Lịch sử văn hoá dọng họ hồ ở nghệ an

Trong quá khứ, một cách tự phát, các dòng họ đã có đóng góp ởmức độ khác nhau cho sự hình thành và phát triển của dân tộc và quốc gia, chocông cuộc chinh phục thiên nhiên và kháng chiến

ời Việt : chung lng đấu cật , đoàn kết gắn bó với nhau trong công cuộc lao động

và đấu tranh , tình làng nghĩa nớc mặn nồng, tôn trọng ngời già và phụ nữ, biết

ơn và tôn thờ tổ tiên , anh hùng nghĩa sĩ.Từ nền văn hoá văn minh đầu tiên - vănminh sông Hồng đến nền văn hoá văn minh Đại Việt và cho tới nay, văn hoá Việt

Nam nh một mạch ngầm chảy suốt chiều dài lịch sử dân tộc Với bề dày văn hoá

đó, Việt Nam khẳng định đợc chỗ đứng , vị trí riêng của mình và góp phần vàodòng chảy văn hoá nhân loại Đó là cội nguồn sức mạnh tinh thần để nhân dânViệt Nam vợt qua đợc mọi thử thách to lớn trong quá trình dựng nớc và giữ nớc.Ngày nay văn hoá Việt Nam đang chuyển mình mạnh mẽ và phục vụ đắc lực chocông cuộc công nghiệp hoá - hiện đại hoá đất nớc Đảng , Nhà nớc và nhân dân

ta đang ra sức xây dựng một nền văn hoá Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dântộc, xem văn hoá là một mặt trận quan trọng trong sự nghiệp xây dựng và pháttriển đất nớc

1.2. Văn hoá một dân tộc, một quốc gia bao giờ cũng có cội nguồn từ vănhoá dòng họ Trong quá khứ, một cách tự phát, các dòng họ đã có đóng góp ởmức độ khác nhau cho sự hình thành và phát triển của dân tộc và quốc gia, chocông cuộc chinh phục thiên nhiên và kháng chiến chống ngoại xâm, xây dựng xãhội và phát triển đất nớc, thúc đẩy cuộc sống đi lên Văn hoá các dòng họ đã bồi

đắp và làm rạng rỡ cho nền văn hoá dân tộc bằng những di sản văn hoá quý giá,bằng những danh nhân văn hoá lỗi lạc Từ lâu, chúng ta đã chú trọng đến việcgiáo dục truyền thống cho nhân dân, nhất là thanh thiếu niên nhằm không ngừngphát huy tinh thần dân tộc, nêu cao tính nhân văn trong cuộc sống Trong việcgiáo dục truyền thống nói chung, chung ta còn phải khai thác những nét đẹp củatừng dòng họ Nó không những là những bông hoa muôn màu muôn vẽ của dântộc mà còn mang lại tính thiết thực gần gũi với từng địa phơng, từng gia đình,từng con ngời Nhiều gia đình huyết tộc họp thành dòng họ Nhiều dòng họ nằm

chung trong dân tộc nên có thành ngữ trăm họ cùng một mái nhà“trăm họ cùng một mái nhà” ”, biểu tợng

trăm cột nhà

“trăm họ cùng một mái nhà” ” ở Ngọ Môn (Huế) tạo thành trăm họ trợng trng cả dân tộc thốngnhất từ xa xa Do vậy, truyền thống dòng họ cần đợc phát huy, cần đợc nghiêncứu, góp vào truyền thống chung của cả dân tộc

mạnh mẽ và đi vào chiều sâu Khắp thành thị và nông thôn, ngời ta chắp nối giaphả, trùng tu từ đờng, quy tập nghĩa trang Khuynh hớng chung là lành mạnh,

có ý nghĩa văn hoá quan trọng phù hợp với đờng lối đổi mới, hoà hợp dân tộc, hộinhập và giao lu quốc tế của Đảng và Nhà nớc ta Nhng bên cạnh đó, đời sống cácdòng họ đã vô tình làm nảy sinh những khía cạnh tiêu cực : tình yêu th ơng họ

hàng đùm bọc giọt máu đào hơn ao n“trăm họ cùng một mái nhà” ớc lã” vợt ngỡng sẽ gây ra tệ vây cánh và

bệnh hẹp hòi phân biệt bè phái kiểu chi bộ họ ta“trăm họ cùng một mái nhà” ”, quan hệ kính trên nhờng dới ,

trên bảo dới nghe vợt quá giới hạn sẽ dẫn đến tệ gia trởng độc đoán cả vú lấp“trăm họ cùng một mái nhà”

miệng em” trở ngại cho sự phát huy dân chủ sáng tạo.

Vấn đề đặt ra là : Giữ gìn, tôn vinh và khai thác phát huy nh thế nào nhữngtinh hoa tốt đẹp của văn hoá dòng họ và loại trừ những tiêu cực hạn chế ? Do vậy

mà việc nghiên cứu văn hoá dòng họ có ý nghĩa hết sức to lớn

1.4. Cũng nh các địa phơng trên đất nớc ta, ở Nghệ An từ lâu đã có nhữngdòng họ mà sự đóng góp của những dòng họ ấy vào quá trình xây dựng và bảo vệquê hơng, góp phần làm nên bản sắc văn hoá của quê hơng xứ sở thật là to lớn,

độc đáo chất Nghệ Trong các dòng họ lớn ở Nghệ An nh họ Nguyễn, họ Phan,

họ Ngô, họ Đặng thì họ Hồ là một dòng họ có lịch sử lâu đời và có truyềnthống văn hoá quý báu, đặc biệt là truyền thống yêu nớc và cách mạng , hiếu học

và truyền thống khoa bảng Bác Hồ đã từng nói Hơn một ngàn năm Nghệ An là“trăm họ cùng một mái nhà”

phên dậu của Tổ quốc – muốn giữ d muốn giữ d ợc phên dậu thì các chú phải chăm lo cho

các thế hệ kế tục Phên mà không thay thế các nan đã mục, phên sẽ bị nát ; dậu

mà không chăm lo vun xới, trồng tỉa, dậu sẽ không ngăn cản đợc trộm cớp”

[9;128]

Để thực hiện xây dựng con ngời xứ Nghệ làm “trăm họ cùng một mái nhà”phên dậu ” Tổ quốc ở thế

kỷ XXI thì việc nghiên cứu lịch sử - văn hoá dòng họ Hồ ở Nghệ An một cáchnghiêm túc, khoa học là rất quan trọng Điều đó giúp chúng ta có cái nhìn sâusắc, toàn diện hơn về những đóng góp của họ Hồ trong lịch sử - văn hoá dân tộc

và biết phát huy những truyền thống tốt đẹp ấy trong sự nghiệp thực hiện chiến

l-ợc con ngời Việt Nam ở thế kỷ XXI

Chính vì những lý do trên mà tôi chọn đề tài Lịch sử - văn hoá dòng họ“trăm họ cùng một mái nhà”

Hồ ở Nghệ An” làm đề tài cho Luận văn tốt nghiệp của mình

2 Lịch sử vấn đề :

2.1. Lịch sử - văn hoá dòng họ Hồ ở Nghệ An“trăm họ cùng một mái nhà” ” là một đề tài lớn, hấpdẫn, có ý nghĩa nhng đòi hỏi phải có một quá trình tìm tòi, su tập, khảo cứu cáctài liệu một cách nghiêm túc, cẩn thận

Đã có một số tác phẩm của các tác giả, cơ quan nghiên cứu hoặc của concháu trong dòng họ của từng chi nhỏ của họ Hồ có đề cập đến đề tài này nh :

- Tác phẩm Họ Hồ trong cộng đồng dân tộc Việt Nam“trăm họ cùng một mái nhà” ” của Hồ Sỹ Giàng cóviết về sự tồn tại và phát triển của họ Hồ, viết một số câu chuyện về các danhnhân văn hoá của họ Hồ

-Tác phẩm Văn hoá các dòng họ ở Nghệ An“trăm họ cùng một mái nhà” ” của Nhà xuất bản Nghệ An

có đề cập tới một số đóng góp của họ Hồ đối với lịch sử - văn hoá dân tộc

- Cuốn Gia phả họ Hồ Quỳnh Đôi“trăm họ cùng một mái nhà” ” của Hồ Sỹ Hinh có viết về nguồn gốc,các chi phái của họ Hồ

- Dòng dõi họ Hồ“trăm họ cùng một mái nhà” ’’do Hồ Anh Tuấn biên soạn cũng đã đề cập đến nguồngốc, sự phát triển, những gơng hiền tài của họ Hồ

Ngoài ra, cuốn Quỳnh Đôi cổ kim sự tích h“trăm họ cùng một mái nhà” ơng biên” do Hồ Phi Hội (khởi biên)

và Hồ Trọng Chuyên (tục biên) và các tác phẩm của tác giả Phan Hữu Thịnh nh

Những nhân vật nổi tiếng của làng Quỳnh , Đất n

“trăm họ cùng một mái nhà” ” “trăm họ cùng một mái nhà” ớc - quê hơng và dòng họ

Hồ Phi Quỳnh Đôi , Làng Quỳnh x” “trăm họ cùng một mái nhà” a học hành và khoa cử” cũng đã phần nào

cho ta biết về lịch sử - văn hoá họ Hồ

2.2. Nhìn tổng quát thì mảng đề tài nghiên cứu, đánh giá về họ Hồ đã khánhiều song hiện nay cha có một tài liệu nào viết về dòng họ Hồ ở Nghệ An mộtcách đầy đủ , có hệ thống

Với Luận văn này tôi muốn đi sâu tìm hiểu, nghiên cứu một cách toàn diệnhơn, hệ thống hơn về lịch sử - văn hoá dòng họ Hồ ở Nghệ An với mong muốngóp thêm, làm rõ hơn mảng đề tài này

3 Phạm vi nghiên cứu, nhiệm vụ :

3.1 Phạm vi:

Việc nghiên cứu tập trung vào lịch sử - văn hoá dòng họ Hồ ở Nghệ An từthế kỷ X đến nay

3.2 Nhiệm vụ :

Đề tài này giải quyết các vấn đề cơ bản :

- Giới thiệu về vùng đất và con ngời Nghệ An với bề dày truyền thốngcách mạng và văn hoá

- Đi sâu tìm hiểu quá trình hình thành, phát triển của dòng họ Hồ ở Nghệ

An, làm rõ những đóng góp của dòng họ Hồ trong lịch sử – muốn giữ d văn hoá dân tộc

- Tìm hiểu cuộc đời, sự nghiệp của một số nhân vật tiêu biểu của dòng họ

sử dụng tài liệu sử học, tham khảo các tài liệu văn học dân gian

5 Nguồn tài liệu :

5.1 Tài liệu gốc :

Tham khảo các bộ chính sử , gia phả dòng họ , câu đối , văn bia, sắc phong

nh Đại Việt sử kí toàn th“trăm họ cùng một mái nhà” ”, “Đại Nam Nhất thống chí” “Đại Nam Nhất thống chí” , Đại Nam Nhất thống chí ”, “Đại Nam Nhất thống chí” , loại gia phả có Gia“trăm họ cùng một mái nhà”

phả họ Hồ Quỳnh Đôi ”, “Đại Nam Nhất thống chí”…

5.2 Tài liệu nghiên cứu :

Các tác phẩm nh Lịch sử Đảng bộ Nghệ An , Danh nhân Nghệ An ,“trăm họ cùng một mái nhà” ” “trăm họ cùng một mái nhà” ”

Lịch sử Nghệ Tĩnh ,

“trăm họ cùng một mái nhà” ” tác phẩm Họ Hồ trong cộng đồng dân tộc Việt Nam “trăm họ cùng một mái nhà” ”

của Hồ Sỹ Giàng , cuốn Quỳnh Đôi cổ kim sự tích h“trăm họ cùng một mái nhà” ơng biên”, “Đại Nam Nhất thống chí” của Hồ Phi Hội

(khởi biên) và Hồ Trọng Chuyên (tục biên), Tác gia Quỳnh Đôi “trăm họ cùng một mái nhà” ” của Song

Nguyệt , Quỳnh Đôi văn hiến quê tôi“trăm họ cùng một mái nhà” ” của Hồ Văn Khuê, các tác phẩm của

Phan Hữu Thịnh nh Sắc thái văn hoá làng Quỳnh , Những nhân vật nổi tiếng“trăm họ cùng một mái nhà” ” “trăm họ cùng một mái nhà”

của làng Quỳnh ”, “Đại Nam Nhất thống chí”…

5.3 Tài liệu điền dã :

Nghiên cứu thực địa ở các đền thờ họ Hồ, lăng mộ, bia kí, tiếp xúc vàtham khảo ý kiến một số ngời có hiểu biết về lịch sử - văn hoá dòng họ Hồ

6 Bố cục của luận văn:

Ngoài phần mở đầu, kết luận, mục lục, nội dung chính của luận văn chiathành 3 chơng:

- Chơng 1: Lịch sử dòng họ Hồ ở Nghệ An từ khi hình thành đến nay.

- Chơng 2: Một số đóng góp của dòng họ Hồ trong lịch sử - văn hoá dân tộc

- Chơng 3: Một số nhân vật tiêu biểu của dòng họ Hồ ở Nghệ An.

Luận văn này đợc sự hớng dẫn nhiệt tình của thầy giáo Hồ Sỹ Huỳ

Em xin cảm ơn thầy!

1030 50’25’’ đến 1050 40’30’’ kinh độ đông Vị trí địa lý của Nghệ An rất đặcbiệt : phía Bắc giáp tỉnh Thanh Hoá , phía Nam giáp tỉnh Hà Tĩnh, phía Đông làbiển rộng bao la , phía Tây giáp tỉnh Xiêng Khoảng, Pôlikhămxay , Hủaphăn củanớc Lào , với đờng biên giới dài 419 Km Bởi vậy mà Nghệ An trở thành đầumối quan trọng của nhiều tuyến đờng giao thông chiến lợc nối liền với toàn quốc

và một số tỉnh của nớc Lào

Vùng đất Nghệ An xa là một trong những chiếc nôi của ngời Việt cổ Cácnhà khảo cổ đã phát hiện đợc những chiếc răng ngời vợn có niên đại cách ngàynay trên dới 20 vạn năm ở hang Thẩm ồm (huyện Quỳ Châu) và các di chỉ đồiDùng, đồi Rạng (huyện Thanh Chơng) thuộc thời kỳ văn hoá Sơn Vi hậu kì đá cũ(có khung niên đại cách ngày nay từ 1 vạn -> 1 vạn 8000 năm ) Ngời ta cũng đãtìm thấy các hang động thời sơ kì đá mới thuộc văn hoá Hoà Bình, Bắc Sơn – muốn giữ dQuỳnh Văn ở các huyện Quế Phong, Con Cuông, Tơng Dơng, Tân Kỳ , QuỳChâu và nhiều cồn sò điệp ven biển Quỳnh Lu có khung niên đại từ 1 vạn năm

đến trên dới 5000 năm cách ngày nay Có nhiều di tích văn hoá cồn - bàu dạngvăn hoá Bàu Tró ở dọc ven biển Diễn Châu , Quỳnh Lu … có khung niên đại có khung niên đạicách ngày nay từ trên 5000 năm đến khoảng trên 4000 năm Tiếp đó là các di chỉthuộc thời đại đồng thau ở Đồi Đền (huyện Tơng Dơng ) , Rú Trăn (Nam Đàn),các dấu vết của văn hoá Đông Sơn cũng đợc tìm thấy ở làng Vạc (huyện Nghĩa

Đàn) bên sông Hiếu rồi ở Đồng Mõm (Diễn Châu) Điều đó nói lên rằng mảnh

đất Nghệ An đã có lịch sử lâu đời

Nghệ An là một vùng đất dài và rộng , có thể xem là hình ảnh thu nhỏ củacả nớc với đủ cả 4 vùng : đồng bằng , trung du , miền núi và ven biển Đây làvùng đất có cấu tạo địa chất, địa hình và khí hậu đa dạng với nhiều tài nguyênphong phú

Nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, hàng năm chia thành 4 mùa rõ

rệt Một mùa xuân thờng nghèo màu sắc, thiếu âm thanh“trăm họ cùng một mái nhà” ”, hè đến là nắng nóng

và gió lào ngự trị làm nứt nẻ đất đai, bụi toả mù trời Tiếp đó là mùa thu, mùa

đông với ma, lũ, bão Trong Hoan Châu phong thổ thoại“trăm họ cùng một mái nhà” ” của Trần Danh Lâm

có viết Tr“trăm họ cùng một mái nhà” ớc thu phân lũ lụt ngập tràn, ếch đẻ Bếp, cá sinh ngòi rãnh, sau sơng giáng ma sa tầm tã, vách lên rêu đờng sá đầy bùn”, “Đại Nam Nhất thống chí” [11]

Rừng chiếm phần lớn diện tích tự nhiên, có nhiều loại động vật và thực vậtquý hiếm nh :voi , gấu, hổ, các loại dợc liệu , trầm hơng, sa nhân, nhựa thông.Rừng có trữ lợng gỗ khá lớn với nhiều loại gỗ quý nh pơmu, lát hoa, sến mật.Rừng lá rộng nhiệt đới là phổ biến nhất, có những khu rừng đặc chủng quốc tế

nh quế , thông , bạch đàn với hàng nghìn ha mỗi loại Dãy Trờng Sơn trùng

điệp ở phía Tây, có đỉnh Puxailaileng cao tới 2.711m

Trong lòng đất chứa nhiều khoáng sản kim loại và phi kim loại nh vàng,thiếc, chì, kẽm, mănggan, đất sét, đá vôi Có tới hàng chục điểm mỏ, điểm quặnglớn nhất là mỏ thiếc Quỳ Hợp , tại Quỳ Châu có mỏ đá quý

Bờ biển dài 92 Km, có đáy nông, tơng đối bằng phẳng Biển có nhiệt độ

và độ mặn phù hợp với sự sinh trởng của nhiều loại hải sản , đặc biệt là cá, tôm,mực có giá trị kinh tế cao, vừa thích hợp và tạo thuận lợi cho nghề làm muối Cókhu nghỉ mát Cửa Lò nên thơ với bãi tắm sạch, phẳng và đẹp , hấp dẫn du kháchtrong, ngoài nớc

Không chỉ ở các huyện miền núi mà các huyện đồng bằng ven biển đều có

đồi núi xen kẽ, tuy có làm cho đồng bằng bị chia cắt nhng đã tạo thế nông-lâmkết hợp và cảnh quan đẹp mắt Với nhiều vùng tiểu khí hậu, nhiều loại đất khácnhau , Nghệ An có điều kiện phát triển nền kinh tế đa dạng, hỗn hợp Đất đaitrồng trọt phong phú , nhất là vùng đất đỏ bazan Phủ Quỳ rất thích hợp với cácloại cây công nghiệp Đất phù sa ven sông, ven biển tuy có độ màu mỡ khôngcao nhng là vùng thâm canh cây lơng thực Sông Lam bồi đắp phù sa phì nhiêucho bãi ven sông, có nhiều cửa sông lớn, nhỏ thuận lợi cho giao thông vận tải

Thiên nhiên Nghệ An đẹp, phong cảnh hữu tình, có nhiều u đãi cho conngời nhng cũng rất nhiều khắc nghiệt, dữ dằn, đầy thử thách Từ ngàn đời nay,mảnh đất này luôn phải đối mặt với thiên tai dữ dội , hạn hán, lũ lụt thờng xuyênxảy ra Đất đai thờng cằn cỗi, đất cát ven biển , đất chua mặn chiếm diện tíchlớn Mùa hạ với các đợt gió tây nam gây bốc hơi lớn làm khí hậu khô nóng, mùa

đông xuân thì quá ẩm ớt và kéo dài Với vị trí địa lý đặc biệt, Nghệ An từ xaluôn là nơi phải chiến đấu trực tiếp chống giặc ngoại xâm

Nơi đây đất rộng ngời đông, địa thế hiểm yếu, thuận lợi cho việc tiến công

và phòng thủ Trong cuộc chiến đấu chống giặc, giữ nớc hàng ngàn năm của dântộc , Nghệ An trở thành địa bàn chiến lợc quan trọng của đất nớc Đã có lúc đây

là bãi chiến trờng , là chỗ dựa lúc phòng thủ , là nơi đứng chân“trăm họ cùng một mái nhà” ” để tích luỹ lực

lợng , là nơi xuất phát của các cuộc tiến công áp đảo quân thù Sách Đại Nam“trăm họ cùng một mái nhà”

Nhất thống chí”, “Đại Nam Nhất thống chí” đã nhận xét về Nghệ An : Địa thế rộng rãi chính là nơi đất“trăm họ cùng một mái nhà”

xung yếu giữa Nam và Bắc … núi cao , sông sâu, thực là một tỉnh lớn có hình thể hiểm yếu”, “Đại Nam Nhất thống chí” [18;144] Phan Huy Chú cũng đã đánh giá về vị trí quân sự của vùng

đất này: Giới hạn của hai miền Nam Bắc thực sự là nơi hiểm yêu nh“trăm họ cùng một mái nhà” thành

đồng, ao nóng của cả nớc và là then khóa của các triều đại ”, “Đại Nam Nhất thống chí” [3,65] Nghệ An

thực sự là một địa bàn chiến lợc, là phên dậu“trăm họ cùng một mái nhà” ” của nớc nhà

Vùng đất Nghệ An luôn đợc xem là địa bàn chiến lợc quan trọng khôngchỉ vì có địa thế hiểm yếu mà quan trọng hơn là con ngời Nghệ An với truyềnthống của mình , với tinh thần đấu tranh quật cờng , anh dũng mới thực sự là yếu

tố quan trọng để tạo nên vị trí chiến lợc của mảnh đất này

Dân c Nghệ An là một cộng đồng đa dân tộc , nơi hội tụ của nhiều dòng họ Cho đến nay cộng đồng dân c Nghệ An có nhiều dân tộc anh em nh Kinh, Thổ,

Thái, H’mông, Chứt Theo tập tài liệu Dân c“trăm họ cùng một mái nhà” và xã hội Nghệ An”, “Đại Nam Nhất thống chí” công bố năm

1990 đã có 341 họ có mặt ở Nghệ An , trong đó có cả những họ các tộc ít ngời ởmiền núi [9;24] Tuy có trình độ kinh tế , văn hoá, xã hội khác nhau nhng cácdân tộc, các dòng họ ở Nghệ An từ bao đời nay đã chung lng đấu cật trong các

cuộc đấu tranh chinh phục thiên nhiên và chống ngoại xâm , viết nên những trang

sử đẹp không chỉ cho địa phơng Nghệ An mà cho cả nớc Việt Nam C dân sống

đoàn kết , hoà bình với nhau đã và đang tạo ra sức mạnh to lớn, tổng hợp cho sựnghiệp công nghiệp hoá - hiện đại hoá của tỉnh nhà , góp phần vào công cuộc đổimới đất nớc

Con ngời Nghệ An mang đầy đủ tính cách chung của con ngời Việt Nam Song do điều kiện tự nhiên ở đây có phần khắc nghiệt hơn so với nhiều nơi khác ,con ngời phải thờng xuyên vật lộn với thiên tai , luôn phải lo chống trả để tự vệ

và đánh đuổi giặc giã Những nhân tố đó đã hun đúc ,rèn luyện nên con ngờiNghệ An với những đức tính , phẩm chất cao quý, nổi bật nh : bền bỉ, gan góc,sức chịu đựng với nghị lực cao , đức tính cần kiệm trong cuộc sống, kiên cờnganh dũng , thông minh sáng tạo , thuần hậu chân tình , giàu đức hi sinh, tận tụytrung thành , lối sống dí dỏm hóm hỉnh nhng bộc trực, thẳng thắn đến gần nh thôbạo , ngoan cờng trong cuộc sống và trong chiến đấu

Các tác giả Đại Nam Nhất thống chí “Đại Nam Nhất thống chí” ”, “Đại Nam Nhất thống chí” thì nhận xét : “Đại Nam Nhất thống chí”… dân nghèo , tập tục cần kiệm , nhà nông chăm chỉ ruộng nơng , học trò a chuộng học hành”, “Đại Nam Nhất thống chí”

[17;146] Một trong những điểm nổi bật của con ngời Nghệ An là truyền thống đấutranh kiên cờng với thiên nhiên khắc nghiệt để sinh tồn và phát triển sản xuất Trong cuộc trờng kì vật lộn ấy , nhân dân đã ra sức chống chọi với hạn hán , lũlụt , giông bão, đã thừa hởng và giữ gìn đợc hệ canh tác phù hợp với đất , trời xứNghệ , đã mài đá , luyện sắt , khai thác tài nguyên rừng biển, làm ra công cụ sảnxuất , xây dựng đợc cách sống tơng xứng với điều kiện tự nhiên, kinh tế của mình

và không ngừng vơn lên theo đà phát triển của lịch sử

Tuy nhiên đặc tính quý báu của con ngời Nghệ An mà các địa phơng kháckhâm phục là truyền thống hiếu học và trọng đạo lý Sống trong cảnh nghèo khó

nhng ngời Nghệ An rất chuộng việc học hành Sách Đại Nam Nhất thống chí “Đại Nam Nhất thống chí” ”, “Đại Nam Nhất thống chí”

nhận định : Học trò Nghệ An chuộng khí tiết, nhiều ng “Đại Nam Nhất thống chí” ời hào mại , có chí chăm học ”, “Đại Nam Nhất thống chí” Điều đáng chú ý là con ngời Nghệ An hiếu học , khổ học không vì công

danh , t lợi cho riêng mình mà luôn ấp ủ hoài bão đem sức mạnh xây dựng đất

n-ớc Sức sống văn hoá mãnh liệt của nhân dân đã góp phần hun đúc nên nhữngdanh nhân văn hoá lỗi lạc , nhiều văn thần, võ tớng có công với dân với nớc ,nhiều nhà khoa bảng có học vị cao , nhiều thầy đồ Nghệ đi dạy chữ dạy nghĩakhắp các miền trong nớc C dân Nghệ An là chủ nhân của nền văn hoá dân gianphát triển rực rỡ vào loại bậc nhất trong cả nớc với nhiều thể loại nh ca dao , tụcngữ, truyện cời, truyện cổ tích và các làn điệu dân ca (vè, dặm, hát ví, hát đò đ-a ) phản ánh sinh động cuộc sống lao động và chiến đấu , cùng t tởng , tình cảm

và tầm hồn ngời xứ Nghệ Chính họ đã tạo nên một nền văn hoá giàu tình cảm,trí tuệ , đã để lại những thành tựu rực rỡ trên nhiều mặt nh y học, văn học, lịch sử,

địa lý, kiến trúc - điêu khắc, giáo dục khoa cử… có khung niên đại góp phần nâng cao vị trí văn hoáNghệ An có bản sắc riêng lên ngang tầm lịch sử của nó và đóng góp to lớn vàonền văn hoá dân tộc

Nhân dân Nghệ An có bề dày truyền thống yêu nớc và cách mạng rất đáng

tự hào Trải qua những bớc thăng trầm của lịch sử , những lúc thịnh, lúc suy,vinh, nhục, ngời dân ở đây đã ý thức đợc sâu sắc về lẽ sống , về trách nhiệm vànghĩa vụ đối với quê hơng đất nớc Trong hơn ngàn năm Bắc thuộc , nhân dân ở

đây đã tích cực tham gia nhiều cuộc đấu tranh chống bọn thống trị ngoại banggiành độc lập

Khởi nghĩa Hai Bà Trng năm 40 bùng nổ ở quận Giao Chỉ đợc dân CửuChân và Nhật Nam đều hởng ứng cả Khởi nghĩa của Chu Đạt ở quận Cửu Chânnăm 157, khởi nghĩa Lơng Long ở quận Giao Chỉ năm 178, khởi nghĩa Bà Triệunăm 248, đồng bào các dân tộc ở Nghệ An đều tích cực tham gia Đến năm 542,nhân dân vùng này đã góp phần xứng đáng trong cuộc khởi nghĩa của Lý Bí ,thắng lợi của cuộc khởi nghĩa đã làm cho dân tộc ta hồi sinh với cái tên mới : V -

ơng quốc Vạn Xuân Thế kỷ VIII , dới sự lãnh đạo của Mai Thúc Loan , nhândân vùng dậy khởi nghĩa chống ách cai trị hà khắc, tàn bạo của nhà Đờng Vớitấm lòng yêu nớc thiết tha, với cảm nhận sâu sắc vận mệnh đất nớc , với khátvọng giải phóng cao cả, nhân dân Nghệ An đã từng chấp nhận hi sinh, đã từng

nếm mật nằm gai

“trăm họ cùng một mái nhà” ” với Lê Lợi và Nguyễn Trãi để lập nên chiến công hiển háchtrong cuộc kháng chiến chống quân Minh , đã từng nhanh chóng bổ sung quâncho Nguyễn Huệ – muốn giữ d Quang Trung hành quân thần tốc ra Bắc tiêu diệt quânThanh xâm lợc Tại phía Nam thành phố Vinh, dới chân núi Quyết và núi Kỳ Lâncòn dấu vết của di tích Phợng Hoàng Trung Đô mà vua Quang Trung đã cho xâydựng để dời quốc đô từ Phú Xuân ra Nghệ An

Nhiều cuộc khởi nghĩa của nhân dân đã diễn ra khá dồn dập , nhất là vàothời kỳ phong kiến suy tàn cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX Nó đã góp phầnnhen nhóm, thổi bùng lên ngọn lửa chiến tranh nhân dân dới triều Nguyễn phản

động với tinh thần quyết đánh cả Triều lẫn Tây “Đại Nam Nhất thống chí” ”, “Đại Nam Nhất thống chí” làm lay chuyển nền tảng của

chế độ phong kiến Việt Nam, làm cho thực dân Pháp vô cùng khiếp sợ và nói lênsức mạnh tiềm tàng, truyền thống quật khởi của nhân dân Nghệ An Mỗi lầnPháp tiến công xâm lợc là mỗi lần nhân dân, văn thân sỹ phu từ miền xuôi đếnmiền ngợc đều dốc sức dốc lòng ra quân cứu nớc Các phong trào yêu nớc vàcách mạng lúc đầu còn âm ỉ bí mật , khi công khai trực diện đối đầu, lúc hởngứng phối hợp, khi đứng đầu dậy trớc , lúc vừa cung cấp nhân tài vật lực cho cácnơi, có khi trở thành một trung tâm của phong trào, thành đỉnh cao của cả nớc Khi phong trào Cần Vơng thất bại, các thế hệ ngời Nghệ An lại tiếp nối nhau ra

đi tìm đờng cứu nớc nh Phan Bội Châu , Nguyễn Tất Thành , Phạm Hồng Thái

Đây là nơi xuất thân của lớp ngời cộng sản đầu tiên nh Hồ Tùng Mậu, Trần Phú,

Lê Hồng Phong và đặc biệt là quê hơng của lãnh tụ Hồ Chí Minh vĩ đại- ngờitiêu biểu cho tinh hoa , khí phách của dân tộc và lơng tâm của thời đại

Ngày nay, nhân dân Nghệ An đang cùng nhau đoàn kết, ra sức xây dựng

quê hơng ngày càng giàu mạnh để xứng đáng là phên dậu “Đại Nam Nhất thống chí” ”, “Đại Nam Nhất thống chí” của nớc nhà

Mảnh đất, con ngời Nghệ An thực sự là điều kiện thuận lợi để dòng họ Hồcũng nh các dòng họ khác tồn tại , phát triển, làm nên những truyền thống vănhoá đặc sắc , quý báu của dòng họ mình

địa giới hành chính khá rộng Hơng Bào Đột tơng đơng với tổng Hoàn Hậu huyệnQuỳnh Lu, thời Nguyễn gồm các xã Bào Ngọc, Bào Đột , Bào An, Bào Trung,Bào Diễn

Ngời Trung Quốc di c sang nớc ta từ thời Ngũ đại Thập quốc(907-960)không ít bao gồm nhiều tầng lớp với mục đích chủ yếu là tránh loạn Điều khóhiểu là chức thái thú Châu Diễn của Hồ Hng Dật Nhà Hậu Hán tồn tại ngắnngủi từ 947-951 khi ở nớc ta đã khôi phục quyền tự chủ Nhà Hậu Hán làm sao

cử đợc ngời sang nớc ta làm thái thú? Có thể Hồ Hng Dật sang lánh nạn, do khảnăng và uy tín cá nhân ,ông đợc chính quyền Dơng Tam Kha lúc bấy giờ sử dụng

và giao cho quản lí lộ Diễn Châu chăng ?

Hồ Hng Dật là ngời đầu tiên đặt chân đến Bào Đột xây dựng nền móng

đầu tiên của dòng họ Hồ trong cộng đồng dân tộc Việt Nam Là một trí thức lớncủa thời đại lúc ấy , đã đậu Trạng nguyên , đã làm quan nhng đã lui về cầy trại ,trở thành một nhân sĩ ẩn dật , gắn bó với nhân dân , không tranh bá đồ vơng Khi

đến Bào Đột vui thú ruộng vờn , ông cùng gia đình cần cù lao động sản xuất ,sống chan hoà với nhân dân bản địa , tối lửa tắt đèn có nhau Ông giúp đỡ nhândân trong vùng học văn luyện võ , chăm sóc mùa màng ,bảo vệ thôn trang nên uytín của ông ngày càng mở rộng ra các hơng chung quanh Nơi ông ở phía trớc

có sông Bào Giang chảy từ Bào Đột qua Bào Tiền, Bào Hậu ra biển, phía sau là

đồi rừng ,đất đỏ bazan màu mỡ, những dải núi rừng nhấp nhô chạy dài liên tiếptận vùng Đờng Khê thợng và phủ Quỳ Châu Đó là một vùng đất hiểm trở , lợithế dụng võ và rất thích hợp cho ngời ở ẩn Khi các thế lực địa phơng nổi dậy cát

cứ và tranh giành nhau quyết liệt (loạn 12 sứ quân năm 965), có hào trởng trongchâu đến gặp Hồ Hng Dật thăm dò xem ông có ý dấy quân hay không , nhng ông

đã khảng khái trả lời rằng Tôi luôn luôn nhận rõ dân là gốc của mọi thời đại, “Đại Nam Nhất thống chí” tôi chỉ muốn vạn đại vi dân … ”, “Đại Nam Nhất thống chí” (nghĩa là vạn đời làm dân)

Con cháu Hồ Hng Dật ngày càng đông đúc ,thay nhau làm trại chủ ở hơng Bào

Đột Họ Hồ trở thành một cự tộc ở Châu Diễn Thời vua Lý Thái Tổ chủ trơngdùng chính sách nhu viễn , các vua nhà Lý đem công chúa gả cho một số hào tr -ởng có thanh thế , lấy tinh thần gia tộc để ràng buộc họ Theo Đại Việt sử ký toàn

th thì con cháu Hồ Hng Dật có ngời là tuấn kiệt đơng thời đã lấy công chúaNguyệt Đích sinh ra công chúa Nguyệt Đoan [13;224]

Tại nhà thờ Trạng nguyên Hồ Tông Thốc (xã Thọ Thành ,huyện Yên Thành) có

đôi câu đối :

“Đại Nam Nhất thống chí” Triết Giang thử địa ngô tiên thế, Hoan Diễn do tồn ức vạn niên ’’

(Triết Giang là đất cụ tổ ta-Hoan Diễn kế tiếp ngàn vạn năm)

Sử sách và tộc phả không ghi chép từ đời con của Hồ Hng Dật đến đời thứmời một (thất truyền mời đời) , khoảng từ cuối thế kỷ X đến giữa thế kỷ XIII

ở nhà thờ họ Hồ thuộc xã Quỳnh Đôi (Quỳnh Lu) có bức hoành phi đề

Nhất bản năng song cán

“Đại Nam Nhất thống chí” ’’ (nghĩa là một gốc tốt hai cành) Từ họ Hồ gốc ở Bào

Đột (Quỳnh Lâm ,Quỳnh Lu) chia thành hai tông phái chính: tông phái trởng ởChâu Diễn và tông phái thứ ở Thanh Hoá

Tông phái Châu Diễn khởi đầu từ Hồ Kha ở đây cũng lặp lại công thứcmột gốc , hai cành Một gốc: Hồ Kha Hai cành: Trởng Hồ Hồng, Chánh đội tr-ởng đời Trần- là tổ họ Hồ Quỳnh Đôi và Thuận Hoá; Thứ Hồ Cao – muốn giữ d tổ họ Hồ ởQuỳ Trạch (Thọ Thành , Yên Thành)

Theo Hồ đại tộc phả “Đại Nam Nhất thống chí” ”, “Đại Nam Nhất thống chí”, ông Hồ Kha – muốn giữ d cháu đời thứ mời ba của Trạng

nguyên Hồ Hng Dật sinh năm Khai Thái thứ hai (1325) đời vua Trần Minh Tông,

ở hơng Quỳ Trạch, huyện Thổ Thành (nay là huyện Yên Thành ) Khi trởngthành, ông Hồ Kha di c sang thôn Nghĩa Liệt, xã Tiên Sinh, tổng Đờng Khê th-

ợng (nay thuộc huyện Nghĩa Đàn) Nhng theo cuốn Quỳnh Đôi cổ kim sự tích h “Đại Nam Nhất thống chí”

-ơng biên”, “Đại Nam Nhất thống chí” do Hồ Phi Hội biên soạn năm 1857 thì Hồ Kha đến Thổ Đôi trang năm

Giáp Dần đời Trần Minh Tông (1314) Nh vậy thì ông Hồ Kha không phải sinhvào năm 1325 mà phải sinh trớc năm 1300 , khoảng năm 1280 hoặc năm 1290mới đúng

Năm 1314, từ Tiên Sinh, ông Hồ Kha qua Bào Đột đến xem vùng đất sabồi ở đông bắc xã Hoàn Hậu Đứng trên dải đất cao (nay là cánh đồng Tơngthuộc xã Quỳnh Đôi , huyện Quỳnh Lu), ông nhìn ra bốn phía xem xét địa thếthiên nhiên, phong cảnh thật là sơn thuỷ hữu tình, hình thế núi sông đẹp nh tranh

vẽ Ông đã bàn với vợ con quyết định dựng trại khai hoang , vỡ đất gieo trồnghoa màu, mở rộng sinh kế với ý đồ lâu dài Sau một thời gian, ông trở về NghĩaLiệt và giao khu đất này cho con trai cả là Hồ Hồng tiếp tục sự nghiệp khaihoang lập ấp Ông Hồ Kha giao cho con trai thứ là Hồ Cao khu đất tại QuỳTrạch để lập nghiệp Ông Hồ Kha mất ở Nghĩa Liệt , ông trở thành ông tổ họ Hồ

lộ Diễn Châu thời Trần - Lê và cũng là ông tổ các chi họ Hồ ở nhiều địa phơngtrong tỉnh Nghệ An

Trên vùng đất ông Hồ Kha đặt nhát cuốc đầu tiên, ông Hồ Hồng đã cùng

ông Nguyễn Thạc và ông Hoàng Khánh chiêu dân lập ra trang Thổ Đôi Quảnlĩnh Hồ Hân (con trởng Hồ Hồng) là Tá quốc công thần nhà Lê , nối chí ông cha,cáo quan về xây trang Thổ Đôi và tiếp đó tổ chức khai hoang lập ấp Thợng Yên(nay thuộc xã Quỳnh Yên, huyện Quỳnh Lu) Tiến sĩ Hồ Ước Lễ (con ông HồHân) đã cùng vợ khi về hu tiếp tục sự nghiệp của cha , cùng vợ chồng em là Hồ

An góp sức với con cháu các họ khác trong trang bồi trúc đê đập, đờng sá, mởrộng đất đai canh tác trang Thổ Đôi , tổ chức đào giếng để tạo dòng nớc ngọt chonhân dân sử dụng trong sinh hoạt Con cháu ở họ Hồ trong trang Thổ Đôi ngàycàng đông đúc , đứng hàng đầu trong số các dòng họ ở đây Năm Mậu Tý niênhiệu Minh Đức thứ hai (1528) triều Mạc Đăng Dung, Bao vinh hầu Hồ Nhân Hi -cháu sáu đời của ông Hồ Hồng bàn với dân trang chuyển Thổ Đôi trang thànhthôn Quỳnh Đôi , thuộc xã Hoàn Hậu Tên Quỳnh Đôi (đồi Ngọc Quỳnh) thuộchuyện Quỳnh Lu có từ đó

Em ông Hồ Hân là ông Hồ Nhân (một võ quan với chức đô đốc,tớc Hoanquận công) đã cùng vợ tổ chức khai hoang ven biển Quỳnh Lu lập ra hai ấp Đa

Kỳ nội ngoại , tên đầu tiên của hai thôn Phú Đa và Phú Phong nay hợp thành xãQuỳnh Bảng Con ông Hồ Nhân là Hồ Bá Nhàn giữ chức Chánh đội trởng thủy

bộ có nhiều quân công đợc phong tớc Diêm Lộc hầu, tiếp tục định c xây dựng ấp

Đa Kỳ , sinh ra các chi họ Hồ ở xã Quỳnh Bảng (huyện Quỳnh Lu) ngày nay.Con trai thứ ông Hồ Nhân là Hồ Mậu Trung giữ chức Tráng vụ tớng quân tớcHoằng Lộc hầu đã khai hoang lập ấp Vũ Duyệt ở vùng trung du huyện Quỳnh Lu, sinh ra các chi họ Hồ ở đây Vũ Duyệt là tên đầu tiên của thôn Yên Hoà , naythuộc xã Quỳnh Trang (huyện Quỳnh Lu)

Tiến sĩ Hồ Ước Lễ có ba con trai là Hồ Khắc Cần, Hồ Khắc Kiệm và HồKhắc Tuấn đều đậu giám sinh (hơng cống , cử nhân )

Ông Hồ An (em Hồ Ước Lễ) cũng sinh ra ba con trai là Hồ Sùng Đức, Hồ

Định đều đậu giám sinh và Hồ Khuê đậu sinh đồ (tú tài) Ông Hồ Khuê đã tổchức khai hoang lập ra thôn Đồng Bản (nay thuộc xã Đồng Thành, huyện YênThành ) sinh ra các chi họ Hồ ở đây

Đến đời chắt của Chánh đội trởng Hồ Hồng chỉ còn năm ngời định c ởtrang Thổ Đôi, sau này trở thành năm chi họ Hồ Quỳnh Đôi Con cháu họ Hồ đãcùng các họ khác trong thôn Quỳnh Đôi ra sức phát triển sản xuất , xây dựng

xóm thôn theo H “Đại Nam Nhất thống chí” ơng ớc” nh khuyến khích phát triển nghề nông , quý ngời văn

học , trọng bậc tuổi tác, hậu việc tang ma, bỏ việc xa xỉ, cấm điều gian dối… có khung niên đại Đó

là một nông thôn thuần phong mĩ tục có văn học thịnh đạt, đóng góp cho đất nớcnhững võ công hiển hách Dù giữ các chức vụ cao cấp của triều đình nhng concháu họ Hồ vẫn rất quan tâm đến ngời dân nơi chôn rau cắt rốn Tham tụng DuệQuận công Hồ Sỹ Dơng, Quỳnh Quận công Hồ Phi Tích , Ban Quận công Hồ Sỹ

Đống đợc vua ban thởng mỗi ông hàng chục mẫu ruộng nhng các ông đều tặngdân làng, một phần ruộng cấp cho các gia đình có ngời đi lính , một phần làmruộng học điền khuyến khích việc học tập Bà Trơng Thị Thành (vợ ông Hồ SỹDơng) đa nghề thợ mộc về dạy cho dân làng có thêm nghề thủ công, vợ ông HồPhi Tích ngời họ Đàm đem nghề dệt lụa dạy cho phụ nữ Quỳnh Đôi góp phần cảithiện đời sống gia đình

Ông Hồ Sỹ Dơng còn bỏ tiền của chiêu tập dân khai hoang lập ra bốn thôn:Thọ Vực(nay thuộc xã Quỳnh Thọ) , Nh Bá (nay thuộc xã Quỳnh Bá), Mỹ Hoà(nay thuộc xã Quỳnh Mỹ) và Tiên Dội (nay thuộc xã Quỳnh Hoa) ở vùng venbiển và trung du huyện Quỳnh Lu , một số con cháu họ Hồ cũng đến lập nghiệp

ở bốn thôn này

Trong khi chinh chiến ở phía Nam, ông Hồ Hồng lấy bà vợ ở An Cựu sinh

ra dòng họ Hồ ở vùng Thuận Quảng, con cháu đông đúc , có nhiều ngời thành

đạt

Ông Hồ Cao, con thứ của Hồ Kha trở thành thuỷ tổ của họ Hồ ở QuỳTrạch (nay thuộc xã Thọ Thành , huyện Yên Thành) Hồ Cao sinh vào khoảngthời Đại Trị (1358 - 1369) , đời Trần Dụ Tông Ông thông minh , đĩnh ngộ, cócông đắp đê dẫn nớc vào ruộng , khai phá ra đất Tam Công trang (sau đổi rathôn) Lúc đầu khi đợc cha giao cho nhiệm vụ trở lại ấp Quỳ Trạch khai khẩnxây dựng xóm làng , Hồ Cao thấy giữa cánh đồng trũng rộng thẳng cánh cò bấygiờ có nổi lên một cái gò thoai thoải gọi là gò Tràm Phía Nam gò Tràm có mộtdòng suối lớn chảy qua Thấy phong cảnh hữu tình , đẹp đẽ , cho là đất lành nên

Hồ Cao đã cho dựng nhà trên gò Tràm rồi chiêu tập dân khai khẩn đất đai ,lấynghề nông làm chính Đất Tam Công về sau thuộc xã Thái Trạch, tổng TháiTrạch , tức đất Quỳ Trạch xa Dòng Hồ Cao sinh ra ba Trạng nguyên dới triều

Trần là Hồ Tông Thốc, Hồ Tông Đốn và Hồ Tông Thành Theo Hồ tông phổ “Đại Nam Nhất thống chí” ký’’ thì Trạng nguyên Hồ Tông Đốn sau dời nhà đến ở xã Phú Điền (huyện Hng

Nguyên ) Hồ Thị - cháu của ông Hồ Tông Đốn vào ở đất Tả Ao (nay là XuânGiang , Nghi Xuân ) sau đó dời nhà đến thôn Yên Từng , xã Yên Pháp (huyệnHng Nguyên ) , lập ra các chi họ Hồ ở đây

Cháu chắt của dòng họ Hồ ở Quỳ Trạch sau này có hai anh em là Hồ ĐìnhTrụ và Hồ Đình Quế đều đậu tiến sĩ triều Lê Hồ Đình Trụ làm Tiết chế Nghệ An

xứ Bắc quân Đô đốc phủ Tả phủ Thái bảo tớc Mỹ Quận công , sau khi mất đợcvua Lê Hiển Tông và triều Nguyễn truy phong Dực bảo Trung hng chi thần Chế

khoa Đinh Sửu niên hiệu Gia Thái thứ năm (1577) đời Lê Thế Tông , dòng HồCao có Hồ Bỉnh Quốc đậu tiến sỹ , làm quan tới chức Lại bộ Tả thị lang đãchuyển c vào xã Bình Lăng (nay thuộc xã Đức Thuận , huyện Đức Thọ , tỉnh HàTĩnh) Con cháu của dòng họ Hồ ở Quỳ Trạch ngày càng đồng đúc, hiển đạt,nhiều ngời đậu đại khoa , văn võ toàn tài , sự nghiệp giúp nớc lu truyền mãi mãi

Có thể thấy trong lịch sử nớc ta, những nhân vật nổi tiếng nh Hồ Quý Ly,Quang Trung - Nguyễn Huệ cũng đều có nguồn gốc từ họ Hồ ở Nghệ An

Khoảng cuối thế kỷ XIII, cháu đời thứ 12 của Hồ Hng Dật là Hồ Liêm dời

đến hơng Đại La (nay là xã Hà Đông , huyện Hà Trung , tỉnh Thanh Hoá ) , làmcon nuôi Tuyên phủ sứ Lê Huấn mới đổi họ là Lê (Lê Liêm) Lê Quý Ly là cháubốn đời của Lê Liêm , khi lên làm vua thì đổi lại họ Hồ Sau khi thoán đoạt ngôivua Trần , Hồ Quý Ly đã cho thực hiện những cải cách tơng đối táo bạo nhằmkhôi phục uy thế chính quyền trung ơng, cứu vãn nền kinh tế tài chính và tăng c-ờng lực lợng quân sự nớc nhà Tuy nhiên Hồ Quý Ly đã không thực hiện đợcmong muốn của mình và cùng với sự thất bại trong cuộc kháng chiến chống quânMinh xâm lợc thì triều Hồ sụp đổ Song vai trò, vị trí của Hồ Quý Ly trong lịch

sử nớc ta đã và đang đợc nhìn nhận, đánh giá một cách khách quan hơn

Theo Bảo tàng Tây Sơn (tỉnh Bình Định) thì nguồn gốc gia tộc của anh emNguyễn Huệ vốn dòng dõi họ Hồ ở Quỳnh Đôi (Quỳnh Lu - Nghệ An) , là concháu Hồ Thế Anh Hồ Thế Anh (còn gọi là Hồ Sỹ Anh) là cháu tám đời củaQuản lĩnh Hồ Hân , thuộc chi thứ hai họ Hồ ở Quỳnh Đôi , là con Tả Thị lang bộ

Lễ Lu Phúc hầu Hồ Hiến

Hồ Thế Anh sinh năm 1618, thi Hội trúng tam trờng 1658, làm quan Hộ

bộ Tả Thị lang, tớc Diễn Trạch hầu Hồ Thế Anh sinh đợc năm con trai , trong đó

có Hồ Thế Viêm Hồ Thế Viêm sinh ra Hồ Phi Khang, Hồ Phi Khang sinh nămcon là Hồ Phi Trù, Hồ Phi Phú, Hồ Phi Thọ, Hồ Phi Phúc, Hồ Phi Huống TừQuỳnh Đôi , Hồ Thế Viêm đa gia đình sang thôn Nhân Lý (nay thuộc xã QuỳnhHồng , huyện Quỳnh Lu ) , sau lại dời vào thôn Thái Lão (huyện Hng Nguyên)

Từ Thái Lão , Hồ Phi Khang và Hồ Phi Phúc cùng bạn bè vào Đàng Trong lậpnghiệp Cũng có thuyết cho rằng ông tổ bốn đời của anh em Nguyễn Huệ bịchúa Nguyễn bắt về an trí ở ấp Tây Sơn , tỉnh Quy Nhơn Hồ Phi Khang và HồPhi Phúc bớc đầu làm ăn ở huyện Tuy Viễn (nay là huyện An Nhơn) Sau đó PhiPhúc kết nghĩa vợ chồng với một ngời con gái họ Nguyễn , gia đình buôn trầu ởvùng Tây Sơn hạ , Phi Phúc ở luôn quê vợ và lấy họ Nguyễn từ đó , sinh ra anh

em Nhạc, Lữ, Huệ và một gái út

Một gốc hai cành sây hoa kết quả Noi gơng ông cha, cháu chắt ông HồKha ra sức khẩn hoang lập làng , phát triển sản xuất ở các địa phơng trong tỉnhNghệ An Con cháu họ Hồ các địa phơng trong tỉnh Nghệ An ngày càng đông

đúc, có một số vùng sống tập trung dân số có tỷ lệ cao Ví dụ, ở xã Quỳnh Đôi

(huyện Quỳnh Lu) có câu Con gái họ Hồ lấy bồ mà đựng “Đại Nam Nhất thống chí” ”, “Đại Nam Nhất thống chí” Đời nào cũng có

ngời họ Hồ chuyển c tham gia xây dựng những vùng kinh tế mới của Tổ quốc.Cũng có ngời làm quan hay thầy dạy học ở các địa phơng , lấy vợ và định c ngay

ở đó sinh ra những chi họ Hồ Đứng trên toàn cục mà so sánh thì họ Hồ không

có dân c đông nh các họ Nguyễn, Lê, Trần… có khung niên đại nhng phần lớn đều quy về gốc từChâu Diễn (Quỳnh Lu) Quan hệ họ Hồ ở xã Quỳnh Đôi (huyện Quỳnh Lu) và

họ Hồ ở Thọ Thành (huyện Yên Thành) và họ Hồ ở các địa phơng trong tỉnhNghệ An từ trớc đến nay vẫn xây dựng tốt đẹp Cũng nh những gia tộc khác sống

trong tỉnh , con cháu họ Hồ dù chuyển c lập nghiệp ở nơi nào cũng đều phát huytruyền thống tốt đẹp của dân tộc là đoàn kết lao động , phát triển sản xuất vàchiến đấu hi sinh bảo vệ Tổ quốc Gần đây có nhiều điều kiện thuận lợi về giaothông , thông tin , nhiều nơi đã tìm về nhận họ , tìm tiên tổ ở Quỳnh Đôi và ThọThành và nhiều nơi chi nhánh đã xác định đợc là dòng dõi của Hồ Hồng hoặc HồCao Quỳnh Đôi nhận nguồn gốc dòng họ Hàng năm , chào đón xuân mới , cácchi họ Hồ khắp nơi trong nớc đều cử con cháu về nhà thờ họ Hồ ở Quỳnh Đôi(huyện Quỳnh Lu- tỉnh Nghệ An) để cúng lễ tổ tiên vào ngày mời hai thánggiêng âm lịch, thể hiện tấm lòng :

“Đại Nam Nhất thống chí” Cây có gốc mới nở cành sinh ngọn, Nớc có nguồn mới bể rộng sông sâu Ngời ta nguồn gốc từ đâu ,

Có tổ tiên trớc rồi sau có mình ”, “Đại Nam Nhất thống chí”

Từ khi hình thành cho đến nay, trải qua những bớc thăng trầm ,có nhữngthời điểm bị o ép nặng nề nhng dòng họ Hồ ở Nghệ An đã từng bớc khẳng địnhmình , trở thành một cự tộc lớn của tỉnh nhà

Chơng 2 :

Một số đóng góp của dòng họ Hồ trong lịch sử – văn hoá dân tộc.

“Đại Nam Nhất thống chí” Trăm họ làm nên sự nghiệp chung,

Họ Hồ không thẹn với non sông”, “Đại Nam Nhất thống chí”

Họ Hồ là một trong các dòng họ đặt nền móng lâu đời ở Nghệ An Trong

sự nghiệp dựng nớc và giữ nớc, họ Hồ đã cùng các họ khác đoàn kết sản xuất vàchiến đấu không mệt mỏi, tạo nên những truyền thống tốt đẹp , có đóng góp lớnlao đối với lịch sử – muốn giữ d văn hoá của dân tộc Truyền thống quý báu , tiêu biểu mà

họ Hồ đã tạo dựng đợc trong quá trình tồn tại và phát triển chính là truyền thốngyêu nớc và cách mạng , khoa bảng và văn học , để lại cho quê hơng đất nớc một

số di sản văn hoá có giá trị

2.1 Truyền thống yêu nớc và cách mạng :

Trung , hiếu, tiết, nghĩa là nét đẹp của văn hoá phơng Đông Những lúc

đất nớc lâm nguy , ngời họ Hồ đã anh dũng đứng lên bảo vệ Tổ quốc, lớp trớcngã thì lớp sau lại đứng lên Chính điều đó mà truyền thống yêu nớc và cáchmạng của họ Hồ là một trong những truyền thống vẽ vang chói lọi mà con cháu

họ Hồ ngày nay vẫn luôn tự hào Dù trớc Cách mạng tháng Tám hay sau Cáchmạng tháng Tám , ở thời kỳ nào cũng có ngời họ Hồ tham gia phong trào yêu nớc

và cách mạng , lập nên những chiến công hiển hách

Có thể nói trong dòng họ Hồ thì Hồ Quý Ly và Nguyễn Huệ - QuangTrung - thuộc dòng dõi họ Hồ ở Nghệ An - là hai nhân vật có vai trò to lớn trongxã hội Hồ Quý Ly buổi đầu hết lòng giúp rập nhà Trần, có công về nội trị , vềchống ngoại xâm phơng Nam , mở mang bờ cõi Với các chính sách hạn điền,hạn nô, cải cách tiền tệ , cải cách giáo dục thi cử , xây dựng và mở mang hệthống giao thông thuỷ lợi Hồ Quý Ly đã để lại dấu ấn của nhà cải cách lớn tronglịch sử Hồ Quý Ly tuy thất bại , không chống nổi sự xâm lợc của nhà Minh ,

anh hùng di hận thiên niên

“Đại Nam Nhất thống chí” ”, “Đại Nam Nhất thống chí” nhng lòng yêu nớc , ý thức độc lập tự chủ của ông

không còn nghi ngờ Và mối hận của ông , dòng dõi 12 đời sau , 382 năm sau ,vua Quang Trung (Hồ Thơm) đã rửa sạch Triều đại Hồ Quý Ly chỉ tồn tại trong

7 năm (1400 1407) , còn triều đại Tây Sơn cũng chỉ tồn tại 14 năm (1788 1802) Tuy thời gian ít nhng sự cống hiến của hai triều đại này thật đáng trântrọng Đặc biệt là khi nhắc đến chiến công lừng lẫy của vua Quang Trung đánhtan hơn 20 vạn quân Thanh xâm lợc , diệt thù trong giặc ngoài , đa đất nớc nonsông thu về một giải thì chẳng những nhân dân cả nớc ta đều phấn chấn nức lòng,

-mà những ngời trong tôn thống họ Hồ cũng rất đỗi tự hào về tổ tiên của họ

Từ những ngày xa xa, ông Hồ Hồng đã dốc sức trấn giữ phía Nam Tổquốc Dới triều vua Trần Duệ Tông (1373 - 1377) , châu Tân Bình (nay là tỉnhQuảng Bình) bắt đầu coi là trọng trấn , đợc bổ sung quân và đặt quân hiệu Vàothời điểm lịch sử đó , Hồ Hồng tham dự binh nhung với chức Chánh đội trởng đitrấn thủ Tân Bình Ông đã hi sinh trong chiến đấu bảo vệ biên cơng đất nớc

Quân Minh xâm lợc và đô hộ nớc ta , ông Hồ Hân đã liên kết với một sốhào kiệt là anh em Nguyễn Biện và Nguyễn Xí (ở Nghi Lộc), Nguyễn Bá Lại ởlàng Đăng Cao (xã Quỳnh Giang , huyện Quỳnh Lu) và một số ngời khác tìm đếnLam Sơn tham gia nghĩa quân và chiến đấu đến ngày giải phóng hoàn toàn đất n-

ớc (năm 1427) Hồ Hân nằm trong bộ tham mu của Lê Lợi , phụ trách nghiêncứu địa hình ,tìm chỗ đóng quân , xây dựng doanh trại Chiến thắng giặc Minh ,

ông đợc phong là Đông Tri Kiêu thắng quân , Quản lĩnh hầu , Chánh tam phẩm

Chiến thắng Bình Ngô , ông không tham gia chính sự mà xin lui về cày ruộng Con ông là Hồ Ước Lễ đợc chọn vào học Quốc Tử Giám

Ông Hồ Nhân , em Quản lĩnh Hồ Hân, võ giỏi văn thông , làm võ quantriều Lê có công dẹp loạn yêu dân , đợc phong chức Đô Đốc , tớc Hoan Quậncông Con thứ Hồ Đốn là Hồ Thị cũng là võ tớng , tớc hầu

Thời Lê Trung Hng , gia đình ông Hồ Văn Xu (xã Quỳnh Thuận , huyệnQuỳnh Lu) đã có công xây dựng triều đại này, có 9 Thợng tớng quân cũng là 9quận công Nay ở nhà thờ ông Hồ Văn Xu có 9 sắc phong của các vị t ớng thuộccác đời Hồng Phúc (1572 - 1573) , Đức Long (1629 -1633), Dơng Đức (1672 -1673) : Thợng trụ quốc quận công Hồ Văn Xu , Thợng tớng quân nguyên soái đôchỉ huy Hồ Văn Lực , Thợng tớng quân Hồ Văn Khoá, Hồ Văn Hiệu

Gia đình ông Hồ Đình Đê (xã Quỳnh Bảng, huyện Quỳnh Lu) hiện có 5sắc phong tớng đời Lê Hiển Tông Hồ Đình Đê có công bảo vệ Tổ quốc phía Tây(Trấn Ninh) và phía Nam đợc phong Thợng tớng quân, Hoa Quận công Con ông

là Hồ Đình Nho đợc phong Trung tớng

ở xã Trung Cần (huyện Nam Đàn) có gia đình ông Hồ Quý Uyên có con

là Hồ Quý Dung , Lê triều đặc tiến phụ quốc và con cháu 6 ngời là võ tớng KhiNguyễn Huệ lên ngôi Hoàng đế , phát hịch đánh quân xâm lợc nhà Thanh , kéoquân ra Bắc và tuyển quân ở Nghệ An (1789) thì nhiều ngời họ Hồ đã hăng háitòng quân , ủng hộ tiền gạo nuôi quân Phó bảng Hồ Trọng Điển đợc cử mang lễvật tiền gạo đón tiếp quân Tây Sơn Hồ Phi Tứ dòng dõi Hồ Sỹ Anh , cháu HồThế Viêm có quan hệ họ hàng gần gũi với Hồ Phi Phúc là quan nhà Lê , đã hếtsức ủng hộ Quang Trung Ông đợc Quang Trung phong là Thợng tớng quân Tựnhân hầu Ông Tứ có công cứu làng : Nhân Lý (Nhân Sơn) khỏi bị tru diệt Dânnhớ ơn lập đền thờ gọi ông là Cô thần Dới lá cờ khởi nghĩa của anh hùng áo vảicòn có một số ngời dòng dõi với Hồ Thơm nh Hồ Phác Trọng , Hồ Thành Chơng(ở Trung Cần, Nam Đàn) đợc phong làm tớng quân Một số tri thức đã từ bỏ t t-ởng ngu trung theo Quang Trung giết giặc , xây dựng đất nớc dới triều Tây Sơn

nh Hồ Trọng Ky, Hồ Đôn Bản

Từ khi thực dân Pháp xâm chiếm nớc ta , cùng với phong trào chung củacả nớc , Nghệ An – muốn giữ d mảnh đất nóng bỏng luôn luôn sục sôi khí thế đấu tranhcách mạng Ngời họ Hồ ở đâu cũng chen vai sát cánh cùng các họ khác trongtỉnh vùng dậy đấu tranh chống giặc giữ nớc , nhiều ngời đã hi sinh anh dũng đếngiọt máu cuối cùng

Tiến sỹ Hồ Sỹ Tuần - biên tu Quốc sử quán đã đứng về phía chủ chiến củatriều Huế bấy giờ , đã kháng nghị với Tự Đức chống lại việc nhờng ba tỉnh Nam

Kỳ cho Pháp (1862) Ông là một trong số ngời đầu tiên đa ra kế hoạch phòng thủ

đất nớc Trong cuộc họp triều thần tháng 6 năm 1859 , ông cùng các ông TôTrân, Phạm Hữu Nghị, Trần Văn Vi, Lê Hiếu Hữu, Nguyễn Đăng Điều dâng sớ

đề nghị quyết tâm giữ đất , tấn công giặc, không nghị hoà:

“Đại Nam Nhất thống chí”… ở Quảng Nam, địch vào nội địa bằng đờng sông dụ lên bộ để tiêu diệt ở Gia Định, tàu địch nhiều gần mặt biển Quân thứ Gia Định hợp các tỉnh

đốt phá tàu địch Gia Định đã thắng , Đà Nẵng đã lần lợt dẹp quân địch, nếu nghị hoà thì nguy không thể lờng đợc ”, “Đại Nam Nhất thống chí” [26;17]

Vua Tự Đức đã bác bỏ kiến nghị , đa ông làm Tuần phủ Quảng Yên, nơi hảitần xa xôi khó khăn, thờng xuyên có giặc Tàu Ô cớp phá Ông luôn lo việc yêndân ở quanh thành có làng Việt Yên theo đạo Thiên Chúa, có lệnh triều đình

vây lại đợi lệnh để giết Có ngời đề nghị cho nớc ngập để diệt Ông tìm cách cứu

họ , ít lâu sau khi có giặc Tàu Ô vây thì dân Việt Yên xung phong giữ thành ,

đánh bại bọn giặc Lúc ông mất , họ đã góp tiền lo tang lễ và lập đền thờ

Tháng 5 năm 1862 , triều Nguyễn Dực Tông ký hàng ớc Nhâm Tuất cắt đứt batỉnh phía đông Nam Bộ cho thực dân Pháp Uất hận với chủ trơng đầu hàng củatriều đình ,ông lâm bệnh nặng và qua đời vào tháng 8 năm 1862

Cùng phái chủ chiến với Hồ Sĩ Tuần còn có Hồ Tự Cung(Quỳnh Lơng Quỳnh Lu), Hồ Thái Tự (Quỳnh Bảng -Quỳnh Lu) sau giữ chức Sơn phòng ,Chánh sứ và đã hi sinh

-Hồ Trọng Định (thờng gọi là cụ Thợng Công) là Tuần phủ Quảng Yên Nhân tình hình đất nớc rối ren , bọn thổ phỉ đợc Pháp giúp đã một lần nữa tiếncông thành Quảng Yên Ông đã vận động và tổ chức quân dân Quảng Yên giữvững thành và dùng mu trí đánh thắng bọn chúng Từ thành tích đó ông đợcphong dần lên Thợng th bộ Công

Khởi nghĩa Giáp Tuất (1874) do Trần Tấn và Đặng Nh Mai ở Thanh

Ch-ơng khởi xớng với khẩu hiệu đánh cả Triều lẫn Tây “trăm họ cùng một mái nhà” ” đã đợc Hồ Sĩ Côn(Quỳnh Lập ) – muốn giữ d một trong những thủ lĩnh của phong trào yêu nớc ở Quỳnh Luhởng ứng nhiệt tình Hồ Sĩ Côn đã vận động và tập hợp đợc hàng ngàn quân, cóxởng đúc súng , dựa vào thế núi rừng Hữu Lập , thành lập hệ thống phòng ngựdọc ven biển và trên bộ , đánh thắng quân triều đình nhiều trận

Phó bảng Hồ Bá Ôn , án sát Nam Định Khi Tổng đốc Võ Trọng Bình bỏthành chạy , ông đã cùng đề đốc Lê Văn Điếm chiêu tập dân binh ở Nam Định tổchức kháng chiến và giữ thành Ông xung phong ra mặt trận cổ vũ binh línhquyết chiến, không may bị trúng đạn , bị thơng nặng Dân binh đã kịp thời cứu

ông , đa ông về phía sau Ông kiên quyết ở lại nhng vì vết thơng quá nặng phải

đa về quê nhà điều trị Có ngời em gái lấy chồng ở huyện Yên Thành về thăm

ông , có đại ý nói rằng Tây mạnh hơn ta không đánh nổi Ông nói rằng nay tathua nhng đánh mãi thì sẽ đợc Trớc khi mất , ông căn dặn các con cháu phải hếtlòng yêu nớc , trả thù nhà nợ nớc Mọi ngời trong nhà nhớ lời ông nhắn nhủ đãcam kết với nhau “trăm họ cùng một mái nhà”phụ vi văn thân , tử bất vi hào lại ” (cha làm văn thân, conkhông làm hào lại ) Con cháu ông sau này đều noi gơng ông , nhiều ngời đãhoạt động yêu nớc tích cực nêu những tấm gơng sáng , những ngời khác thì làmnghề thầy giáo , thầy thuốc , không tham gia bộ máy cai trị đàn áp của thực dânPháp

Trớc sự hèn nhát đầu hàng của triều Nguyễn , Bang biện Hồ Phạm Duật đãcùng Hoàng Phan Thái ở Nghi Lộc phát hịch tổ chức nghĩa quân chống lại triều

đình , không may bị lộ Hoàng Phan Thái bị xử tử, ông Duật cũng bị can án phảnnghịch (1865)

Hồ Trọng Phấn (Nghi Vạn - Nghi Lộc) cùng các ông đội Quyên , độiQuảng là những tớng lĩnh quan trọng của cuộc khởi nghĩa Phan Đình Phùng Ông

đã hăng hái dẫn một đội quân chủ công đánh chiếm thành Hà Tĩnh Saukhi khởinghĩa Phan Đình Phùng bị thất bại , ông bị Pháp bắt và xử tử ở Quán Hành (NghiTrung - Nghi Lộc )

ở làng Hữu Biệt (xã Nam Giang - Nam Đàn) có ông Hồ Mạnh Thuỷ đãcùng các ông đội Quyên , đội Phấn lập chiến khu Bồ L- một điểm giáp giới cáchuyện Nam Đàn , Đô Lơng , Nghi Lộc , Yên Thành để chống Pháp

Trớc cảnh nớc mất nhà tan , Hồ Sĩ Lễ (cháu Hồ Sĩ Tuần) đã bỏ thi cử , đi dạy học

và làm thuốc ở Hng Yên , đợc Hồ Trọng Định tiến cử đã vào tìm gặp vua HàmNghi ở Kinh và cùng hộ giá Hàm Nghi ra Quảng Trị Khi Hàm Nghi bị bắt,

Hồ Sĩ Lễ phải trốn tránh và mất tại Hng Yên

Chiếu Cần Vơng ban bố , Tri huyện Hồ Trọng Phiên , cử nhân Hồ ĐứcThạc , tú tài Hồ Trọng Miên , tú tài Hồ Trọng Hoán đã kéo nhau lên Quỳ Châu

đón Hàm Nghi nhng không gặp Tuy vậy , việc làm của các ông đã khích lệphong trào yêu nớc trên quê hơng của mình

Hồ Thiện Trang lập căn cứ chống thực dân Pháp ở vùng sông Dinh (YênThành) bị quân lính chính quyền đô hộ Pháp bao vây, đành tử tiết trong chiến

đắc lực

Ông Tự đã vận động các nhà giàu có trong làng xuất tiền gạo rào làng nuôi

đội nghĩa dũng trên 200 ngời tập luyện và tuần tra canh gác ngày đêm Bọn phản

động đội lốt tôn giáo đã đợc Pháp giúp đỡ kéo đến vây làng Nghĩa quân chống

đỡ không nổi , ông Tự đã phải lên Quỳ Châu để lánh nạn và tiếp tục xây dựng cơ

sở rồi mất tại đó

Hồ Sỹ Sính, con ông Hồ Sỹ Cát , cháu Hồ Sỹ Tuần , nổi tiếng thông minh,mời bảy tuổi đã đỗ đầu xứ Nghệ Trớc họa xâm lăng , ông chuyển sang nghề võ,chỉ huy dân binh , đã hi sinh cùng 80 nghĩa dũng trong cuộc đấu tranh chốnggiặc của nhân dân làng Quỳnh Đôi (Quỳnh Lu) năm 1885

Con trởng của Phó bảng Hồ Bá Ôn là Hồ Bá Kiện đã tham gia phong tràoCần Vơng do Nguyễn Xuân Ôn và Lê Doãn Nhã lãnh đạo (1885 - 1887), sau gianhập nghĩa quân Phan Đình Phùng (cuộc khởi nghĩa từ tháng 9 - 1885 đến tháng

12 - 1895) , là cán bộ Duy Tân hội (1904) và Quang Phục hội (1912) do Phan BộiChâu thành lập Ông bị chính quyền thực dân Pháp bắt giam ở nhà tù Lao Bảo ,

đã tổ chức giết tên cai ngục gian ác và vợt ngục Khi binh lính Pháp đến đàn áp ,

ông hi sinh trong chiến đấu (tháng 9 - 1915)

Con ông Hồ Bá Hiệu là Hồ Bá Tang - một quan chức cao cấp đã dứng ralập công ty Liên Thành gây quỹ giúp các nhà yêu nớc hoạt động, là một trong 6ngời sáng lập ra trờng Dục Thanh Bác Hồ đã từng dạy học ở trờng này Thợng

th Hồ Đắc Trung thờng mặc triều phục dự các cuộc họp văn thần để bảo vệ cácchiến hữu Ông đã từng giúp gia đình Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc những lúc gặpkhó khăn Lúc Nguyễn Sinh Sắc còn là Tri huyện Bình Khê đã bị triệu về kinhxét xử vì tội để tù chính trị vợt ngục tập thể , tội bênh vực đám lê dân , hà khắcvới những ngời bộ thuộc , hào lý trong quản hạt , một ngời bị giam giữ , lúc vềnhà bị chết , gia đình này đã khiếu tố do lính quan huyện Bình Khê đánh đập Khi bị giải về Kinh thì Nguyễn Sinh Sắc bị Hội đồng nhiếp chính triều đình họpngày 19 - 5 - 1910 xét xử tội danh , xử đánh 100 trợng, phạt 10 nén bạc, giánghết chức và đuổi về địa phơng Trong hoàn cảnh đó thì Thợng th Hồ Đắc Trung

và Đông các đại học sỹ Cao Xuân Dục đã xin miễn tội gia hình nên không bị đòn

100 trợng Khi cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc bị cách chức và đi làm thầy thuốc

ở đồn điền cao su Lộc Ninh thì cụ Hồ Đắc Trung đã cho ngời về làng Sen đónNguyễn Sinh Khiêm vào Huế để giúp đỡ những Nguyễn Sinh Khiêm đã từ chối

và viết th cảm ơn tấm lòng của cụ Hồ Đắc Trung Có thể thấy Thợng th Hồ ĐắcTrung đã nhiệt tình ủng hộ phong trào yêu nớc thời bấy giờ

Ông Hồ Xuân Lan (sau này lấy tên Hồ Học Lãm) là một nhà yêu nớc nổitiếng Ông xuất dơng trong phong trào Đông Du do Phan Bội Châu khởi xớng

Ông tốt nghiệp trờng võ bị, đã từng làm giáo viên trờng quân sự Hoàng Phố lúcQuốc Cộng hợp tác Ông nằm trong bộ tham mu quân đội Tởng Giới Thạch

Ông đã lợi dụng địa vị hợp pháp để hoạt động cho cách mạng Việt Nam Nhà

ông là cơ sở của các nhà cách mạng Việt Nam tại Trung Quốc Ông thờng xuyênnuôi các nhà cách mạng Việt Nam, có lúc 7 đến 10 ngời đến ở , tiền lơng của vợchồng ông phần lớn chi cho các hoạt động cách mạng Việt Nam Đồng chíNguyễn ái Quốc hai lần ở Trung Quốc đều dựa vào ông để hoạt động Ông cócông rất lớn trong việc giúp Bác Hồ xây dựng cơ sở cách mạng Việt Nam tạiTrung Quốc , giúp Bác Hồ thành lập mặt trận Việt Minh ở hải ngoại Năm 1943,

ông bị mất tại Long Châu trên đờng trở về nớc Vợ ông là bà Ngô Thị Khôn Duy

đã cùng với chồng hết lòng ủng hộ cách mạng Việt Nam Con gái đầu của ông là

Hồ Diệp Lan (vợ đồng chí Lê Thiết Hàng - một tri thức tiến bộ, ký giả của nhiềubáo tiến bộ của Trung Quốc ) đã có nhiều công giúp Bác Hồ thời kỳ ở Tĩnh Tây

và phát hiện kịp thờ Bác Hồ bị giam giữ ở nhà lao này đến nhà lao khác của TởngGiới Thạch để tìm cách đấu tranh yêu cầu chúng thả Bác Hồ Năm 1946, Chínhphủ ta đa bà từ Trung Quốc về nớc , sau bà bị đau nặng và mất ở Nghệ Tĩnh

Hồ Sỹ Hạnh tức Vĩnh Long (thờng gọi là đồ Hạnh) Năm 1905 xuất dơngsang Nhật , sau sang Trung Quốc , rồi sang Thái Lan Ông đợc Phan Bội Châu cửlãnh đạo Trại Cày tại Bản Thầm cùng các ông Đặng Thúc Hứa, Đặng Tử Kính

(1911) Ông đã tham gia thực hiện phơng châm thập niên sinh tụ , thập niên “Đại Nam Nhất thống chí” giáo hội”, “Đại Nam Nhất thống chí” (10 năm hợp nhân dân, 10 năm giáo dục nhân dân) của Đặng Thúc Hứa

Sau này ông chuyển sang làm thuốc, là thầy thuốc nổi tiếng ở Thái Lan

Hồ Thiện Trang (thờng gọi là thầy Địa , vì ông làm địa lý để dễ bề hoạt

động cách mạng) Ông đã từng hoạt động nhiều nơi trên miền Bắc , nhất là vùngchung quanh núi Tam Đảo Trong dịp đi vận động cách mạng ở Yên Thành , bị

lộ, bị giặc Pháp đuổi bắt , ông dùng súng lục tự tử ở Sông Dinh (Yên Thành) đểkhỏi sa vào tay giặc

Hồ Đôn Khiêm (thờng gọi là ông Khơm Tặng) là một nông dân có khí tiết,

to lớn , khoẻ mạnh , ông đã từng làm tớng cho cuộc khởi nghĩa của Nguyễn Xuân

Ôn ở Diễn Châu, ông có tài cỡi ngựa và thuần phục các con ngựa bất kham Ôngthờng cỡi ngựa hồng về làng , khi sự nghiệp không thành , ông mất thì con ngựachạy rông, không ai bắt đợc nó, và nó đã chết theo chủ

Khi Hoàng Hoa Thám dấy cờ nghĩa Bắc Giang , những ngời yêu nớc họ

Hồ ở Nghệ An tham gia rất đông Hai cha con Hồ Sỹ Bạt và Hồ Sỹ Mân, HồTrọng Chuyên, Hồ Sỹ Viên cùng rủ nhau ra Bắc Giang tìm gặp Đề Thám vàgiữ nhiều chức vụ quan trọng Hồ Sỹ Quý Tán lý quân vụ, Hồ Xuân Đang Lĩnhbinh Hồ Sỹ Bạt, Hồ Sỹ Mân, Hồ Trọng Chuyên, Hồ Sỹ Viên tham mu Hồ

Sỹ Quý và Hồ Trọng Chuyên là hai nhân vật trọng yếu đợc Đề Thám hết sức tincậy Hồ Sỹ Quý là thanh niên tuấn tú, thông minh, có tiếng hay chữ , tinh thầnbồng bột sôi nổi Hồ Trọng Chuyên là ngời to lớn , tớng mạo đàng hoàng , là ng-

ời có mu lợc và rất điềm đạm thận trọng Vợ ông Hồ Trọng Chuyên là bà HoàngThị Hoè , nhiều lần gánh lụa ra Bắc Giang tìm chồng Đợc ông thuyết phục , cólần bà đã ủng hộ cho nghĩa quân cả gánh lụa Khởi nghĩa Yên Thế thất bại, thựcdân Pháp thẳng tay đàn áp dã man , nhiều ngời tham gia cuộc khởi nghĩa đã bịbắt Hồ Sỹ Quý bị xử tử , Hồ Xuân Đang hi sinh (dân lập đền thờ ông ở làng ĐaCấu - Quế Võ - Hà Bắc, gọi là đền thờ ông Lĩnh), Hồ Sỹ Bạt, Hồ Sỹ Mân, HồTrọng Chuyên bị tù

Trong phong trào Duy Tân , có nhiều ngời tham gia hoạt động tích cực, sôinổi nh Hồ Phi Thống , Hồ Phi Khoan, Hồ Phi Thiệp Hồ Phi Khoan là nhân vậtcốt cán của Đông Kinh Nghĩa Thục , đã cùng với Hồ Phi Huyền đề xớng phongtrào cải cách hơng thôn , tổ chức các lớp học chữ kiểu mới ,dạy chữ Hán văn,Quốc ngữ, Pháp văn , dạy cả thể dục, nhạc đồng thời tuyên truyền t tởng dânchủ qua cải cách của Lơng Khải Siêu, Khang Hữu Vi ở Trung Quốc Hồ PhiThiệp đã tuyên truyền và đa nhiều đồng chí vào Hội , gây cơ sở nhiều nơi Gia

đình ông ấm Toan (Hồ Trọng Tuấn con Hồ Trọng Định có nhà tại Hà Nội) là cơ

sở hoạt động của nhiều ngời trong Hội

Gia đình ông Hồ Sỹ Thiên tham gia hăng hái vào phong trào yêu nớc theokhuynh hớng dân chủ t sản do lãnh tụ Nguyễn Thái Học lãnh đạo phát triển ở cáctỉnh miền Bắc Ông Hồ Sỹ Thiên vốn là ngời làng Quỳnh Đôi (Quỳnh Lu) ra Bắcdạy học , lấy vợ sinh ra ba ngời con Một trai đầu lấy tên là An để lấy gốc làNghệ An và hai ngời con gái lấy tên là Bắc và Giang Cả bốn cha con cùng thamgia tổ chức của Nguyễn Thái Học

Có thể thấy họ Hồ đã tham gia tích cực vào các cuộc vận động và phongtrào yêu nớc chống nghị hoà, chống nhà vua cắt đất Nhng khi giặc Pháp xâm l-

ợc tràn đến thì ngời họ Hồ lại dấy nghĩa chống lại quyết liệt Buổi đầu vì mangnặng t tởng bảo vệ nhà vua , bảo vệ triều đình đã thối nát , đầu hàng nên cácphong trào có tính tự phát cục bộ ấy sớm muộn đều thất bại Song, nhiều ngời họ

Hồ đã ý thức đợc tính chất bù nhìn và phản động của nhà vua và triều đình nên ttởng trung quân cố hữu đã mờ nhạt dần Một số ngời đã có những suy nghĩ mớitrớc văn minh của nớc Pháp nên nhăn quan chính trị đã thay đổi , muốn tìm hiểucách mạng t sản , dân chủ t sản ở các nớc phơng Tây , tìm luồng gió mới Âu- Mỹ, trớc hết qua các sách của Lơng Khải Siêu , Khang Hữu Vi , thành phần tham giacũng có phần rộng lớn hơn

Các phong trào yêu nớc buổi đầu đều bị thất bại, vì cha có đờng lối, phơnghớng, lãnh đạo dúng đắn Tuy nhiên tinh thần yêu nớc của ngời họ Hồ đã để lạinhững ảnh hởng tốt, nhen nhóm trong lòng các thế hệ sau ngọn lửa yêu nớc,lòng căm thù giặc, chuẩn bị cho một trận truyến mới rộng lớn , quyết liệt hơn

Phong trào yêu nớc trên lập trờng phong kiến qua phong trào Cần Vơngcuối thế kỷ XIX và trên lập trờng t sản qua phong trào lu dân tộc chủ nghĩa đầuthế kỷ XX thất bại , thất bại của khởi nghĩa Yên Bái đã chấm dứt vai trò lạnh đạocủa khuynh hớng cách mạng t sản trên chính trờng chính trị nớc ta, khuynh hớngcách mạng vô sản đã thắng thế Nguyễn ái Quốc là ngời cộng sản Việt Nam đầutiên đã tìm thấy con dờng cứu nớc đúng đắn , phù hợp với nớc ta , là con đờngcách mạng vô sản , mở ra một thời kỳ đấu tranh mới Nghệ An là nơi có phongtrào cách mạng rầm rộ , cũng là nơi sớm tiếp thu phong trào cách mạng vô sản Ngời họ Hồ ở Nghệ An đã sớm làm quen và dễ dàng tiếp thu t tởng mới của thời

đại là chủ nghĩa Mác - LêNin và cách mạng vô sản, tiếp tục phát huy truyền

thống yêu nớc và cách mạng của dòng họ mình Hồ Tùng Mậu (con trởng Hồ BáKiện) là một ngời nặng thù nhà nợ nớc, có chí hớng cách mạng , trở thành ngờicộng sản đầu tiên của dòng dõi họ Hồ Đầu xuân năm 1920 , từ nơi dạy học ởThanh Chơng, ông theo đờng dây qua Lào , sang Xiêm rồi đi Trung Quốc Khihoạt động ở Quảng Châu (thủ phủ tỉnh Quảng Đông) , Hồ Tùng Mậu , Lê Hông

Sơn, Phạm Hồng Thái và Lê Hồng Phong đã lập ra tổ chức Tâm Tâm xã “Đại Nam Nhất thống chí” ”, “Đại Nam Nhất thống chí” nêu

mục tiêu cao nhất khôi phục quyền làm ng “Đại Nam Nhất thống chí” ời của ngời Việt Nam”, “Đại Nam Nhất thống chí” , chủ trơng liên hiệp những ng

“Đại Nam Nhất thống chí” ời có thể đích thân hoạt động để khôi phục quyền độc lập cho dân Đông Dơng”, “Đại Nam Nhất thống chí” Sau tiếng bom của Phạm Hồng Thái ở Sa Diễn, cuối năm

1924 thì Hồ Tùng Mậu đợc gặp Nguyễn ái Quốc từ Liên Xô trở về Nguyễn ái

Quốc đã chuyển Tâm Tâm xã “Đại Nam Nhất thống chí” ”, “Đại Nam Nhất thống chí” thành Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng “Đại Nam Nhất thống chí” chí Hội ”, “Đại Nam Nhất thống chí” Hồ Tùng Mậu trở thành thành viên chủ yếu lãnh đạo Hội Sự gắn bó

giữa Hồ Tùng Mậu và Nguyễn ái Quốc ngày càng chặt chẽ , Hồ Tùng Mậu thấy

ở Nguyễn ái Quốc một lãnh tụ xuất sắc , còn Nguyễn ái Quốc thấy ở Hồ TùngMậu một thanh niên đầy nhiệt huyết và có triển vọng Ngời chú ý bồi dỡng HồTùng Mậu và một số đồng chí khác trở thành cốt cán cho Đảng sau này HồTùng Mậu đợc cử đi nhiều nơi ở Trung Quốc, Thái Lan và cả về Việt Nam để tổchức chi hội , đa thanh niên ra huấn luyện (năm 1924 và 1925 ông đều về nớc,năm 1926 về Xiêm công tác) Ông là một cây bút tích cực của báo Thanh niêncủa Hội , tham gia đảm nhiệm mọi mặt ăn ở, quản lý học viên trong các lớp huấnluyện do Nguyễn ái Quốc đào tạo , hoặc phụ đạo khi Nguyễn ái Quốc bận

Năm 1925 , Hồ Tùng Mậu làm Uỷ viên phụ trách ngoại giao của Hội liênhiệp các dân tộc bị áp bức châu á Tháng 5-1925 , Phan Bội Châu bị bắt , HồTùng Mậu nhân danh Hội đã đăng bài trên nhiều báo , bằng nhiều thứ tiếng , tốcáo hành động vô lý của Pháp Việc làm đó gây tiếng vang lớn , góp phần dấylên ở trong nớc và ngoài nớc phong trào đòi ân xá Phan Bội Châu Ông cũng gópphần vào Cách mạng Trung Quốc Năm 1926 , ông tham gia Đảng Cộng sản

Trung Quốc , làm việc ở Chiêu đãi sở “Đại Nam Nhất thống chí” ”, “Đại Nam Nhất thống chí” , cơ quan của Đảng Cộng sản Trung

Quốc liên lạc với những ngời cộng sản các nớc Hồ Tùng Mậu bị chính quyềnQuốc dân đảng bắt giam nhiều lần Riêng trong hai năm 1927-1928, ông bị bắtgiam 4 lần Cuối năm 1930, Nguyễn ái Quốc bị bắt , Hồ Tùng Mậu đã nhờ luật

s Lôdơ-bay bào chữa và cứu Nguyễn ái Quốc Tháng 4-1931 , thực dân Anh bắt

và trục xuất ông vào tô giới Pháp Đến 20-6-1931, thực dân Pháp lại bắt ông đa

về nớc và kết án tử hình , sau giảm xuống tù chung thân Tuy bị giam ở nhiềunhà giam đế quốc nhng vẫn tin tởng lạc quan , thờng làm thơ ca để cổ vũ anh chị

em trong tù giữ vững tinh thần đấu tranh Từ sau Cách mạng tháng Tám thì HồTùng Mậu giữ nhiều chức vụ quan trọng : Chủ tịch Uỷ ban kháng chiến hànhchính Liên khu IV, Tổng thanh tra Chính phủ kiêm hội trởng hội Việt -Trung hữunghị , Uỷ viên Trung ơng Đảng Ngày 23-7-1951 , ông hi sinh trên đờng đi côngtác

Gia đình đồng chí Hồ Tùng Mậu là tấm gơng tiêu biểu cho tinh thần yêunớc và cách mạng của Quỳnh Đôi Bốn đời từ Hồ Bá Ôn đến Hồ Mỹ Xuyên đều

hi sinh cho lý tởng giành độc lập dân tộc , nhằm đa lại hạnh phúc cho nhân dân

Hồ Chủ Tịch vô cùng thơng tiếc, trong điếu văn của Ngời ngày 23-7-1951 có viết:

Mất chú , đồng bào mất ng

“Đại Nam Nhất thống chí” ời lãnh đạo tận tụy Chính phủ mất một cán

bộ lão luyện Đoàn thể mất một đồng chí trung thành và tôi mất một ngời anh

em chí thiết Muôn nghìn thơng tiếc cộng vào một lòng tôi”, “Đại Nam Nhất thống chí”

[6;83].

Từ khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời (3-2-1930) , qua phong trào XôViết Nghệ Tĩnh (1930-1931) , thời kì Mặt trận dân chủ(1936-1939) , khởi nghĩaNam Kì (1940) , chuẩn bị Tổng khởi nghĩa Cách mạng tháng Tám1945 thì ởNghệ An , đông đảo con cháu họ Hồ đã tích cực hoạt động trong các cơ sở Đảng

và các tổ chức quần chúng của Đảng , hàng trăm ngời đã bị bắt và bị tù đày hoặc

bị xử tử hình Lửa thử vàng , gian nan thử sức Trong cuộc chiến đấu quyết liệtsống còn , đã xuất hiện nhiều gơng anh dũng

Hồ Phi Dung, một thanh niên có văn hoá , thông minh , sớm giác ngộ cáchmạng, đã có công dìu dắt lớp thanh niên cùng lứa tuổi Đồng chí đã hi sinh trongnhà lao Vinh , ra đi trong buổi đầu đầy hứa hẹn , để lại cho đồng bào nhiều thơngtiếc

Hồ Sỹ ứng (quê ở Thanh Chơng) phó Bí th huyện uỷ Thanh Chơng bị đếquốc bắn chết tại cuộc biểu tình Hồ Trọng Tĩnh- cháu đích tôn của đầu xứ HồTrọng Nhơng vào lập nghiệp ở xã Diễn Hồng (Diễn Châu) , giơng cao cờ và khẩuhiệu , dẫn đầu đoàn biểu tình của cao trào Xô Viết Nghệ Tĩnh 1930-1931

Thời kì thoái trào , Hồ Đức Phiệt trốn ra hoạt động ở Bắc Giang rồi Hải

D-ơng Sau đó đồng chí lại về quê tham gia cách mạng rồi lên Nghĩa Đàn hoạt độnggây cơ sở Đồng chí là Uỷ viên Ban chấp hành tỉnh Đảng bộ Nghệ An 1935-

1936, là một cán bộ kiên cờng , một cán bộ lãnh đạo có triển vọng , bị đế quốcbắt giam và đã hi sinh trong khi phá nhà lao để vợt ngục cùng với Trần Hải Kế

Phụ nữ họ Hồ cũng đã có những đóng góp rất lớn trong công tác tuyêntruyền , giao thông liên lạc , gây quỹ cho Đảng , bảo vệ cơ sở , bảo vệ và giúp đỡcán bộ : Hồ Thị Nhung, Hồ Thị Mai , Hồ Thị Đam , Hồ Thị ái , Hồ Thị Hạ … có khung niên đạiNhiều chị bị đế quốc bắt , giam cầm và tra tấn nhng không hề khai báo Hồ ThịNhung là phụ nữ hoạt động rất liên tục , bị tù nhiều lần , ra tù là bắt tay vào việcxây dựng cơ sở Đồng chí đã hi sinh hạnh phúc riêng cho hạnh phúc chung, làngời có nhiều đóng góp cho phong trào cách mạng nói chung và phong trào phụnữ nói riêng của xã nhà , của huyện Quỳnh Lu và của tỉnh Nghệ An Đồng chí

đã từng giữ các chức Bí th chi bộ , huyện uỷ Quỳnh Lu và tỉnh uỷ Nghệ An

Cách mạng là sự kế thừa , đội ngũ sau lại đông đảo hơn đội ngũ trớc Trong đội ngũ đảng viên và thanh niên dân chủ , những ngời tham gia đều là lựclợng trẻ hăng hái Trong phong trào dân chủ (1936-1939) có nhiều thanh niên họ

Hồ tích cực hoạt động cách mạng nh : Hồ Sĩ Văn , Hồ Sĩ Trọng , Hồ Sĩ Tứ , HồTrọng Triêm , Hồ Mỹ Xuyên , Hồ Mậu Đờng , Hồ Sĩ Hiếu , Hồ Thị Tỷ, Hồ ThịXinh, Hồ Thị Điệp… có khung niên đại

đấu đến giọt máu cuối cùng trong cuộc vận động giải phóng dân tộc 1945),

(1939-góp phần làm nên chiến thắng trong Cách mạng tháng Tám

Phong trào cách mạng của họ Hồ phát triển liên tục, ngọn lửa cách mạnglúc lên lúc xuống nhng không bao giờ tắt , càng ngày càng bùng cháy , càngngày càng có bề sâu Trong cuộc đấu tranh gay gắt , trớc những bớc ngoặt cũng

có kẻ cầu an thậm chí thoái hoá Và giữa các tự trào , giữa hai con đ ờng có sự

phân hoá ngay trong nội bộ gia đình ( cha lạc hậu con tiến bộ , anh có khuynh h ớng chống phá , em theo cách mạng ) Đó là điều gần nh không tránh khỏi, nh-

-ng khía cạnh tiêu cực chỉ là phần thứ yếu , nhỏ bé

Họ Hồ ở Nghệ An có nhiều gia đình tiêu biểu , vừa là ngọn cờ cổ vũ dânlàng , vừa là cơ sở nuôi dỡng cách mạng , là nơi dừng chân ẩn lánh của các nhàcách mạng nơi khác Nhiều gia đình mang tính chất truyền thống , liên tục là cơ

sở của phong trào Một số gia đình có công với cách mạng nh gia đình cụ Hồ BáKiện , Hồ Phi Thống , Hồ Sĩ T , Hồ Trọng Chuyên , Hồ Thị Đình , Hồ Xuân Đôi,

Hồ Sĩ Nhiếp Có gia đình vào loại khá giả nhng cũng có gia đình nghèo , thanhbần nhng đã ủng hộ cách mạng với cả tấm lòng vàng

2.1.2 Thời kì sau Cách mạng tháng Tám :

Cách mạng tháng Tám thành công , Nớc Việt Nam Dân Chủ Cộng hoà ra

đời , mở ra một kỷ nguyên mới trong lịch sử dân tộc : độc lập dân tộc và chủnghĩa xã hội Mỗi con ngời , mỗi dòng họ đều có điều kiện , cơ hội để xây dựngcuộc sống mới tơng xứng với tài năng , đức hạnh của mình Tuy nhiên trong

những ngày đầu sau cách mạng thì đất nớc lại rơi vào tình thế ngàn cân treo “Đại Nam Nhất thống chí” sợi tóc”, “Đại Nam Nhất thống chí” , khó khăn nguy hiểm muôn vàn , thù trong giặc ngoài bao vây uy hiếp

Quân Tởng, quân Anh, quân Nhật, quân Pháp, các thế lực nội phản tạo thànhmột lực lợng trùng điệp ra sức hoạt động chống phá nhằm thủ tiêu nớc Việt NamDân Chủ Cộng Hoà còn đang trong thời kỳ trứng nớc Trong bối cảnh đó , ngời

họ Hồ ở Nghệ An đã cũng quân dân cả nớc ra sức xây dựng và củng cố đất nớc

về mọi mặt : chính trị, quân sự, kinh tế, văn hoá, xã hội và ngoại giao ; chốnggiặc ngoại xâm gắn liền với chống giặc đói và giặc dốt ; thực hiện đại đoàn kếttoàn dân Nhờ nỗ lực trong xây dựng và chiến đấu , bớc đầu thì con cháu họ Hồ

đã góp phần cùng cả nớc đẩy lùi đợc nội phản, đập tan âm mu bành trớng và xâmlợc của các thế lực đế quốc thực dân nh Tởng, Anh, Pháp , giữ vững chínhquyền dân chủ nhân dân

Nớc Việt Nam cần hoà bình để kiến thiết đất nớc , vì vậy Chính phủ nớcViệt Nam Dân Chủ Cộng Hoà đã kiên trì giải quyết mối quan hệ bang giao hoàbình và hợp tác với Chính phủ Pháp qua việc kí Hiệp định sơ bộ 6/3/1946 và Tạm

ớc 14/9/1946 Tuy nhiên Việt Nam càng nhân nhợng thì thực dân Pháp càng lấntới và đã nổ súng xâm lợc miền Nam , tiến quân ra uy hiếp miền Bắc

Với tinh thần thà chết chứ không chịu mất độc lập tự do , quyết đem tinhthần và tính mạng , lực lợng và của cải để giữ vững nền độc lập tự do của đất n-

ớc , con cháu họ Hồ đã đóng góp sức mình cho cuộc kháng chiến chống thực dânPháp xâm lợc từ 1946- 1954

Từ 1954 - 1975 thì con cháu họ Hồ ở Nghệ An lại vùng lên chiến đấu kiêncờng , góp phần làm nên chiến thắng chống Mỹ cứu nớc của dân tộc Trải qua haicuộc kháng chiến chống Pháp , chống Mỹ , xây dựng đất nớc , họ Hồ đã cungcấp nhiều cán bộ hoạt động trên các lĩnh vực Một số đã giữ những chức vụquan trọng nh Trung ơng uỷ viên, Bộ trởng, Thứ trởng Nhiều tớng lĩnh , sỹ quan

u tú , nhiều chiến sỹ kiên cờng , một số là anh hùng quân đội, hàng ngàn thanhniên hăng hái lên đờng tòng quân chiến đấu , xung phong giết giặc cứu nớc , gópphần vào thắng lợi của cuộc chiến tranh thần thánh của dân tộc , làm cho nhữngtrùm đế quốc nh Pháp, Mỹ phải khiếp sợ Con cháu họ Hồ chính là những lực l-ợng xung kích to lớn , họ mang trong mình sức mạnh và truyền thống của cảdòng họ , đã chiến đấu ngoan cờng, cùng cả nớc làm nên những chiến thắng lẫy

lừng nh chiến dịch Điện Biên Phủ (1954) , đánh bại các chiến lợc chiến tranh của

đế quốc Mỹ , cùng miền Bắc chống chọi 2 cuộc chiến tranh phá hoại của đế quốc

Mỹ , làm nên chiến thắng Điện Biên Phủ trên không “Đại Nam Nhất thống chí” ”, “Đại Nam Nhất thống chí” , cùng miền Nam tiến

công và nổi dậy vào mùa xuân 1975 đánh cho Mỹ cút đánh cho Ngụy nhào “Đại Nam Nhất thống chí” ”, “Đại Nam Nhất thống chí” ,

giải phóng miền Nam thống nhất đất nớc Nhiều ngời đã hi sinh anh dũng, đãngã xuống để giọt máu hồng trên mọi miền Tổ quốc , tô thắm non sông

Ngời họ Hồ ở Nghệ An, từ già, trẻ, gái, trai, không phân biệt giàu nghèo , dân tộc, tôn giáo đã hoà cùng đất nớc , đã chiến đấu hi sinh vì đất nớc ,

-đau thơng cùng đất nớc và cùng chung niềm vui, niềm hạnh phúc của đất nớctrong chiến thắng Và trong công cuộc đổi mới đất nớc hiện nay, ngời họ Hồtheo tiếng gọi của Đảng , toàn quân và toàn dân ta đang tích cực xoá đói giảmnghèo , phát triển kinh tế , mở rộng hội nhập giao lu quốc tế, xây dựng chủ nghĩaxã hội đi đôi với việc bảo vệ Tổ quôc xã hội chủ nghĩa Có nhiều gơng ngời tốtviệc tốt trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội , trong lĩnh vực học tập, sảnxuất cũng nh trong chiến đấu bảo vệ giống nòi, bảo vệ đất nớc

Ngời họ Hồ tuy bớc đầu còn có những khó khăn về vật chất nhng tinhthần, tình cảm thì phong phú, lúc nào cũng trung với nớc hiếu với dân, biết quýtrọng bản thân, yêu thơng đồng loại Những diễn biến phức tạp của đời thờngkhông làm cho họ bi quan dao động, không nề hà việc khó và đứng trớc sự đedoạ tồn vong của đất nớc thì họ biết đặt quyền lợi của đất nớc lên trên những nhucầu vị kỷ của cá nhân , của dòng họ Lần theo các trang sử gợi lên niềm tự hào

về tâm hồn cao quý, khí tiết vững vàng , tinh thần đấu tranh kiên cờng củanhiều thế hệ Tuy vậy nếu nh truyền thuyết về đất tổ Hùng Vơng có trăm ngọnnúi hình trăm voi, chín mơi chín con hớng về đất tổ thì vẫn còn một con ngoảnhmặt đi nơi khác Di duệ của nguyên tổ Hồ Hng Dật ở Nghệ An tuyệt đại bộ phậngiàu lòng yêu nớc , hết lòng vì sự nghiệp của cách mạng , giữ vững nếp sống

đẹp Mặc dầu vậy không tránh khỏi một số ít ngời lầm lỡ nh đã từng đứng về đốiphơng , hợp tác với đối phơng , hoặc không kiên định , cầu an Đó chỉ là con sốrất nhỏ bé , bèo bọt , cha thấy có ngời đứng về phía phi nghĩa thành một thế lực Trung , nghĩa , liêm , chính , chí công vô t những nét đẹp đó đang đợc concháu họ Hồ ra sức rèn luyện , tu dỡng và phát huy trong sự nghiệp công nghiệphoá - hiện đại hoá đất nớc , góp phần đa đất nớc tiến cùng thời đại

2.2 Truyền thống khoa bảng và văn học

Từ xa đến nay thì trí thức chính là cửa mở cho mọi tiến bộ xã hội Họ Hồ

ở Nghệ An là một dòng họ có truyền thống trí thức , khoa bảng và văn học rực rỡ.Thành tựu của viêc học hành thi cử không dừng ở số lợng và học vị , mặc dù đó

là mục đích trực tiếp mà còn ở mặt , nó tạo ra một dòng họ dựa vào trí thức, mộtdòng họ bắt nguồn từ tiềm năng con ngời Bởi thế mà ngời họ Hồ phần lớn lànhững ngời có t duy , sáng tạo , linh hoạt , giao dịch đó đây chứ không phải là

những công cụ câm lặng “Đại Nam Nhất thống chí” ”, “Đại Nam Nhất thống chí” , hoặc bản chất chai lì “Đại Nam Nhất thống chí” ’’

Đợc học hành theo những điều kiện cụ thể , ngời họ Hồ có khả năng thamgia một cách tích cực , chủ động và có hiệu quả vào đời sống cộng đồng , có khảnăng đảm nhận những trách nhiệm trong các hoạt động thực tiễn Thành tựu củaviệc học hành thi cử đã hun đúc cho ngời họ Hồ một phong cách sống : thanhbạch và giản dị , khảng khái và trung thực , trọng đạo lý và giàu tình thơng Điều

đó đã xây dựng một thang giá trị trong tâm lý , ý thức con ngời họ Hồ với một

màu sắc riêng Ngời họ Hồ coi trọng việc học để làm ngời trội hơn giá trị học đểlàm quan , giá trị có đạo đức hơn giá trị con ngời “trăm họ cùng một mái nhà”hữu tài vô hạnh” Học hànhthi cử là để tạo dựng và giữ gìn danh tiếng lâu dài , bền vững với thời gian cho gia

đình con cháu hơn là mu cầu danh lợi một thời cho cá nhân và cũng là để gắndanh giá bản thân với danh giá của gia tộc , của quê hơng đất nớc Việc thi cử vìdanh hơn là vì lợi , vì cái tiếng hơn cái miếng , coi trọng con ngời có học và đỗ

đạt hơn con ngời có của mà vô học Tuy nhiên lối học từ chơng sách vỡ nên trớc

đây ngời họ Hồ còn kém về khả năng quản lý kinh tế , về kỷ thuật công nghiệpsản xuất , về quan hệ bình đẳng nam nữ , về phân biệt : trọng văn hơn võ , về achuộng chữ nhàn , đề cao kẻ sĩ , về t duy nặng khái quát hơn cụ thể , về phong

cách giản dị , tiết kiệm nh cá gỗ “Đại Nam Nhất thống chí” ”, “Đại Nam Nhất thống chí” , về tính cách kiên quyết , kiên định có khi hơi

gàn

Việc học hành thi cử của họ Hồ ở Nghệ An đạt đợc nhiều thành tựu bắtnguồn từ hoàn cảnh lịch sử cụ thể , từ sự nổ lực vơn tới , sự mu toan trí tuệ củangời họ Hồ Mảnh đất Nghệ An có điều kiện tự nhiên khắc nghiệt , dữ dằn Ng-

ời họ Hồ ở đây phải gian khổ lắm và cũng phải khá khôn ngoan mới dành giật

đ-ợc với thiên nhiên từng hạt thóc củ khoai nên chỉ bằng nghề ruộng là không đủsống Do đó phải du nhập thêm nhiều nghề khác , trong đó có một ngành nghề

đặc biệt : đi học để rồi tiến vi quan , thoái vi s “Đại Nam Nhất thống chí” ’’ Lúc đầu có một số ngời đi học

, thi đỗ rồi làm quan , đời sống có phần dễ chịu hơn , mát mặt “Đại Nam Nhất thống chí” ”, “Đại Nam Nhất thống chí” hơn so với

những ngời lao động chân tay Có học thì có hiểu biết , càng hiểu biết càng hamhọc Mục đích đi học rõ ràng là để lập thân lập nghiệp , là vì cuộc sống Ngờikhá giả cho con đi học đã đành , ngời nghèo khổ cũng chịu thơng chịu khó chắtchiu nuôi con nuôi chồng ăn học Việc học trở thành phong trào đua tranh củamọi nhà , một truyền thống khổ học của cả làng Ai thi đỗ từ cử nhân trở lên mới

đợc ra làm quan Số ngời làm quan ít hơn số ngời thi đỗ , càng ít hơn số ngời đihọc Những ngời học khá mà thi không đỗ hoặc thi đỗ mà không ra làm quan đã

đi dạy học và do đó đã hình thành một lớp ngời gọi là thầy đồ “Đại Nam Nhất thống chí” ”, “Đại Nam Nhất thống chí” Các thầy đồ

ngời họ Hồ thờng cha dắt con ,anh dắt em , chú bác dắt cháu đi dạy đi học khắptrong Nam ngoài Bắc Đầu tháng giêng đi , cuối tháng chạp về , mỗi năm chỉsum họp với vợ con gia đình độ mơi , mời lăm ngày Cũng vì vậy mới có câu tự

sự : nam vô tội chi tù , nữ hữu phu chi quả “Đại Nam Nhất thống chí” ’’ ( nghĩa là :trai không tội mà tù ,

gái có chồng ở goá ) Và lại có hiện tợng : nhiều ngời sinh ra vào tháng 9, mộttháng mùa thu rất thuận lợi cho sự phát triển cho sinh lực của con ngời Các thầy

đồ là điểm sáng hội tụ văn hoá , là tấm gơng đạo lý nâng đỡ , khuyến khích tinhthần cho những ngời dân quê chất phác mà thất học Họ vừa dạy , vừa ôn luyện

văn bài để rồi đến kì thi lại lều chõng “Đại Nam Nhất thống chí” ”, “Đại Nam Nhất thống chí” lên đờng Các thầy đồ ngời họ Hồ là

một bộ phận đáng kể của đội ngũ thầy đồ xứ Nghệ

Nói chung , thành tựu của học hành thi cử của dòng họ Hồ là do sự nỗ lựcchủ quan của ngời đi học và ngời đi dạy Biết phận mình con nhà nghèo , thiếuthốn tứ bề , ngời họ Hồ từ thế hệ này qua thế hệ khác dốc tâm bấm chí khổ học

để lập thân lập nghiệp Tất cả họ tự phát lẫn tự giác đã tạo nên một truyền thốngtốt đẹp của dòng họ , một sự ganh đua của mọi nhà, một sự bày vẽ dắt dìu nhaucủa mọi ngời Những câu nh :

“Đại Nam Nhất thống chí” Sáng khoai, tra khoai, tối khoai, khoai ba bữa;

Ông đỗ , cha đỗ , con đỗ, đỗ cả nhà”, “Đại Nam Nhất thống chí”

hãy còn đó

Những giai thoại lý thú và cảm động về học hành thi cử của cha ông hãycòn đây

Cùng với sự nỗ lực chủ quan của mỗi ngời, không thể quên công lao tácthành to lớn của những ngời thầy dạy học Vì học trò , vì con em mình , họ đãthành nghề với một sự gói ghém tổng hợp cả trí tuệ, tình thơng , tính nghiêmkhắc , danh giá gia tộc và quê hơng

Họ Hồ ở Nghệ An có truyền thống khoa bảng và văn học thật đáng tự hào

Từ ông tổ đầu tiên là Hồ Hng Dật - một trí thức lớn Tiếp nối truyền thống cha

ông , con cháu họ Hồ ra sức thi đua học tập, sôi kinh, nấu sử, phần lớn là nhữngtrí thức có trình độ học vấn cao

Từ Hồ Kha đến nay, trên 20 đời đã mở ra những trang sử đẹp về tinh thầnhiếu học , về những thành tựu rực rỡ trên con đờng học vấn Cháu Hồ Kha, con

Hồ Cao là Hồ Tông Thốc , đậu Trạng nguyên đời Trần , con Hồ Tông Thốc là HồTông Thành đậu Trạng nguyên , con Hồ Tông Thành là Hồ Tông Đốn cũng đậuTrạng nguyên Con Hồ Tông Đốn là Hồ Đình Trung ,Hồ Đình Quế, Hồ DoãnVăn đều đậu tiến sỹ , cháu năm đời là Hồ Bỉnh Quốc đậu Hoàng Giáp Vì vậy mà

ca dao làng Quỳnh có câu :

“Đại Nam Nhất thống chí” Một nhà ba Trạng nguyên ngồi ; Một gơng từ mẫu cho đời soi chung ”, “Đại Nam Nhất thống chí”

Hồ Hồng là một võ tớng nhng văn võ kiêm toàn Con cháu ông nhiều ngời

đã thành đạt trên con đờng võ nhng lại hết sức coi trọng nghiệp văn , nêu cao tấmgơng hiếu học Con cháu Hồ Hồng đời nào cũng có ngời để lại dấu ấn đẹp Sau

đây là một số ngời tiêu biểu tính từ Hồ Hồng:

- Đời thứ hai : Hồ Hân chẳng những lo mở mang nông nghiệp mà còn chútrọng đến việc học Ông đã mời thầy giáo DơngVăn Khai ở Hoa Duệ , huyện

Kỳ Hoa (Tổ tiên ông Khai ở Bắc Ninh ) có tiếng học giỏi về dạy các con ông

- Đời thứ ba : Hồ Ước Lễ đậu Thái học sinh đời vua Lê Nhân Tông , có ba con

là Khắc Cần, Khắc Kiệm , Khắc Tuấn đậu giám sinh đồng khoa đời Lê ThánhTông Khắc Tuấn 16 tuổi cùng đậu với hai anh Hồ Ước Lễ - Thái học sinh tơng

đơng tiến sỹ

- Đời thứ sáu: Hồ Nhân Hy đậu giám sinh và tạo sỹ (võ), làm quan triều Mạc

t-ớc Bao Vinh hầu

- Đời thứ chín: Hồ Sỹ Dơng đậu tiến sỹ khoa Nhâm Thìn (1652) , đậu ĐôngCác năm Kỷ Hợi , đời Lê Thần Tông (1659) làm quan dến Công bộ Thợng th tớcDuệ Quận công sau lại đợc cử làm Tham tụng, Hình bộ Thợng th kiêm ĐôngCác đại học sỹ

- Đời thứ mời: Hồ Phi Tích đậu Hoàng Giáp khoa Canh Thìn niên hiệu ChínhHoà thứ hai mơi mốt (1700), làm quan đến Thợng th bộ Công , Thợng th bộBinh , bộ Hình , tớc Quỳnh Quận công

Hồ Sỹ Tôn đậu giải Nguyên năm Đinh Mão niên hiệu Chính Hoà thứ tám(1687) Năm Canh Dần niên hiệu Vĩnh Thịnh thứ sáu (1710) đậu đầu khoa Ngự

đề phúc thí thiên hạ sỹ vọng (vua ra đề thi kén chọn ngời giỏi trong nớc ), làmquan Hàn lâm viện sử quán tu soạn , Tham nghị tớc Hầu

- Đời thứ mời một : Hồ Sỹ Tân đỗ tiến sỹ năm Tân Sửu hiệu Bảo Thái thứ hai(1721) đời Lê Dụ Tông , từng làm giám sát ngự sử , Hiến sát sứ , Hàn lâm thịchế, tớc Hầu

- Đời thứ mời ba : Hồ Sỹ Đống đậu Hội nguyên và Đình nguyên khoa NhâmThìn niên hiệu Cảnh Hng thứ mời ba (1772) Giữ các chức Phó sứ sang nhàThanh , Hộ bộ Thị lang , quyền Đốc phủ sứ , đồng Tham tụng

- Đời thứ mời bốn : Hồ Bá Ôn đậu Phó bảng khoa ất Hợi niên hiệu Tự Đức thứhai mơi tám (1875) Giữ chức Nội các biên tu, Nội các thừa chỉ , Thí độc , án sáttỉnh Nam Định , Quang Lộc tự khanh

Hồ Sỹ Tạo đậu giải nguyên khoa Mậu Thìn niên hiệu Tự Đức thứ hai mơimốt (1868) , nhân sỹ yêu nớc

- Đời thứ mời lăm : Hồ Sỹ Tuần đậu tiến sỹ khoa Giáp Thìn niên hiệu ThiệuTrị thứ t (1844), giữ các chức Lễ bộ Lang trung , Thị giảng học sỹ, Sử quán toản

tu , Biện lý bộ Lễ , Tuần phủ Quảng Yên

Hồ Trọng Đĩnh đậu cử nhân khoa Đinh Mùi niên hiệu Thiệu Trị thứ bảy(1847), giữ các chức : Thừa Thiên phủ doãn , Chánh sứ Hà Nội , Chánh sứ HảiPhòng ,Tán lý quân vụ Lạng Sơn , Thái Nguyên, Tuần phủ Quảng Yên, Thợng th

cử nhân Hồ Trí Trung , Đốc học Hồ Trí Thành , đầu xứ Hồ Xuân Thâm , ở TháiNhã (Thanh Chơng) có cử nhân Hồ Sỹ Khản, Hồ Sỹ Tuấn ; ở Quỳnh Thiện(Quỳnh Lu) có biên tu Hồ Sỹ Tạo ; ở Quỳnh Lơng (Quỳnh Lu) có cha con cửnhân Hồ Tự Cung, Hồ Nh Mai Sau đây là một số nhân vật tiêu biểu :

- Hồ Sỹ Đỉnh - ngời xã Nộn Hồ (nay là xã Xuân Hoà , huyện Nam Đàn), 27tuổi đậu cử nhân (1846) , 29 tuổi đậu Phó bảng khoa Mậu Thân - Tự Đức 1(1848) Làm quan đến Ngự sử Cùng quê với ông có Hồ Sĩ Bích đậu khoa NhâmNgọ - Tự Đức 35(1882)

- Hồ Doãn Hài - ngời làng Phú Điền (nay là xã Hng Phú , huyện HngNguyên ), đậu tiến sĩ triều Trần, nay họ Hồ còn lu giữ đợc sắc phong tiến sĩ

- Hồ Trí Trung - ngời xã Thái Lão (nay là xã Hng Thái , huyện HngNguyên ) ,đậu khoa Bính Ngọ -Thành Thái 18 (1906) năm 35 tuổi

- Hồ Doãn Văn - ngời xã Thổ Thành (nay là xã Thọ Thành , huyện Yên Thành) , đậu tiến sĩ triều Lê (cha rõ năm đậu), ông là cháu 4 đời của Trạng nguyên HồTông Thành

- Hồ Nhã Cát - ngời xã Đức Lân (nay thuộc huyện Yên Thành) , đậu khoaCanh Ngọ - Tự Đức 23(1870)

- Hồ Danh Lăng - ngời xã Hoàng Trờng (nay là xã Diễn Trờng , huyện DiễnChâu ) , đậu khoa Nhâm Tý - Tự Đức 5 (1852) , làm quan đến Tri huyện

- Hồ Thức Chuẩn- ngời thôn Long Ân (nay là xã Diễn Trờng, huyện DiễnChâu ) , đậu khoa Giáp Ngọ - Thành Thái 6(1894) năm 31 tuổi

ở xã Thái Nhã (nay là xã Thanh Khê , huyện Thanh Chơng) có ông Hồ SĩKhản đậu khoa Bính Ngọ -Thiệu Trị 6(1846) , làm quan đến Tri huyện Ngoài racòn có nhiều ngời đỗ đạt nh Hồ Sĩ Tạo , đậu khoa Nhâm Thìn – muốn giữ dTự Đức21(1868) , làm quan đến Tri phủ , giáng làm Giáo thụ ; Hồ Sĩ Tuấn , đậu khoa

Canh Ngọ – muốn giữ d Tự Đức 23(1870) ; Hồ Sĩ Hiệp , đậu khoa Giáp Thân – muốn giữ dKiến Phúc1(1884)

- Hồ Minh Tịnh – muốn giữ d ngời thôn Phú Minh (nay là xã Quỳnh Minh , huyệnQuỳnh Lu) đậu khoa Kỷ Mão – muốn giữ d Gia Long 18 (1819) , làm quan đến Tri phủ Cùng quê với ông có ông Hồ Mậu Đức , đậu khoa Tân Mão – muốn giữ d Minh Mạng12(1831) , làm quan Tri huyện mắc bệnh xin về , đóng cửa dạy học , học trò của

ông nhiều ngời hiền đạt

- Hồ Đăng Doanh - ngời xã Quỳnh Lơng (huyện Quỳnh Lu) , đậu khoa ấtMão - Tự Đức 8 (1855) , làm quan Tri huyện , Sơn phòng sứ Thanh Hoá , an trí ởCam Lộ , về quê bị dân đạo giết

Đặc biệt ở Quỳnh Đôi (Quỳnh Lu) thì thành tựu khoa bảng rất đáng tự hào ở Quỳnh Đôi có 21 họ có ngời đỗ tú tài và cử nhân trong đó họ Hồ là một trongbốn họ có ngời đỗ nhiều nhất , với số ngời đỗ là 270 tú tài , 106 cử nhân Cónhững gia đình đỗ đạt đặc biệt nh anh em ruột đỗ đồng khoa : Hồ Sĩ Hoành cửnhân , Hồ Sĩ Đôn và Hồ Sĩ Phơng tú tài (1681) Có trờng hợp lý thú nh cha đỗsau con mà lại thấp hơn con : con là Hồ Phi Trạch đỗ tú tài khoa 1765 , đỗ cửnhân khoa 1768, thi Hội trúng tam trờng 1769; cha là Hồ Phi Khoan đến khoa

1771 mới thi đỗ mà lại chỉ đỗ tú tài Có những ngời đỗ đạt trẻ tuổi nh Hồ ThếHanh đỗ túi tài năm1765 lúc 11 tuổi , Hồ Nhân Tiệm đỗ giải nguyên năm 1558lúc 18 tuổi , những ngời đỗ tú tài nhiều lần nh Hồ Sĩ Phái , Hồ Sĩ Tán (đỗ 5 lần),

Hồ Phạm Thuận , Hồ Sĩ Thiêm (đỗ 4 lần) Trong số 13 giải nguyên thì họ Hồ có

4 ngời , trờng hợp Hồ Sĩ Dơng trong 3 khoa liên tiếp đều đỗ giải nguyên ở haitỉnh - đây là một hiện tợng khoa danh xa nay cha từng thấy Trong số 82 ngời thiHội trúng tam trờng dới thời Lê thì họ Hồ có 46 ngời Những ngời thi Hội trúngtam trờng nhiều lần nh Hồ Bính , Hồ Sĩ Đống , Hồ Đôn Bản (đỗ 3 lần ) , ngờinhiều tuổi nhất là Hồ Quế đỗ hơng cống năm 1601, đến năm 1659 mới trúng tamtrờng lúc đã 70 tuổi Trong số 10 tiến sĩ các hạng thì họ Hồ có 5 ngời , trong đó

có 2 Hoàng Giáp Có nhiều gia đình cha ông con cháu đều đậu Gia đình Hồ PhiTích cha con đều đậu cao , 7 ngời con của ông đều đỗ đạt và tính từ Hồ Hiến(ông của Hồ Phi Tích) cho đến Hồ Phi Thống thì 8 đời đậu liên tiếp Gia đìnhanh em Hồ Sĩ Vũvà Hồ Sĩ Danh 9 ngời đều đậu, trong số 5 anh em Hồ Sĩ Đốngthì 1 ngời đậu Hoàng Giáp , 1 ngời đậu Phó bảng , 2 ngời đậu giám sinh, 1 ngời

đậu sinh đồ Gia đình Hồ Bá Ôn 5 đời đậu liên tiếp

Điều đáng chú ý là nhiều ngời họ Hồ thành đạt ra làm quan , làm nhữngchức vụ cao trong triều đình nhng vẫn giữ đợc cốt cách , có ý thức cao đối với đấtnớc , nhân dân , giữ tiết tháo thanh liêm , làm quan vẫn rất nghèo Nh ông Hồ Sĩ

Đống làm quan đầu triều , sống rất thanh bạch , cha ông là Hồ Sĩ Danh mất, thiếutiền về cự tang , chúa Trịnh phải chu cấp Tiến sĩ Hồ Sĩ Tuần làm Tuần phủ vẫnnhà tranh vách đất

Từ khi thực dân Pháp xâm chiếm nớc ta , triều đình nhà Nguyễn nhanhchóng đầu hàng và cấu kết với đế quốc Pháp , làm tay sai cho chúng Vì vậy thờikì đầu vẫn còn thi cử bằng chữ Hán , đào tạo trí thức phong kiến phục vụ cho bộmáy cai trị Họ Hồ vẫn giữ đợc truyền thống học tập khoa cử , có nhiều ngời thi

đậu Đất nớc rên xiết dới gót sắt của thực dân , Nho giáo bớc vào thời kì suy tàn Thi cử là để trả công đèn sách , do thực học của mình Nhiều ngời thi đậu không

ra làm quan , hoặc vì điều kiện sinh sống phải ra làm quan thì thờng có thái độthờ ơ Nhìn chung số đông đi vào giáo chức Cuối thế kỉ 19- đầu thế kỉ 20 , đất

nớc trải qua nhiều biến động Qua những day dứt , dằn vặt đau khổ trớc cảnh nớcmất nhà tan , trớc sự bế tắc về hớng đi , nhiều chiến sĩ , nhiều nhà thơ xuất hiện Thơ Nôm thịnh hành , các nhà thơ thờng lấy chuyện xa để cổ vũ đơng thời nh kểlại những công lao của tổ tiên , nêu gơng những anh hùng liệt sĩ

Hồ Sỹ Sính , nổi tiếng hay chữ , đậu đầu xứ ngày hôm trớc , ngày hôm sauvào sát hạch ở Hà Tĩnh lại đậu đầu xứ (hai tỉnh) Trớc cảnh mất nớc ông chuyểnsang học võ , hăng hái tham gia các phong trào chống Pháp , chết trong vụ thảmsát 1885 Thơ chữ Hán , câu đối , thơ Nôm của ông còn lại đều mang phong cáchriêng Ông có một câu đối gián ngày Tết đợc truyền miệng :

Tết nhà nghèo, có cóc gì đâu, đánh vài be củ tỏi ; “Tết nhà nghèo, có cóc gì đâu, đánh vài be củ tỏi ; Khách nợ đến , đâm ơng ra đó , nói ít chuyện cà riềng ” [9;145]

Sau ông có Hồ Sĩ Nhơng cũng đậu đầu xứ và nổi tiếng một thời

Dòng dõi Hồ Sĩ Đống có Hồ Sĩ Đôi , có tiếng hay chữ Hồ Phi Khoan – muốn giữ dmột trontg 4 ngời học giỏi lúc đó đã đánh giá văn chơng của ông rất cao Ôngsoạn sách và in sách dạy học trò Học trò ông có nhiều ngời đậu đạt Thơ Nômcủa ông khá nhuần nhuyễn , các nhà túc nho cho ông là nhà nho thâm thuý Ông

có rất nhiều bài thơ hay nhng đến nay chỉ còn lại một số bài Bài thơ Vịnh Hai “Tết nhà nghèo, có cóc gì đâu, đánh vài be củ tỏi ;

Bà Trng” của ông là một bài thơ khá hay:

Giặc đến nhà đàn bà phải đánh ,

“Tết nhà nghèo, có cóc gì đâu, đánh vài be củ tỏi ; Phận nữ nhi mà gánh cơng thờng.

Mê Linh xa đức Trng Vơng , Chị em lừng lẫy một chơng báo, Gan vàng chẳng quẩn phận bồ , Giọt cho Tô Địnhmà lùa ra khơi Binh uy sấm dậy đầy trời ,

Sáu mơi thành luỹ một ngời chủ trơng …” [9;145]

Hồ Lập Bích , Hồ Sĩ Phôi- những nời nổi tiếng hay chữ Thơ chữ Hán thì

thâm thuý , thơ Quốc ngữ thì nhuần nhuyễn Thơ Cảm tác “Tết nhà nghèo, có cóc gì đâu, đánh vài be củ tỏi ; ” của Lập Bích:

Cây che lối chiều mây phủ,

“Tết nhà nghèo, có cóc gì đâu, đánh vài be củ tỏi ;…

Sóng gợn ghềnh câu bóng nguyệt lay Non nớc phong quang chừng thế nhỉ, Hỡi lòng ta hỡi thế chăng đây … ” [9;146]

Hồ Sỹ Phôi có tác phẩm Nhân tình : “Tết nhà nghèo, có cóc gì đâu, đánh vài be củ tỏi ; ”

“Tết nhà nghèo, có cóc gì đâu, đánh vài be củ tỏi ;… Thừa hơi chán ngắt phờng dài lỡi ,

Có tóc đua chi bọn trọc đầu Giếng đó nỡ đành trơ mắt ếch ,

Đàn kia không nhẽ gảy tai trâu ” [9;146]

Bà Hồ Thị Viêm là ngời không biết chữ nhng sính thơ , xuất khẩu thànhthơ Thơ bà tiếp thu sâu sắc truyền thống văn học dân gian, vừa trữ tình vừachâm biếm chua chát

Là một ngời thuộc lớp nhà nho đến thời kỳ tàn cuộc bế tắc , nghèo túng ,không có nghề nghiệp nhng Hồ Văn Thuyên yêu thơ , làm nhiều thơ Nôm châmbiếm , nhiều bài thành bài hát ru con :

“Tết nhà nghèo, có cóc gì đâu, đánh vài be củ tỏi ; Khôn ba năm dại một giờ ,

Mù sa mây ám , trăng mờ khuya đêm ” [9;148]

Ông có bài thơ đả kích hội đồng hào mục , có tính chất trào lộng