Thiên nhiên trong chiến tranh và hòa bình của l n tônxtôi

Tônxtôi, trước ông cũng có nhiều nhà văn, nhà thơ lớn miêu tả thiên nhiên thành công và được coi là bậc thầy miêu tả thiên nhiên như Gôgôn, Lermôntôp, Tuôcghêniep… Nhưng những bức tranh

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Văn học Nga thế kỷ XIX là một nền văn học phát triển rực rỡ nhất trong lịch sử phát triển nghệ thuật thế giới và đạt được nhiều thành tựu kỳ diệu Trong dòng chảy chung của lịch sử ấy, đã sản sinh ra những tài năng văn học kiệt xuất mà tên tuổi của họ đã được chạm khắc vào thành trì của nền văn học thế giới như: A.X Puskin, V.G Bêlinxky, I.X Tuôcghêniep, L.N Tônxtôi, A.P Sekhốp… Mỗi nhà văn là một ánh hào quang rực rỡ trên bầu trời văn học với những tác phẩm làm say mê hàng triệu trái tim độc giả

Gorky trong cuốn Bàn về văn học từng viết: “Trong lịch sử phát triển của nền

văn học châu Âu, nền văn học trẻ tuổi của chúng ta là một hiện tượng kì lạ…không có nơi nào mà chỉ trong non một thế kỉ đã hiện lên cả một quầng sao rực rỡ của những tên tuổi vĩ đại như ở Nga và cũng không nơi nào đông đảo những nhà văn tuẫn đạo như ở nước ta…” [1, tr.10] Trong số đó, L.N

Tônxtôi là một “nhà nghệ sĩ vĩ đại”, “nhà văn vô song trên toàn châu Âu”

(Lênin), là cây đại thụ trong cánh rừng văn học Nga, là một trong những đại biểu lớn nhất và xuất sắc nhất của văn học hiện thực Nga và thế giới thế kỷ XIX Tác phẩm của ông bắt nguồn từ cuộc sống, gắn liền với quần chúng nhân dân, thể hiện phẩm chất, khát vọng, và sức mạnh của quần chúng Chính

vì vậy sáng tác của ông đã trở thành “tấm gương phản chiếu cách mạng Nga” (Lênin)

Hơn sáu mươi năm cầm bút, nhà văn vĩ đại L.N Tônxtôi đã để lại cho nhân loại một sự nghiệp văn học vô cùng đồ sộ và phong phú Trong đó

Chiến tranh và hòa bình được coi là “cuốn tiểu thuyết vĩ đại nhất thế kỷ XIX”

(Nguyễn Hải Hà)

Với Chiến tranh và hòa bình, L.N Tônxtôi không chỉ nổi tiếng với

“phép biện chứng tâm hồn” mà còn được coi là bậc thầy về miêu tả thiên

nhiên G.Plêkhanôp viết: “Thiên nhiên không những được miêu tả mà còn

sống ở nghệ sĩ vĩ đại của chúng ta” [12, tr.387] Thiên nhiên trong Chiến

tranh và hòa bình chiếm số lượng không lớn nhưng lại có một vị trí vô cùng

quan trọng Nó không chỉ là cái nền giản đơn để các nhân vật hoạt động mà đóng vai trò như một nhân vật sống, góp phần thể hiện tâm lý nhân vật, quan điểm nghệ thuật của nhà văn Đọc tác phẩm người đọc sẽ “cảm thấy hơi thở

của những không gian bao la, của những đồng bằng Nga vô tận” (S Xnao) [4,

tr.83] Tất cả đã đi vào tác phẩm với sự sống động, nên thơ và chân thực Tuy

nhiên, cho đến nay việc nghiên cứu về thiên nhiên trong Chiến tranh và hòa

bình vẫn là vấn đề mở, đòi hỏi phải được nghiên cứu có tính hệ thống và sâu

sắc hơn

Đến với thiên nhiên trong tác phẩm, chúng tôi đi vào nghiên cứu đề tài

“Thiên nhiên trong Chiến tranh và hòa bình của L.N Tônxtôi” Nghiên

cứu đề tài này, chúng tôi hi vọng đóng góp một cái nhìn đầy đủ hơn về giá trị

của cuốn tiểu thuyết Chiến tranh và hòa bình và hé mở được phần nào tấm

màn bí mật đã làm nên sức sống bền bỉ của tác phẩm này trong hơn một thế kỉ qua

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Chiến tranh và hòa bình là cuốn tiểu thuyết ngay từ khi mới ra đời, đã

gây nên một làn sóng tranh luận trong giới nghiên cứu, phê bình văn học vô cùng sôi sục, mạnh mẽ Đã có rất nhiều công trình nghiên cứu có giá trị về tác

giả Tônxtôi và cuốn tiểu thuyết vĩ đại này Nghiên cứu đề tài “Thiên nhiên

trong Chiến tranh và hòa bình của L.N Tônxtôi”, bên cạnh việc tìm hiểu

những công trình nghiên cứu về tác giả, tác phẩm Chiến tranh và hòa bình,

chúng tôi còn tập trung đi sâu vào những bài viết, đánh giá về thiên nhiên và nghệ thuật miêu tả thiên nhiên của cuốn tiểu thuyết này

Ở nước ngoài, phần lớn các nhà văn Nga và thế giới tiếp nhận phương pháp sáng tác của L Tônxtôi như một hiện tượng văn học kì diệu, một sáng tạo nghệ thuật độc đáo Chính vì vậy, đã có rất nhiều những bài viết, các cuốn sách của nhiều tác giả khác nhau ra đời ca ngợi ngòi bút đầy tài năng của L.Tônxtôi

Trong cuốn Lep Tônxtôi (2 tập) của V Sclôp-xki do Hoàng Oanh dịch,

NXB Văn hóa 1978, tác giả đã ghi lại một cách chân thực toàn bộ tiểu sử, cuộc đời, những tìm tòi, khám phá của Tônxtôi trong quá trình hoàn thành bộ

tiểu thuyết Chiến tranh và hòa bình

Nhìn chung các nhà văn, nhà phê bình Nga đều đánh giá cao L Tônxtôi

và bộ tiểu thuyết Chiến tranh và hòa bình Tuôcghêniep cho rằng: “Chiến

tranh và hòa bình là tác phẩm vĩ đại của nhà văn vĩ đại” [4, tr.153]; Lênin

cũng đánh giá rất cao con người cũng như tài năng của L Tônxtôi, ông cho rằng những tác phẩm của đại văn hào Tônxtôi “không những đã vẽ nên những bức tranh tuyệt vời về đời sống Nga mà còn hiến cho văn học thế giới những tác phẩm bậc nhất” [4, tr.175]

Vượt ra khỏi biên giới nước Nga, các nhà văn tiến bộ của Pháp mà tiêu biểu là Franx cũng từng khẳng định: “Người sáng tạo nên những bản anh

hùng ca là người thầy của chúng ta về mọi mặt” [12, tr 391]

Nhà văn Anh Giôn Gônxuorxi viết rằng: “Nếu phải nêu lên một cuốn tiểu thuyết đúng với định nghĩa tha thiết của ban tổ chức những cuộc điều tra văn học về “cuốn tiểu thuyết vĩ đại nhất thế giới” thì tôi lựa chọn tác phẩm

Chiến tranh và hòa bình” [12, tr.395]

Không chỉ ở các nước châu Âu mà ở các nước châu Á, Tônxtôi và những tác phẩm của ông cũng để lại những hấp lực mãnh liệt Nhà văn Nhật Ôkađava Khiđêtôva tâm sự rằng: “Cuộc sống đối với tôi là một thời gian nặng

nề cho đến khi tôi đọc Chiến tranh và hòa bình thì hoàn toàn là một thế giới

khác mở ra trước mắt tôi… Tiểu thuyết của Tônxtôi đã làm rung chuyển tận gốc những quan niệm sống trước đây của tôi” [12, tr.402]

Đánh giá về nghệ thuật miêu tả thiên nhiên trong tác phẩm vĩ đại này, nhà phê bình Plêkhanôp cũng đã có những nhận xét ngắn gọn nhưng xác đáng: “Thiên nhiên không những được miêu tả mà còn sống động như một nhân vật thực ở nhà nghệ sĩ vĩ đại của chúng ta” [12, tr.387] Trong một bài báo của Secnưsépxki cũng đã ghi lại những ý kiến của giới phê bình: “Tài quan sát phi thường, sự phân tích tinh tế những chuyển biến tâm hồn, tính chất rõ ràng và tính chất thơ trong những cảnh miêu tả thiên nhiên, vẻ đẹp giản dị - đó là đặc điểm tài năng bá tước L Tônxtôi” [23, tr.77]

Ngoài ra còn nhiều những ý kiến đánh giá có giá trị khác về đại văn hào L.Tônxtôi cũng như những sáng tác của ông Riêng về vấn đề thiên thiên

trong tác phẩm Chiến tranh và hòa bình giới phê bình, nghiên cứu văn học

tuy đã có sự đề cập nhưng mới chỉ dừng lại ở những nhận xét khái quát, vĩ

mô, chưa cụ thể và chưa có tính hệ thống rõ ràng

Ở Việt Nam, các nhà văn cũng đã tiếp nhận các tác phẩm của L Tônxtôi một cách đầy hào hứng và say mê Nhà văn Nguyên Hồng trong

L.Tônxtôi - Đỉnh cao hùng vĩ của văn học Nga (NXB Trẻ, TP Hồ Chí Minh,

2006) do Nguyễn Văn Kha biên soạn đã viết: “Qua bao nhiêu năm cho đến bây giờ, nhắc đến L Tônxtôi dù chỉ là trong truyện ngắn mấy trang in, tôi vẫn giữ nguyên cái cảm giác có một thứ ánh sáng và gió mát từ đỉnh núi trắng xóa dội xuống người tôi, ùa vào tâm hồn tôi, cuốn gột đi những bụi gai vướng víu

và chắp cánh bay lên” [10, tr.86] Nguyễn Tuân thì khẳng định một điều chắc chắn như chân lý: “Trong rừng văn đại ngàn nước Nga, L Tônxtôi sừng sững

và cao chót vót như một đỉnh thái sơn trường tồn cho đến ngày nhân loại du hành vũ trụ đi hết các tinh cầu khác” [21, tr.15]

Nguyễn Hải Hà trong cuốn Thi pháp tiểu thuyết L Tônxtôi, NXB Giáo

dục, Hà Nội, 2006 đã có sự tiếp cận rất sâu sắc theo hướng thi pháp học về giá

trị của tiểu thuyết Chiến tranh và hòa bình Tác giả cho rằng “Chiến tranh và

hòa bình chan chứa phong vị Nga, bản tính Nga, thiên nhiên Nga, tập tục

Nga” [4, tr.202] Đối với thiên nhiên trong tác phẩm, tác giả cũng có những đánh giá khái quát: “Phong cảnh thiên nhiên của Tônxtôi chân thực, nên thơ, khỏe khoắn, vui tươi và giàu sức sống” [4, tr.228]; “Không thể hình dung nhân vật của Tônxtôi nếu thiếu thiên nhiên Qua giao hòa với thiên nhiên, nhân vật của Tônxtôi mở lòng trước bạn đọc Phong cảnh thiên nhiên, những bức tranh thiên nhiên giữ một vai trò rất quan trọng trong việc thể hiện tính cách nhân vật của Tônxtôi” [4, tr.119] Tác giả kết luận rằng: “Mở lòng với thiên nhiên, cảm nhận được thiên nhiên, giao hòa với thiên nhiên - theo Tônxtôi đó là dấu hiệu của nhân tính, của một tâm hồn đẹp”, song “Thiên nhiên trong tác phẩm Tônxtôi là một đề tài lớn cần nghiên cứu riêng” [4, tr.119] Cuốn sách của GS Nguyễn Hải Hà đã cung cấp cho chúng tôi cái nhìn khái quát nhất, chung nhất và đây cũng là cơ sở để chúng tôi thực hiện

đề tài này

Trong cuốn Lịch sử văn học Nga thế kỉ XIX, NXB Giáo dục năm 1970, tác

giả Nguyễn Hải Hà cũng viết: “Thiên nhiên của L Tônxtôi không phải là cái nền giản đơn cho các nhân vật hoạt động Nó đóng một vai trò đặc biệt trong tác phẩm, giống như một nhân vật sống vậy… Có thể nói thiên nhiên của L.Tônxtôi

có vẻ đẹp đặc biệt, giàu chất thơ và mang nhiều sức sống” [2 tr.107]

Trong cuốn chuyên luận L Tônxtôi (1986), tác giả Nguyễn Trường

Lịch đã đi sâu vào nghiên cứu nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật của L

Tônxtôi trong tác phẩm Chiến tranh và hòa bình Bên cạnh đó, tác giả cũng

cho rằng thiên nhiên có vai trò quan trọng đến nội dung tư tưởng của tác phẩm, là một trong những phương pháp hữu hiệu thể hiện tâm lý nhân vật:

“Trong các tác phẩm của L Tônxtôi, thiên nhiên có vai trò quan trọng đến nội dung tư tưởng của tác phẩm Nhà văn sử dụng phong cảnh như một thủ pháp nghệ thuật để phản ánh đời sống nhân vật, đặc biệt là đời sống tâm hồn Thiên nhiên gắn bó mật thiết với trạng thái tâm hồn nhân vật” [12, tr.378]; “Theo nhà văn, phong cảnh thiên nhiên là một trong những đóng góp quý giá vào đời sống, hẳn là nơi nương tựa, an ủi, gửi gắm, hòa hợp tâm hồn con người qua những phút giây hào hứng phấn khởi hoặc cùng chia sẻ nỗi buồn đau, mất mát, thất bại đắng cay” [12, tr 381] Đây là cuốn chuyên luận có hướng nghiên cứu rất sâu đối với sáng tác của L.Tônxtôi Vấn đề về thiên nhiên tuy

có được tác giả đề cập đến nhưng đó là những nhận xét về vai trò của thiên

nhiên trong toàn bộ sáng tác của Tônxtôi chứ không của riêng tác phẩm Chiến

tranh và hòa bình, song đây cũng là những gợi ý hữu ích cho chúng tôi trong

việc định hướng tìm hiểu, nghiên cứu đề tài của mình

Một số công trình nghiên cứu khác như: cuốn Tiểu thuyết hiện thực

Nga thế kỷ XIX của NXB Khoa học xã hội, và đặc biệt là cuốn Chân dung các nhà văn thế giới của NXB Giáo dục đã giới thiệu về cuộc đời cũng như sự

nghiệp sáng tác của L Tônxtôi một cách chi tiết, cụ thể Thông qua các bài viết đó, bạn đọc có được cái nhìn đầy đủ về chân dung nhà văn L.N Tônxtôi

và sự nghiệp văn chương đồ sộ của ông Ngoài ra còn một số các bài viết khác

về tác giả L.Tônxtôi và tác phẩm Chiến tranh và hòa bình cũng được đăng tải

trên các báo, tạp chí …

Trên cơ sở tiếp thu những kết quả nghiên cứu, những đánh giá, nhận xét của các công trình đã nêu, chúng tôi xem đó là cơ sở gợi mở cho quá trình thực hiện đề tài này

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Đề tài hướng tới những bức tranh thiên nhiên,

vai trò của thiên nhiên trong tác phẩm Chiến tranh và hòa bình và nghệ thuật

chủ yếu được tác giả sử dụng trong việc miêu tả thiên nhiên

Phạm vi nghiên cứu: Chiến tranh và hòa bình (3 tập), do Cao Xuân Hạo - Nhữ Thành - Hoàng Thiếu Sơn - Thường Xuyên (dịch), NXB Văn học

ấn hành năm 2006

4 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu chủ yếu:

- Phương pháp tiếp cận hệ thống

- Phương pháp phân tích - tổng hợp

Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng một số phương pháp bổ trợ khác: Phương pháp khảo sát - thống kê; phương pháp so sánh - đối chiếu; phương pháp nghiên cứu liên ngành

5 Bố cục của của khóa luận

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, khóa luận của chúng tôi gồm ba chương:

Chuơng I: L.N Tônxtôi và tác phẩm Chiến tranh và hòa bình

Chương II: Thế giới thiên nhiên trong Chiến tranh và hòa bình

Chương III: Nghệ thuật miêu tả thiên nhiên trong Chiến tranh và hòa

bình

NỘI DUNG

CHƯƠNG I: L.N TÔNXTÔI VÀ TÁC PHẨM CHIẾN TRANH

VÀ HÒA BÌNH

1.1 L.N Tônxtôi- “vị thầy chung của chúng ta”

“Tônxtôi đó là cả thế giới… Không biết Tônxtôi không thể tự nhận là người hiểu biết đất nước mình, không thể cho mình là người có văn hóa”

(Gorky) [9 tr.31]

1.1.1 L.N Tônxtôi - cuộc đời và hành trình sáng tạo nghệ thuật

* Thời niên thiếu và những trải nghiệm ban đầu ( 1828- 1850)

Bá tước - nhà văn Lep Nikôlaiêvich Tônxtôi sinh ngày 9 tháng 9 năm

1928 trong một gia đình quý tộc lâu đời tại Iaxnaia Pôliana ở Tula Trại ấp Iaxnaia Pôliana đẹp tuyệt vời là cái nôi nuôi dưỡng tâm hồn văn chương L.Tônxtôi và trở thành cái nền thiên nhiên kì thú trong các sáng tác của ông L.Tônxtôi đã giữ lại trong trái tim trẻ thơ của mình hình ảnh những khu rừng

xa xa trong đám sương chiều ấy và “tuổi thơ của Lép trôi qua êm đềm nên thơ, đáng yêu và huyền bí trên trại ấp giữa lòng thiên nhiên tươi đẹp và nhân dân Nga trìu mến… Lép đã từng mải mê ngắm nhìn đàn kiến li ti hiền hòa dẫn rượu trên con đường nhỏ rợp bóng giữa bãi cỏ xanh tưởng như đang khám phá một điều bí ẩn trong đời sống hòa thuận của họ hàng nhà kiến” [12, tr.6] Đến cuối đời nhà văn, Iaxnaia Pôliana cũng trở thành nơi gặp gỡ của nhiều danh nhân Nga và thế giới với Tônxtôi vĩ đại và đó cũng là nơi ông yên giấc ngàn thu

Tônxtôi sớm mồ côi cha mẹ từ nhỏ Sau khi cha mẹ mất, việc nuôi dạy anh em Tônxtôi do người cô họ Tachiana Ergônskaya đảm đương Người phụ

nữ cương nghị này là người đầu tiên phát hiện ra năng khiếu văn chương của L.N Tônxtôi, động viên ông trên con đường văn nghiệp và trở thành nhân vật quan trọng nhất có ảnh hưởng đến nhà văn trong cuộc đời - người được cho là

hình mẫu của Xônya trong tiểu thuyết Chiến tranh và hòa bình (Cha ông và

mẹ ông cũng là hình mẫu của các nhân vật Nikôlai và Marya trong tiểu thuyết này)

Năm 1844, Tônxtôi vào Trường Đại học Tổng hợp Kadan học về ngôn ngữ phương Đông, sau chuyển sang khoa Luật Học tại trường Kazan chưa đầy hai năm thì đến năm 1847 ông bỏ về trại ấp Iasnaya Pôliana để lo cải thiện đời sống cho nông dân Nhưng lúc này Tônxtôi không hiểu được mâu thuẫn gay gắt giữa nông dân và địa chủ, cho nên những ý định tốt đẹp của ông lại bị những người nông dân ngờ vực và không tin ông là người có thể đem lại cho họ một cuộc sống tốt đẹp hơn

Thời gian này, tuy chán nản nhưng ông cũng không ngừng tự trang bị kiến thức và tự rèn luyện bản thân Ông say mê nghiên cứu nhiều khoa học như: Lịch sử, Địa lý, Triết học, Âm nhạc, Khoa học sư phạm và đặt ra cho mình nhiều quy tắc để phát triển ý chí

* Hoạt động văn học đầu tiên và hành trình tìm kiếm lý tưởng (1850 - 1865)

Sau những tháng ngày đó trong Tônxtôi luôn diễn ra sự trăn trở đi tìm

kiếm mục đích và ý nghĩa cuộc sống Cuộc sống đã mang đến cho ông “sự lớn

dần lên của tâm hồn” và ngày càng làm hoàn thiện thêm con người của ông

Mùa xuân năm 1851, Tônxtôi tới Kapka và sau đó nhập ngũ Hoạt động

văn học của Tônxtôi bắt đầu từ đây Thời thơ ấu (1852) chính là tác phẩm văn

học đầu tay của nhà văn được đánh giá rất cao, đánh dấu sự nở rộ đầu tiên

trong sự văn chương của ông

Năm 1855, nổ ra cuộc chiến tranh Crưm giữa Nga và liên quân Anh - Pháp - Thổ Tônxtôi đã trực tiếp tham gia cuộc phòng thủ Xêvaxtôpôn của quân đội Nga và chính thực tế chiến đấu đầy anh dũng ở đây đã làm đề tài cho

Tônxtôi viết “Những mẩu chuyện về Xêvaxtôpôn”

Cuối năm 1855, Tônxtôi rời Xêvaxtôpôn về Pêtécbua, rồi về Iasnaya Pôliana Năm 1857, Tônxtôi thực hiện một cuộc hành trình qua các nước Pháp, Thụy Sĩ, Ý, Đức Thế giới tư bản phát triển ở phương Tây đã khiến Tônxtôi đau lòng bởi những mâu thuẫn xã hội gay gắt Nó trở thành đề tài trong sáng tác của ông nhằm thể hiện thái độ phản ứng của ông trước nền văn minh này

Tháng 7 năm 1857, Tônxtôi trở về Nga và ông sa vào khủng hoảng tinh thần trầm trọng do những mâu thuẫn với thời đại Điều này có ảnh hưởng lớn đến các sáng tác của ông: phê phán xã hội thượng lưu, ca ngợi cuộc sống thôn quê, đồng thời toát lên tinh thần răn dạy đạo đức

Tônxtôi trở về Iasnaya Pôliana và lao vào hoạt động sư phạm Có thể nói đây là công việc khiến ông đam mê và yêu thích Trong khoảng thời gian

từ năm 1859 đến năm 1862 ông đã mở 21 trường học nhằm giáo dục cho con

em nông dân và cải thiện đời sống ở nông thôn

Sau cuộc cải cách năm 1861, ông đứng ở vai trò của một người trung gian hòa giải để bảo vệ quyền lợi của nhân dân Cũng từ đây ông bắt đầu xác định lập trường, tư tưởng của mình là đứng về phía nhân dân Chính điều này

đã khiến ông ngày càng chú ý đến sáng tác văn học

Năm 1862, Tônxtôi lấy Sôfia Anđrâyevna Béc Hạnh phúc gia đình chính là yếu tố làm tăng thêm sinh lực sáng tác đang tràn trề trong con người nhà văn Sôfia Anđrâyevna Béc xuất hiện trên đường đời của Tônxtôi đúng vào lúc ông đang thai nghén tác phẩm văn học lớn lao nhất trong cuộc đời

mình - tác phẩm Chiến tranh và hòa bình

* Sự nở rộ của tài năng và những chuyển biến trong tư tưởng (1865 - 1895)

Những năm 60 - 70 của thế kỷ XIX là thời kỳ nở rộ nhất của thiên tài L.N Tônxtôi Những tư tưởng sáng tạo được thai nghén từ trước đến bây giờ

đã tới độ chín rộ Đây chính là thời kỳ của những tác phẩm Những người

tháng Chạp, Chiến tranh và hòa bình (1863 -1869), Anna Karenina (1873)

Những năm 80 - 90 của thế kỷ XIX là một bước ngoặt lớn trong thế

giới quan của nhà văn, ông kiên quyết đoạn tuyệt với “xã hội có văn hóa” của

mình Theo sự phân tích của Lênin thì tư tưởng của ông rất gần với người nông dân gia trưởng, ông mang nét tâm lý của họ vào sự phê phán và học thuyết của mình Đề tài sáng tác của ông trong giai đoạn này thiên về những vấn đề tư tưởng đạo đức, nỗi khổ của nhân dân trong xã hội, đề tài về gia đình…

* Những năm cuối đời (1895 - 1910)

Vào những năm cuối đời hoạt động sáng tạo nghệ thuật của L.N Tônxtôi không hề giảm Ông nhận thấy nghệ thuật là phương diện có khả năng phản ánh và cải tạo xã hội, nhất là con người Ông phê phán thứ nghệ

thuật tách rời nhân dân, thiếu nội dung xã hội Nghệ thuật là gì? (1897 -

1898) là một bản tổng kết nhiều năm suy ngẫm của ông về các vấn đề nghệ thuật

Trong thời gian này ông đã phản đối gay gắt chế độ Sa hoàng Ông dùng ngòi bút của mình để đấu tranh cách mạng, gắn hoạt động sáng tạo văn học với sự nghiệp đấu tranh vì hạnh phúc của nhân dân

Tài năng của nhà văn càng được nhiều người biết đến, không chỉ những người tiên tiến ở Nga mà ở cả các nước Tây Âu cũng đều yêu quý và kính trọng nhà văn Tuy nhiên, ông vẫn cảm thấy đau khổ và day dứt về cuộc sống của mình Ông đoạn tuyệt với chính cuộc sống hiện tại của mình

Năm 82 tuổi ông đã bỏ nhà ra đi cùng với một gia nhân, với hy vọng sẽ sống một cuộc sống mới bằng sức lao động của chính mình và tiếp tục đấu tranh Nhưng khi đi đến ga Axtapôvơ thì nhà văn lâm bệnh nặng và phải nghỉ

một tuần lễ ở nhà trưởng ga Và chính tại nơi đây, ngày 28/10/1910, nhà văn

đã tạ thế

Sự ra đi của đại văn hào L.N Tônxtôi khiến cho cả nước Nga và thế giới phải thương tiếc M Gorky viết: “Trong đời mình chưa bao giờ tôi khóc thảm thiết, tuyệt vọng cay đắng như vậy” [2, tr.264] Di hài của L.N Tônxtôi được mang về chôn tại trại ấp Iasnaya Pôliana, giữa hàng cây bên bờ khe chôn dấu cây gậy xanh thần bí mà ông từng miêu tả trong những trang sách bất hủ của mình

1.1.2 L.N Tônxtôi - tấm gương lao động nghệ thuật tuyệt diệu

“L.N Tônxtôi đã là một nghệ sĩ vĩ đại ngay từ thời kỳ nông nô Trong một loạt tác phẩm thiên tài sáng tác trong nửa thế kỷ viết văn, Tônxtôi đã miêu tả chủ yếu là nước Nga cũ trước Cách mạng, nước Nga mà sau năm

1861 cũng vẫn còn trong tình trạng nửa nông nô, nước Nga nông thôn, nước Nga của địa chủ và của nông dân Miêu tả thời kì đó trong lịch sử của nước Nga, L.N Tônxtôi đã biết đề ra biết bao vấn đề to lớn, ông đã có thể đạt đến sức mạnh nghệ thuật khiến những tác phẩm của ông đã chiếm một trong những vị trí hàng đầu trong văn học thế giới Nhờ sự soi sáng thiên tài của L.N Tônxtôi mà thời kỳ chuẩn bị cách mạng ở một trong những nước bị bọn chủ nô áp bức đã biểu hiện ra như là một bước tiến trong sự phát triển nghệ thuật của toàn thể nhân loại”[4, tr.239]

L.N Tônxtôi là “một tấm gương lao nghệ thuật tuyệt diệu” (Nguyễn Hải Hà) Ông không chấp nhận sự giản đơn của ngòi bút Chính vì thế, suốt sáu mươi năm cầm bút, người nghệ sĩ vĩ đại L.N Tônxtôi đã miệt mài suy nghĩ, lao động sáng tạo không mệt mỏi, khiến toàn bộ công trình của ông trở thành “bản tổng kết về tất cả những gì xã hội Nga đã trải qua trong suốt thế kỷ XIX” (Gorky), và các tác phẩm tuyệt diệu của ông đã trở thành “một bước tiến trong phát triển nghệ thuật của toàn nhân loại” [4, tr 239]

Sáng tác của L.N Tônxtôi có thể chia ra làm hai thời kỳ, gắn liền với

sự chuyển biến trong tư tưởng của nhà văn: Trước những năm 80 và sau những năm 80 của thế kỷ XIX

* Giai đoạn trước những năm 80 của thế kỉ XIX:

Hoạt động văn học đầu tiên của L.N Tônxtôi được đánh dấu với tác

phẩm Thời thơ ấu (1852), tác phẩm đã được đăng trên tạp chí “Người đồng

thời” Thời thơ ấu (1852), cùng với Thời niên thiếu (1854), Thời thanh niên

(1857) đã hợp thành bộ ba tự thuật nổi tiếng Secnưsepski đã nêu bật hai đặc điểm của tài năng L.N Tônxtôi qua tác phẩm này là: “Quá trình tâm lý, các hình thức và quy luật của tâm lý, phép biện chứng của tâm hồn” và “sự thuần khiết của đạo đức” [2, tr.256]

Tiếp đó ông viết một loạt truyện ngắn khác viết về cuộc sống của nhân

dân địa phương và những người lính trong quân đội: Đột kích (1852), Những

ghi chép của người (1853), Đẵn gỗ (1854), và đặc biệt là Những mẩu chuyện

về Xêvaxtôpôn (1857) Những mẩu chuyện về Xêvaxtôpôn chính là khúc nhạc

dạo đầu cho bản anh hùng ca Chiến tranh và hòa bình sau này

Buổi sáng của một địa chủ (1856) là bức tranh sinh động, hiện thực về

cảnh bùn lầy nước đọng của nông thôn Nga trước cuộc cải cách

Năm 1857 Tônxtôi đã viết truyện ngắn Luyxenrơ ở Thụy Sĩ, kể về số

phận đáng thương của những người nghệ sĩ tài năng trong xã hội tư sản, đồng thời thể hiện thái độ phản ứng của ông trước nền văn minh phương Tây này

Ba cái chết (1858), Hạnh phúc gia đình (1859) là những tác phẩm phê

phán xã hội thượng lưu, ca ngợi cuộc sống thôn quê, đồng thời toát lên tinh thần răn dạy đạo đức

Những người Kadăc (1863) là tác phẩm đầu tiên sau thời kỳ khủng

hoảng, kể về những con người tự do trên đất nước tự do và điều đó đối lập

hoàn toàn với xã hội tư sản Tác phẩm là một mắt xích quan trọng trong sự phát triển nghệ thuật sử thi của Tônxtôi

Trong giai đoạn này, tên tuổi của L.N Tônxtôi được cả thế giới biết

đến với bộ tiểu thuyết vĩ đại Chiến tranh và hòa bình (1863 - 1869) Đây

chính là kết quả của một quá trình lao động không mệt mỏi của L.N Tônxtôi Tiếp sau đó, ông lại làm cho cả nước Nga và thế giới bất ngờ với bộ tiểu

thuyết thời đại Anna Karenina (1873 - 1877) Tác phẩm được coi như là mẫu

mực của thể loại tiểu thuyết Với hai bộ tiểu thuyết này, L.N Tônxtôi đã trở thành một trong những nhân vật có tiếng tăm và ảnh hưởng lớn nhất trên văn đàn thế giới lúc bấy giờ

* Giai đoạn sau những năm 80 của thế kỉ XIX:

Như đã nói, đây chính là giai đoạn có những chuyển biến lớn trong tư tưởng của nhà văn và điều đó có ảnh hưởng đến đề tài cũng như thể loại sáng tác của L Tônxtôi Đề tài sáng tác của ông trong giai đoạn này thiên về những vấn đề tư tưởng đạo đức, nỗi khổ của nhân dân trong xã hội, về gia đình… Điều này được bộc lộ qua nhiều tác phẩm của ông trong thời kỳ này: truyện

ngắn, truyện vừa, kịch, và đặc biệt là tiểu thuyết Phục sinh (1889 - 1899) - tác

phẩm vĩ đại cuối cùng trong sự nghiệp sáng tạo của nhà văn

Những tác phẩm nổi tiếng trong giai đoạn này như: Cái chết của Ivan

Ilich (1884 - 1886), Bản xônat Crâyxe (1890) và Ma quỷ Ngoài ra Tônxtôi

còn sáng tác hai vở kịch có giá trị là: Quyền lực bóng tối (1886) và Thành quả

giáo dục (1890) Đây chính là những vở kịch rạng rỡ nhất của nền kịch Nga

và thế giới

Vào những năm 90, Tônxtôi lại tiếp tục cho ra đời cuốn tiểu thuyết nổi

tiếng: Phục sinh (1889 - 1899) Đây là bản án tố cáo chế độ nông nô chuyên

chế và giáo hội Nga là những kẻ đẩy quần chúng nhân dân vào cảnh cùng

khốn Ngoài ra, ông còn viết truyện Cha Xec - ghi (1898) và vở kịch Chiếc

thây sống (1990)

Đây cũng là khoảng thời gian ông hoàn thành bản khảo cứu nổi tiếng

Nghệ thuật là gì? (1897 - 1898) tổng kết những suy nghĩ của ông trong nhiều

năm làm nghệ thuật

Ngòi bút của Tônxtôi vào những năm cuối đời vẫn không hề khô cạn

Ông tiếp tục hoàn thành tác phẩm Khatdi Murat (1896 - 1904) và viết bản luận chiến đầy phẫn nộ phản đối chế độ Sa hoàng Tôi không thể im lặng

(1901)

Có thể thấy trong các sáng tác của L Tônxtôi, thiên nhiên luôn chiếm một vai trò quan trọng, nó trở thành phông nền cho nhiều diễn biến, sự kiện, tâm trạng nhân vật, liên quan đến triết lý sống hài hòa của L Tônxtôi Người đọc có thể tìm thấy những bức tranh thiên nhiên tươi đẹp mang hơi thở của

đất nước Nga qua những trang văn trong Thời thơ ấu (1852), hay trong Chiến

tranh và hòa bình (1863 - 1869) … của L Tônxtôi Nhà văn từng nói: “Tôi

yêu thiên nhiên khi nó bao bọc quanh tôi trải rộng đến vô tận, nhưng cùng lúc

ấy tôi đã hòa mình vào trong đó” [12, tr.379], “Thỉnh thoảng… tôi cảm thấy, hình như có một cảm xúc da thịt, như vẻ đẹp thông qua đôi mắt chảy vào tâm hồn tôi” [12, tr.379] L Tônxtôi đã dùng phong cảnh thiên nhiên như một biện pháp quan trọng để thể hiện chân dung nhân vật, đặc biệt là chân dung tâm lý trong các tác phẩm của mình

Với hơn nửa thế kỷ cầm bút, L.N Tônxtôi đã để lại một số lượng tác phẩm vô cùng phong phú Có thể nói, L.N Tônxtôi là một người nghệ sĩ vĩ đại đã xây dựng nên tòa lâu đài văn chương vô cùng đồ sộ, nguy nga khiến cả nhân loại ngày hôm nay vẫn phải chiêm ngưỡng và ngưỡng mộ Và chắc chắn rằng tên tuổi và sự nghiệp văn chương của ông sẽ mãi được nhân loại ngày

hôm nay và mai sau sẽ, còn phải nhắc đến, như một biểu tượng cao đẹp nhất trong nền nghệ thuật của nhân loại

1.2 Chiến tranh và hòa bình - “cuốn tiểu thuyết vĩ đại nhất của thế kỷ

XIX”

1.2.1 Giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật của tác phẩm Chiến tranh và hòa bình

* Giá trị nội dung:

Chiến tranh và hòa bình là tác phẩm xuất sắc nhất, tiêu biểu nhất của

L.N Tônxtôi, là một tác phẩm mang “tầm vóc sử thi” đồ sộ Tác phẩm bao quát hiện thực lịch sử châu Âu và nước Nga từ thành thị đến nông thôn trong mười lăm năm với hai cuộc chiến tranh lớn xen vào dòng chảy của cuộc sống sinh hoạt thường nhật Không dừng lại ở đặc điểm hình thức mà trong chiều

sâu bản chất, Chiến tranh và hòa bình thấm đẫm tinh thần cộng đồng đặc trưng của thể loại sử thi Tônxtôi tâm sự: để viết nên Chiến tranh và hòa bình,

nhà văn đặc biệt tâm đắc với “tư tưởng nhân dân” Tư tưởng nhân dân trở thành chủ đạo chi phối “muôn vàn kết nối” trong tác phẩm “kì vĩ như cuộc sống” này Qua đó, Tônxtôi muốn làm nổi bật tính chất nhân dân anh hùng quyết định vận mệnh lịch sử của dân tộc

Chiến tranh và hòa bình không phải là một cuốn sử thi thuần túy mà

còn là cuốn tiểu thuyết đồ sộ mô tả đời tư của nhiều nhân vật thuộc về nhiều gia đình khác nhau trong một thực trạng xã hội “đang diễn ra và chưa hoàn tất” Tônxtôi quan niệm: “con người như dòng sông” luôn luôn có sự chảy trôi và thay đổi Nhà văn đã thể hiện điều này trong tác phẩm, kết hợp với tính

sử thi, sáng tạo nên một thiên sử thi có một không hai của thời đại mới Đây chính là cách thể hiện cái chung, cái tất cả thông qua việc miêu tả cái riêng, số phận của mỗi nhân vật trong tác phẩm

* Giá trị nghệ thuật:

Chiến tranh và hòa bình - cuốn tiểu thuyết - anh hùng ca vĩ đại, được

đánh giá là một tác phẩm có nghệ thuật kết cấu mẫu mực Một trong những nguyên tắc quan trọng trong kết cấu tác phẩm là nguyên tắc tương phản Tônxtôi lấy tư tưởng nhân dân làm xương sống của tác phẩm, chia nhân vật ra làm hai tuyến lớn đối lập nhau Ngoài trục tương phản thuần túy sử thi phân tách nhóm nhân vật đối lập: Kutudốp - Napôlêông, Bônkônski - Kuraghin…;

thì phần nhiều tương phản trong Chiến tranh và hòa bình vừa đối chiếu, vừa

kết nối: Anđrây- Pie, Natasa - Marya… Sự đối lập các nét tính cách đối với

những nhân vật trung tâm trong Chiến tranh và hòa bình chỉ là tương đối,

nhất thời và có thể chuyển hóa vào nhau một cách “biện chứng”, chúng liên kết với nhau, tạo tiền đề cho “sự hòa đồng của thế giới tâm hồn con người”

Một trong những đặc điểm nổi bật khác của Chiến tranh và hòa bình là

nghệ thuật miêu tả tâm lí nhân vật Thủ pháp độc thoại nội tâm đã được Tônxtôi nâng lên một tầm cao mới để diễn tả tâm lí trực tiếp của nhân vật với

sự đan quyện giữa ý thức, tiềm thức và vô thức, với tất cả những biến động ngẫu nhiên và bất ngờ nhất Với tài năng miêu tả tâm lý nhân vật độc đáo, sắc sảo, Tônxtôi đã khéo léo khi tạo ra một mối liên kết giữa số phận nhân vật với những tâm trạng tinh tế đều gắn bó mật thiết với bước thăng trầm của lịch sử Đây chính là điểm cách tân của Tônxtôi về thể loại anh hùng ca, từ đó sáng tạo nên thể loại anh hùng ca hiện đại trong lịch sử văn học Nga và văn học thế giới Đúng như Tônxtôi từng nói: “Mục đích chủ yếu của nghệ thuật, nếu như

có nghệ thuật và nghệ thuật có mục đích, là thể hiện, diễn tả sự thật về tâm hồn con người, diễn tả những bí ẩn không thể nói ra bằng lời lẽ đơn giản Vì thế mà có nghệ thuật Nghệ thuật là kính hiển vi mà người nghệ sĩ soi vào những bí ẩn của tâm hồn mình và trình bày những bí ẩn chung cho tất cả mọi

người đó” [4, tr 101]

1.2.2 Vị trí của thiên nhiên trong tác phẩm Chiến tranh và hòa bình

Xuất thân từ tầng lớp quý tộc nhưng sống gắn bó với thiên nhiên và những người dân vùng quê tha thiết, L Tônxtôi đã xây dựng cho mình một thế giới thiên nhiên phong phú, đầy màu sắc, đầy sức sống vừa mang nét đặc trưng tiêu biểu của nước Nga vừa mang những nét riêng độc đáo

Chiến tranh và hòa bình là một bức tranh thiên nhiên vô cùng rộng lớn

Theo kết quả khảo sát, trong tác phẩm có 135 bức tranh tả cảnh thiên nhiên trong tổng số 255 cảnh miêu tả nói chung (100 cảnh quần chúng, 20 cảnh chiến trận, 135 cảnh thiên nhiên), chiếm 52,9 % tổng số cảnh miêu tả của tác phẩm Qua đó cho thấy, thiên nhiên chiếm một vị trí hết sức quan trọng trong tác phẩm, được nhà văn sử dụng như một thủ pháp nghệ thuật độc đáo, có sức truyền tải nội dung tư tưởng vô cùng lớn lao

Thiên nhiên không phải là địa hạt riêng của L Tônxtôi, trước ông cũng

có nhiều nhà văn, nhà thơ lớn miêu tả thiên nhiên thành công và được coi là bậc thầy miêu tả thiên nhiên như Gôgôn, Lermôntôp, Tuôcghêniep… Nhưng

những bức tranh miêu tả phong cảnh của Tônxtôi đặc biệt là trong Chiến

tranh và hòa bình, không hề bị hòa lẫn, không bị mờ nhạt bởi nó mang một

sắc thái vừa chung vừa độc đáo Nếu như Gôgôn chỉ miêu tả thiên nhiên với ý nghĩa tô đậm chất trữ tình và làm đẹp thêm cho tác phẩm, Lermôntôp miêu tả thiên nhiên bằng những cảm xúc hiện thực thì với L Tônxtôi, ranh giới giữa việc miêu tả bên ngoài và phần biểu hiện bên trong tâm hồn con người không

còn nữa Trong Chiến tranh và hòa bình, nhà văn đã sử dụng phong cảnh như

một biện pháp nghệ thuật để phản ánh đời sống nhân vật, đặc biệt là đời sống tâm hồn, qua đó những vận động trong tâm lý nhân vật được bộc lộ khá rõ nét qua sự giao hòa với thiên nhiên Chính vì thế mà thiên nhiên trong tác phẩm của L Tônxtôi “không những được miêu tả mà còn sống động như một nhân vật thực ở nhà nghệ sĩ vĩ đại của chúng ta” [12, tr.387]

CHƯƠNG II: THẾ GIỚI THIÊN NHIÊN TRONG

CHIẾN TRANH VÀ HÒA BÌNH 2.1 Chiến tranh và hòa bình - bức tranh thiên nhiên rộng lớn mang đậm

phong vị Nga

Thiên nhiên là một hình ảnh quen thuộc của nền văn học nhân loại, là nguồn cảm hứng sáng tác không bao giờ vơi cạn của các nhà văn, nhà thơ từ xưa đến nay Trong các tác phẩm văn học thiên nhiên là yếu tố góp phần tạo nên vẻ đẹp và sự sống động, đồng thời là một bộ phận cấu thành nên thế giới nghệ thuật của nhà văn… Nhận thức được vai trò và tầm quan trọng của thiên nhiên, nhiều nhà văn, nhà thơ đã có ý thức tạo lập cho mình một thế giới thiên nhiên với những nét riêng trong cá tính sáng tạo của bản thân Và Lep Tônxtôi cũng không nằm ngoài danh sách đó

Thiên nhiên của L Tônxtôi, đặc biệt trong Chiến tranh và hòa bình là

một thế giới sống động, thơ mộng và vô cùng rộng lớn Ở đó có những bức tranh được miêu tả với tầm nhìn khái quát, cũng có những bức tranh được miêu tả cụ thể, chi tiết… nhưng tất cả đều hiện ra vô cùng chân thực và thơ mộng, chất chứa phong vị Nga đặc trưng, tạo nên một vẻ đẹp lung linh, cuốn

hút cho toàn bộ tác phẩm Bên cạnh đó, thiên nhiên trong Chiến tranh và hòa

bình còn là bức tranh của thế giới tâm hồn con người, có quan hệ gắn bó

không tách rời với nhân vật và cuộc sống trong tác phẩm Chính vì vậy,

nghiên cứu đề tài Thiên nhiên trong Chiến tranh và hòa bình của L.N

Tônxtôi, chúng tôi đã khám phá thế giới thiên nhiên của tác phẩm trên hai

phương diện: Thiên nhiên chân thực, thơ mộng và Thiên nhiên trong các mối

quan hệ với cuộc sống và con người Đó là hai phương diện biểu hiện của thế

giới thiên nhiên trong tác phẩm nhưng không tách rời, đối lập mà giữa chúng luôn có quan hệ hỗ trợ, bổ sung cho nhau, tạo thành một bức tranh thiên nhiên

hoàn chỉnh, trọn vẹn trong cuốn tiểu thuyết đồ sộ Chiến tranh và hòa bình

2.1.1 Thiên nhiên chân thực, thơ mộng

Bức tranh thiên nhiên trong Chiến tranh và hòa bình được mở ra với

hình ảnh của bầu trời cao vòi vọi khi “ánh rạng đông và ánh hoàng hôn đang hòa lẫn vào nhau” [6, T.1, tr.106] Bầu trời ấy là bầu trời của nước Nga chưa bình yên, một nước Nga đang phải vật lộn trải qua những mất mát Nhưng không phải vì thế mà bầu trời ấy trở nên xám xịt, u ám Ngoài một số nét vẽ chấm phá về bầu trời đen kịt và đầy sương mù trước trận Sơngraben và

Auxtéclít, hình ảnh bầu trời trong Chiến tranh và hòa bình là bầu trời quang

đãng, tràn ngập ánh sáng của mặt trời, mặt trăng và các vì sao

Trong tác phẩm bầu trời luôn ngập tràn ánh sáng quang đãng: “Ngày hôm ấy trời quang đãng, sau một trận mưa, nắng hửng và không khí trong trẻo

lạ thường” [8, T.3, tr.236]; “Ngoài trời nắng ấm, và hơi ấm ấy pha lẫn với khí lạnh của buổi sớm còn sót lại trong không trung lại càng khiến cho người ta thấy khoan khoái dễ chịu” [8, T.3, tr.316] Đó là bầu trời yên bình sau những tiếng gầm thét của đại bác và súng ống, nó mang đến một bầu không khí vô cùng khoáng đạt, trong lành, gợi lên hơi thở của cuộc sống thanh bình mà con người luôn hướng tới

Không chỉ đẹp và trong lành dưới ánh sáng của ban ngày, ban đêm bầu trời cũng hiện lên đầy lung linh và huyền ảo bởi ánh sáng kỳ ảo của vầng trăng và những ngôi sao luôn đua nhau lấp lánh “… và trong những đêm tối tăm ấm áp ấy những ngôi sao liên tiếp đổi ngôi tỏa thành những vệt bụi vàng khiến lòng người sợ hãi và vui mừng.” [8, T.3, tr.87], “Đêm hôm ấy có sương

mù, và qua màn sương vầng trăng chiếu xuống cảnh vật một ánh sáng huyền ảo.” [6, T.1, tr.476] “Nikôlai dừng ngựa và đưa mắt nhìn quanh Chung quanh vẫn là cánh đồng thần kỳ tràn ngập ánh trăng và óng ánh như giát đầy sao.” [7, T.2, tr.178] Có khi ta lại bắt gặp một hình ảnh bầu trời đêm tím thẫm, đầy hoa tuyết bay trong đêm mùa đông: “Suốt ngày hôm ấy trời lặng

gió và giá lạnh, tuyết từng bông, từng bông nhẹ thưa thớt, đến tối trời bắt đầu quang Qua các bông tuyết có thể thấy bầu trời màu tím thẫm đầy sao và khí trời mỗi lúc một thêm giá lạnh” [8, T.3, tr.448]

Đối sánh với hình ảnh bầu trời ở trên cao là hình ảnh của những cánh rừng bạt ngàn, hút tầm mắt ở phía dưới Trong tác phẩm, có những khu rừng thần tiên ngập tràn ánh trăng, mang đến cho con người những cảm xúc thăng hoa, lãng mạn Trong đêm Giáng sinh, gia đình Rôxtốp phi ngựa băng qua những khu rừng thần tiên ngập tràn ánh trăng Họ cảm thấy như đang bị lạc vào xứ sở thần tiên nào đó, rất nên thơ và đầy sức cuốn hút Trước mắt họ, một khu rừng trong đêm hiện lên đầy vẻ đẹp huyền ảo: “… họ đã đến một khu rừng thần tiên nào đó với những bóng đen chập chờn, với những ánh kim cương lóng lánh, và một dãy bậc thềm cẩm thạch, những mái nhà thần tiên bằng bạc, những tiếng hú the thé của một loài thú nào không rõ” [7, T.2, tr.179] Khung cảnh thật đẹp và nên thơ, đúng như nhà nghiên cứu Nguyễn Trường Lịch đã từng nhận xét: “Nhà văn đã vẽ nên nhiều bức tranh tuyệt vời trong cảnh sinh hoạt và phong tục tập quán cũng như thiên nhiên đất nước Nga Cảnh đêm trăng huyền diệu ở Ôtrađnôiê, cảnh đi săn trong rừng hiện ra sinh động và thú vị, cảnh vũ trá hình trong đêm lễ Chúa giáng sinh của gia đình bá tước Rôxtốp rộn ràng hấp dẫn… Thật là muôn màu muôn vẻ và nên thơ biết nhường nào” [12, tr.187]

Vẻ đẹp nên thơ của cánh rừng còn được điểm tô bằng nét vẽ của màu sắc, nó như một tấm áo khoác khổng lồ phủ lên toàn bộ cánh rừng: “Ở cuối bức tranh toàn cảnh hiện lên những cánh rừng xa xa trông như khắc bằng một thứ ngọc thạch màu lá mạ, đỉnh rừng vẽ thành một con đường cong nhấp nhô phía chân trời…” [7, T.2, tr.590] Cánh rừng ấy cũng trở nên chân thực hơn khi tác giả đưa vào hình ảnh của những loài vật đang sinh sống: “Đang đi giữa cánh rừng, bỗng thấy một con thỏ nâu chân trắng chạy vụt ra đường

Nghe tiếng bước chân của cả một đoàn người rầm rập kéo đến, nó hoảng sợ cuống quýt chạy một hồi lâu trên con đường trước mặt, làm cho mọi người chú ý và cười phá lên Mãi về sau khi nghe tiếng nhiều người hò hét ở sau lưng nó mới nhảy sang một bên và biến mất trong lùm cây” [7, T.2, tr.556]

Đó là hình ảnh của những khu rừng đẹp đẽ, đầy chất thơ nhưng cũng rất chân thực, là hiện thân của sự sống, của cuộc sống đời thường

Nhưng nói đến thiên nhiên trong Chiến tranh và hòa bình sẽ không bao

giờ là đủ nếu thiếu đi quang cảnh của những vùng nông thôn Bởi vẻ đẹp của vùng quê nước Nga mang đến hơi thở riêng của đất nước, của con người Nga

mà chỉ Tônxtôi - người nghệ sĩ của ngôn từ mới có thể thể hiện đầy đủ được Quang cảnh vùng nông thôn hiện lên sinh động và đẹp đẽ qua hình ảnh của những cánh đồng lúa mì bát ngát Vào cái thời khắc của buổi chớm đông, khi mùa thu chưa đi, mùa đông mới chỉ se se lạnh cũng là lúc những đám lúa mì trổ đòng, trải ra khoảng không gian bát ngát, mênh mông của cánh đồng một màu xanh tươi bát ngát: “Trời đã chớm sang đông, những cơn gió ban mai làm cho mặt đất ướt sũng vì những trận mưa thu đông cứng lại Lúa mì mùa đông đã trổ đòng, một màu xanh tươi nổi bật trên những lớp dạ màu nâu thẫm của vụ lúa mì mùa thu bị đàn gia súc giẫm nát và những đám lúa mì màu vàng tươi xen lẫn những đám lúa kiều mạch màu đỏ…” [7, T.2, tr.125] Đó là hình ảnh của một cuộc sống sung túc, hạnh phúc và bình yên trong ánh nhìn của lão nông dân Alpatyts Khi nhìn những đám lúa mạch xanh tốt, lão nghĩ “năm nay hẳn là bội thu, nhìn những đám lúa mạch đây đó đã bắt đầu gặt, nghĩ đến việc gieo trồng, nghĩ đến mùa màng…” [7, T.2, tr.440] Bức tranh đồng ruộng hiện lên trong mắt một lão nông dân yêu lao động và gắn bó với đất đai dường như có hồn hơn, và chân thực hơn Nó gắn với niềm vui, hạnh phúc của con người và đem đến cho lão Alpatyts những niềm vui giản dị để bắt đầu

dự tính một mùa gieo hạt mới Trên những cánh đồng ấy rộn ràng tiếng chim

sơn ca hót líu lo, làm cho quang cảnh trở nên sinh động hơn: “Trên con đường làng, một đàn bò đang đi ra đồng gặm cỏ, trên cánh đồng, mấy con sơn ca như những cái bọt tung lên mặt nước, lần lượt nối theo nhau bay vút lên hót ríu rít” [7, T.2, tr.318]

Trong các bức tranh thiên nhiên của tác phẩm, Tônxtôi không chỉ khéo léo trong việc tạo hình, dựng cảnh mà tác giả còn linh hoạt trong việc miêu tả các hiện tượng thiên nhiên, khiến cho thiên thiên của tác phẩm không còn là một bức tranh tả cảnh thuần túy mà đã thực sự gắn bó với cuộc sống, là một cuộc sống thật sự

Đọc tác phẩm chúng ta có thể thấy, nắng và sương mù là hai hình ảnh được tác giả tập trung miêu tả nhiều nhất Đó là những hình ảnh đối lập nhau

và chứa đựng dụng ý nghệ thuật của tác giả Trong tác phẩm, có những lúc ánh nắng ngập tràn và bao phủ khắp không gian mang đến một hình ảnh tươi mới về cuộc sống: “… những khóm đinh hương lam mọc ven bờ vẫn còn xanh tốt Và ngay cả những tòa nhà đổ nát và cháy dở này, trông thật ảm đạm vào những hôm trời xấu, nay dưới ánh nắng rực rỡ, trong làn không khí im phăng phắc, cũng có một vẻ đẹp lạ lùng khiến cho lòng người dịu lại” [8, T.3, tr.316] Cũng có lúc ánh nắng lại trở nên gay gắt, oi bức như phụ họa cho bầu không khí ngột ngạt của chiến tranh: “Các ao đầm đều khô cạn hết, gia súc đói kêu rống lên vì không kiếm được thức ăn trên những cánh đồng cỏ bị mặt trời thiêu đốt” [7, T.2, tr.451]

Đối lập với ánh nắng là hình ảnh của sương mù Trước hết nó là một hình ảnh đẹp và thơ mộng Hình ảnh sương mù tháng chín mềm mại rơi li ti trong vườn, làm cho khung cảnh trại ấp trở nên nên thơ, nhẹ nhàng, yên ả:

“Trong không khí chỉ có một sự vận động duy nhất là một thứ sương mù nhỏ

li ti như bụi đang từ từ buông xuống Những giọt sương trong suốt treo trên các cành cây trơ trụi trong vườn rồi rơi xuống lớp lá vàng mới rụng.” [7, T.2,

tr.126] Sương rơi làm cảnh vật mang một vẻ đẹp êm đềm, nên thơ và hiện lên lung linh, kì ảo Ngay cả quang cảnh chiến trường đầy sự tàn khốc và chết chóc cũng mang một vẻ đẹp lung linh lạ thường khi những tia nắng mặt trời chiếu qua màn sương đang tan tạo thành những tia sáng óng ánh: “Trên sông Kotlotsa và hai bên làng Bôrôđinô, nhất là bên trái nơi con sông Voina đổ vào con sông Kotlotsa giữa hai bờ lầy lội, một đám sương mù bắt đầu tan, loãng dần và bốc hơi khi mặt trời rực rỡ xuất hiện, tô vẽ và trang hoàng cho toàn bộ quang cảnh sau màn sương đượm một vẻ kì ảo thần tiên Khói súng lại hòa lẫn với lớp sương mù này và những tia nắng ban mai xuyên qua lớp sương mù

và khói, lấp lánh khắp nơi, trên mặt nước, trên lớp sương móc, trên lưỡi lê của các binh sĩ đang kéo đi từng đoàn trên chiến trường Bôrôđinô.” [7, T.2, tr.590] Nhưng những lớp sương mù tháng mười một lại làm nên một quanh cảnh khác hẳn, nó hiện lên đặc quánh, che mờ hết tất cả mọi thứ trên đường đi: “Sương mù dày đặc đến nỗi trời đã sáng mà cách mười bước vẫn không nhìn thấy gì.” [6, T.1, tr.487], “Đến chín giờ, một biển sương mù đặc sệt còn phủ kín những thung lũng thấp” [6, T.1, tr.490]

Thiên nhiên của tác phẩm không chỉ chói chang trong ánh nắng mặt trời mà còn hiện ra đầy mát mẻ và tươi mới sau những cơn mưa Những cơn mưa giúp cho cây cối hồi sinh, như gột rửa tất cả bụi bặm để thiên nhiên trở nên thanh sạch hơn: “Đã thấy những đám cỏ lăn tăn thường mọc hai bên đường làng, hãy còn ướt đẫm vì trận mưa đêm qua, những cành bạch dương ủ

rũ còn ướt đẫm nước mưa, đung đưa trước gió và hắt những giọt mưa sáng trong rơi chênh chếch xuống mặt đất.” [7, T.2, tr.375]

Thiên nhiên trong Chiến tranh và hòa bình thật tươi đẹp, nên thơ và

tràn đầy sức sống Đó là những bức tranh mang đậm phong vị Nga thuần hậu, tươi xanh Người đọc không khỏi ngỡ ngàng trước những cánh rừng hùng vĩ trập trùng, tít tắp phía chân trời; những cánh đồng lúa mì, những đồng cỏ trải

dài vô tận và rực rỡ sắc màu hay cao hơn là những bầu trời cao xanh thăm thẳm, chứa đựng nhiều điều cao cả, huyền bí… Thiên nhiên có lúc được miêu

tả bằng những nét chấm phá, có khi được miêu tả cận cảnh, tỉ mỉ, có khi lại được miêu tả gân guốc, có lúc lại được miêu tả bằng những đường nét mềm mại, mượt mà… nhưng luôn hiện lên sinh động, khỏe khoắn và chân thực

2.2.2 Thiên nhiên trong các mối quan hệ với cuộc sống và con người

Thiên nhiên trong Chiến tranh và hòa bình là một bức tranh chân thực,

nên thơ nhưng không hề thuần túy và đơn độc Dưới ngòi bút đầy tài năng của L.Tônxtôi, thiên nhiên không những được miêu tả với vẻ đẹp tự thân mà còn được đặt trong các mối quan hệ với con người, với cuộc sống Đó chính là

yếu tố tạo nên sự hoàn chỉnh của bức tranh thiên nhiên trong Chiến tranh và

hòa bình - một bức tranh thiên nhiên mang hơi thở, linh hồn của cuộc sống

Nga, con người Nga, thể hiện ý đồ nghệ thuật và mang đậm dấu ấn cá tính sáng tạo của L.Tônxtôi

Trong mối quan hệ với con người, thiên nhiên có lúc hòa vào niềm vui, nỗi buồn của con người, có lúc lại như nâng đỡ con người vượt lên trên hoàn cảnh, có lúc lại mở ra cho con người những niềm vui mới trong cuộc sống… Thiên nhiên đã trở thành người bạn tri giao của các nhân vật trong tác phẩm

Trong Chiến tranh và hòa bình có rất nhiều bức tranh thiên nhiên có mối

quan hệ gắn bó với con người, mà tiêu biểu trước hết là hình ảnh bầu trời

Bầu trời là một hình ảnh thiên nhiên xuất hiện nhiều nhất, có khoảng 39 cảnh trong 135 cảnh thiên nhiên Đây là hình ảnh gắn bó chặt chẽ với nhiều nhân vật trong tác phẩm, là cái ngưỡng lý tưởng để các nhân vật của L.Tônxtôi hướng tới

Với Anđrây, bầu trời là hình ảnh xuất hiện nhiều lần trong cuộc đời chàng và mỗi lần xuất hiện lại mang một ý nghĩa khác nhau Khi tham gia vào cuộc chiến tranh năm 1805, Anđrây đã nuôi “giấc mộng Tulông” một cách

hão huyền Chàng muốn lập được công danh nơi chiến trường và trở thành một người như Napôlêông Nhưng khi bị trúng đạn, Anđrây ngã xuống và bầu trời cao cả đã hiện lên Bầu trời ấy đã làm cho Anđrây thức tỉnh, đã giúp chàng thoát khỏi giấc mơ chinh chiến và giấc mộng công danh ích kỉ: “Ở phía trên chàng lúc bấy giờ không còn gì hết ngoài bầu trời- bầu trời cao không quang đãng lắm, nhưng vẫn cao vòi vọi, với những đám mây xám lững lờ trôi qua” [6, T.1, tr.503] Chàng nhận ra rằng: “Ngoài bầu trời vô tận kia tất cả đều là vô nghĩa, đều là lừa dối” [6, T.1, tr.504] Bầu trời ấy lại hiện ra khi Anđrây tỉnh lại Lúc này bầu trời hiện ra trong xanh hơn: “Chàng mở mắt ra… vẫn là bầu trời ấy và những đám mây lơ lửng còn cao hơn sáng nay Qua mấy đám mây có thể trông thấy khoảng không vô tận màu xanh biếc” [6, T.1, tr.519] Chính sự va chạm khủng khiếp ấy đã khiến Anđrây nhận ra: “chàng thấy Napôlêông sao mà nhỏ bé, vô nghĩa quá chừng so với những cái gì lúc bấy giờ đang diễn ra trong linh hồn chàng, với bầu trời cao vô tận, với đám mây bay lờ lững” [6, T.1, tr.519] Soi mình vào bầu trời ấy, Anđrây cảm thấy đau đớn trước những mất mát của cuộc đời, trong chàng chất chứa những nỗi xót xa, ân hận, ray rứt và “chỉ có bầu trời kia là hứa hẹn cho chàng sự yên tĩnh” [6, T.1, tr.524]

Ba năm sau, bầu trời ấy lại xuất hiện trong cuộc đời Anđrây Lúc này chàng đang rơi vào nỗi tuyệt vọng trước cái chết của người vợ và bi kịch trên chiến trường, chàng sống khép mình và thờ ơ với thời cuộc Bầu trời trong xanh hiện lên trong cuộc gặp gỡ với Pie lại một lần nữa làm chàng thức tỉnh

“… kể từ trận Auxtéclít cho đến nay, lần đầu tiên chàng lại nhìn thấy cái bầu trời cao lồng lộng, bầu trời vĩnh viễn mà chàng đã từng thấy trên chiến trường, và một cái gì lâu nay thiếp đi, một cái gì tốt đẹp nhất trong con người chàng đã bừng tỉnh, vui sướng và trẻ trung” [6, T.1, tr.675] Đó là bầu trời đã đánh thức tất cả những gì tốt đẹp đã bị vùi lấp trong tâm hồn chàng bấy lâu

nay, đưa chàng trở lại với con người thực, khơi dậy niềm tin và khát vọng sống trong chàng

Bầu trời và vầng thái dương cũng là những hình ảnh giúp Nikôlai nhận

ra tất cả sự khốc liệt và đáng sợ của chiến tranh Bầu trời lúc này hiện ra như một sự cứu rỗi tâm hồn chàng: “Lúc ấy mặt trời bắt đầu lấp sau những đám mây, mấy chiếc cáng khác đi qua trước mặt Rôxtốp Nỗi khiếp sợ trước những cái chết, trước những chiếc cáng ấy và lòng quý chuộng vầng thái dương, quý chuộng cuộc sống, tất cả đều đúc lại thành một ấn tượng đau đớn

và da diết “Lạy chúa! Lạy đấng thiêng liêng đang ở trên bầu trời kia, xin hãy cứu con, xin hãy tha thứ và phù hộ cho con” [6, T.1, tr.290] Đó chính là khoảng không gian vô tận đối lập với đau khổ chết chóc, lầm lẫn và bóng tối, nơi con người tìm về để rũ bỏ mọi khổ đau Với Natasa thì đó lại là khoảng không gian huyền diệu, tràn đầy sức sống Dưới ánh trăng trong lành ở trang trại Ôtrađnôiê, Natasa đã khát khao bay lên trời cao Đó là nơi Natasa gửi gắm khát khao vươn tới cái cái đẹp, cái vĩnh cửu và những ước mơ cao đẹp

Bầu trời và ngôi sao chổi định mệnh năm 1812 cũng là một hình ảnh thiên nhiên đầy ấn tượng Trong quan niệm dân gian, ngôi sao chổi là hình ảnh báo trước những điềm tai họa sắp đến Ngôi sao ấy đã xuất hiện trên đất nước Nga, là ngôi sao báo trước những tai họa và thắng lợi của toàn dân tộc trong lịch sử dân tộc Hình ảnh bầu trời và ngôi sao chổi gắn liền với nhân vật Pie, với những cảm xúc, tâm trạng đang trào dâng trong lòng chàng Ngôi sao

đó không hề khiến cho Pie sợ hãi, lo lắng, trái lại nó như nguồn ánh sáng mở

ra cho chàng một cuộc sống tươi mới hơn, giúp chàng thoát ra khỏi cuộc sống với những toan tính vụn vặt, nhỏ nhen, tầm thường “Trời giá lạnh và quang đãng Ở phía trên các dãy phố tối mờ, trên các mái nhà đen sẫm bầu trời tối mịt, đầy sao Pie chỉ nhìn lên bầu trời nên không thấy cái thấp hèn đáng tủi giận của tất cả những sự vật trên cõi trần gian so với chốn cả tuyệt vời nơi tâm

hồn chàng đang bay bổng Khi tiến vào quảng trường Arbatxki, một khoảng trời tối rộng mênh mông và đầy sao mở ra trước mặt Pie Gần chính giữa trời, phía trên đại lộ Pretxtenki, có một ngôi sao chổi rất lớn… ánh sáng trắng ngần rực rỡ, cái đuôi dài chổng lên trên Đó chính là ngôi sao chổi năm 1812, ngôi sao mà người ta bảo là báo hiệu những tai ương khủng khiếp… nhưng nhìn ngôi sao sáng có chiếc đuôi dài lấp lánh ấy, Pie chẳng có cảm giác gì sợ hãi Trái lại, Pie vui vẻ đưa đôi mắt rớm lệ nhìn ngôi sao sáng dường như đang bay vùn vụt thành một đường vòng cung qua khoảng không gian vô tận…” [7, T.2, tr.300]

Có thể thấy trong tác phẩm, bầu trời là hình ảnh cao đẹp gắn bó với nhiều nhân vật trung tâm của tác phẩm Với mỗi nhân vật bầu trời lại mang những sắc thái riêng, thể hiện những tâm trạng riêng của nhân vật, nhưng điều quan trọng là những bầu trời ấy đều giúp các nhân vật nhận ra giá trị đích thực của cuộc sống Ở đây chất trữ tình và chất anh hùng ca đã hòa vào nhau nhuần nhuyễn liên tục trong các nhân vật, cũng như trong toàn bộ tiểu thuyết, tạo nên một bản giao hưởng du dương đầy lôi cuốn giữa thiên nhiên và con người

Những khu rừng cũng là hình ảnh thiên nhiên gắn bó mật thiết với con người Trước hết là hình ảnh của khu rừng thông chìm đến tận ngọn trong sương chiều “Và càng đẹp hơn nữa là những rặng núi biếc xa tít, ở bên kia sông Đônao là tu viện và những hẻm núi huyền bí, là những cánh rừng thông

chìm đến tận ngọn trong sương chiều… ở đó là thanh bình, là hạnh phúc.” [6,

T.1, tr.289] Đây là nơi tâm hồn Nikôlai đã tìm về trong nỗi khiếp sợ chiến tranh Tuy ở xa tầm mắt nhưng chàng vẫn tìm thấy ở đó sự ấm áp, yên tĩnh, niềm an ủi và sự chở che “Khu rừng cấm Ôtrađnôiê hiện ra trông như một cù lao nhỏ” [7, T.2, tr.125] còn là không gian diễn ra những cuộc vui chơi, những cuộc săn bắn vào mùa thu của gia đình Rôxtốp Đi săn là một tập quán,

là thú vui hàng năm của giới quý tộc trại ấp Nga Đưa những nét đẹp của phong tục tập quán, của đất nước và con người Nga vào bức tranh thiên nhiên rộng lớn của tác phẩm là một thành công lớn của L Tônxtôi Chính vì vậy, đây là một bức tranh đẹp về thiên nhiên và con người, thể hiện những nét đẹp trong phong tục tập quán của người Nga, qua đó khẳng định thêm một lần nữa tài năng bậc thầy của L Tônxtôi trong việc miêu tả thiên nhiên

Trong những khu rừng, hình ảnh nổi bật được tác giả đặc biệt quan tâm

là hình ảnh của cây sồi Cây sồi là hình ảnh gắn với hai trạng thái tâm lý đặc biệt của Anđrây Nó cũng là hình ảnh của Anđrây ở hai khoảng thời gian khác nhau: buồn - vui, tuyệt vọng - hồi sinh, đau khổ - hạnh phúc Vào mùa xuân khi tất cả cây cối trong rừng đâm chồi nảy lộc, cây sồi lại hiện ra đầy hình ảnh tương phản: “… có những cành đã gãy từ lâu, vỏ cây nứt nẻ, đầy những vết sứt sẹo Với những cánh tay to xù xì không cân đối, với những ngón tay quều quào xòe rộng.” [7, T.2, tr.6] Nhưng đó không phải là biểu hiện của sự chết chóc mà ngược lại là sự hồi sinh Bị đè nén suốt mùa đông và đầu mùa xuân lạnh giá, nhưng đến cuối mùa xuân cây sồi đã đâm chồi, nảy lộc: “Cây sồi giờ đây đã đổi mới hẳn, tỏa rộng thành một vòm lá sum suê xanh tốt thẫm màu… Xuyên qua lớp vỏ già hàng thế kỷ, những chồi non xanh tươi đã nhú hẳn ra ngoài” [7, T.2, tr.8] Sự biến đổi của cây sồi cũng chính là sự biến đổi trong tâm hồn Anđrây sau lần gặp gỡ với Natasa Tình yêu của Natasa đối Anđrây như một phép nhiệm màu của cuộc sống, đã đưa Anđrây từ chỗ hoài nghi, buông xuôi tất cả trở về với cuộc đời và trỗi dậy trong chàng những khát khao yêu, khát khao hạnh phúc

Miêu tả mối quan hệ giữa thiên nhiên với cuộc sống của con người, với lịch sử đất nước Nga, L Tônxtôi đặc biệt chú ý tới hai hình ảnh: sương mù và nắng Nếu sương mù trong trận Auxtéclít là hình ảnh mang đến nỗi sợ hãi, khiếp sợ và sự mù mịt trên con đường đi của các nhân vật “sương mù dày đặc

đến nỗi trời đã sáng mà cách mười bước đã không thấy gì” [6, T.1, tr.487], thì nắng trong trận Bôrôđinô lại mang đến ánh sáng “thần diệu” [8, T.3, tr.88] chói chang, thể hiện sự háo hức, phấn khởi của con người Nga trong cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại của dân tộc Đây là hai hình ảnh gắn bó với hai cuộc chiến tranh 1805 và 1812 của nhân dân Nga, đồng thời thể hiện quan điểm của tác giả về “chiến tranh” và “hòa bình”

2.2 Vai trò của thiên nhiên trong Chiến tranh và hòa bình

2.2.1 Thiên nhiên thể hiện không gian và thời gian nghệ thuật của tác phẩm

Chiến tranh và hòa bình là cuốn tiểu thuyết sử thi vĩ đại của thế kỉ

XIX Đọc tác phẩm người đọc có thể dễ dàng nhận ra không gian bao la và

khoảng thời gian khá dài của tác phẩm Đúng như A Siserin trong cuốn Sự ra

đời tiểu thuyết- anh hùng ca đã từng nói: “Do tầm bao quát rộng về thời gian

và không gian và với tư cách là lịch sử nhân dân, lịch sử tâm hồn con người,

Chiến tranh và hòa bình là thể loại mới đối với thế kỷ XIX, tiểu thuyết- anh

hùng ca” [4, tr.84]

Xây dựng những hình ảnh thiên nhiên trong Chiến tranh và hòa bình,

L Tônxtôi không tạo cho thiên nhiên một chỗ đứng biệt lập, riêng lẻ mà luôn hướng vào nội dung tư tưởng của tác phẩm, vào sự vận động của cốt truyện cũng như thế giới tâm hồn con người Thiên nhiên đã trở thành một thủ pháp nghệ thuật độc đáo của L Tônxtôi, được sử dụng như một yếu tố “xen” mang đến những hiệu quả thẩm mỹ nhất định, mà trước hết là thể hiện không gian

và thời gian nghệ thuật của tác phẩm

Không gian trong Chiến tranh và hòa bình là một không gian bao la

Ngay từ khi in tiểu thuyết năm 1805, L Tônxtôi đã chỉ rõ hướng miêu tả của ông qua các phụ đề: “Ở Pêtécbua”, “ở Mátxcơva”, “ở nông thôn”, “chiến

tranh” Và theo GS Nguyễn Hải Hà “trong Chiến tranh và hòa bình có bốn

không gian nhỏ mà tác giả tập trung khắc họa: Pêtécbua, Mátxcơva, nông thôn, mặt trận” [4, tr.83] Đọc tác phẩm, chúng ta có thể thấy, thiên nhiên

trong Chiến tranh và hòa bình là những bức tranh tuyệt đẹp nhưng nó không

gắn với không gian Pêtécbua hay Mátxcơva mà chỉ xuất hiện ở nông thôn và ngoài mặt trận Chính vì thế mà nhà văn- học giả Anh S Xnao cho rằng khi đọc văn học Nga, trước hết là Tônxtôi, bạn đọc xứ sở ông sẽ “cảm thấy hơi thở của những không gian bao la, những đồng bằng Nga vô tận” [4, tr.83] Các bức tranh thiên nhiên đã vẽ ra trước mắt người đọc những khoảng không gian bao la vô tận của bầu trời, mặt đất với những cánh rừng bao la, những cánh đồng, những dòng sông trải ra bát ngát… Đó là khoảng không gian vừa mang vẻ đẹp của thiên nhiên, vừa gắn với con người và những biến cố lịch sử trong tác phẩm

Trước hết là không gian của bầu trời cao cả minh triết Đó là một không gian mênh mông, xanh ngắt và sâu thẳm đối lập với nỗi khiếp sợ về cái chết đang lẩn khuất trong tân hồn Nikôlai trên mặt trận Sơngraben nước Áo: “Vòm

trời hôm nay sao đẹp quá, xanh ngắt, yên lặng và sâu thẳm” [6, T.1, tr.290];

đó là hình ảnh bầu trời cao vòi vọi trở đi trở lại trong cuộc đời Anđrây, bầu trời ấy đã đánh thức chàng khi tâm hồn chàng đang ngụp lặn trong bóng đêm

u tối, giúp chàng nhận ra đâu là giá trị của cuộc sống, đâu là chân lý, đâu là lý tưởng sống chân chính Trên cao nguyên Pratxen khi bị trúng đạn ngã xuống, Anđrây nhìn lên trời và thấy “Ở phía trên chàng lúc bấy giờ không còn gì hết, ngoài bầu trời- bầu trời cao, không quang đãng lắm, nhưng vẫn cao vòi vọi, với những đám mây xám chầm chậm, lững lờ trôi qua” [6, T.1, tr.504] Bầu

trời trong Chiến tranh và hòa bình còn là khoảng không gian chan hòa ánh

sáng trong đêm trăng thơ mộng ở trang trại Ôtrađnôiê, nơi gửi gắm những ước

mơ đẹp đẽ của Natasa, hay bầu trời với ngôi sao chổi định mệnh năm 1812 trên đầu Pie mà khi nhìn lên chàng “không thấy cái thấp hèn đáng tủi giận của

tất cả những sự vật trên cõi trần gian so với chốn cao cả tuyệt vời nơi tâm hồn chàng đang bay bổng” [7, T.2, tr.300]

Có thể nói bầu trời là một hình ảnh hết sức đặc biệt trong Chiến tranh

và hòa bình của L Tônxtôi Đó không chỉ là không gian bao la ngập tràn ánh

sáng trong trẻo, phảng phất nét riêng của đất nước Nga mà còn là biểu tượng cho cái vô cùng của không gian, cái vĩnh cửu của thời gian, là cái cao cả, thiêng liêng mà những nhân vật của L Tônxtôi hướng tới

Không gian bao la trong bức tranh thiên nhiên của tác phẩm còn được thể hiện qua hình ảnh của những khu rừng mênh mông, bát ngát Khu rừng đã mở

ra trước mắt người đọc những điều kì thú, một không gian mới mẻ, bát ngát

vô tận

Hình ảnh thiên nhiên trong tác phẩm luôn luôn vận động, biến đổi không chỉ thể hiện sự vận động của không gian mà còn thể hiện bước đi của thời gian Đó là hình ảnh của khu rừng với tấm áo màu rực rỡ mang đến sức sống và hơi thở mới cho khung cảnh xung quanh: “Những ngọn cây và những khóm rừng về cuối tháng tám còn là những hòn đảo xanh rờn nổi giữa những cánh đồng lúa mì và những ruộng rạ đen thì nay đã trở thành những cù lao vàng óng, đỏ rực giữa những đám lúa mì mùa đông xanh ngắt” [7, T.2, tr.125]

Có thể thấy, những cánh rừng trong Chiến tranh và hòa bình thường

được nhìn với tầm nhìn xa, bao quát tạo nên một không gian rộng lớn mênh mông với độ dài rộng vô tận, bát ngát, hùng vĩ Đó là không gian bao la mang hơi thở của cuộc sống con người rất gần gũi và chân thực

Cùng với hình ảnh những khu rừng là hình ảnh những cánh đồng trải ra mênh mông bát ngát trong không gian, tiêu biểu cho cuộc sống nông thôn nước Nga Đó là hình ảnh những cánh đồng lúa mạch rực rỡ dưới ánh nắng mặt trời trên đường Balasôp đi đưa thư Không gian như được mở ra vô tận,

như đồng điệu với tâm trạng phấn khởi, say sưa của Balasôp: “mặt trời đã lên cao và chiếu ánh nắng vui tươi xuống cánh đồng xanh ngắt” [7, T.2, tr.319] Những cánh đồng mùa xuân ở hai bên đường đi mênh mông, bát ngát cũng khiến cho lão nông dân Alpatyts dâng trào trong lòng niềm vui giản dị: “Lão đưa mắt nhìn qua cánh đồng ở xung quanh: những đám lúa mạch đã vàng, những đám yến mạch xanh tốt, những thửa đất còn đen đã bắt đầu cày Alpatyts ngồi trên xe ngắm nhìn những thửa ruộng mùa xuân năm nay hẳn là bội thu, nhìn những đám lúa mạch đây đó đã bắt đầu gặt, nghĩ đến việc gieo giống, đến mùa màng và nhẩm lại xem mình có quên mệnh lệnh nào của công tước chăng” [7, T.2, tr.440] Đồng ruộng là nơi gắn bó mật thiết với người nông dân, nó là cuộc sống, là máu thịt, là niềm vui, là nỗi buồn của con người

Những cánh đồng trong Chiến tranh và hòa bình luôn mở ra bát ngát,

tương xứng với độ rộng của bầu trời, sự hùng vĩ của những khu rừng và quy

mô đồ sộ của tác phẩm Qua các bức tranh thiên nhiên trong Chiến tranh và

hòa bình có thể thấy rằng thiên nhiên đã mở ra những không gian của tầm cao

và chiều rộng; nó cao cả, thiêng liêng bởi bầu trời cao lồng lộng, vô biên; khoáng đạt bởi những khu rừng chìm đến tận ngọn trong đám sương chiều xa

xa và trải ra mênh mông bởi những cánh đồng bát ngát Không gian ấy mang hơi thở của đất nước Nga, đồng thời cũng là không gian của sự cao cả, thiêng liêng, của vẻ đẹp vĩnh hằng mà con người luôn khát khao vươn tới

Thiên nhiên trong Chiến tranh và hòa bình cũng tạo nên không gian

của chiến trường, nơi diễn ra những trận đánh và những cuộc hành quân đầy gian khổ mà anh hùng của quân đội Nga Với tin đại thắng của quân đội Nga trên đất Áo khi chiếm được Visao và bắt được cả một đại đội Pháp, thiên nhiên cũng mở ra với không gian khoáng đạt và vui tươi hơn: “Sau cái đêm lạnh giá, ngày đã trở nên quang đãng, ngập ánh mặt trời và ánh nắng tươi vui

chói lọi của ngày thu thật hợp với tin mừng ấy” [6, T.1, tr.459] Nhưng cũng

có lúc thiên nhiên lại gợi ra một bầu không khí u ám, một không gian tăm tối trong những cuộc hành quân: “Sương mù dày đặc đến nỗi trời đã sáng mà cách mười bước vẫn không thấy gì Nhưng các đoàn quân vẫn đi rất lâu

trong màn sương mù dai dẳng ấy… mà không hề gặp một tên lính Pháp nào”

[6, tập 1, tr.487] Thiên nhiên và không gian tăm tối ấy chính là hình ảnh thể hiện cho sự vô nghĩa và một tương lai không sáng sủa của cuộc chiến mà quân đội Nga đang tham gia bên ngoài biên giới

Bên cạnh việc thể hiện không gian thì thiên nhiên cũng là yếu tố được L.Tônxtôi sử dụng để thể hiện thời gian nghệ thuật của tác phẩm Theo giáo

sư Nguyễn Hải Hà trong cuốn Thi pháp tiểu thuyết L Tônxtôi , thời gian nghệ thuật trong Chiến tranh và hòa bình bao gồm: thời gian lịch sử, thời gian trần

thuật, thời gian tâm lí Những lớp thời gian này được tạo lập bởi những biến

cố lịch sử và thế giới nhân vật trong tác phẩm Đến với bức tranh thiên nhiên

trong Chiến tranh và hòa bình, chúng tôi không đi sâu vào những lớp thời

gian riêng biệt, mà chủ yếu khai thác thời gian hồi tưởng và thời gian hiện

hữu Nhưng “điều đáng chú ý là trong Chiến tranh và hòa bình rất ít hồi

tưởng dài… thời gian trong tác phẩm chủ yếu là thời gian hiện tại Tônxtôi luôn phô bày trước mắt chúng ta những khung cảnh sinh động ở “giây phút này”, do đó ông đặt bạn đọc vào thế người chứng kiến- thậm chí người tham

dự vào các khung cảnh đó, vì thế tăng thêm ấn tượng và cảm xúc thẩm mĩ” [4, tr.83] Bởi lẽ đó mà thời gian hiện tại cũng chính là thời gian mà những bức tranh thiên nhiên thể hiện

Trong Chiến tranh và hòa bình thời gian hiện ra đầy đủ với tất cả các

diện mạo, có khi là thời gian của một ngày hoặc cũng có thể là các mùa trong năm Mỗi khoảnh khắc của thời gian đều được L Tônxtôi thể hiện một cách chân thực, tinh tế qua các bức tranh tả cảnh đầy vẻ nên thơ, sống động Thiên

nhiên mở ra thời gian của một ngày mới với ánh sáng nhẹ nhàng của buổi sớm tinh khôi: “Trời đã hửng sáng, mưa đã tạnh, mây tan dần” [7, T.2, tr.374]; “trời mỗi lúc một sáng tỏ Đã thấy rõ những đám cỏ lăn tăn thường mọc hai bên đường làng, hãy còn ướt đẫm vì trận mưa đêm qua” [7, T.2, 375], dần dần “mặt trời ló lên trời trong giữa hai tầng mây” và “mặt trời đã lên hẳn, hiện rõ trên chân trời rồi lấp sau dải mây, rực rỡ hơn lúc nãy, xé rách những đường viền của đám mây Mọi vật đều sáng lên và long lanh trong nắng” [7, T.2, tr.376] Đó là hình ảnh của một buổi sáng mùa hè trong trẻo nơi vùng quê Sự chuyển động nhẹ nhàng của thiên nhiên vạn vật mà nhất là hình ảnh của mặt trời đã thể hiện rõ nét từng bước đi của thời gian từ lúc tinh mơ cho đến khi sáng hẳn

Cũng có lúc nhà văn miêu tả thiên nhiên vào buổi quá trưa với những tia nắng chói chang chiếu xuống dòng sông: “Vào buổi quá trưa, trời càng tạnh sáng, ánh nắng rực rỡ chiếu xuống dòng sông Đônao và những ngọn núi sẫm màu ở xung quanh” [6, T.1, tr.281] Khi thời gian chuyển dần về chiều, ánh hoàng hôn lại hiện ra để khép lại một ngày “Bóng hoàng hôn đã buông

xuống mặt đất và tiếng gầm của đại bác đã ngớt” [8, T.3, tr.38] Rồi màn đêm

bắt đầu buông xuống với hình ảnh của bầu trời đêm và những ánh sao lấp lánh như giát bạc lên nền trời: “Đêm ấy trời tối nhưng nhiều sao, con đường nổi bật lên thành một dải đen sì giữa cánh đồng tuyết trắng mới rơi xuống hôm qua” [6, T.1, tr.293]

Trong tác phẩm, yếu tố mùa cũng được L Tônxtôi thể hiện khá rõ nét

và tinh tế qua những bức tranh thiên nhiên Mỗi mùa mang một sắc thái, một đặc điểm riêng biệt nhưng tất cả đều mang hơi thở của đất nước Nga, một phong vị Nga rất đặc trưng Trước hết là mùa xuân Mùa xuân với những tia nắng ấm áp làm cho cây cối đâm chồi, nảy lộc là hình ảnh rất đặc trưng của

thiên nhiên trong Chiến tranh và hòa bình Vào mùa xuân năm 1809, công

tước Anđrây trên đường đi đến các điền trang, giữa ánh nắng mùa xuân diệu

kì, trong lòng chàng dậy lên một niềm vui phơi phới: “Dưới ánh nắng xuân

ấm áp, chàng ngồi trên xe ngựa, đưa mắt ngắm những ngọn cỏ mới mọc, những nhánh lộc bạch dương mới nhú và những làn mây trắng đầu tiên của mùa xuân lơ lửng trên nền trời xanh trong sáng Chàng không nghĩ gì hết, chỉ

vui vẻ và vô tư lự ngắm cảnh bên đường.” [7, T.2, tr.5] Những ánh nắng ấm

áp cũng làm nên một mùa thu êm dịu, nhẹ nhàng, thậm chí “còn ấm hơn cả màu xuân”: “Từ mọi vật xa gần đều lấp lánh cái ánh pha lê kì diệu chỉ thấy vào tiết thu này” [8, T.3, tr.316] Đó là một mùa thu rất đặc trưng trên đất nước Nga Chắc hẳn người đọc sẽ không thể quên một bức tranh mùa thu được soi rọi bằng thứ ánh sáng trong suốt, lấp lánh như pha lê, tất cả mọi vật

xa gần đều hiện lên đầy tinh vi qua ánh nắng trong trẻo lạ lùng ấy Rồi mùa đông đến mang theo những cơn mưa và những cơn bão tuyết khủng khiếp:

“Đêm đó là một đêm tháng ba, đúng vào lúc mùa đông như muốn khẳng định lại uy quyền của nó một lần nữa và đùng đùng nổi giận, tung ra những luồng bão táp và những trận mưa tuyết cuối cùng” [6, T.1, tr.572] Đó cũng là dấu hiệu của điều chẳng lành- một đêm mưa tuyết báo trước sự ra đi của công tước phu nhân Lisa nhỏ bé

Thiên nhiên trong Chiến tranh và hòa bình là những bức tranh mang

dấu ấn thời gian rất rõ rệt Dường như L Tônxtôi không bỏ qua bất cứ một thời khắc nào trong ngày, có lúc tác giả không nói đến thời gian cụ thể nhưng qua các bức tranh thiên nhiên người đọc có thể hình dung rõ ràng tác giả đang nói đến khoảnh khắc nào trong ngày, mùa nào trong năm… Có thể nói, thiên nhiên qua ngòi bút tài tình của nhà văn đã diễn tả bước đi của thời gian rất tinh tế và sống động

Cũng phải nói thêm rằng, các bức tranh thiên nhiên trong Chiến tranh

và hòa bình không khi nào tách rời nội dung tư tưởng của tác phẩm, nó luôn

song hành với nhân vật và diễn biến của các sự kiện Chính vì thế, ở một góc

độ nào đó, thiên nhiên còn thể hiện được phần nào thời gian lịch sử của tác phẩm Vào mùa hè năm 1812, một đêm trước trận đánh có những cơn giông, cơn mưa bất chợt đổ xuống như báo trước sự thay đổi dữ dội vận mệnh của đất nước Nga: “Đêm hôm mười hai tháng bảy, tức là một đêm trước trận đánh này, có cơn giông lớn kèm theo mưa rào và mưa đá Mùa hè năm 1812 nói chung thường có những trận giông lớn như vậy” [7, T.2, tr.369] Sự khác thường của thiên nhiên cũng được tác giả nhắc đến trong những tháng ngày quân địch tiến vào Mátxcơva khiến cho lòng người vừa bỡ ngỡ, vừa sợ hãi, vừa vui mừng: “Kể từ ngày hai mươi sáu tháng tám cho đến khi quân địch tiến vào Mátxcơva, suốt trong tuần lễ rộn ràng và đáng ghi nhớ ấy, ngày nào cũng có cái thời tiết mùa thu khác thường bao giờ cũng làm cho lòng người phải bỡ ngỡ,… và trong những đêm tối tăm ấm áp ấy những ngôi sao liên tiếp đổi ngôi tỏa thành những vệt bụi vàng khiến lòng người sợ hãi và vui mừng.” [8, T.3, tr.87]

“Khi sôi động, khi chậm rãi, nhưng thời gian trong tác phẩm của L.Tônxtôi không bao giờ ngưng đọng.” [4, tr.83] Có thể thấy vào giữa năm

1812, khi có dịp về thăm trại ấp Lưxuê Gôrư, Anđrây- con người đã từng trải nhiều trong ba năm qua sửng sốt khi thấy tất cả vẫn y như cũ, “vẫn dòng đời ấy” dường như không có bất kỳ sự thay đổi nào Ở đây nhà văn đã lấy sự chảy trôi của cuộc đời con người để nói đến sự vận động của thời gian Thời gian trong tác phẩm không bao giờ ngưng đọng, chết đứng mà luôn phát triển cùng với sự chảy trôi của cuộc đời con người Qua đó cho chúng ta thấy, Tônxtôi là bậc thầy về nghệ thuật nắm bắt sự lưu chuyển, trôi chảy, vận động của thời gian và sự chuyển dịch của các nhân vật

Không gian và thời gian nghệ thuật qua các bức tranh thiên nhiên trong

Chiến tranh và hòa bình hiện lên thật chân thực, tinh tế, nó khiến cho người

đọc như lạc vào thế giới của thiên nhiên trong tác phẩm Ở đó là cuộc sống, là con người đúng như tác giả Nguyễn Trường Lịch nhận xét: “Đọc Tônxtôi người ta tưởng như đang nghe hơi thở đều đặn, hài hòa của nhà nghệ sĩ ung dung thư thái đi tới, nhẹ nhàng thênh thang dưới ánh mặt trời của buổi chính trưa” [12, tr.387]

2.2.2 Thiên nhiên thể hiện thế giới tâm hồn con người

Trong quan điểm sáng tác nghệ thuật của các nhà văn, nhà thơ, thiên nhiên luôn là một đối tượng đặc biệt được dùng để kí gửi tâm trạng của nhân vật, là phương tiện nghệ thuật để nắm bắt cuộc sống bên trong của con người Nguyễn Du - một tác gia lớn trong nền văn học trung đại Việt Nam cũng từng viết: “Cảnh nào cảnh chẳng đeo sầu/ Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ”

(Truyện Kiều) Bàn về vấn đề thiên nhiên trong sáng tác của L Tônxtôi,

Plêkhanôp cũng từng nhận xét: “Thiên nhiên không những được miêu tả mà còn sống động như một nhân vật thực ở nhà nghệ sĩ vĩ đại của chúng ta” [12, tr.378]

Trong các tác phẩm của L Tônxtôi đặc biệt là Chiến tranh và hòa bình,

thiên nhiên có một ảnh hưởng lớn đến nội dung tư tưởng của tác phẩm Nhà văn sử dụng thiên nhiên như một thủ pháp nghệ thuật để phản ánh thế giới tâm hồn, tâm tư, tình cảm của nhân vật GS Nguyễn Hải Hà cũng khẳng định rằng: “Phong cảnh thiên nhiên, những bức tranh thiên nhiên giữ một vai trò rất quan trọng trong việc thể hiện tính cách nhân vật của Tônxtôi” và người đọc “không thể hình dung nhân vật của Tônxtôi nếu thiếu thiên nhiên” [4, tr.119] Tônxtôi đã dùng phong cảnh thiên nhiên như một biện pháp quan trọng để thể hiện chân dung nhân vật, đặc biệt là chân dung tâm lý, tâm hồn các nhân vật bộc lộ khá rõ nét qua sự giao hòa với thiên nhiên

Theo kết quả khảo sát, trong Chiến tranh và hòa bình có khoảng 135

đoạn văn miêu tả thiên nhiên Trong đó có khoảng 30 đoạn văn tả cảnh thiên

nhiên gắn với việc miêu tả nội tâm nhân vật Anđrây, 16 đoạn văn phục vụ việc miêu tả nội tâm nhân vật Pie, 12 đoạn văn miêu tả thiên nhiên gắn với nội tâm nhân vật Natasa, 14 đoạn văn gắn với miêu tả nội tâm nhân vật Nikôlai… Nhưng do hạn chế trong khuôn khổ của khóa luận nên chúng tôi chỉ nói đến vai trò của thiên nhiên trong việc thể hiện nội tâm những nhân vật trung tâm - những con người có mối quan hệ giao hòa, gắn bó gần gũi với thiên nhiên nhiều nhất và có liên quan đến nội dung tư tưởng của tác phẩm như Anđrây, Pie, Natasa

Hiện lên trong tác phẩm, Anđrây là một người thông minh, nhạy cảm

và luôn khao khát vươn tới những lý tưởng sống cao đẹp Chàng sớm nhận ra

bộ mặt giả dối, tồi tệ của giai cấp mình và luôn mơ ước hướng tới một bầu trời cao rộng, nơi có cuộc sống tốt đẹp hơn với những chân lý cao cả Đã nhiều lần chàng bước đi trên con đường đó và cũng nhiều lần chàng phải nếm trải những lầm lẫn đau xót, thức tỉnh, hạnh phúc rồi lại đau khổ Tất cả cứ nối tiếp nhau như một vòng tuần hoàn trong cuộc đời chàng Có lẽ vì thế mà Anđrây là nhân vật có nhiều trạng thái tâm lý phức tạp nhất và được Tônxtôi miêu tả đời sống nội tâm nhiều hơn hẳn các nhân vật khác

Các bức tranh thiên nhiên miêu tả thế giới nội tâm nhân vật Anđrây cũng trở nên đa dạng hơn: có khi là những cảnh thiên nhiên đầy vẻ nên thơ, thi vị; có khi lại ảm đạm, u sầu; và cũng có lúc mềm mại, lúc lại khô cằn…Tất

cả được dệt nên từ chính những cung bậc tình cảm, trạng thái cảm xúc của nhân vật Anđrây

Do mâu thuẫn với xã hội và thời đại, Anđrây đã tham gia cuộc chiến tranh năm 1805 Trong đêm xảy ra chiến sự, chàng đã đi ngựa đến Kremz mang theo một số bản báo cáo trình lên Kutudốp và cũng trong đêm đó chàng được cử làm tín sứ ở Bruyn, việc được cử đi làm tín sứ như vậy là một bước tiến trên con đường thăng quan tiến chức của chàng Lúc này khung cảnh