Vị trí của đạo hồi trong lịch sử trung đại

Bán đảo A-Rập trước đây bị phân tán thành nhiều quốc gia nhỏ, không có sự thống nhất trong một quy mô lãnh thổ cũng như là quy mô kinh tế- chính trị nhất định v.v… Chỉ đến khi có sự xuất

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Tìm hiểu tôn giáo nói chung, đạo Hồi nói riêng là một điều cần thiết và đầy hứng thú, bổ ích đối với tất cả những ai quan tâm Đó là vấn đề vừa có ý nghĩa khoa học vừa có ý nghĩa thực tiễn và luôn là vấn đề có tính thời sự

Bán đảo A-Rập trước đây bị phân tán thành nhiều quốc gia nhỏ, không có

sự thống nhất trong một quy mô lãnh thổ cũng như là quy mô kinh tế- chính trị nhất định v.v… Chỉ đến khi có sự xuất hiện của Mohamet và đạo Hồi thì bán đảo A-Rập bắt đầu có sự khởi sắc về tất cả các mặt, chấm dứt cảnh chiến tranh cốt nhục tương tàn, và mở ra một môi trường buôn bán rộng lớn

Cũng như đạo Kitô, đạo Phật, đạo Hồi là đối tượng nghiên cứu của nhiều nhà khoa học trên thế giới Các nhà nghiên cứu đang tập trung phân tích, mổ xẻ những giáo lý , giáo luật của Hồi giáo và những vấn đề liên quan

Hồi giáo là một trong ba tôn giáo lớn trên thế giới và cũng không thể phủ nhận được phần lớn các điểm nóng an ninh quốc tế hiện nay như ở Tresơnia(Liên Bang Nga), Pakixtan, Apganixtan, vụ khủng bố 11 tháng 9 v.v…đều có liên quan đến tín đồ đạo Hồi Do vậy, nghiên cứu đạo Hồi là vấn đề rất cần thiết

Với tư cách là một sinh viên , một thầy giáo giảng dạy ngành lịch sử tương lai, chúng tôi muốn thông qua việc tìm hiểu, khai thác tài liệu về đạo Hồi và tình hình kinh tế- chính trị- xã hội của các nước A-Rập trong lịch sử trung đại, để nhận thức một cách sâu sắc hơn về vị trí của đạo Hồi nhằm góp phần giảng dạy tốt những vấn đề liên quan đến thế giới Hồi giáo sau này

Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài : “Vị trí của đạo Hồi trong lịch sử trung đại” làm khoá luận tốt nghiệp

2 Lịch sử vấn đề

Nghiên cứu về đạo Hồi từ trước tới nay đã có nhiều công trình khoa học

đề cập một cách khá chi tiết về hoàn cảnh ra đời, các giáo lý, giáo luật của Hồi giáo Mỗi công trình nghiên cứu đã phản ánh một khía cạnh riêng về đạo Hồi Xin đơn cử một số công trình khoa học như:

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 2

- Trong cuốn “Lịch sử thế giới trung đại”- quyển 1 của Đặng Đức An-

Phạm Hồng Việt, đã trình bày một cách khái quát về nội dung đạo Hồi và sự

truyền bá của tôn giáo này

- Trong tác phẩm “Lịch sử ba tôn giáo thế giới” của Lương Thị Thoa, đã

trình bày khá chi tiết về nội dung giáo lý, giáo luật của đạo Cơ đốc giáo, đạo

Phật và đạo Hồi

- Trong cuốn “Lịch sử văn hoá thế giới cổ- trung đại” do Lương Ninh chủ

biên, đề cập chi tiết về những thành tựu văn hoá của người A-Rập trong thời kỳ

phát triển của quốc gia phong kiến

- Trong tác phẩm “Tôn giáo thế giới và Việt Nam” của Mai Thanh Hải,

cũng đề cập đến các tôn giáo lớn trên thế giới, trong đó có đạo Hồi và ảnh hưởng

của Hồi giáo đối với dân tộc Chăm

- Trong tác phẩm “Mười tôn giáo lớn trên thế giới” của Hoàng Tâm

Xuyên, cũng đã dành một phần lớn viết về đạo Hồi, về nội dung và quá trình

truyền bá của tôn giáo này

- Trong cuốn “Đại cương lịch sử thế giới trung đại”, Tập 2 của Nguyễn

Gia Phu- Nguyễn Văn ánh- Đỗ Đình Hãng, cũng đề cập đến đạo Hồi, nội dung

và quá trình truyền bá của Hồi giáo trong thời kỳ lịch sử trung đại

Ngoài ra còn có các tài liệu chuyên khảo khác như: “Ba tôn giáo thế giới”,

“Đạo Hồi: một số đặc điểm và ảnh hưởng quốc tế” v.v…

Lấy vấn đề này làm đề tài nghiên cứu, chúng tôi hy vọng sẽ góp thêm sức

mình vào việc làm sáng tỏ vị trí của đạo Hồi trong thời kỳ lịch sử trung đại được

thể hiện qua các mặt chính trị, kinh tế, văn hoá của thế giới A-Rập

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài này là đạo Hồi Cụ thể là vị trí của đạo Hồi trong lịch sử trung đại đựơc thể hiện qua chính trị, kinh tế, văn hoá ở bán đảo A-Rập và những nước chịu ảnh hưởng của Hồi giáo trong thời kỳ lịch sử này

Phạm vi nghiên cứu của đề tài :

- Về không gian, các quốc gia Hồi giáo và phạm vi ảnh hưởng của đạo Hồi

- Về thời gian, trong thời kỳ lịch sử trung đại

4 Nguồn tài liệu và phương pháp nghiên cứu

Nguồn tài liệu được sử dụng chủ yếu trong khoá luận tốt nghiệp này là các giáo trình đại học về lịch sử , các tác phẩm, các cuốn sách viết về tôn giáo v.v…do NXBCTQG, NXBGD, NXBCAND ấn hành

Phương pháp nghiên cứu được sử dụng trong đề tài này là: phương pháp lôgic lịch sử kết hợp với phương pháp phân tích, so sánh, tổng hợp và đi đến những kết luận cụ thể

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 4

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài

4 Nguồn tài liệu và phương pháp nghiên cứu

5 Bố cục của đề tài

NỘI DUNG

Chương 1 : Khái quát về bán đảo A-Rập và đạo Hồi

1.1 Khái quát về bán đảo A-Rập

1.2 Vài nét cơ bản về đạo Hồi

Chương 2 : Khái quát về quá trình truyền bá đạo Hồi

2.1 Giai đoạn từ đầu thế kỷ VII đến giữa thế kỷ VIII 2.2 Giai đoạn từ giữa thế VIII đến giữa thế kỷ XI 2.3 Giai đoạn từ giữa thế kỷ XI đến giữa thế kỷ XIII 2.4 Đối với khu vực Đông Nam á

Chương 3 : Vị trí của đạo Hồi trong lịch sử trung đại

3.1 Về chính trị

3.2 Về kinh tế

3.3 Về văn hoá

KẾT LUẬN

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 5

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1

KHÁI QUÁT VỀ BÁN ĐẢO A-RẬP VÀ ĐẠO HỒI

1.1 Khái quát về bán đảo A-Rập

Người A-Rập vốn gốc Sê-Mít, tập hợp nhau theo từng bộ lạc làm nghề chăn nuôi du mục, gọi là người Bêđuin

Người Bêđuin đứng giữa hai trung tâm văn minh cổ đại là Ai Cập và Lưỡng Hà, nhưng ta cảm thấy không hề có ảnh hưởng gì đáng kể Sự tiến bước của họ hết sức chậm chạp có nguyên nhân của nó Gần như toàn bộ bán đảo rộng lớn này là núi non và sa mạc Đế quốc Hồi giáo A-Rập hùng mạnh và rộng lớn sau này vốn có cội nguồn từ bán đảo A-Rập huyền bí

Bán đảo A-Rập bao gồm : A-Rập- xê-út, Baharain, Quatar, Oman, Yemen, các tiểu vương quốc A-Rập thống nhất Trong đó các tiểu vương quốc A-Rập thống nhất bao gồm bảy tiểu quốc như : Abudhabi, Ajman, Dubai v v…

Đây là một bán đảo rộng lớn với diện tích gần ba triệu Km2, gồm chủ yếu

là những vùng thảo nguyên khô cằn và sa mạc cháy bỏng khô khan và hoang vắng ; quanh năm hầu như không có một trận mưa nào Diện tích canh tác cũng thật ít ỏi Giữa sa mạc nóng bỏng, thỉnh thoảng có những ốc đảo, phía Tây – Nam bán đảo là vùng Yêmen được mệnh danh là : “Xứ A-Rập hạnh phúc”, vì ở đây có nguồn nước phong phú, có nhiều đất đai để canh tác nông nghiệp và trồng các loại cây nhiệt đới như chà là, cà phê v v… Đây là nơi dừng chân của các thương nhân cùng các đoàn lạc đà sau những chặng đường dài Thêm nữa, Yême

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 6

lại nằm trên con đường buôn bán giữa Tây Á và Bắc Phi nên có điều kiện phát triển về thương nghiệp

Bán đảo A-Rập nói riêng và Trung Cận Đông nói chung có sự gắn bó, hoà quyện và tác động lẫn nhau của các yếu tố địa lý, lịch sử và văn hoá

Không có vùng nào khác trên thế giới có một vị trí chiến lược đặc biệt như bán đảo A-Rập cũng như Trung Cận Đông : ba châu lục gặp nhau và hoà nhập quanh một biển trung gian – biển Địa Trung Hải, nơi có thể nối liền hoặc chia cắt ba đại dương ( Đại Tây Dương, Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương) Vì vậy, yếu tố địa lý có vai trò đặc biệt lớn trong lịch sử khu vực này

Những yếu tố địa lý đã tạo ra mọi vấn đề chiến lược liên quan đến sự liên lạc giữa các vùng, giữa các châu lục và giữa các Đại Dương thông qua việc kiểm soát các eo biển và các hòn đảo chiến lược trên Địa Trung Hải Các nhà chinh phục vĩ đại trong lịch sử thế giới đều có quan điểm chung về ý nghĩa chiến lược của khu vực này

Piere Đại đế và Napôlêông đều đánh giá : Ai kiểm soát được Constantinople1 người đó cai trị được thế giới Theo Eisenhao – tổng thống nước

Mỹ thì : “Không có vùng nào trên thế giới quan trọng hơn vùng này về mặt chiến lược”{15,9} Bản thân người A-Rập cũng đã từng tự hào rằng đó là “bán đảo của người A-Rập ”

Khí hậu ở đây nói chung khô, nóng Các nước gần biển có khí hậu Địa Trung Hải với mùa hè khô nóng, ít mưa và mùa đông mát hơn

Về kinh tế – xã hội : Đầu thế kỷ VII, các quan hệ kinh tế – xã hội ở bán đảo A-Rập đã trải qua nhiều biến đổi lớn

Dân cư bán đảo chủ yếu chia thành hai nhóm : nông dân định cư và những người chăn nuôi du mục Các bộ lạc định cư chủ yếu sống ở miền Nam bán đảo

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 7

– một trong những cái nôi cổ xưa nhất của văn minh nông nghiệp Ở đó đã hình thành và phát triển những quốc gia chiếm hữu nô lệ đầu tiên Còn các bộ lạc du mục vẫn tiếp tục sống cuộc đời tự do, nay đây, mai đó, gắn bó với thiên nhiên hùng vĩ nhưng khắc nghiệt Họ chăn nuôi lạc đà, ngựa, cừu và gia súc lớn Họ cũng tự làm mọi thứ cần thiết cho đời sống cũng như chế tạo các vũ khí thô sơ Buôn bán cũng là nghề được dân bán đảo ưa chuộng Nhờ vị trí địa lý của mình, bán đảo A-Rập trở thành trạm trung chuyển trên con đường buôn bán thế giới giữa Đông Phi, Ấn Độ và vùng ven Địa Trung Hải Những người dân sa mạc dũng cảm trở thành những người dẫn đường cho các thương đoàn, có người trở thành thương gia Những hoạt động thương mại đã đưa đến những thay đổi trên bán đảo

Đến khoảng đầu thế kỷ VII, các quan hệ chiếm nô ở bán đảo Miền Nam đã bắt đầu tan rã Chế độ công xã nguyên thuỷ tồn tại dai dẳng trong các bộ lạc du mục cũng lâm vào khủng hoảng do sự xuất hiện của các mâu thuẫn Điều này được quy định bởi sự phát triển của nền sản xuất hàng hoá lúc bấy giờ trên bán đảo A-Rập Cơ cấu xã hội của người A-Rập dần dần tan rã, quan hệ thị tộc, bộ lạc được thay thế bằng những quan hệ mới dựa trên sự bất bình đẳng về tài sản Trong các bộ lạc, thị tộc xuất hiện những người giàu thường là các tộc trưởng, trưởng lão v v… Dựa vào thế lực của mình, họ chiếm những bãi chăn nuôi tốt nhất, những ốc đảo tốt tươi, nơi có nguồn nước thuận tiện cho việc canh tác Ở nhiều nơi trên bán đảo đã xuất hiện những người tự xưng là các nhà Tiên tri Họ kêu gọi dân chúng tin theo một đấng tối cao duy nhất Hiện tượng này phản ánh nhu cầu về một nhà nước thống nhất của người A-Rập

Về mặt tín ngưỡng – tôn giáo : Trước khi đạo Hồi ra đời, cư dân A-Rập theo tín ngưỡng đa thần, họ thờ những hòn đá trên sa mạc, cây cối trong các ốc

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 8

đảo hoặc các động vật, thực vật, các hiện tượng tự nhiên Tại ngôi đền Caaba ở trung tâm Mecca có rất nhiều tượng thần của các bộ lạc, trong đó có một phiến

đá đen dài khoảng 20 cm (Tương truyền trước đây là phiến đá màu trắng nhưng

về sau do tội ác của loài người nhiễm vào làm nó đen đi), được coi là biểu tượng sùng bái chung của các bộ lạc

Như vậy, đến cuối thế kỷ VI, đầu thế kỷ VII, trên bán đảo A-Rập có nơi

đã thành lập nhà nước, có nơi đang đứng trước ngưỡng cửa của xã hội có giai cấp, còn nơi chậm tiến nhất thì công xã nguyên thuỷ cũng đang trong quá trình tan rã

1.2 Vài nét cơ bản về đạo Hồi

Chúng ta biết rằng, đến đầu thế kỷ VII, con đường buôn bán Đông – Tây chuyển sang vùng vịnh Ba Tư, thuộc quyền kiểm soát của đế quốc Ba Tư Việc mất quyền kiểm soát này đã ảnh hưởng nặng nề đến nền kinh tế của cư dân trên bán đảo A-Rập Các thành phố lớn như Mecca, Yatơrep v v… trở nên tiêu điều Bọn quý tộc chủ nô, bọn nhà giàu có thế lực trong vùng mất đi một nguồn lợi lớn (dựa vào việc thu thuế của đoàn thương nhân), bắt đầu chuyển sang cho vay nặng lãi và bót lột lao động nô lệ, dân nghèo thậm tệ hơn Mâu thuẫn trong nội

bộ các thị tộc, bộ lạc ngày càng gay gắt Trong khi đó, bán đảo A-Rập đang đứng trước nguy cơ bị xâm lấn bởi đế quốc Bidantium từ phía Tây và đế quốc Ba

Tư từ phía Đông Tình hình đó đòi hỏi phải có một chính quyền tập trung vững mạnh, có khả năng thống nhất các bộ lạc, duy trì nền thống trị, để khôi phục con đường buôn bán Đông- Tây, đẩy lùi nguy cơ bị xâm lấn và có thể mở rộng cuộc chiến tranh chinh phục các nước láng giềng Song tín ngưỡng đa thần của các bộ lạc không những không đáp ứng được mà còn gây trở ngại cho khuynh hướng

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 9

trên Trong hoàn cảnh xã hội ấy, vũ khí tư tưởng thích hợp để tập hợp, đoàn kết các bộ lạc trên bán đảo phải là một tôn giáo mới, tôn giáo độc thần Đạo Hồi – một tôn giáo nhất thần đã ra đời đáp ứng nhu cầu đó

Đến thế kỷ VII, toàn bộ bán đảo A-Rập đã được thống nhất, một nhà nước

đã thực sự ra đời trên bán đảo này

Một điều dễ nhận thấy, quá trình ra đời nhà nước A-Rập vào thế kỷ VII gắn liền với quá trình hình thành và truyền bá đạo Hồi, gắn liền với tên tuổi, cuộc đời và sự nghiệp của giáo chủ Môhamet – người sáng lập ra đạo Hồi

Môhamet (570-632) sinh ra trong một gia đình thuộc bộ lạc có thế lực ở Mecca Mồ côi cha mẹ từ rất sớm, sau được ông nội nuôi Khi ông nội mất, Môhamet chuyển sang ở với người chú

Thuở thiếu thời, Mohamet phải sống lận đận, thiếu thốn, phải đi chăn gia súc thuê, dẫn đường cho những thương khách băng các sa mạc nguy hiểm để kiếm sống Cũng giống như mọi người A-Rập, Mohamet chấp nhận mọi nỗi khổ hạnh, nuôi chí quật cường, sẵn lòng cưu mang kẻ yếu hơn, không nể vì kẻ mạnh

Mười năm lặn lội đây đó trên khắp các nẻo đường, tiếp xúc với đủ hạng người đã giúp Mohamet thấu hiểu đời sống con người Cứ mỗi lần đến một miền đất mới, Mohamet lại chăm chú, quan sát mọi việc xảy ra Mohamet nói ít, nghe nhiều, luôn đặt ra những câu hỏi thông minh và trầm lặng kiếm tìm câu trả lời hợp lý Tuy chẳng được cắp sách tới trường, nhưng giờ đây trường học của Mohamet là cuộc sống sôi động thiên hình vạn trạng Sách của Mohamet là thiên nhiên vĩ đại, là vũ trụ bao la v v… chứa đựng bao điều bí ẩn Mohamet khát khao chân lý, đồng cảm với những kiếp người cần lao, đồng cảm với những người lao khổ, trăn trở tìm kiếm con đường giải thoát con người Mới 18 tuổi, Mohamet được mọi người kính trọng gọi là : “Con người chân chính”

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 10

Năm 25 tuổi, Mohamet làm thuê ở thành Mecca cho một nữ thương gia giàu có tên là Khađia buôn bán ở Syria Chủ nhân thấy Mohamet là con người khôn ngoan, thông minh và giàu nghị lực, có thể đem lại cho bà những món lợi kếch xù, nên ngỏ lời muốn lấy chàng Và thế là chàng trai trẻ tuổi Mohamet đã bước lên xe hoa, trở thành chồng bà quả phụ 40 tuổi Khađia giàu có Từ đó Mohamet thoát khỏi cảnh sống bần hàn, ổn định về vật chất và tinh thần

Với bản tính suy tư, lại ham hiểu biết Ngay khi còn là người dẫn đường cho các thương khách cũng như trong quãng đời buôn bán cùng bà Khađia, Mohamet có điều kiện tiếp xúc với những người theo đạo Do Thái, đạo Kitô, nghe họ nói tới một thượng đế duy nhất và ông bị lôi cuốn vào thuyết thờ độc thần Chính sự tích luỹ những kinh nghiệm xã hội phong phú và sự nhạy cảm về chính trị v v… Tất cả những nhân tố đó đã đặt cơ sở vững chắc cho Mohamet trở thành người sáng lập đạo Hồi – một trong ba tôn giáo lớn trên thế giới Mohamet đã dương cao lá cờ tôn giáo của mình Ông tự xưng là “nhà tiên tri”, công khai phất lá cờ “Hồi giáo” hay còn gọi là “Ixlamgiáo” có nghĩa là “hoà bình”, là “thuần phục” nhằm tập hợp lực lượng thuộc tất cả các giai tầng có cùng chung nguyện vọng “hoà bình”, “thống nhất”, “an ninh” v v…

Theo truyền thuyết, năm 610, khi Mohamet 40 tuổi Vào một buổi chiều tà trong lúc đang chìm đắm trong suy tư ông nghe tiếng thiên thần Gabrien gọi :

“Mohamet, ông được Thượng đế chọn làm xứ giả của người” Từ đó, ông

tự xưng là xứ giả của Thánh Ala và bắt đầu đi vào truyền đạo

Mở đầu, Mohamet truyền giáo rất bí mật Tham gia quá trình truyền giáo với ông lúc này chỉ có vợ ông, một người em họ, một ông bạn thân và bà nhũ mẫu Đến năm 613, tín đồ đạo Hồi đã có trên 30 người Lúc này, Mohamet công khai truyền giáo trong quảng đại quần chúng thành Mecca Mohamet tôn Ala- vị

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 11

thần sáng tạo trong số các thần mà dân thành Mecca thờ phụng làm vị thần duy nhất Ông yêu cầu mọi người từ bỏ việc sùng bái đa thần giáo, việc thờ cúng các vật thiêng Ông nói : “Ngoài Thánh Ala không còn bất cứ vị thần nào khác” Ông

hô hào mọi người hãy tin vào đấng Ala, vị chân thần toàn năng duy nhất

Giáo lý nhất thần luận tuyệt đối đó của Mohamet về căn bản phù hợp với lợi ích của giai tầng quý tộc dân tộc và quý tộc thương nghiệp, song lại xúc phạm đến hoạt động sùng bái đa thần, đến quan điểm tôn giáo và lợi ích kinh tế của giai tầng quý tộc và phú thương Do đó, bọn quý tộc chủ nô và những kẻ có thế lực phản đối quyết liệt, sợ việc truyền bá tôn giáo mới sẽ phá vỡ việc thờ phụng các tượng thần của các bộ lạc, mất đi một nguồn lợi lớn từ việc thu thuế tín ngưỡng và kinh doanh trong các phiên họp chợ ở Mecca Chúng tiến hành khủng bố Mohamet và các tín đồ bằng cách phá các cuộc giảng đạo, hành hung

và tàn sát các tín đồ

Ngày 16 tháng Bảy năm 622, Mohamet cùng các tín đồ của mình phải rời Mecca chạy lên thành phố Yatơrep ở phía Bắc, cách Mecca chừng 400Km Mohamet đổi tên thành phố Yatơrep là Media (Tiếng A-Rập có nghĩa là “Thành phố của nhà tiên tri”) Năm 622 được gọi là năm Media, nghĩa là năm “chạy trốn” Sau này cách ngày ấy 17 năm khi Omar xây dựng lực lượng Hồi giáo đã lấy năm Mohamet và các tín đồ Hồi giáo đến Media làm năm bắt đầu kỷ nguyên Hồi giáo và ngày 16 tháng Bảy là ngày nguyên đán

Lúc này, bọn quý tộc và thương nhân ở Yatơrep (Media) thấy có thể lợi dụng được Hồi giáo làm công cụ thống nhất bán đảo A-Rập và tổ chức chiến tranh xâm lược nên đã tiếp thu tôn giáo mới và giúp đỡ Mohamet Tại đây, Mohamet thành lập một hội Thánh vừa làm công việc tôn giáo, vừa là một tổ

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 12

chức chính trị – xã hội, vừa tích cực chuẩn bị lực lượng quân sự để đánh chiếm Mecca

Mohamet thường xuyên tổ chức các cuộc tập kích vào các đội buôn ở Mecca, chiến tranh giữa đội quân đạo Hồi với Mecca đã diễn ra nhiều lần Năm

628, Mohamet kí hoà ước ngừng chiến với Mecca trong vòng 10 năm Năm 629, ông dẫn 2000 tín đồ từ Media đến Mecca, viếng thần đền Caaba Nhiều người ở Mecca và các vùng xung quanh đã đi theo đạo Hồi

Năm 630, Mohamet thấy mình có đủ lực lượng để đánh chiếm Mecca, và ông quyết định kéo quân đến chân thành Mecca Dưới áp lực quân sự hùng mạnh như nước vỡ bờ, giới quý tộc Meccca buộc lòng phải chấp nhận Hồi giáo Mohamet phế bỏ tất cả mọi vật thiêng trong các đền miếu, chỉ còn giữ lại “Tảng

đá đen ” coi như Thánh vật để các tín đồ Hồi giáo cúng lễ Nhà thờ đa thần giáo được đổi thành nhà thờ Hồi giáo và quyết định là trung tâm cúng lễ của đạo Hồi Đền Caaba trở thành thánh thất chính và Mecca trở thành thánh địa chủ yếu của tôn giáo này

Trong đại hội Hồi giáo vào năm 632, tụ họp có tới 10 vạn tín đồ, lần đầu tiên cũng là lần cuối cùng, Mohamet nhân danh Thánh Ala, tự hào tuyên bố:

“Hôm nay, ta đã thành lập xong một tôn giáo cao cả cho tất cả các người,

ta đã dâng trọn một ân huệ cho các người, ta đã lựa chọn đạo Hồi làm tôn giáo cho tất cả các người ”

Kể từ ngày đó, bán đảo A-Rập bấy lâu chia năm xẻ bảy, giờ thống nhất dưới lá cờ Hồi giáo Mohamet trở thành người đứng đầu nhà nước A-Rập mới thành lập

Trở về Media được ít ngày, Mohamet lâm bệnh Ngày 8 tháng 6 năm 632 Mohamet qua đời và an táng tại Media, hưởng thọ 63 tuổi

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 13

Mohamet, tiếng A-Rập có nghĩa là “con người hy vọng” Và chính Người được thừa nhận là nhà tư tưởng tâm linh lớn trong lịch sử trung cổ của đạo Hồi

Đạo Hồi, tiếng A-Rập là “Ixlam” có nghĩa là “thuận tòng” , “tuân theo”, tức là thuận tòng Thánh Ala tối thượng và duy nhất, tuân theo vị sứ giả của Thánh Ala : Mohamet Về sau do người Hồi Hột truyền vào Trung Quốc nên quen gọi là đạo Hồi

Trong ba tôn giáo lớn trên thế giới là đạo Cơ Đốc, đạo Phật và đạo Hồi thì đạo Hồi là trẻ nhất và có sức sống mạnh mẽ Người sáng lập ra đạo Hồi là Mohamet Một con người từng trải trong xã hội, cùng với việc nhận thức được tình hình xã hội và tôn giáo, đã có sự quan sát thể nghiệm đối với chứng bệnh của xã hội A-Rập và yêu cầu của quần chúng lúc đó Hơn thế, bị trào lưu lịch sử của xã hội thúc đẩy, ông đã bước lên võ đài lịch sử to lớn Trải qua những thai nghén và chuẩn bị, ông đã bắt tay vào việc sáng lập một tôn giáo mới Dưới ngọn

cờ cách mạng tôn giáo, ông đã lãnh đạo và tổ chức quần chúng tiến hành một phong trào cách mạng biến đổi xã hội A-Rập với ý nghĩa vạch thời đại Kinh điển chính của đạo Hồi là kinh Koran Các tín đồ Hồi giáo, tiếng A-Rập gọi là Muslim; người kế tục giáo chủ Mohamet gọi là Khalipha

Đạo Hồi chính là sản phẩm của thời kỳ quá độ từ xã hội thị tộc sang xã hội

có giai cấp, của sự đổi thay về kinh tế, chính trị – xã hội Mecca lúc ấy thai nghén những điều kiện khách quan cho sự ra đời của đạo Hồi v v… C.Mác và F.Enghen, những người thầy của cách mạng đã gọi đó là “cuộc cách mạng tôn giáo” của Mohamet

Đạo Hồi ra đời nó mang những nội dung cơ bản sau :

1.2.1 Giáo lý

Kinh thánh

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 14

- Kinh Koran : Giáo lý của đạo Hồi được trình bày trong kinh Koran (nguyên nghĩa tiếng A-Rập là “đọc”, “tụng”, “ngâm”) Kinh Koran không phải là sách kinh do giáo chủ Mohamet viết ra trong lúc ông đi truyền đạo mà là một công trình sưu tập của các nhà truyền giáo của đạo Hồi, nhằm thâu góp tất cả những lời giao huấn của Thượng đế cho loài người mà Mohamet đã nhận được qua thiên thần Gabrien trong vòng 22 năm (610 - 632) Những lời rao giảng, những lời dạy của Mohamet cho tín đồ lúc này, được các môn đệ ghi lại trên lá chà là, đá trắng và học thuộc lòng Sau này, khi Mohamet qua đời, những người

kế tục sự nghiệp truyền giáo của ông như Khalipha Abu Beka và Omar thu thập, sắp xếp chỉnh lý một cách hệ thống thành bộ Kinh Koran Toàn bộ Kinh Koran gồm 30 quyển, 114 chương, 6236 tiết Tên các chương cũng như thứ tự các tiết được chia làm nhiều đoạn dài, ngắn khác nhau; có chương dài nhất 200 đoạn, có chương chỉ có một vài đoạn Sự sắp xếp các chương theo nguyên tắc dài để trên, ngắn để dưới

Đạo Hồi đặc biệt đề cao ý nghĩa linh thiêng và vĩnh cửu của Kinh Koran, coi đó là cuốn kinh sách duy nhất đúng bao gồm tất cả những điều về giáo lý, luật lệ, lễ nghi, sự thờ phụng, cách thức hành đạo, điều kiện nhập đạo v v… Tóm lại là cả việc đạo lẫn việc đời đều được Thánh Ala giáo huấn, răn dạy cặn

kẽ Người theo đạo Hồi thường lấy Kinh Koran để thề nguyền trong những phiên toà, trong các cuộc tranh chấp, xung đột Thậm chí họ còn cho rằng : Nếu trong nhà có Kinh Koran thì ngôi nhà và cuộc sống của họ được bảo vệ tránh được mọi tai họa và bất hạnh

Kinh Koran được viết bằng tiếng A-Rập, là sự tổng hợp nhiều tri thức khoa học, mọi nguyên tắc pháp luật và đạo đức v v… Do đó có ý nghĩa rất lớn trong việc tìm hiểu lịch sử và văn minh A-Rập trong thời kỳ trung đại Kinh

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 15

Koran đã làm cho ngôn ngữ A-Rập được thống nhất và bảo tồn Kinh Koran trở thành nguồn cảm hứng dạt dào cho biết bao thế hệ nhà thơ, nhà văn, hoạ sĩ v v… Nói về Kinh Koran, đại thi hào W Goethe viết :

“Kinh Koran là một bộ sách đọc mãi không thấy chán Cứ mỗi lần đọc lại cảm thấy nó như luôn luôn mới mẻ, cuốn hút con người, làm rung động lòng người, thúc dục con người … Do nội dung cũng như giáo lý đa dạng, lời văn nghiêm túc, lúc đường hoàng, lúc trang trọng … Bộ kinh này sẽ toát ra một sức mạnh vĩ đại!”

- Sách Sunna : Sunna theo tiếng A-Rập có nghĩa là đức tin, phép xử thế mẫu mực Sách được soạn dựa trên những đức tin và cách xử thế của giáo chủ Mohamet, tín đồ lấy đó làm gương để noi theo Sách Sunna bao gồm những lời giải thích các điều luật Ixlam sau thánh Kinh Koran

- Sách Hadish : Theo tiếng A-Rập, Hadish có nghĩa là truyền thống, là các tập quán cổ truyền Đó là cuốn sách sưu tập những lời nói, cử chỉ, hành động của giáo chủ Mohamet và những người bạn của ông

Như mọi tôn giáo, giáo lý đạo Hồi bao gồm những quan niệm về thế giới

và con người, do ba bộ phận cấu thành đó là : tín ngưỡng tôn giáo, nghĩa vụ tôn giáo và thiện hành Tín ngưỡng thuộc về phương diện lý luận thế giới quan và tư tưởng, nghĩa vụ tôn giáo và hành thiện thì thuộc về phương diện thực tiễn và hành vi Hai phương diện này kết hợp lại cấu thành giáo lý cơ bản của đạo Hồi

Là một Muslim (tín đồ) phải hiểu biết và thừa nhận tín điều cơ bản của đạo Hồi,

về hành vi phải tuân thủ 5 chế độ tôn giáo hơn thế còn phải hành thiện, trừ ác

Đạo Hồi có 6 tín ngưỡng lớn gọi là “Lục tín”, bao gồm :

Tin chân thánh, tức là tin rằng “ngoài Thánh Ala không còn vị Thần nào

khác”, “Thánh Ala là duy nhất, là độc nhất”, “Vạn vật không phải là Chúa, chỉ

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 16

có chân Chúa”, Mohamet là sứ giả của Chúa Điều này, nó làm nổi bật lên hai đặc điểm của đạo Hồi Thứ nhất, tỏ ra đạo Hồi là tôn giáo một Thần độc nhất, tín chủ là Ala Mặc dù có sự tiếp thu thuyết độc Thần của đạo Do Thái, đạo Kitô, hình ảnh Thánh Ala có nhiều nét giống với Thần Hiêhôva của đạo Do Thái, Chúa trời của đạo Kitô, nhưng nguyên tắc nhất thần trong đạo Hồi là tuyệt đối và nhất quán Thứ hai, Mohamet là con người xuất hiện với sứ mạng là sứ giả của Ala, bản thân ông không phải là thần mà chỉ là người “báo tin vui”, “truyền cảnh cáo” của Thánh Ala cho nhân gian Tín điều căn bản này cũng đã thể hiện mục đích hiện thực của việc sáng lập ra đạo Hồi Việc xác lập Thần thống nhất tối cao

là sự phản ánh khúc xạ qua thần học, thể hiện con người mong muốn chấm dứt

sự cát cứ của bộ tộc, xây dựng quốc gia thống nhất Mặt khác, trong một xã hội thịnh hành thờ phụng đa thần thì sự tín ngưỡng một thần mà đạo Hồi sáng lập ra

là một tiến bộ to lớn, có ý nghĩa trọng đại

Tin thiên sứ, đây là tín điều thứ hai của đạo Hồi Theo Kinh Koran thì có

rất nhiều thiên sứ Thiên sứ đó do Ala sáng tạo ra, là một loại linh hồn và diệu thể thuần tuý, không phân ra tính biệt, có đôi cánh, bay nhanh như gió, biến ảo

vô lường, người trần mắt thịt không thể nhìn thấy được Họ không có tính thần, chỉ chuyên chịu sự sai phán của Ala, các công việc: có người quản lý vườn trái, hoả ngục, có người chuyên quản việc thêm bớt nhân mạng, có người ghi chép những hành vi thiện, ác của loài người

Tin kinh điển , các tín đồ phải tin rằng, Kinh Koran là một bộ kinh Thần

Thánh do đấng Ala khải thị cho nhà Tiên tri Mohamet, từ đó xây dựng uy quyền tuyệt đối của Kinh Koran Thấm nhuần đức tin này, các tín đồ Hồi giáo tin rằng

dù là về nội dung hay mặt hành văn, Kinh Koran là một “kỳ tích”, có một không

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 17

hai, không tiền tuyệt hậu, không có gì có thể so sánh, không có gì có thể bắt trước được

Tin sứ giả : sứ giả được coi là “quan khâm sai” của Thánh Ala, nhận mệnh

lệnh của Thánh, truyền bá nhất thần giáo cho người đời Tín điều này đòi hỏi các tín đồ Hồi giáo tôn sùng Mohamet - sứ giả và nhà Tiên tri của Thánh Ala Việc xác nhận vai trò Mohamet là vị sứ giả của Thánh Ala, không còn nghi ngờ gì nữa

là để đề cao uy quyền của ông, có lợi cho sự lãnh đạo và thúc đẩy sự thay đổi tôn giáo và xã hội lúc đó

Đạo Hồi cho rằng, trong những thời kỳ khác nhau, Ala đã từng cử sứ giả tới từng dân tộc : “đấng Ala phái đến một sứ giả…” Trong đạo Hồi có nhiều nhà Tiên tri và nhiều vị sứ giả Theo tuần tự thời gian, trong số các sứ giả đó, Mohamet là người đứng sau cùng, tức là “phong ấn chí Thánh” chứng tỏ ông là người xuất sắc nhất, một vị sứ giả “không tiền tuyệt hậu” Tuy nhiên, ở đây cũng cần phải thấy rằng : mặc dù Mohamet có sứ mệnh cao cả, địa vị hiển hách, nhưng cuối cùng vẫn là thụ mệnh ở Ala, do đó không thể trở thành đối tượng được các Muslim sùng bái

Tin kiếp sau, đạo Hồi chủ trương linh hồn của con người là bất diệt, cuối

cùng sẽ có một ngày thế giới này bị huỷ diệt Sau ngày tận cùng của thế giới tất thảy mọi sinh mệnh đều hoàn toàn kết thúc, tất thảy mọi người đã sống trong thế giới này đều được sống lại tiếp nhận sự phán quyết của Thánh Ala Căn cứ vào hành vi của từng người ở trên thế gian mà quyết định Người thiện sẽ được lên Thiên đàng, kẻ ác thì bị đày xuống hoả ngục Thế giới hiện thực chỉ là phần thời gian ngắn ngủi, thế giới mai sau mới trường tồn, là mái nhà chân chính mà mọi người sẽ trở về Trên Thiên đàng đó có “dòng sông sữa mà mùi vị của sữa không bao giờ thay đổi”, “có bóng cây râm mát”, “không nhìn thấy ánh mặt trời chói

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 18

chang, cũng không nhìn thấy mùa đông giá lạnh…” Dưới hoả ngục thì tràn đầy

sợ hãi, nặng nề Con người ở đó bị giam cầm, “mặc áo lửa”, “đắp chăn lửa”,

“nằm đệm lửa”v v… Như vậy, qua đây ta thấy rằng : Sự miêu tả như vậy về Thiên Đàng và hoả ngục hiển nhiên có liên quan mật thiết tới các điều kiện tự nhiên và xã hội lúc đó trên bán đảo A-Rập, cũng rất có thể là làm cho nhân dân trên bán đảo lúc đó cảm nhận được thiên đàng chẳng qua là sự miêu tả và khắc hoạ cuộc sống xa xỉ của quý tộc, chủ nô lệ và lòng mong mỏi cuộc sống tốt đẹp trong tương lai của nhân dân ; là hình ảnh thu nhỏ của khu vực xanh về những điều kiện tự nhiên, tốt đẹp trên bán đảo Đối với những người ý thức được đủ vị chua cay, nhục nhã thì cuộc sống Thiên Đàng này không còn nghi ngờ gì nữa có sức hấp dẫn rất lớn, có tác dụng an ủi tinh thần Hình ảnh hoả ngục chính là sự tái hiện tập trung của cửa quan tù ngục, và những hình phạt tàn khốc trong xã hội

có giai cấp, cũng là sự phản ánh điều kiện tự nhiên và khí hậu khắc nhiệt của vùng nhiệt đới khô cằn trên bán đảo Với tâm lý kinh sợ hoả ngục, tất yếu sẽ hình thành một loại áp bức to lớn về tinh thần, từ đó dẫn tới những chế ngự đối với hành động

Tin tiền định : Đây là hạt nhân của thuyết định mệnh Hồi giáo Các tín đồ

Hồi giáo tin rằng : Số phận con người do Thánh Ala an bài Trước khi chào đời, tất cả được sắp đặt xong xuôi, con người không có cách gì cưỡng lại “Không ai được chết, nếu không được Thánh Ala cho phép, chính Người đã định sẵn tuổi thọ của mỗi người Nếu Người muốn ai đó gặp điều tai họa thì ngoài Người không ai có thể giải trừ tai họa Nếu Người muốn ai đó gặp điều may mắn thì không một ai có thể đảo ngược ý định của Người !” Đây là một điều hết sức quan trọng đối với các tín đồ Nó chi phối tới những ý nghĩa, việc làm và hành động của các tín đồ một cách cuồng nhiệt Bản thân Kinh Koran đã dạy rằng :

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 19

“Cuộc sống trần gian chỉ là trò chơi, trò tiêu khiển, là sự phô trương khoái lạc và ganh đua về của cải, con cái, chỉ có cuộc sống nơi Thiên Đàng con người mới có căn nhà để lưu lại mãi mãi”

1.2.2 Giáo luật

Giáo luật của đạo Hồi có nhiều, song tựu trung lại thể hiện ở 5 nghĩa vụ của Muslim, còn gọi là “Ngũ trụ” Đó là : Biểu lộ đức tin, cầu nguyện, ăn chay,

bố thí và hành hương

- Biểu lộ đức tin : Tuyệt đối tin vào đạo Hồi, thừa nhận chỉ có một Chúa

trời là Ala và Mohamet là đấng Tiên tri - sứ giả của Ala Tín đồ dùng một ngón tay chỉ lên trời – ý nói là chỉ có Thánh Ala – thượng đế duy nhất

- Cầu nguyện : Hằng ngày tín đồ phải cầu nguyện 5 lần vào sáng, trưa,

chiều, tối và đêm Mỗi tuần một lần đến nhà thờ cầu nguyện

- Ăn chay : Mỗi năm một tháng (tháng 9 – lịch Hồi giáo - Ramandan), các

tín đồ nhịn ăn ban ngày từ lúc mặt trời mọc cho đến lúc mặt trời lặn Trong thời gian ăn chay mọi tín đồ phải suy nghĩ về tội lỗi của mình và những lời răn dạy của Thánh Ala và Tiên tri Mohamet Tín đồ đạo Hồi cũng tin rằng : Cầu nguyện trong tháng ăn chay, nhất là ba ngày cuối sẽ được nhiều phúc vì suốt thời gian đó Thiên Đàng luôn mở rộng Một số đối tượng được miễn trong tháng ăn chay là người già, người đau yếu, phụ nữ có thai, trẻ em dưới 10 tuổi Những người tham gia thánh chiến hoặc được tạm hoãn sẽ ăn chay bù vào dịp thuận tiện khác

- Bố thí : Mỗi năm, tín đồ theo đạo Hồi phải trích 1/10 thu nhập hàng năm

để bố thí cho người nghèo, người goá bụa, trẻ mồ côi, người mắc nợ vì hiếu thảo, người mới nhập đạo v v… Mohamet dạy tín đồ mình rằng : “Người không có đức tin thì không biết cầu nguyện và người không có phúc cầu nguyện là kẻ có tiền mà không chịu bố thí ” Đây là một nghĩa vụ có tính chất bắt buộc nên việc

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 20

bố thí trở thành một thứ thuế tín ngưỡng Ngoài việc bố thí cho các đối tượng kể trên, số thuế đó dùng vào xây cất Thánh đường và các cơ sở từ thiện, bù đắp các khoản chi tiêu của chính quyền

- Hành hương : Giáo luật buộc tất cả các tín đồ theo đạo Hồi, ít nhất một

lần trong đời, tuỳ theo điều kiện cụ thể (có đủ tiền bạc, sức khoẻ …) phải đến hành hương, viếng thăm thánh địa Mecca, đền Caaba

Trong tất cả các tín đồ và giáo sỹ đều được lấy vợ, lấy chồng, đàn ông được lấy nhiều nhất là 4 vợ, nhưng không được cưới hai chị em cùng một lượt, cấm việc lấy nàng hầu (trừ Mohamet có tới 10 vợ và 2 nàng hầu)

Ngoài năm cốt đạo nói trên, tín đồ đạo Hồi còn có bổn phận quan trọng là tham dự các cuộc thánh chiến (Jihad) nhằm bành trướng thế lực và truyền bá tôn giáo Theo họ thì chiến tranh mở rộng đất Thánh là cuộc chiến tranh hợp lý, không phải chỉ bằng lời khuyên răn mà còn cần đến biện pháp “cứng rắn” đối với người ngoài đạo, phải chiến đấu dọn đường cho Thượng đế, đặc biệt phải khuất phục các nước láng giềng đã từng được chiêu dụ mà không chịu cải đạo Kinh Koran đã dạy rằng : “Khi các con gặp những kẻ ngoại đạo, các con hãy giết chúng đi” và “hễ bọn ngoại đạo tấn công các con thì các con phải tắm trong máu chúng” Đạo Hồi luôn đề cao địa vị độc tôn của mình Một thuyết gia đạo này là Ibakhadounviết :

“Tất cả các giáo lý khác đều sai- chính Kinh Koran viết vậy- Chúng ta không tranh luận với họ, chúng ta chỉ cho họ chọn Hồi giáo, sự đầu hàng hay là chết ”

Jihad là một thứ mệnh lệnh bắt buộc cho cả cộng đồng, mọi tín đồ phải tuân theo nếu đạo Hồi bị xâm phạm Ai chết trong cuộc chiến đấu này sẽ trở thành một “nhân chứng” chắc chắn được giải thoát vĩnh viễn “ Mặc dù cho đến

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 21

nay có nhiều ý kiến khác nhau về vụ phá huỷ trung tâm thương mại thế giới và cuộc tấn công Lầu Năm Góc, nhưng rõ ràng với sự kiện này (11 tháng 9 năm 2001) thì tinh thần Jihad là rất nổi bật Toàn thế giới bị một cú sốc hiếm thấy từ trước tới nay Những chiếc máy bay dân dụng bị bắt làm con tim đã lao thẳng vào hai chiếc tháp sóng đôi của trung tâm thương mại thế giới và NewYork, làm chúng bị tiêu huỷ hoàn toàn, trong khi chiếc khác sà xuống Lầu Năm Góc Sau

sự kiện này, tổng thống Mỹ tuyên bố “đặt nước Mỹ trong tình trạng chiến tranh”

và mở cuộc “chiến tranh trả đũa” Còn Taliban và Binladen thì tuyên bố sẽ tiền hành “cuộc Thánh chiến Hồi giáo chống Mỹ đến người lính cuối cùng” Sự sụp

đổ tháp tiền WTC có tác động như một “cú đấm nốc ao” làm cho đối phưong khó dễ tỉnh lại Đánh sụp WTC không chỉ là hạ bệ và làm nhục hình ảnh và vai trò siêu cường số 1 mà còn là sự răn đe ngạo mạn đến nhiều nước đặt biệt là các nước thân Mỹ”{4}

Trong luật Hồi giáo, còn những quy định rất khắc nghiệt như : Hành động giết người hay đánh người gây thương tích mà không phải trách nhiệm đạo dao thì sẽ áp dụng hình phạt đối với tội phạm, tương tự như hành vi mà y đã gây cho nạn nhân, nhưng phải qua việc xét xử Tội ăn cắp, bị chặt bàn tay phải Tội ăn cướp tử hình Tội ngoại tình bị đánh 100 roi (gậy)v v…

Đạo Hồi đánh giá thấp vai trò, vị trí của người phụ nữ trong gia đình và xã hội, xem phụ nữ như một “thực thể không hoàn hảo” Kinh Koran cho rằng :

“Đàn bà chỉ là quần áo của đàn ông”, “Đàn bà là thửa ruộng để khai khẩn”, “Đàn ông cao hơn đàn bà về nguồn gốc ”v v… Phụ nữ đạo Hồi ra đường phải mặc áo dài thùng, trùm mạng che mặt, không được tự ý tiếp xúc với đàn ông, không được chủ động ly hôn v v… Nếu làm trái với những quy định đó sẽ bị xử lý rất nặng theo luật đạo Hồi, có khi bị tử hình

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 22

“Tín đồ đạo Hồi khi chết phải chôn ở nghĩa địa Hồi giáo, đặt người chết nằm nghiêng bên phải, quay đầu về phía Thánh địa Mecca Luật Hồi giáo còn quy định nhiều ngày lễ hội quan trong như : Lễ kỷ niệm ngày Mohamet đến Media mở đầu kỷ nguyên Hồi giáo vào ngày 6 tháng 1 Hồi lịch ; lễ tự hành hạ (vào ngày 10 tháng 1 Hồi lịch) kỷ niệm ngày vị cháu của Mohamet bị kẻ ngoại đạo hành hạ ; lễ sinh nhật Mohamet (12 tháng 3 Hồi lịch) ; lễ kết thức ăn chay v v…Ngày thứ 6 dương lịch là ngày nghỉ hàng tuần của các quốc gia Hồi giáo”{11,199}

Như vậy, giáo luật của đạo Hồi rất nhiều, rất chi tiết và khắt khe, nó vượt khỏi phạm vi tôn giáo, trở thành những tiêu chuẩn pháp lý trong đời sống xã hội, chi phối hoạt động của tín đồ Ở những nước đạo Hồi là quốc đạo, luật Ixlam được áp dụng ở những mức độ khác nhau nhưng có vai trò đặc biệt quan trọng như pháp luật của nhà nước Ở một số nước cho phép các cơ quan pháp luật sử dụng Ixlam song song với dân luật, hình luật do nhà nước soạn ra

Giáo lý, giáo luật đạo Hồi tạo ra phong tục, tập quán, tâm lý, lịch sử, đạo đức riêng biệt Mặc dù nó tiếp thu khá nhiều quan niệm của các tôn giáo khác, nhất là đạo Do Thái, như lịch sử sáng chế, về thiên thần và ma quỷ, về thiên đàng, địa ngục v v… nhưng nó vẫn mang những nét riêng biệt rất Ixlam Đó là

sự bảo thủ, cuồng tín và hiếu chiến Những tín đồ Ixlam có lòng tự trọng và có tinh thần tự hào về nền văn minh lâu đời của mình Do đó, họ không thích các loại văn hoá, hệ tư tưởng ngoại lai du nhập vào đất nước mình “Đạo phật đã du nhập vào khu vực A-Rập năm 255 trước công nguyên(đánh dấu bằng việc hoạt động của Asôka lúc đó cử xứ thần đến Ai-Cập và cử các phái bộ hoà bình đến đây và đến Sirya để truyền bá đạo Phật), đạo Thiên Chúa, đạo Do Thái sinh ra và phát triển ngay sát nách người A-Rập nhưng các đạo này đều không bành

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 23

trướng được ”{4} Chính sự bảo thủ và lạc hậu của một số dân tộc, nơi đạo Hồi truyền đến sẽ là miếng đất tốt cho sự nẩy mầm và phát triển của đặc tính nói trên

Như vậy, về hình thức, đạo Hồi đơn giản hơn các tôn giáo đã có trước như đạo Cơ Đốc, đạo Do Thái Lễ nghi không phiền phức, luật lệ không gò bó và nhất là không có tầng lớp tăng lữ đông đảo bóc lột, nhũng nhiễu tín đồ như đạo

Cơ Đốc Xét về bản chất, đạo Hồi lúc đầu phù hợp với nguyện vọng của quần chúng nhân dân đông đảo, bảo vệ quyền lợi cho những người nghèo trong các thành thị, thôn xóm, dân du mục trong các sa mạc, những người bị áp bức như phụ nữ, nô lệ v v… , phù hợp với nguyện vọng thống nhất đất nước, yêu chuộng hoà bình của quần chúng Vì thế đạo Hồi đã bành trướng ra nhanh chóng không những người A-Rập, mà các dân tộc ở Bắc Phi, Trung Cận Đông và nhiều khu vực khác đều đã tiếp thu đạo Hồi

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 24

CHƯƠNG 2

KHÁI QUÁT VỀ QUÁ TRÌNH TRUYỀN BÁ ĐẠO HỒI.

Ngay sau khi xuất hiện, đạo Hồi đã cùng với các nhà chinh phục A-Rập vượt qua biên giới nhiều nước, bắt đầu truyền bá vào các dân tộc khác

Từ một tôn giáo quốc gia trở thành tôn giáo của nhiều nước trên thế giới

Sự truyền bá của đạo Hồi đã trải qua các giai đoạn sau :

2.1 Giai đoạn từ đầu thế kỷ VII đến giữa thế kỷ VIII

Trong giai đoạn này, gắn liền với quá trình A-Rập xâm lược các nước khác, trở thành một đế quốc có lãnh thổ rộng lớn: phía Đông đến Tây Bắc Ấn

Độ, Trung Á; Tây đến Bắc Phi; Bắc đến Tây Ban Nha Ở những vùng bị chinh phục cư dân dần dần đi theo đạo Hồi, và dần dần hình thành những tập tục mang những nét đặc trưng riêng của đời sống sinh hoạt xã hội Hồi giáo như : cùng ăn chay tháng Ramandan, cùng kiêng kỵ, y phục riêng v v… Người A-Rập còn tạo

ra một không gian Hồi giáo với những thánh thất có vòm tròn nhọn độc đáo Trên đường chinh phục các nước, mọc lên hàng loạt các thành phố, các khu doanh trại làm chỗ dừng chân cho các đội quân Tại các thành phố đều có những thánh thất làm khu vực trung tâm của cộng đồng Hồi giáo Thánh thất Đa Mát được xây dựng năm 705 đã trở thành khuôn mẫu chung cho thánh thất của đạo Hồi

Dưới triều đại Ômayat (661 -750), các vị Khalipha đã có nhiều công sức

để tập hợp các di sản văn hoá A-Rập một cách có hệ thống, trong đó quan trọng nhất là chú giải Kinh Koran

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 25

Kinh Koran được viết bằng tiếng A-Rập là sự tổng hợp nhiều tri thức khoa học, mọi nguyên tắc pháp luật và đạo đức v v… do đó có ý nghĩa rất lớn trong việc tìm hiểu lịch sử và văn minh A-Rập thời trung đại

Đạo Hồi đặc biệt đề cao ý nghĩa linh thiêng và vĩnh cửu của Kinh Koran, coi đó là cuốn kinh sách duy nhất đúng Người theo đạo Hồi thường lấy Kinh Koran để thề nguyền trong những phiên toà, trong các cuộc tranh chấp, xung đột Thậm chí họ còn cho rằng : Nếu trong nhà có cuốn Kinh Koran thì ngôi nhà và cuộc sống của họ được bảo vệ tránh được mọi tai hoạ và bất hạnh

2.2 Giai đoạn từ giữa thế kỷ VIII đến giữa thế kỷ XI

Giai đoạn này bắt đầu bằng sự kiện Abulơ Abát lật đổ triều Ômayat (750), lập triều Abát Trung tâm hành chính của đế quốc A-Rập đóng ở Bátđa, trên sông Tigrơ

Đây là thời kỳ đạo Hồi chuyển sang một giai đoạn mới : vai trò chính nằm trong tay người Ba Tư Người Ba Tư còn muốn phủ nhận vị trí độc quyền của người A-Rập trong giai đoạn đầu về việc bảo vệ văn hoá, ngôn ngữ Hồi giáo

Trung tâm Hồi giáo nhích thêm một bước nữa sang phương Đông Đặt thủ

ở đô Batđa, tức là đặt các trung tâm Hồi giáo vào nơi truyền thống văn hoá Ba

Tư cổ đại, nên từ đó Hồi giáo mang sắc diện mới Bátđa trở thành khuôn mẫu cho những thành phố, cung điện sẽ xây dựng sau này Một loạt đô thị phương Đông mọc lên trên biển cả và nông thôn rộng lớn Ở vùng Địa Trung Hải mọc lên các thành phố nổi tiếng như Cairô, Tiaret, Cacđuê v v… làm thay đổi hẳn bộ mặt xứ sở Tiếp theo là những thành phố dọc theo hai sông lớn ở Lưỡng Hà, những thành phố ốc đảo trên đường đi của các đoàn buôn ở Trung Á, những thành phố công xưởng ở Xu Đăng, những thành phố lớn ở bờ Địa Trung Hải hay

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 26

vịnh Ba Tư, những thành phố trung chuyển ở cửa ngõ các con đường phía Bắc sa mạc Xahara

Trung tâm Hồi giáo nằm ở ngã tư đường buôn bán thế giới, nơi gặp gỡ của nhiều luồng văn minh khiến cho nó vừa mang tính chất cổ điển, vừa mang tính chất hỗn hợp, vừa đóng vai trò trung tâm, vừa là môi giới giữa các nền văn minh thế giới

Ngôn ngữ A-Rập đóng vai trò quan trọng, trở thành công cụ giao tiếp phổ biến, rất thông dụng, làm cho việc truyền bá đạo Hồi thêm thuận lợi

2.3 Giai đoạn từ giữa thế kỷ XI đến giữa thế kỷ XIII

Đầu thế kỷ XI, người Tuốc vào được Ba Tư Người Tuốc tiếp nhận đạo Hồi Năm 1055, người Tuốc được vị Khalipha ở Bátđa đến để đánh đuổi thế lực của dòng họ Bui vẫn kiềm chế mình Nhờ đó, vị Khalipha A-Rập thoát khỏi bàn tay thao túng của dòng họ Bui, nhưng cũng từ đó họ đánh mất luôn quyền thống trị thế giới Hồi giáo vào tay các Xuntan người Tuốc

Theo bước chân chinh phục của người Tuốc, thế giới Hồi giáo bành trướng, Tây đến Áo, Đông sang tận Trung Quốc, Nam xuống Ấn Độ rồi tràn vào Inđônêsia, và Tây Nam xuống tận Châu Phi

Từ 1096 đến 1270, người Tuốc phải đương đầu với những cuộc tấn công của quân Thập tự chinh Cơ đốc giáo để giành khu mộ Thánh Jêruzalem Quân Thập tự chinh thất bại, thế giới Hồi giáo được củng cố

Vào thế kỷ XIII, thế giới Hồi giáo lại bị những đoàn kỵ binh Mông cổ tấn công Năm 1258, quân Mông cổ chiếm Bátđa Từ 1380 đến 1400 Timua Lang từ Trung Á kéo quân tràn xuống Ấn Độ, sang tận Xiri Thế giới Hồi giáo liên tiếp

bị đe dọa, tưởng chừng bị tiêu diệt, nhưng ngược lại, ảnh hưởng của đạo Hồi lại

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 27

càng được mở rộng Trung Á trở thành một trong những trung tâm quan trọng của đạo Hồi suốt mấy thế kỷ Sự xuất hiện của người Tuốc Ôttôman ở Tiểu Á trong một thời gian dài là chỗ dựa cho thế giới Hồi giáo Thời Ôttôman là đỉnh cao của bản thân thế giới Hồi giáo Tuốc, và “là thời kỳ phát triển quan trọng của lịch sử đạo Hồi”{12,247}

2.4 Đối với khu vực Đông Nam Á

Sự du nhập đạo Hồi vào khu vực Đông Nam Á khá sớm: từ khoảng thế kỷ X- XI, đạo Hồi đã truyền đến đảo Malắcca và Bắc Inđônêsia Nơi tiếp nhận đạo Hồi muộn nhất là vùng phía Đông Inđônêsia vào giữa thế kỷ XX

Việc truyền bá đạo Hồi vào Đông Nam Á chủ yếu bằng con đường “hoà bình”, thông qua các thương nhân A-Rập Điều này khác hẳn với đạo Hồi ở những nơi đạo quân Hồi giáo bành trướng bằng những cuộc chiến tranh chinh phục

Theo giáo sư Lương Ninh, vào những thế kỷ VIII – XII, khi mà Hồi giáo bắt đầu được truyền bá rộng rãi thì ở Đông Nam Á dường như không còn mảnh đất trống nào để nó bắt rễ và phát triển Thế nhưng, từ thế kỷ XIII, Đông Nam Á

đã chuyển mình Với sự giàu có về khoáng sản và hương liệu, Đông Nam Á đã thu hút được sự chú ý của châu Âu Mặt khác, giới cầm quyền vì nhiều lý do cũng sẵn sàng mở cửa cho các thường nhân đến buôn bán và truyền giáo Các thương cảng và các trung tâm buôn bán đã được mở mang và phát triển dọc theo các bờ biển Đông Nam Á Đó là một môi trường hết sức thuận lợi cho những thương nhân Hồi giáo đến đây buôn bán và truyền đạo

Theo các tài liệu Trung Hoa, năm 1281, Malayu đã cử hai sứ thần theo đạo Hồi tên là Xulâyman và Chamxudin sang triều cống nhà Nguyên Cũng trong

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 28

thời gian này, Hồi giáo đã được truyền bá ở Xumatơra Bia Ký năm 1296 có nói

về một Hồi vương (Xuntan) ở Samuđra (Bắc Xumatơra) chứng tỏ Samuđra đã quy theo Hồi giáo và các thương nhân Hồi giáo đã làm chủ hải cảng này Đến cuối thế kỷ XIV – đầu thế kỷ XV, hàng loạt tiểu quốc Hồi giáo đã ra đời ở Đông Nam Á mà tiêu biểu là Malacca Việc cải giáo sang đạo Hồi của Sumađra, Malacca, Bắc Giava và các vùng khác ở quần đảo Mã Lai đã góp phần thúc đẩy việc buôn bán quốc tế với phương Tây và sự lớn mạnh của các Hồi quốc ở khu vực này Dần dần Hồi giáo đã được truyền bá vào Inđonêsia, Malaixia, Xingapo, Philippin, Thái Lan, Cămpuchia, Nam Việt Nam và Mianma “Ngày nay, ở Đông Nam Á, Hồi giáo có khoảng trên 165 triệu tín đồ”{9,270}

Mỗi tôn giáo có một vai trò nhất định trong giai đoạn lịch sử của khu vực, song không tôn giáo nào đã đến đây mà lại ra đi không để lại dấu ấn của mình Trên thực tế, khi ảnh hưởng về chính trị, kinh tế của một tôn giáo không còn nữa thì ảnh hưởng về văn hoá xã hội của nó vẫn còn sâu đậm và giai dẳng Đạo Hồi

là một tôn giáo như thế

Sự hình thành các cộng đồng Hồi giáo thường gắn liền với những biến cố lịch sử của một số quốc gia : sự suy vong của nhà nước Chiêm Thành ở Việt Nam (thế kỷ XV) và các quốc gia cổ ở Malacca(thế kỷ XVI), sự xuất hiện chủ nghĩa thực dân Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Anh, Pháp ở khu vực Đông Nam Á Trong trường hợp những người dân đang chống xâm lược thì đạo Hồi đã có điều kiên ăn sâu, bán dễ hơn như ở : Inđônêsia, Malaixia v v… đạo Hồi được sử dụng như một ngọn cờ tập hợp nhân dân trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, chống chủ nghĩa thực dân

Nói đến đạo Hồi ở Việt Nam, hầu như không thể không nói đến dân tộc Chăm Thực tế lịch sử đã tạo ra tình hình dân tộc Chăm vốn sinh tụ miền Trung,

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 29

nay chia thành ba bộ phận ở phân cách thành nhiều vùng khác nhau, với ba tôn giáo khác nhau, không kể các tín ngưỡng cổ truyền

“Tính riêng người Chăm theo đạo Hồi có khoảng 50 000 ; nếu tính cả nhóm Ixlam không phải là Chăm(nhóm Ixlam Malai, nhóm Ixlam gốc Ấn Độ, nhóm Ixlam người Kinh v v… ) thì tổng số người theo đạo Hồi ở Việt Nam hiện nay là hơn 60.000 người, không kể đến người theo đạo Hồi nằm trong các cơ quan nước ngoài như Inđônêsia, Malaixia, Libi v v…”{8,169}

Về đại thể, người Việt Nam theo đạo Hồi có hai khối khác nhau, tạm gọi

là khối Ixlam cũ và khối Ixlam chính thống, với nhiều sự khác biệt

Ở khối “Ixlam cũ”( còn gọi là Ixlam không chính thống), nhiều tập quán tín ngưỡng cũ xưa còn được lưu giữ, pha trộn nhiều yếu tố của đạo Bà La Môn, đặc biệt là còn khá đậm nét tàn dư chế độ mẫu hệ Ý thức Ixlam có nhiều pha tạp : tiên tri Mohamet được đặt ngang hàng với các tiên nữ, nhiều người coi Thánh Ala với tiên tri Mohamet là một, và là đấng thượng đế sinh ra dân tộc Chăm Sinh hoạt tôn giáo chỉ khép kín theo đơn vị nhà thờ, không có tổ chức giáo hội chung cả vùng và cũng không có một mối quan hệ nào với đạo Hồi thế giới, không có một người nào, kể cả chức sắc, biết chữ và tiếng A-Rập, thuộc Kinh Kôran v v… Do tàn dư của chế độ mẫu hệ, người của khối Ixlam cũ không coi thường vai trò phụ nữ, mà phụ nữ còn là người quyết định về vật chất trong các buổi lễ ; phụ nữ ở đây không “cấm cung”, không phải trùm khăn che mặt khi ra đường, ngược lại, phụ nữ còn có quyền đi hỏi chồng, chọn và cưới chồng v v…

Khối “Ixlam chính thống” (dân gian quen gọi là Chăm Ixlam) là hậu duệ của các nhóm Chăm rời bỏ xa bản địa cách đây 300 năm sang Cămpuchia, rồi không gặp thuận lợi nên lại thiên di xuôi dòng Mê Công Sinh hoạt tôn giáo của người thuộc khối Ixlam chính thống khá chặt chẽ Luật lệ, lễ nghi của đạo được

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 30

tuân thủ đầy đủ có mối liên hệ với thế giới Ixlam bên ngoài, qua việc đi hành hương Thánh địa Mecca và gửi con em đi học ở A-Rập –Xê-Út

Người Chăm Ixlam sinh hoạt tôn giáo theo lịch Ixlam, lấy tháng 9 của lịch này (thường rơi vào tháng 3 hoặc tháng 4 dương lịch )để kiêng kỵ nghiêm ngặt

Nên nhớ kỹ rằng cội nguồn du nhập và nuôi dưỡng đạo Ixlam trong khối người Chăm Ixlam này là từ bên ngoài Tuy số lượng người gốc Mãlai sống trong vùng Chăm Ixlam không đông lắm và cũng đã Chăm hoá đi khá nhiều, nhưng ảnh hưởng nguồn gốc của họ không chỉ được giữ chặt mà còn lan toả khá sâu và rất mạnh sang những người đồng đạo Kinh Koran ở đây được đọc bằng tiếng A-Rập, nhưng lại được bình giảng bằng tiếng Mãlai ; các chức sắc, thầy dạy kinh sách, phần lớn người gốc Mãlai Các ấn phẩm cơ bản nhất và hiện đại nhất cũng đều được đưa từ Malaixia sang Gần đây có một xu thế canh tân đạo Ixlam cũng là đi từ Malaixia vào ; “trào lưu này” vẫn đều đều được tiếp sức bằng tiền bạc, tài liệu, và cả về đào tạo bồi dưỡng Tất nhiên, một đặc điểm lớn hơn, cần dành nhiều công sức hơn cho những ai quan tâm đến đạo Ixlam ở Việt Nam,

là vấn đề tôn giáo hoà quyện với vấn đề dân tộc với không ít khía cạnh và màu sắc hết sức tế nhị cả trong quá khứ lẫn trong hiện tại

Đó là một vài nét nổi bật của quá trình truyền bá và phát triển của đạo Hồi

ở Đông Nam Á

Như vậy, sự du nhập đạo Hồi với mức độ đậm nhạt khác nhau, ở các nước khác nhau, thậm chí các vùng trong một quốc gia tuỳ thuộc vào các nhà truyền giáo và các hệ phái, vào điều kiện xã hội của từng nơi

Quá trình truyền bá đạo Hồi đã mất không ít thời gian Trong nhiều vùng,

sự phổ biến việc cưỡng bức cư dân theo đạo Hồi kéo dài hàng trăm năm Nhưng, những hành động cưỡng bức không hoàn toàn bảo đảm cho sự truyền bá tôn giáo

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 31

mới Những biện pháp khuyến khích vật chất, kinh tế – xã hội, sức ép tinh thần

và tâm lý, những sự tuyên truyền dai dẳng, sự suy tàn của các tín ngưỡng địa phương, sự trùng hợp quyền lợi của các giap cấp thống trị với quyền lợi của kẻ xâm lược v v… tất cả các nhân tố đó đều nằm trong sự liên hệ chồng chéo giúp cho sự truyền bá đạo Hồi một cách rộng rãi

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 32

CHƯƠNG 3

VỊ TRÍ CỦA ĐẠO HỒI TRONG LỊCH SỬ TRUNG ĐẠI

Ngay sau khi xuất hiện, đạo Hồi đã khẳng định được vị trí của mình, đã cùng các nhà chinh phục A-Rập vượt qua biên giới nhiều nước, bắt đầu truyền bá vào các dân tộc khác

3.1 Về chính trị

Mohamet lâm chung, đạo Hồi đã chiếm vị trí chủ đạo trên toàn bộ bán đảo A-Rập, đại đa số cư dân các bộ tộc, xuất phát từ ý thức về chính trị và kinh tế đã lần lượt quy y đạo Ixlam hoặc là tiếp nhận sự lãnh đạo của chính quyền Mendia

Nó có vai trò, vị trí quan trọng trong việc xác lập quyền thống trị của giai cấp quý tộc và việc thành lập nhà nước A-Rập thống nhất Khi Mohamet tạ thế, bởi không có con nối dõi và không kịp để lại di chúc cho người kế nghiệp nên đã dẫn tới cuộc đấu tranh dành quyền kế vị trên thượng tầng giáo hội Cuối cùng, thông qua tuyển lựa bốn đệ tử có đức cao vọng trọng và là bạn thân của Mohamet là Abubak( tại vị năm 632- 634), Omor (tại vị năm 634 - 644), Uthman (tại vị năm

644 - 656) và Aly (tại vị năm 656 - 661) trước sau đã đảm nhiệm Khalipha, trở thành lãnh tụ nắm giữ đại quyền chính giáo đạo Hồi Bốn vị đó thay nhau nắm quyền trong 29 năm Trong thời gian này, phong trào Ridda và các cuộc đấu tranh khác ở các nơi đã bị dập tắt Dưới ngọn cờ của đạo Hồi, người ta đã nêu cao ý chí dân tộc và tôn giáo Muslim, tăng cường được sự liên minh của các bộ tộc Muslim bị sự chi phối của lực lượng tinh thần và thúc đẩy của lợi ích vật chất nên bắt đầu các hoạt động chinh phục mới

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 33

Nếu như sự lôi cuốn của Kitô giáo đối với các tín đồ đó là sự hi sinh đời sống của Chúa cho nhân loại, khiến cho Kitô giáo dễ phổ biến và quyến rũ tin đồ hơn nhiều tôn giáo thần bí khác ; đó là sức mạnh của Chúa ở tình yêu không phải

là sự khiếp sợ, rằng con người phải nói theo Chúa trong tình yêu cuộc sống, yêu đồng loại, yêu sự nghiệp của toàn thể loài người Nếu như sự lôi cuốn của đạo Phật đối với các tín đồ bởi lòng “từ bi, hỷ xả” v v… thì sự lôi cuốn của đạo Hồi đối với các tín đồ của mình đó là tinh thần “tử vì đạo”, tinh thần thánh chiến –

“Jihad để mở rộng đất thánh” “Tất cả các giáo lý đều sai- chính Kinh Koran viết vậy- chúng ta không tranh luận với họ, chúng ta chỉ cho họ chọn Hồi giáo, sự đầu hàng hay là chết”

Những người A-Rập trong cơn cuồng giận đẹp đẽ của lòng nhiệt tâm tôn giáo và với một năng lực năng động đã tràn ra ngoài biên giới của mình

Dưới ngọn cờ của đạo Hồi, người ta đã nêu cao ý chí dân tộc và tôn giáo tín đồ, tăng cường được sự liên minh của các bộ tộc Muslim bị sự chi phối của lực lương tinh thần và sự thúc đẩy của lợi ích vật chất nên bắt đầu các hoạt động chinh phục mới Họ chiến đấu anh dũng, trong thời gian không dài lắm đã mau chóng đánh bại được đế quốc Bidantium và đế quốc BaTư nhu nhược và suy yếu Năm 640, đánh chiếm toàn bộ Xiry, Plextin v v… ; năm 642 tiêu diệt vương triều Xasan BaTư ; cùng năm đó tiến hành đánh AiCập, chiếm lĩnh cảng Alexanđri Biên giới của nhà nước Khalipha mở rộng, Đông tới Apganixtan, Tây giáp AiCập, Libi ; cư dân dị giáo ở các khu vực bị chinh phục, họ bị áp lực về chính trị và kinh tế (không phải Muslim thì phải nộp thuế theo đầu người, Muslim thì được miễn, thuế đất đai của người không phải là Muslim nặng gấp hai lần v v… ) nên phần lớn đã theo đạo Hồi Các phần tử lớp trên ở nơi đó vì bảo vệ lợi ích của bản thân nên đã đua nhau ngả theo bọn thống trị A-Rập

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 34

Trong quốc gia Khalipha, các chính sách của nhà nước bắt đầu được xây dựng, dần dần hoàn thiện từng bước Ở vùng đất mới chinh phục, Khalipha đặt quan tổng đô và quan thuế vụ tiến hành quản lý, hơn vậy, để bảo đảm tổ chức quân sự của mình đã nhanh chóng xây dựng trật tự thống trị mới Đồng thời với điều đó, mâu thuẫn với giai cấp thống trị A-Rập với các dân tộc đã không ngừng biến đổi, bốn vị Khalipha, ngoài Abubaker ra còn ba vị kia đều bị quần chúng lớp dưới bất mãn sát hại Đến khi Ali chấp chính, do tranh nhau quyền vị trong nội bộ, đã công khai xuất hiện những phái chính trị khác nhau, nổ ra ba lần nội chiến

Năm 661, sau khi Ali bị đâm chết, tổng đốc Xiri thuộc tộc Ômayat được các quý tộc A-Rập các nội ở Xiri lập nên làm Khalipha, dựng lên vương triều Ômayat(661 -750) rời thủ đô từ Madia về Đamat Khalipha từ đó đã đổi thành thế tập Bọn thống trị của vương triều mới bước lên vũ đài trong cuộc nội chiến

ác liệt Để ổn định cục thế, mở rộng thế lực, một mặt chúng trấn áp tàn khốc các lực lượng khác, mặt khác phát động cuộc chiến tranh với bên ngoài quy mô ngày càng lớn hơn

Ở phương Đông từ giữa thế kỷ VII đến đầu thế kỷ VIII, người A-Rập theo gương BaTư tiếp tục tiến lên, xây dựng nền thống trị ở đại bộ phận Trung Á

và Apganixtan, thế lực kéo dài đến cao nguyên Pamia, chinh phục được tỉnh Xinh và Nam Pungiáp ở Tây Ấn Độ

Ở phương Tây, người A-Rập đã hoàn toàn chinh phục được Almaghrich, tiêu diệt được tàn dư của đế quốc Bidantium ở Bắc Phi, người Banbari là nghề

du mục ở nơi đó tuy phần lớn tôn thờ đạo Cơ đốc, nhưng bởi trình độ phát triển

xã hội và phương thức sống gần với người A-Rập nên đã nhanh chóng tiếp nhận đạo Ixlam

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 35

Năm 711, quân đội A-Rập mà phần lớn là người Banbari đã vượt qua eo biển Gibranta, đánh vào vương quốc Xinđơ của Tây Ban Nha Trong thời gian chưa đầy 10 năm đã chinh phục được tất cả bán đảo Piret Quần chúng ở nơi đó

bị sự nô dịch của chúa phong kiến giáo hội Cơ đốc, mong muốn được giải phóng nên xem người A-Rập là người đến giải phóng Đạo Hồi theo đó truyền vào Tây Nam Âu

Người Ômayat cũng đã từng liên tiếp đánh đế quốc Bidantium, ba lần tấn công dinh luỹ Constantinople nhưng không chiếm được, cũng không dừng chân được Tiểu Á

Giữa thế kỷ VIII, đế quốc A-Rập cũng dần dần hình thành, khu vực biên cương phía Đông từ lưu vực sông Ấn, Tây tới Đại Tây Dương, Bắc tới Lý Hải, Nam áp sát sông Nin, là một đế quốc lớn rộng rãi khắp ba châu Âu, châu Á và châu Phi

Như vậy, từ đầu thế kỷ VII đến giữa thế kỷ VIII, cùng với quá trình bành trướng lãnh thổ ra bên ngoài, A-Rập trở thành một đế quốc rất rộng lớn và cùng với nó là vị trí của đạo Hồi đã được xác lập một cách rõ nét Trước hết với bán đảo A-Rập nói riêng và khu vực Trung Cận Đông nói chung, đạo Hồi đã có tác dụng cấu kết các dân tộc trong toàn bộ khu vực Đó là sự tiếp cận lẫn nhau về văn hoá và ngôn ngữ làm mất dần đi sự khác biệt, thậm chí không còn tồn tại sự khác biệt giữa mọi người

Chúng ta đều biết rằng, một trong những đặc điểm của thời trung đại là sự xuất hiện hoặc truyền bá các trào lưu tư tưởng tôn giáo và các giáo phái khác mà điều kiện tiên quyết là ở chỗ một số cộng đồng dân tộc ra sức bảo vệ phong tục, tập quán của mình với vị trí tự thân hoàn toàn khác với các tộc thể ở xung quanh

Tự ý thức tôn giáo phần lớn là mạnh về tự ý thức dân tộc Mặc dù thuộc tính tôn

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 36

giáo vẫn không thể bài trừ hoàn toàn thuộc tính dân tộc của con người ở thời trung đại Chính vì vậy mà một trong những nguyên nhân làm cho A-Rập độc lập là kết quả của sự truyền bá đạo Hồi đến với người BaTư, kèm theo là những cuộc đấu tranh giành độc lập về tôn giáo và chính trị của nhân dân các nước bị chiếm đóng

Ảnh hưởng của tôn giáo đối với dân tộc không chỉ biểu hiện ở sự thúc đẩy làm nẩy sinh quần thể tôn giáo dân tộc mà nó còn biểu hiện việc nảy sinh ra một loại hình quần thể khác, có thể gọi đó là “siêu tập đoàn tôn giáo tộc người ” Loại tập đoàn này tập hợp mọi thành viên trong dân tộc theo một tôn giáo đồng nhất mang đặc trưng văn hoá cộng đồng và làm nảy sinh ý thức đồng nhất trong dân tộc Đạo Hồi là một tôn giáo như vậy

Đến đầu thế kỷ VII, cư dân ở bán đảo A-Rập mặc dù đang sống thành từng thị tộc, bộ lạc nhưng sự phân hoá giai cấp đã biểu hiện một cách rõ nét : Những thế lực lớp trên như quý tộc thị tộc, bộ lạc đã dùng “uy quyền” của mình khống chế nhân dân quanh vùng và dành lấy những bãi cỏ tốt nhất để trồng trọt ; các thế lực đều có điều kiện phát triển mạnh về kinh tế, quân sự Tuy nhiên lúc bấy giờ, toàn bộ bán đảo A-Rập đang còn nằm trong tình trạng phân liệt chưa có một nhà nước thống nhất Các thế lực mạnh, yếu bên nhau Điều này nó có khả năng chi phối rất nhiều đến đời sống chính trị tại nơi đó bởi mỗi nơi có một thứ tín ngưỡng riêng, có một hình thức thờ phụng riêng

Do có một vị trí quan trọng về mặt thông thương từ phương Tây sang phương Đông nên từ thế kỷ VII A-Rập đã trở thành đối tượng tranh giành giữa Bidantium và BaTư Cuộc chiến diễn ra hàng chục năm trời Năm 72, BaTư chiếm được vùng Yemen, khống chế được con đường buôn bán từ Yemen qua miền Tây A-Rập đến Xiri và kiểm soát được con đường đi lại giữa vùng Địa

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 37

Trung Hải với Ấn Độ, BaTư bắt buộc các đội buôn từ Ấn Độ đến Bidantium phải đi qua Iran, cấm đi qua ngã đường Yemen Điều này đã làm cho việc buôn bán ở A-Rập sút kém đi Những bộ lạc trước kia làm nghề chở hàng thuê và bảo

vệ các đội buôn nước ngoài, nay không có việc làm nên mỗi ngày một nghèo đi Quý tộc ở các thành phố lớn phải giảm bớt việc buôn bán và chuyển sang nghề cho vay nợ lãi mà con nợ chính là thành viên của các bộ lạc bị bần cùng hoá Điều này dẫn tới mâu thuẫn giai cấp ở A-Rập phát triển rất gay gắt Để chống lại

sự nổi dậy của nô lệ và dân nghèo, quý tộc ở các thị tộc, bộ lạc thấy cần phải liên kết với nhau trong việc bảo vệ quyền lợi thương nghiệp Thêm nữa, dân du mục cũng muốn phá vỡ phạm vi bộ lạc nhỏ để đi tìm những “bãi cỏ mới”

Rõ ràng, đến thế kỷ VII trên bán đảo A-Rập không những đã có cơ sở để bước sang xã hội có giai cấp mà còn có một yêu cầu đặt ra là : liên hợp thành một quốc gia thống nhất Chính trong điều kiện lịch sử đó, đạo Hồi – một tôn giáo mới chủ trương thờ nhất thần, chủ trương tất cả mọi người không phân biệt

bộ lạc đều là anh em đã ra đời và đóng vị trí hạt nhân trong việc thống nhất bán đảo A-Rập

Môhamet đã biết kết hợp chặt chẽ và công nhiên các mặt đạo và đời, tôn giáo và chính trị Đầu tiên Môhamet đã điều hoà những mâu thuẫn trong bộ lạc người A-Rập, chỉnh đốn đội ngũ Muslim, loại bỏ những nguy cơ do thù oán cũ

có thể dẫn tới Ông đề xuất “Muslim là anh em”, không phân biệt bộ tộc, không phân biệt người từ nơi khác đến (chỉ những Muslim từ Mecca đến Media) và người gốc bản xứ (chỉ những Muslim của Media), bảo đảm sự đoàn kết thống nhất dưới ngọn cờ của đạo Hồi, lấy tín ngưỡng tôn giáo và lợi ích cộng đồng làm xuất phát điểm và nguyên tắc tối cao để xử lý mọi vấn đề thế tục, phế bỏ quan hệ huyết thống của xã hội thị tộc trong quá khứ Môhamet đặt ra “hiến chương

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 38

Media”, xác định rõ nguyên tắc xử lý và cách làm trong nội bộ Muslim cùng với những việc dân sự v v… Trên cơ sở tự do tín ngưỡng và liên minh đoàn kết, cùng với các bộ lạc người Do Thái đã thành lập hiệp ước thực hành chung sống hoà bình Thông qua hàng loạt biến pháp hữu hiệu, Môhamet đã thực hiện được

sự thống nhất Media

Trong thời gian này, Môhamet đã giành rất nhiều tâm sức để xử lý các vấn

đề cụ thể vấp phải trong cuộc sống thường ngày của xã hội Ông đề xuất hàng loạt chủ trương, cải cách đời sống xã hội, những quy phạm luân lý đạo đức và những nguyên tắc pháp luật thông qua sự khúc xạ thần học, dần dần hình thành một hệ thống giáo qui của đạo Hồi, dùng sức mạnh tinh thần của tôn giáo và những thủ đoạn có sức mạnh của chính quyền để thúc đẩy Để hoà hoãn nhưng mâu thuẫn xã hội, Môhamet đề xuất chủ trương giảm nhẹ gánh nặng cho nô lệ,

và “cân đong” bất công giúp đỡ người già yếu, tàn tật, cô quả, hiếu kính với cha

mẹ v v… Để cũng cố chính quyền non trẻ, làm cho nó ngày càng vững mạnh, tiến thêm một bước truyền bá đạo Hồi, Môhamet đã tổ chức võ trang Muslim ở Media Dưới khẩu hiệu “chiến đấu vì đạo của Ala”, Môhamet còn cho phép những người chết trận được trực tiếp bước lên thiên đàng, động viên các chiến sỹ anh dũng chiến đấu, đề xướng tinh thần tiến thủ, chủ động xuất kích trinh phạt các môn đồ dị giáo trong các năm từ 624 đến năm 627

Các Muslim được kích thích tinh thần “Jihad”, cũng đã bắt đầu tiến hành

đã kích các tín đồ đạo Do Thái và những kẻ nguỵ tín, tiêu diệt những thế lực đối địch ở xung quanh Đối mặt với lực lượng Muslim ngày càng lớn mạnh, các tín

đồ đạo Do Thái thật sự cảm thấy bất an, đã phải sử dụng các thủ đoạn lừa đảo để phá hoại sự đoàn kết giữa các Muslim nhằm làm suy yếu ảnh hưởng của nó Trước tình hình đó, Môhamet đã cải biến cầu nguyện ban đầu, nhấn mạnh và nêu

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 39

bật đặc điểm dân tộc A-Rập của đạo Hồi Như tháng 7 năm 623, Môhamet quyết định chuyển sự triều bái từ Giêruzalem về Mecca

Sau cuộc chiến liên minh và thanh trừ thế lực, thực lực của Muslim lớn mạnh hơn bao giờ hết, tạo nên tình thế vô cùng thuận lợi Do đó, chinh phục Mecca trở thành một mục tiêu chính trị trọng đại của Môhamet Môhamet đã nhìn thấy rằng : nếu cứ kéo dài tình trạng chiến tranh thì sẽ làm chậm quá trình truyền bá đạo Hồi Thêm vào đó sẽ gây ảnh hưởng lớn đến việc củng cố một lực lượng thống nhất để truyền bá tín ngưỡng ra bên ngoài Môhamet đã sử dụng mưu lược chính trị của mình Năm 628 ông cử tín đồ của mình thực hiện lễ hành hương đến Mecca Mục đích của Môhamet là nhằm thuyết phục giới quý tộc Côrenxơ về ý định hoà bình của những người Media, chứng minh cho những người Côrenxơ rằng tín đồ của tôn giáo mới không có ý định dành vai trò trung tâm tôn giáo ở Mecca

Nhờ việc làm đó, Môhamet đã thuyết phục được nhiều người ở Mecca và những vùng xung quanh từ bỏ những tín ngưỡng trước đây để theo đạo Hồi Các giáo lý của đạo Hồi đã bắt đầu ăn sâu vào tâm linh của mỗi người Họ tìm thấy ở đây thứ tôn giáo thống nhất chung, cần thiết để tạo dựng chung một xã hội mới

Sau khi tiến vào Mecca, Môhamet hô to : “chân lý đã tới đay rồi, hư vong

đã bị tiêu diệt, hư vong quả thật là dễ dàng bị tiêu diệt ” Mecca đã bị khuất phục

A-Rập từ chỗ một bán đảo phân tán, chia năm sẻ bảy bởi các bộ lạc du mục với những tín ngưỡng đa thần giáo riêng lẻ, không có sự thống nhất về mặt chính trị bởi nó đang tồn tại trong một giai đoạn phân chia giai cấp Bây giờ, dưới tác động của đạo Hồi đã trở thành một thể thống nhất Lúc này, uy thế của đạo Hồi lẫy lừng, chính quyền mới ngày càng được củng cố Môhamet chẳng

Ngô Xuân Lưu - 40A1 Sử - - 40

những là người sáng lập ra đạo Hồi mà còn là quan tư pháp tối cao, người đứng đầu lập pháp, đầu não của chính quyền mới và là thống soái tối cao của đạo quân Muslim Sự hưng khởi của đạo Hồi đối với sự thức tỉnh của dân tộc A-Rập và tiến trình của xã hội A-Rập đã sản sinh ra ảnh hưởng tích cực to lớn, đã mở thêm một trang mới trong lịch sử

Một điều dễ nhận thấy, đế quốc A-Rập bành trướng tới đâu đã kéo theo sự gia nhập của đạo Hồi tới đó Trong quá trình chinh phục, Hồi giáo là tác nhân kích thích, kêu gọi mở đường cho người A-Rập mở rộng chiến tranh, đồng thời trong quá trình chinh phục những lý thuyết của đạo Hồi lại có vai trò kích thích tính hiếu chiến của các chiến binh Hồi giáo – là yếu tố tạo nên sự khuất phục của các quốc gia xung quanh và nghiễm nhiên nó trở thành một thứ tôn giáo siêu dân tộc

Thực ra, xưa cũng như nay, một tôn giáo ngoại nhập muốn tồn tại ở một dân tộc đều phải thích nghi với nếp sống dân tộc thường được thể hiện thành một giáo phái hay biểu hiện trong một hình thức kiến trúc, nghi thức, lệ hội, thậm chí

cả giáo lý Đạo Hồi đã làm được điều đó

Từ thế kỷ VII đến thế kỷ VIII thuộc về Khalipha Ôman(661- 750) Lãnh thổ trải dài từ sông Ấn (Idus) ở phía Đông đến bờ Đại Tây Dương ở phía Tây Thời kỳ này quốc gia Hồi giáo càng hoàn thiện, có khả năng cai trị cả đế quốc rộg lớn Với những chính sách của mình như : thu nạp người A-Rập vào bộ máy nhà nước, coi trọng chữ viết A-Rập , cải cách quân đội , giáo dục v v…đã thúc đẩy sản xuất và phát triển quan hệ kinh tế giữa các vùng trong bán đảo A-Rập với nhau

Trong khi phải đương đầu với các dân tộc vốn có nền văn minh cao hơn mình, đạo Hồi rất khôn ngoan bổ sung thêm Kinh Koran, một bộ giáo luật mang