, tình vẩn vơ hay tình vạn dặm, đó là thứ tình yêu đãhợp nhất không gian trong thơ Huy Cận Tâm hồn bị không gian chia cắt nhngcũng đợc không gian hợp nhất bởi những sự tơng ứng của không gian:

Nắng đã xế về bên xứ bạn Chiều ma trên bãi, nớc sông đầy.

(Vạn lí tình)Với Huy Cận, thiên nhiên đã mở lòng để chào đón con ngời Khi con ng-

ời bị dồn nén, bế tắc sẽ tìm đến thiên bao la làm nơi trú ngụ cho tâm hồn VàHuy Cận rất giỏi tạo không khí của ngày xa qua những hình ảnh thiên nhiên

nh những buổi chiều xa, vẻ đẹp xa :

Buồn gieo theo gió ven hồ

Đèo cao quán chật bến đò lau tha

Đồn xa quằn quại bóng cờ Phất phơ buồn tự thuở xa thổi về

(Chiều xa)Thiên nhiên và con ngời hoà hợp nên con ngời nh tìm thấy bản thể củamình trong sự sống của thiên nhiên và thiên nhiên cũng góp phần giải toả chocon ngời Trong phong trào thơ mới, Huy Cận là nhà thơ có những cảm nhậntinh tế, sâu sắc đời sống thiên nhiên Yếu tố nội cảm rất mạnh bạo tạo nên chấttrữ tình có chiều sâu triết lí giàu tình đời, tình ngời Mặt khác, Huy Cận nuôi d-ỡng hồn thơ trong cảnh vật quê hơng, đất nớc và cái đẹp của thiên nhiên tạovật Trong thơ Huy Cận cảnh và tình quyện hoà lẫn nhau :

Khách qua đờng ơi! Em tôi đây

Chân em : cỏ mợt ; mát : hồ đầy Lòng em hoá cảnh chờ anh gặp Man mác lòng xuân ngọn gió hây.

Thơ mới chiếm lĩnh thiên nhiên theo cách riêng của mình Anh Thơ,

Đoàn Văn Cừ, Bàng Bá Lân trong một số bài thơ cũng đã có ý thức táchmình ra khỏi khung cảnh để quan sát, ngắm nhìn, thởng thức và tái hiện nótrong thơ, tạo nên một thiên nhiên thứ hai bằng sự chiếm đoạt độc quyền sởhữu của chủ thể :

Gió man mát bờ tre rung tiếng sẻ Trời hồng hồng đáy nớc lắng son mây Làn khói xám từ nóc nhà lặng lẽ Vơn mình lên nh tỉnh giấc mơ say

(Sáng hè – một ph Anh Thơ)Thiên nhiên đã góp phần tạo thêm màu sắc cho thơ, làm nên sự sáng tạo

đa dạng, phong phú cho hồn thơ Việt Nam nói chung và thơ mới nói riêng Cácnhà thơ trong phong trào thơ mới đã khoác vào thiên nhiên những chiếc áomang đầy đủ màu sắc với các hình khối, chi tiết khác nhau nhằm hớng đến thểhiện một cách tế nhị đa dạng tâm trạng của cái tôi trữ tình Các cung bậc tìnhcảm cũng nhờ đó mà đợc nhân rộng ra, làm mới thêm và hơn hết là làm chochúng ta cảm nhận đợc hết thảy sự tinh tế, hoà nhập của nhà thơ vào trong đó

2.2 Thiên nhiên – một ph nơi các nhà thơ gửi gắm tâm sự thoát ly

Ta cảm nhận đợc thiên nhiên trong việc thể hiện cảm xúc yêu đời, khaokhát tình yêu cuộc sống, ta cũng thấy đợc tình cảm thái độ của các nhà thơ trớccảnh sắc đất trời vạn vật, ta mắm bắt đợc sự gắn bó của thiên nhiên trong quan

hệ với con ngời và chính nó, ta nhận ra thiên nhiên còn là nơi mà các nhà thơgửi gắm tâm sự thoát ly hiện thực cuộc sống

Thơ mới chủ yếu là thơ lãng mạn, thoát ly cuộc đời Nhà phê bình HoàiThanh nhận xét : “Ta thoát lên tiên cùng Thế Lữ, ta phiêu lu trong trờng tình,

ta điên cuồng với Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, ta đắm say cùng Xuân Diệu.Nhng động tiên đã khép, tình yêu không bền, điên cuồng rồi tỉnh với bơ vơ”.Thơ mới thoát ly nên không nói đợc nhiều về cuộc sống còn ít những bứctranh sinh hoạt chân thực về đời thờng Tuy vậy, ta không thể phủ nhận haythờ ơ với những sáng tác của các nhà thơ đơng thời Nên hiểu và thông cảmcho những phút giây họ muốn thăng hoa nơi chốn thiên đờng, tìm sự yên lành,thoải mái, bay bổng bởi ta biết dẫu sau đó chỉ là chốn mơ ớc, mộng tởng

không có thực mà thôi Cuộc sống thực tại trần thế không phải lúc nào cũng

đẹp, cũng nh mong muốn, cũng đáp ứng đợc mọi đòi hỏi của tâm hồn thi sĩhay chiều theo mọi sự khao khát Thực tế, thực tại đôi khi đã làm cho mệt mỏi,chán nản thậm chí bế tắc, các nhà thơ mơ đến một thế giới khác hoàn thiện, tốt

đẹp, sáng sủa hơn nhằm giải toả nỗi lòng, giải thoát tâm hồn khi đó Phơngtiện để các thi sĩ thể hiện chính là thiên nhiên, nơi mà thi sĩ gửi gắm biết baotâm sự vào đó một cách dễ dàng nhất ở cõi mộng hay thực thiên nhiên vẫn là

đối tợng chú tâm hớng tới nhiều nhất Đến với tâm trạng là về với thiên nhiên,

đến với vẻ đẹp sắc nớc hơng trời cũng là đến với thiên nhiên Chỉ có thiênnhiên mới giúp cho ta cảm nhận đợc tâm trạng một cách đúng và chính xácnhất

Thế Lữ là ngời đầu tiên công khai, tuyên bố lẽ sống thoát li đi tìm cái

đẹp, ông tìm ra vẻ đẹp ở cõi tiên, trong thơ ông vẽ nên một cõi tiên trong sángrực rỡ, đầy màu sắc với những hàng tùng, hồ tiên, hạc trắng

Mây hồng ngừng lại sau đèo Mình cây bóng nhuộm bóng chiều không đi Trời cao xanh ngắt Ô kìa

Hai con hạc trắng bay về Bồng Lai.

Bức hoạ thiên nhiên Thế Lữ vẽ ra thật đẹp, thật lộng lẫy ở cõi tiên thi sĩtìm thấy đợc vẻ đẹp của thiên nhiên cũng nh con ngời Ngời lu luyến cảnh tiêntrong tởng tợng, phảng phất nghe tiếng sáo tiên : “theo chim, tiếng sáo lênkhơi”, mải mê ngắm nhìn nàng tiên “tiên nga xõa tóc bên nguồn” :

Hồ trong nh ngọc tấm thân ngà

Lồ lộ da tiên thơ sắc hoa Mỉm miệng, anh đào tan tác rụng Tóc buông vờn mặt nớc say sa.

(Vẻ đẹp thoáng qua)Muốn gợi trí mơ tởng đến cảnh tiên, ngời không cần chi nhiều.Đơng đigiữa đờng phố rộn rịp bỗng trông thấy những cánh đào,cành mai ngời đã tởngnhớ cảnh quê hơng:

Bồng lai muôn thuở vờn xuân thắm Sán lạn, u huyền,trong khói sơng.

Đơng cùng bầu bạn uống rợu,vùa ngà ngà say là ngời đã thoát trần bỏbạn hữu ở lại để về chốn:

Lung linh vang dội cung Quỳnh