lịch sử văn hóa dòng họ nguyễn đình ở nghi lộc nghệ antừ thế kỷ xv đến đầu thế kỷ xx

Nghi Lộc - mảnh đất địa linh nhân kiệt, nơi sinh cơ lập nghiệp củanhiều dòng họ lớn, sản sinh ra rất nhiều các vị anh hùng hào kiệt nhưng trong đó có một dòng họ mà lịch sử phát triển gầ

A DẪN LUẬN

1 Lí do chọn đề tài

Chúng ta đang sống trong thế kỉ XXI, một thế kỉ với sự phát triển vượtbậc về mọi mặt: văn hóa, văn minh, khoa học kĩ thuật Nhưng dù sống trongthời đại nào, hoàn cảnh nào thì mỗi con người Việt Nam vẫn không thể quênnguồn gốc, cội rễ của dân tộc Dù thời gian có qua đi nhưng những gì thuộc

về quá khứ, những gì là giá trị đích thực vẫn mãi mãi tồn tại và thách thứccùng năm tháng Lịch sử dân tộc Việt Nam trải qua bao nhiêu thăng trầm biếnđộng với những cuộc thiên di đắp đổi vẫn sáng ngời chiến tích âm vang vàđáng tự hào Trong bản hùng ca chung ấy có cội nguồn của mỗi tên đất, tênlàng, có truyền thống của mỗi phong tục tập quán và đặc biệt có cả lịch sử vănhóa dòng họ, giống nòi

Văn hóa của quốc gia dân tộc bao giờ cũng có cội nguồn từ văn hóadòng họ Truyền thống dòng họ sẽ bồi đắp nên truyền thống dân tộc Dòng họchính là nơi sản sinh, bảo tồn, lưu giữ những di sản văn hóa, là chiếc nôi sinh

ra những nhân tài cho đất nước Dòng họ phản ảnh một môi trường văn hóathông qua những phong tục cúng tế, lễ hội mà vẫn còn được lưu giữ đến ngàynay Vì thế các nhà nghiên cứu lịch sử khi nghiên cứu lịch sử dân tộc, trướctiên thường rất quan tâm tới vấn đề dòng họ

Vì vậy việc nghiên cứu dòng họ vừa có ý nghĩa quan trọng trong việcgiữ gìn, tôn vinh, phát huy và giáo dục truyền thống lịch sử địa phương, lànguồn tư liệu vô cùng quý giá giúp chúng ta hiểu văn hóa dân tộc đồng thờihiểu thêm về thân thể và sự đóng góp của các nhân vật lịch sử

Người xưa lại có câu “uống nước nhớ nguồn, ăn quả nhớ kẻ trồng cây”

Đó là truyền thống đạo lí của người Việt Nam Vì thế nghiên cứu lịch sử dòng

họ là góp phần củng cố nuôi dưỡng ý thức cội nguồn Giúp cho mỗi conngười Việt Nam dù đi xa tới đâu thì vẫn nhớ măi cội nguồn của dân tộc mình,

tổ tiên mình Một truyền thống dòng họ tốt đẹp sẽ tạo nên những con ngườitốt đẹp cho xă hội Một con người biết yêu tổ tông, yêu quê hương đất nước

và ư thức cộng đồng Giúp cho con người Việt Nam vượt qua thử thách chônggai vững bước tiến tới tương lai Mỗi con người sẽ góp sức làm giàu đẹp quêhương, đất nước, sáng ngời dòng tộc

Hiện nay khi đất nước đã thoát khỏi chiến tranh, đang chuyển mình trên

đà phát triển, đời sống của con người ngày càng được nâng cao, xu hướng tìm

về cội nguồn ngày càng phát triển mạnh mẽ và đi vào chiều sâu Người ta đãbiết chắp nối gia phả, trùng tu lại từ đường, lăng mộ, bia kí, tổ chức lễ hội củadòng họ khơi dậy truyền thống dân tộc lòng biết ơn thành kính với tổ tiên

Nghi Lộc - mảnh đất địa linh nhân kiệt, nơi sinh cơ lập nghiệp củanhiều dòng họ lớn, sản sinh ra rất nhiều các vị anh hùng hào kiệt nhưng trong

đó có một dòng họ mà lịch sử phát triển gần như theo suốt chiều dài lịch sửdân tộc, một dòng họ mà khi nhắc đến chúng ta không thể phủ nhận nhữngđóng góp rất lớn đối với lịch sử dân tộc qua các triều đại phong kiến lịch sửViệt Nam Đó là dòng họ Nguyễn Đình

Dòng họ Nguyễn Đình khởi thủy từ Nghi Hợp – Nghi Lộc – Nghệ An

tổ tiên của dòng họ đến đây sớm nhất từ thời hậu Lê thế ký thứ XV Trải quahơn 600 năm với 15 người con đại diện cho 15 chi phái trong họ Dòng họNguyễn Đình đã có rất nhiều đóng góp to lớn trong quá trình dựng nước vàgiữ nước của dân tộc

Năm 1990 Chính phủ ra quyết định công nhận nhà thờ Họ NguyễnĐình ở Nghi Hợp – Nghi Lộc – Nghệ An là khu di tích lịch sử văn hóa Quốcgia Đây là niềm tự hào chung cho con cháu dòng họ Nguyễn Đình và nhândân Nghi Hợp – Nghi Lộc - Nghệ An

Nghiên cứu về dòng họ Nguyễn Đình giúp cho chúng ta hiểu sâu sắchơn về gia tộc, cộng đồng và mối quan hệ giữa các dòng họ Từ đó duy trì vàphát huy khối đại đoàn kết dân tộc Tạo ra một sức mạnh lớn cả về vật chất và

tinh thần trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc Đồng thời giữ vững giaphong, phát huy truyền thống tốt đẹp từ đó làm sáng ngời văn hóa gia tộctrong di sản văn hóa của dân tộc Góp phần vào sự nghiệp xây dựng CôngNghiệp Hóa – Hiện Đại Hóa Đưa đất nước ngày càng phát triển giàu mạnhsánh vai với các nước trong khu vực cũng như các nước trên Thế Giới.

Với những lí do trên chúng tôi lựa chọn đề tài nghiên cứu “Lịch sử vănhóa dòng họ Nguyễn Đình ở Nghi Lộc - Nghệ An từ thế kỉ thứ XV đến đầuthế kỉ XX” để làm đề tài luận văn tốt nghiệp của mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Văn hóa dòng họ nằm trong khuôn khổ văn hóa làng xă Hiện nay một

số địa phương đã tổ chức các cuộc hội thảo về lịch sử - văn hóa dòng họthông qua những nhân vật nổi tiếng, những con người ưu tú của dòng họ.Nghiên cứu lịch sử - văn hóa dòng họ hiện nay được coi là một hướng tìmtòi, khảo cứu hấp dẫn được sự quan tâm đông đảo những người làm lịch sử

Họ Nguyễn Đình là dòng họ lớn trên đất xứ Nghệ và cũng được nhiều tácgiả đề cập đến với những khía cạnh mức độ khác nhau nhưng chưa có mộttác phẩm nào nghiên cứu cụ thể về lịch sử văn hóa dòng họ Nguyễn Đình.Vấn đề này đă được đề cập qua một số công trình nghiên cứu chúng tôi cóđiều kiện tiếp cận sau:

- Cuốn Cương Quốc Công Nguyễn Xí Tộc phả - Di Huấn – Phụ lục.

Của hội đồng gia tộc đại tôn họ Nguyễn Cương Quốc Công tại Nghi Hợp-Nghi Lộc - Nghệ An Đã nói tới tộc phả - Di Huấn – Phụ Lục của gia tộcNguyễn Đình

- Cuốn Thân Thế, sự nghiệp Thái Sư Cương Quốc Công Nguyễn Xí do

hội đồng quản tộc dòng họ Nguyễn Cương Quốc Công Đã nói tới thân thế sựnghiệp Cương Quốc Công Nguyễn Xí

- Cuốn Thái Sư Cương Quốc Công Nguyễn Xí quê hương - con người.

Của trung tâm Khoa học xã hội và Nhân văn Quốc gia UBND Tỉnh Nghệ An.Gồm toàn bộ những bài viết về dòng họ Nguyễn Đình và Đức Tổ Nguyễn Xí.

- Về chính sử có “Đại Việt thông sử” nhắc tới gia đình Nguyễn Xí với nghề làm muối truyền thông Hay trong “Lịch triều hiến chương loại chí”

(nhân vật chí) có đề cập đến nhân vật Nguyễn Xí

- Trong cuốn “Quê hương Nghi Lộc - Cửa Lò và những con người” của

hội đồng hương Nghi Lộc Cửa Lò của Huyện ủy - HĐND - UBND huyệnNghi Lộc đă giới thiệu về mảnh đất và con người Nghi Lộc

- Cuốn “Danh nhân Nghệ Tĩnh” (tập 1) nói tới tiểu sử và sự nghiệp của

Nguyễn Xí

- Cuốn “Đền Vạn Lộc”của UBND Nghi Tân - Thị xă Cửa Lò đề cập tới

tiểu sử, sự nghiệp Nguyễn Sư Hồi và đề thờ ông cùng những lễ hội

Ngoài các tác phẩm đă xuất bản liên quan đến đề tài nghiên cứu củachúng tôi còn có dịp tiếp cận với nhiều bài viết trên các tạp chí, kí yếu hộithảo như:

- Bài “Người có công đầu trong việc tạo dựng vương triều Lê ThánhTông” của GS Nguyễn Đình Chú - Trường ĐHSPH ĐH Quốc Gia Hà Nội

- Hồ sơ khảo cứu nhà thờ họ Nguyễn Đình

- Ngoài ra còn có rất nhiều cuốn gia phổ của 15 chi do những tộctrưởng của mỗi chi viết ra theo từng chi, từng nhánh của dòng họ Nguyễn

- Đỗ Minh Nụ (bảo tàng Nghệ An) “Từ góc độ lễ hội truyền thống nhìn nhận về những sinh hoạt văn hóa trong lễ hội danh nhân Nguyễn Xí”.

- Bài viết “Long Sơn- Nguyễn Đình Hồ - Thân thế và sự nghiệp” của

cháu nội Nguyễn Đình Lễ viết

Về cơ bản trong các cuốn tài liệu mà chúng tôi tiếp cận trên ít nhiều đănói đến một số vấn đề truyền thống dòng họ Nguyễn Đình, một số đóng gópcủa dòng họ Nguyễn Đình đối với lịch sử dân tộc cũng như đóng góp của các

nhân vật và di tích của dòng họ Nguyễn Đình Nhìn chung các bài viết đó cònmang tính khái quát lẻ tẻ hoặc chỉ tập trung vào một số cá nhân tiêu biểu như(Nguyễn Xí, Nguyễn Sư Hồi, ) chứ chưa đi sâu nghiên cứu tổng thể quátrình phát triển dòng họ và những đóng góp của dòng họ đối với tiến trìnhphát triển của lịch sử nước nhà.

Do đó, việc nghiên cứu của chúng tôi gặp không ít những khó khăn vềmặt tư liệu

3 Đối tượng, phạm vi và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Dòng họ Nguyễn Đình là dòng họ lớn trải qua hơn 600 năm lịch sử vìthế dựa vào nguồn tư liệu hiện có và khả năng có hạn của mình, chúng tôichỉ nghiên cứu tìm hiểu về lịch sử - văn hóa dòng họ Nguyễn Đình ở NghiLộc -Nghệ An từ thế kỉ XV đến đầu thế kỉ XX Nhưng trong quá trình pháttriển, dòng họ Nguyễn Đình vẫn đang tồn tại và phát triển đến ngày nay và

có sức lan tỏa đi khắp các nơi khác do đó trong đề tài có đề cập tới nhữngthời gian và không gian có liên quan ỏ xẵ Nghi Hợp – Huyện Nghi Lộc –Nghệ An

3.2 Nhiệm vụ

Nhận thức vai trò to lớn của dòng họ đối với sự hình thành phát triểneecủa dân tộc cũng như ư nghĩa to lớn của việc nghiên cứu truyền thống vănhóa dòng họ nên khóa luận nhằm giải quyết vấn đề sau:

- Trước hết chúng tôi khái quát các điều kiện tự nhiên, vị trí cũng như

con người Nghi Lộc Tìm hiểu nguồn gốc và quá trình phát triển trên củadòng họ Nguyễn Đình ở Nghi Lộc - Nghệ An

- Đi sâu tìm hiểu văn hóa truyền thống của dòng họ Nguyễn Đình để

thấy được những đóng góp to lớn của dòng họ Nguyễn Đình đối với lịch sửdân tộc

- Tìm hiểu một số nhân vật tiêu biểu của dòng họ từ thế kỉ XV đến đầuthế kỉ XX để thấy được và khẳng định công lao của các nhân vật dòng họNguyễn đối với dân tộc và quê hương đất nước.

4 Nguồn tài liệu và phương pháp nghiên cứu

4.1 Nguồn tư liệu

4.1.1:Tài liệu gốc

Trong luận văn chúng tôi tham khảo bộ chính sử,gia phả dòng họ qua cácchi của dòng họ Nguyễn Đình ở Nghi Hợp – Nghi Lộc – Nghệ An Sắc phong,văn bia, hoành phi,câu đối, bài văn tế của các triều vua.Những bài diễn ca cagợi và truyền tụng đến ngày nay đối với dòng họ Nguyễn Đình Ngoài ra luận

văn còn tham khảo các tác phẩm như: Đại Việt Thông Sử , Đại Việt Sử Kí Toàn Thư , Lịch Triều Hiến Chương Loại Chí ………

4.1.2:Tài liệu nghiên cứu

Các loại tài liệu nghiên cứu mà chúng tôi tham khảo được đó là tài liệu

nghiên cứu lịch sử, văn hóa cụ thể như: An Tĩnh Cổ Lục của HIPPOLYTE LE BRETON, Lịch Sử Việt Nam của Đào Duy Anh,Quê hương Nghi Lộc – Cửa

Lò và những con người ……….

4.1.3:tài liệu khác

Ngoài ra đề tài còn sử dụng các tài liệu như Từ Điển Nhân Vật Lịch Sứ Viêt n

- Tài liệu điền dă:

Để bổ sung tư liệu cho đề tài, chúng tôi đă đi thực tế để tìm hiểu, khảocứu nhà thờ họ Nguyễn Đình, đồng thời gặp gỡ trao đổi một số nhân vật làhậu duệ của dòng họ Nguyễn như Nguyễn Đình Lễ, Nguyễn Đình Nguyên,Nguyễn Đình Điệp (tộc trưởng chi 2), Nguyễn Đình Tuấn (trông coi nhà vănhóa của dòng họ), Nguyễn Đình Dương…

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi sử dụng phương lịch sử, phương

pháp logic trên cơ sở phương pháp luận của Chủ nghĩa Mác - Lênin để dựnglại quá trình hình thành và phát triển của dòng họ qua thời gian niên biểu, sosánh với tư liệu đă sưu tầm được từ đó phân tích và rút ra đánh giá tổng hợp.

5 Bố cục của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và tài liệu tham khảo, nội dungchính của luận văn được trình bày trong 3 chương:

Chương 1 Quá trình phát triển của dòng họ Nguyễn Đình ở Nghi Lộc

- Nghệ AnChương 2 Văn hóa truyền thống của dòng họ Nguyễn Đình ở Nghi

Lộc - Nghệ AnChương 3 Đóng góp của dòng họ Nguyễn Đình trong lịch sử dân

tộc từ thế kỷ XV đến đầu thế kỷ XX (qua một số nhânvật tiêu biểu)

B NỘI DUNG Chương 1 QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN CỦA DÒNG HỌ NGUYỄN ĐÌNH

Ở NGHI LỘC - NGHỆ AN

1.1 Nghi Lộc - vùng đất và con người

1.1.1 Vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên

Địa hình:

Trên cơ sở khảo sát địa chất của tỉnh Nghệ An cũ, các nhà nghiên cứulịch sử và địa lý cũ đoán định cách đây khoảng một vạn năm, bờ biển cònnằm sâu trong địa phận huyện Nghi Lộc ngày nay Thời ấy Sống Cấm là dòngsông rộng lớn nhất của huyện, phát nguyên từ dăy núi Đại Huệ ở phía TâyNam và dăy núi Đại Vạc ở phía Tây Bắc theo độ nghiêng từ 60 đến 00 đổxuống đến núi Voi (Đô Cấm - Nghi Quang) tách thành 2 nhánh chảy quanhnúi Voi và Lữ Sơn (nay là đồi 200) Sau khi biển lùi, nhánh sông phía Nam bịbồi đắp, chỉ còn lại nhánh sông Phía Bắc như ngày nay Với độ nghiêngkhông lớn, Sông Cấm mang đặc trưng của dòng sông đồng bằng: có độ gấpkhúc lớn, vận tốc chậm (khoảng 0,9 m3/giờ vào mùa khô kiệt và 2,5m3 /giờvào mùa lũ), lượng phù sa thấp và chịu ảnh hưởng của thủy triều

Sông Cấm cũng là ranh giới tự nhiên giữa 2 vùng có đặc điểm riêngbiệt của huyện Vùng phía Bắc và phía Tây, Tây Nam từ tả ngạn Sông Cấmtrở lên núi đồi nối tiếp nhau dàn dầy suốt dọc địa giới chung với các huyệnNam Đàn, Đô Lương, Yên Thành, Diễn Châu, lấn sâu vào nội địa lan rộng radọc bờ biển phía Bắc Cửa Lò Lớn nhất là dăy núi Đại Vạc bắt đầu từ làng CổVăn, Cổ Lăm (Nghi Văn) địa đầu phía Tây Bắc huyện ven theo địa giới chunghai huyện Yên Thành, Diễn Châu chạy thẳng xuống Sông Cấm đối đầu vớinúi Voi ở hữu ngạn, tạo thành cửa vào ra của các tuyến giao thông Bắc - Namcủa đất nước Trên dăy núi Đại Vạc có động Thần Vũ (Nghi Hưng) cao từ200m đến 500m so với mặt biển, núi đồi ở vùng này hầu hết có độ dốc lớn(350 - 400) và bị xói mòn nặng Khoáng sản tuy có sắt, mang gan, phốt phát…song trữ lượng ít, chất lượng thấp giá trị công nghiệp không nhiều Diện tíchbán sơn địa chiếm tỷ lệ lớn bị phủ dày sỏi đá, nghèo chất mùn và chất hữu cơ,thung lũng đồng bằng vì tiếp giáp với núi đồi nên khập khễnh, bị chia cắt, tỷ

Huyện Nghi Lộc có bờ biển dài 25 km chiếm 1/10 bờ biển của tỉnhNghệ An, có hai cửa sông lớn là Cửa Lò và Cửa Hội Hai cửa sông có vị tríchiến lược rất quan trọng cả về quân sự và kinh tế của quốc gia và quốc tế,cửa biển có độ sâu đảm bảo cho tàu thuyền lớn đi vào dễ dàng, bờ biển cónhiều băi tắm đẹp như Băi Lữ, Bài Tiền Phong, cửa Hiền

- Gan vượt Trường Sơn tràn sang với tốc độ mạnh, nhiệt độ cao có lúc lên tới

40 - 420 Mùa băo lụt kéo dài từ tháng 8 đến tháng 10 Có năm tới tháng 11trên 70% lượng mưa mùa lạnh từ tháng 11 đến tháng 3 năm sau nhiệt độ trungbình ở mùa này của Nghi Lộc không quá 140c, lượng mưa trung bình ít, bìnhquân chỉ 100mm

Địa danh Nghi Lộc qua các thời kỳ lịch sử:

Cũng như các huyện đồng bằng ven biển khác của tỉnh, từ thửa các vuaHùng dựng nước, trên địa phận Nghi Lộc ngày nay đă có cư dân người việt cổsinh sống, thửa ấy nơi đây là lănh thổ Bộ Việt Thường của nước Văn Langsau là nước Âu Lạc, tương truyền Thục An Dương Vương đă có qua lại vùngnày

Qua hàng ngàn năm cai trị của các tập đoàn phong kiến Việt Nam cũngnhư các địa phương trong cả nước, địa giới và tên gọi quận, huyện ở vùng đấtNghi Lộc đă nhiều lần thay đổi Mãi tới năm 1889, Vua Thành Thái mới đổitên huyện Chân Lộc dưới triều Tây Sơn thành huyện Nghi Lộc và mười nămsau (1899) địa giới giữa phủ Hưng Nguyên và huyện Nghi Lộc được điềuchỉnh Tổng Yên Trường phía Bắc Vinh - Bến Thủy trước đây thuộc huyệnNghi Lộc nay cắt sang phủ Hưng Nguyên, Tổng Vân Trình phía Tây SôngCấm trước đây thuộc phủ Hưng Nguyên nay cắt sang huyện Nghi Lộc, cáclàng, xă phía Bắc Sông Cấm được tách ra lập thành Tổng La Vân Địa giớinày của huyện Nghi Lộc ổn định cho tới trước ngày Cách mạng tháng Támnăm 1945 thành công

Ngày 29/8/1945 Thủ tướng Chính Phủ ra quyết định số 113/Cp về

thành lập thị xă Cửa Lò tách khỏi huyện Nghi Lộc Sau khi thành lập thị xăCửa Lò trực thuộc tỉnh, huyện Nghi Lộc còn lại 32 xă và thị trấn Quán Hành,trong đó có 6 xă miền núi là Nghi Yên, Nghi Văn, Nghi Kiều, Nghi Lâm,Nghi Công, Nghi Hưng với tổng diện tích tự nhiên là 39,731 ha, trong đó14,555 ha đất chuyên dùng, 1.039 ha đất ở và 15.422 ha đất chưa sử dụng vớidân số 202.224 người; còn các xă còn lại thì như thế nào?

1.1.2 Truyền thống văn hóa, lịch sử

Nghi Lộc là vùng đất có bề dày truyền thống văn hóa, lịch sử tinh thầnyêu nước, cách mạng đáng tự hào

Trên mảnh đất Nghi Lộc, dân cư hình thành khá sớm, từ dọc sông Cấm

và đường Thiên Lư (tên trước khi có đường quốc lộ 1) rồi lan dần ra các vùngtrong huyện, trước hết là vùng phía Đông và Đông Nam theo sự lùi dần củabiển Theo tộc phả của các dòng họ lớn lâu đời trên lănh thổ huyện Nghi Lộcthì thủy tổ của cái gì? phần lớn từ phía Bắc vào một số từ phía Nam ra Cáccụm dân cư được hình thành muộn từ thế kỷ XIV về sau đều bắt nguồn từtrang trại khai khẩn đất hoang và thu góp người ở nhiều nơi đến

Sau khi biển lùi, nhánh sông Cấm phía Nam bồi lấp, Ông Nguyễn Hộiquê làng Cương Gián, huyện Nghi Xuân chiêu lập ra hai đồng muối Thượng

Xá (Nghi Xá, Nghi Hợp) và Yên Lương (Nghi Thủy) tiếp đó Nguyễn Xí conthứ của Ông là một danh tướng của Nhà Lê lấy tù binh quân Minh (TrungQuốc) và quân Chăm Pa, Chiêm Thành (các quốc gia phía Nam) khai phá đấthoang dọc bờ biển từ Cửa Lò đến Cửa Hội làm cho dân cư và ruộng canh táccủa vùng nay ngày càng được mở rộng Riêng vùng Bàu ổ làng Văn Trung(Nghi Hương) và Đồng Sở làng Phú ích (Nghi Phong) được ông lập thành hailàng mới và cử các thủ lĩnh người Chăm Pa làm thủ chí kỳ hào Con đầuNguyễn Xí là quận công Nguyễn Sư Hồi khi được Vua Lê Nhân Tông phongchức “Thái bảo tổng đô đốc hải binh thượng tướng quân thập nhị hải môn”(Quan Thái Bảo, thượng tướng tổng đô đốc hải quân trấn thủ 12 cửa biển) đă

lấy Cửa Xá làm trung tâm của tuyến phòng thủ cùng với xây dựng căn cứ XáTấn, sau đổi là Lò Tấn (tức Cửa Lò ngày nay) Ông dùng thuyền hải quân chở

đá xây kè dọc bờ phía Nam của sông Cấm để bảo vệ căn cứ và chiêu dân ởcác nơi đến phát triển nghề đánh cá và làm ruộng Năm 1493 Ông lập xă HảiGiang bao gồm Vạn Lộc và Tân Lộc (Nghi Tân) sau này cùng thời với thànhlập xă Hải Giang ở Cửa Lò, cụm dân cư “Ba trang, bảy trại” dọc bờ phía Bắccủa Sông Lam từ cửa Hội trở lên (bao gồm các hàng thuộc xă Nghi Hải, NghiHòa, Nghi Xuân, Phúc Thọ và Nghi Thái) cũng được hình thành và phát triểnđông đúc kề cận với “Ba Trang, Bảy trại” là làng Kiều Mộc, sau đổi là KiềuThái (Nghi Thái) là một trong ba làng do bà Vương Mẫu Phạm Thi Dung làngNghi Xá (Nghi Đức) là mẹ vú của Trần Nhân Tông lập ra để khai khẩn điềntrang được triều đình ban cho lúc trở về sinh sống ở quê nhà

Đi đôi với phát triển dân cư ruộng đất canh tác ven biển các trang trạikhai khẩn đất hoang ở đồng bằng và bán sơn địa cũng được thành lập ngàycàng nhiều, khi được triều đình cử vào trấn thủ Nghệ An, Thái Bảo LăngQuận Công Trần Bá Chúc đă chiêu dân khai phá đất hoang lập nên các làngNhất Tộc, Xuân Mỹ (Nghi Đồng) và xă Quá Khê (Nghi Hưng) còn QuậnCông Nguyễn Quang Thực ở xă Mặc Điền, Trấn Nam Đường thì lập ra ấpKim Ngọc (Nghi Long) khi dòng họ bị truy diệt Ông Lê Công ùm ở Kinh Bắcđổi tên họ thành Nguyễn Văn vào lánh nạn lập nên trại Đậu Lâm (Nghi Lâm).Dòng họ Phạm Huy ở Tiên Động (Nghi Xuân) Phượng Cung (Nghi Phong)cũng gốc họ Mạc ở Kinh Bắc vào đây lánh nạn gây dựng nên tổ dòng họPhùng ở Thiêm Lộc (Nghi Hương), Thu lũng (Nghi Thái), Phượng Cương,

Mỹ Chiêm (Nghi Phong), Phúc Lợi (Phúc Thọ)… Nghề đóng cối xay ở Cao

Xá (Nghi Văn), Yên Lạc (Nghi Diên), nghề làm đá ở Lam Nham (Nghi Yên),Đông Ngàn (Nghi Tiến), Trung Kiên (Nghi Thiết)… Nghề buôn bán vận vảibằng thuyền mành vượt biển vào Nam ra Bắc và trên các tuyến đường sôngtrong tỉnh phát triển ở các xă Song Lộc (Nghi Hải, Nghi Hòa, Tân Hợp (Nghi

Xuân) Vạn Lộc, Tân Lộc (Nghi Tân), Xuân ánh (Nghi Quang)…) Dù không

có đồng cỏ, song ở một số vùng như Thu lũng (Nghi Thu), Văn Trung ĐôngQuan (Nghi Hương), Cổ Đan, Cổ Bái, Phúc Lợi (Phúc Thọ)… vẫn mua bògầy các nơi về vỗ béo bán lấy lăi

Các nghề nghiệp trên đây đă góp phần quan trọng tạo việc làm, nângcao mức sống cho nhân dân, nhất là các xă vùng phía Đông và Đông Nam,nơi thiếu ruộng đất canh tác, thừa lao động và luôn bị tổn thất về thiên tai,dịch họa Không những cần cù, kiên nhẫn trong lao động sản xuất nôngnghiệp, đánh cá, phát triển ngành nghề mà nhân dân vùng này còn phải căn cơtiết kiệm hết mức trong sinh hoạt mới trang trải được quanh năm Ngay cácgia đình, địa chủ, phú nông và các gia đình nông dân có chút dư thừa cũnglàm giàu theo con đường ấy

Về việc học hành ở Nghi Lộc.Câu? Tinh thần hiếu học trong nhân dânkhông ngừng được phát huy, thời chữ Hán còn được trọng dụng ở trong huyệnkhông làng xă nào không có trường học Các trường này phần lớn do các nho

sĩ nghèo tư lập và lấy đó làm nghề sinh sống Số đông các gia đình cho concháu đi học là cốt để bồi dưỡng về đạo lý làm người để có người đọc văn tế lễ

tổ tiên, để đọc và viết các văn tự… Khỏi bị khinh bỉ, lửa đảo Những người

có điều kiện dồi mài kinh sử theo dõi thi cử thì không ít người đă thành đạtrạng danh cho quê hương, đất nước

Theo Hương khoa lục triều Nguyễn của Cao Xuân Dục thì từ khoa thiHương đầu tiên năm Đinh Măo (1807) đến khoa thi cuối cùng về chữ Hánnăm Mậu Ngọ (1918) Huyện Nghi Lộc đă có 83 người đỗ cữ nhân ở TrườngNghệ An và các tỉnh Trong tổng số khoa thi thời kỳ này có 6 khoa Mỗi khoahuyện Nghi Lộc có tới 4 người đỗ cử nhân Riêng hai khoa Canh Tư (1900)

và Quư Măo (1903) mỗi khoa thi Nghi Lộc có 6 người đỗ cử nhân Còn thihội dưới triều Nguyễn, Nghi Lộc có 11 người đỗ tiến sĩ, 4 người đỗ phó bảng.Trong số đó 3 xă Kim Khê Thượng ở (Nghi Long), Đông Hải (Phúc Thọ) Vạn

Lộc (Nghi Tân) đă chiếm tới 9 vị.[nguồn?] Riêng gia đình tiến sĩ Đinh VănPhác ở làng Ông La xă Kim Khê Thượng ở (Nghi Long) 3 đời liên tục (Ông,cha, cháu) đều đỗ tiến sĩ Trong hàng đaị khoa ở Nghi Lộc cụ Phạm Nguyễn

Du, tên thật là Phan Huy Khiêm ở Đặng Đền (Nghi Phong) nổi lên như mộtngôi sao, cụ vừa đỗ đậu thi Hương (tức giải Nguyên) vừa đỗ đầu thi hội (Tứchội Nguyên) dưới thời Lê Cảnh Hưng cụ là một trong những nhà thơ hiệnthực ở nước ta được đánh giá cao, tuy chỉ học nghề với thân sinh vợ ở huyệnThanh Chương nhưng nhờ say sưa với nghề làm thuốc “trị bệnh cứu người”,ông Hoàng Nguyên Cát ở xă Vạn Lộc (Nghi Tân) đă lập thành một thập kinhnghiệm dân gian với tích lũy thực tiễn, ông đă viết cuốn sách thuốc gia truyềngồm 12 tập được các danh y trân trọng, góp phần làm phong phú thêm nền yhọc của dân tộc

Ngoài những nét tiêu biểu của con người Nghi Lộc thì con người NghiLộc còn có một tinh thần yêu nước, ư chí đấu tranh chống áp bức, chống xâmlược liên tục trong quá trình lịch sử Đặc biệt là trong những năm tháng củacuộc kháng chiến chỗng Mỹ cứu nước của người dân Nghi Lộc Trong hai lầnđánh phá Miền Bắc (lần 1: 5-8-1964 đến 1/11/1968)

Lần 2: từ 3/4/1972 đến 31/1/1973) đế quốc Mỹ đă cho không quân vàHải quân tàn phá hủy diệt Nghi Lộc, nhưng người dân Nghi Lộc đă kiên quyếtanh dũng đấu tranh và đạt được rất nhiều thành tích trong chiến đấu.diễn đạt?Trong tổng số 106 chiếc máy bay Mỹ bị bắn rơi, trên địa bàn huyện Nghi Lộc

có 77 chiếc do bộ đội chủ lực, 10 chiếc do bộ độ địa phương, 19 chiếc do dânquân tự vệ bắn rơi

Nghi Lộc cũng là vùng có nhiều di tích thắng cảnh với những băi tắmhấp dẫn như Băi Lữ, Băi Tiền Phong, Cửa Hiền, Đào Hòn Ngư, Hòn Mắt…

Với tinh thần văn hóa của các địa phương trong nước du nhập nền đờisống văn hóa của nhân dân Nghi Lộc sâu đậm bản sắc dân tộc Cốt lơi bảnchất ấy là ư thức quư trọng tình nghĩa, nhân ái, thủy chung vì vậy những

thuần phong mỹ tục của dân tộc như: Thờ phụng tổ tiên, và những người cócông với làng nước, hiếu thảo với ông bà cha mẹ, tình nghĩa thủy chung vớixóm làng Được mọi người trong mọi thế hệ coi trọng, giữ gìn và phát huy.

1.2 Sự phát triển của dòng họ Nguyễn Đình ở Nghi Lộc -Nghệ An từ thế

kỷ XV đến đầu thế kỷ XX

Trong số các dòng họ tồn tại lâu đời ở nước ta thì dòng họ NguyễnĐình được xem là dòng họ lớn và có từ lâu đời (theo truyền thuyết kể rằng).Năm 208 trước công nguyên, cách ngày nay hơn 2.200, nhà Triệu dùng mưugian cướp nỏ thần An Dương Vương rồi đem quân sang đánh chiếm nướcta.Không còn cách chống cự An Dương Vương đành phải bỏ Cổ Loa lên ngựachạy về phía Nam Đến bờ biển cuối huyện Diễn Châu ngày nay bị đuổi ráoriết phía sau nhà vua nhảy xuống biển tự tử, con ngựa của người chạy tiếp vàođầu bờ huyện Nghi Lộc ngày nay cũng chết theo Hai nơi này vừa là dấu tíchlịch sử vừa là chỉ giới bờ biển thửa ấy Về sau bờ biển lùi xa về phía Đônglàm cho lục địa huyện Chân Phúc ở thế kỷ XIV bao gồm các huyện Nghi Lộc,tỉnh Nghệ An và huyện Nghi Xuân tỉnh Hà Tĩnh được mở rộng

Măi đến đầu thế kỷ XIV trên băi biển rộng lớn này đang chỉ là dày cồncát khô cằn, xen kẻ vào đó là đầm lồi, đầm đìa và lạch nước biển hoang sơ.Người các nơi đang lần lượt tìm đến đây bắt đầu khai phá đất hoang, canh tác

và làm nghề đánh cá biển, hình thành ra các cụm cư dân thưa thớt mang tínhchất trang trại Nghiên cứu tộc phổ các dòng họ lớn lâu đời trên dải đất này,gốc tổ phần lớn là ở các địa phương phía Bắc và phía Nam đến Một trong sốngười đến lập cư đầu tiên ở Hải Tân gần sát cửa Xá, thuộc làng Thượng Xá,huyện Chân Phúc là cụ Nguyễn Hợp Qua đây chúng ta thấy dòng họ NguyễnĐình là một trong những dòng họ đầu tiên định cư vùng đất Nghi Lộc và đónggóp tích cực vào quá trình dựng nước và giữ nước của cộng đồng người ViệtNam

Theo “Cương Quốc Công di huấn” và “Thượng Xá cựu Lê Công Thầntộc” cụ Nguyễn Hợp gốc ở làng Đồng Giản (nay là xă Cương Giản, huyệnNghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh) cụ có hai người con trai là Nguyễn Khai và NguyễnHội vào giữa thế kỷ XIV cụ để người con đầu ở quê tổ đưa con là Nguyễn Hộiđến lập lò nấu muối ở Hải Tân, làng Thượng Xá (nay là xă Nghi Hợp, huyệnNghi Lộc, tỉnh Nghệ An).

Tại đây vợ chồng Ông Nguyễn Hội và bà Vũ Thị Hạch sinh hai ngườicon trai là Nguyễn Biện và Nguyễn Xí Nguyễn Biện sinh năm giáp tuất(1394) Nguyễn Xí sinh năm Đinh Sửu (1397)

Tương truyền nghề nấu muối của gia đình ông Nguyễn Hội rất phát đạtđược mang đi bán ở nhiều nơi Nhờ nghề buôn bán mà cụ Nguyễn Hội đăthân quen với Lê Khoáng (thân sinh Lê Lợi) ở Lam Sơn, thán phục nghĩa cửcủa ông bà cụ Lê Khoáng, ông Nguyễn Hội xin cho người con đầu của mình

là Nguyễn Biện vào làm trong trang trại

Ngày 23 tháng 3 năm ất Dậu (1405) Nguyễn Hội chết theo truyền khẩu

là để bảo vệ lò muối và đồng ruộng Nguyễn Hội nuôi một con hổ rất tinhkhôn vào một đêm khuya, Nguyễn Hội ra thăm lò muối bị hổ tưởng nhầm kẻgian nên vồ chết Nhưng khi biết nhầm thì hổ tinh mang xác ông đến vùi lấp ở

xứ Đồng Lầm (lầm cây rậm) và ngày đêm canh giữ không rời Ngôi mộ củaông đến nay vẫn giữ nguyên vị trí và hình dáng xưa

Thương chồng, buồn phiền bà Vũ Thị Hạch cũng lâm bệnh và qua đờivào ngày 7 tháng 5 Nguyễn Biện và Nguyễn Xí sống trong tình thương củaông nội và gia đình Lê Lợi Được ông bà cụ Lê Khoáng cưu mang NguyễnBiện đem em ra trại Lam Sơn, lúc Nguyễn Xí mới lên 9 tuổi Cụ Nguyễn Hộiông tổ nghề nấu muối ở làng Thượng Xá cùng rời quê mới trở về quê cũ Haianh em Nguyễn Biện và Nguyễn Xí từ đó gắn bó với sự nghiệp của Lê Lợinhà Hậu Lê Riêng bá tổ Nguyễn Biện hi sinh oanh liệt trong trận Lê Lai liềumình cứu chúa, còn Đức tổ Nguyễn Xí đă chiến đấu trong suốt khởi nghĩa

Lam Sơn, Phục vụ 4 triều vua Lê Thái Tổ, Lê Thái Tông, Lê Nhân Tông, LêThánh Tông ở cương vị mới với lòng trung quân ái quốc rất đỗi tự hào.

Trải qua 600 năm con cháu của Đức tổ đă phát triển sinh sôi nảy nở rấtđông chưa có điều kiện thống kê thành con số đích thực chỉ biết rằng sốngkhắp mọi miền của Tổ quốc Việt Nam kể cả không ít người đă rời xa quêhương đất nước sang sinh sống ở nhiều nước trên thế giới Tiếc rằng hiện naychưa có một gia phả chung chính thống của cả dòng họ, với một dòng họ quálớn cùng với sự biến động của thời gian và của lịch sử do sự phát triển để sinhsống có sự di chuyển nơi cư trú để làm ăn nên hiện thời chưa có được cáchnắm bắt đầy đủ ngay được vốn chính như nó đă có

Cương Quốc Công Nguyễn Xí được coi là Đức tổ của dòng họ NguyễnĐình và là đời thứ nhất, đời thứ 2 là 16 người con trai và 8 người con gái Cóthể liệt kê theo thứ tự sau:

1 Con trai trưởng là Nguyễn Sư Hồi, nhưng tên Húy lúc đầu là ĐìnhKhôi Nguyễn Sư Hồi ngoài công lao đă cùng tham gia diệt bọn phản nghịch

Lê Nghi Dân và bọn Phạm Đồn, Phan Ban, đưa Lê Tư Thành lên ngôi còn cócông trấn bố phòng tại nhiều vùng của Nghệ An trong đó có vùng Cửa Lò.Trong thời gian trấn ngự vùng biển Cửa Lò ngay quê hương Thượng Xá Ngài

đă có công chiêu lập ấp lấn biển bao gồm cả nông dân và ngư dân ra thôn TânLộc, Vạn Lộc, sau đó đă phát triển một xă vừa có truyền thống văn vật, vừa

có đời sống kinh tế đa dạng và sung túc hơn ở trong vùng Ngài được chứcquan cao nhất là Thái úy, tham dự triều chính Mă Đô Uý Sau khi qua đờiđược dựng đền thờ được phong là Thượng Đẳng Phúc Thần.Tại đây, xă NghiTân, Nghi Lộc (nay đă chuyển sang phường Nghi Tân thuộc thị xă Cửa Lò)hiện có đền thờ Sư Hội và vết tích một đoạn lũy bảo vệ, mặt biển do Ngài xâyđắp Năm 1991 đền thờ dă được Bộ văn hóa nước Cộng hòa xã hội Chủ nghĩaViệt Nam ra quyết định công nhận đền thờ của Ngài là di tích lịch sử văn hóaquốc gia

2 Con thứ hai: Nguyễn Sương làm quan tới chức Tổng quản vệNghiêm Vơ Hành Thuận Hóa đạo Đô tổng binh sứ phò mã Đô úy.

3 Con thứ ba: Nhật Huyền làm quan đến chức Hóa Châu Thần Giápquân đồng trữ, Đô Tổng binh sứ, Ty đô Tổng binh sứ

4 Con thứ tư: Bá Kiệt làm quan đến chức Phấn VơVệ Tam phụ Quốcquân đồng tri

5 Con thứ năm: Kế Sài làm quan đến chức Hành Thuận Hóa đạo tamphụ quốc quân đồng tri, Đô tổng binh sứ, Ty độ tổng binh sứ

6 Con thứ sáu: Phùng Thời, làm quan đến chức Thanh Hóa đạo đô tổngbinh sứ, Ty đô tổng binh sứ

7 Con thứ bảy: Thúc Ngu, làm quan đến chức Nhất cuộc Chính giám

đô tổng binh sứ, Ty đô tổng binh sứ đồng tri

8 Con thứ tam: Tôn Cao, làm quan đến chức nhất cuộc chính giámLạng Sơn xứ đô tổng binh sứ, Ty đô tổng binh sứ đồng tri

9 Con thứ chín: Cảnh Thanh Làm quan đến chức Tuyên Quốc vệ Đôtổng binh sứ, Ty đô tổng binh sứ đồng tri

10 Con thứ mười: Trong Đạt, làm quan đến chức Đạt tín đại phu

11 Con thứ mười một: Phúc Xá làm quan đến chức Nhất cuộc chínhgiám đạt tín đại phụ

12 Con thứ mười hai: Hữu Lương làm quan đến chức Huân đạt vệquản lệnh

13 Con thứ mười ba: Đồng Dần làm quan đến chức Ngọc Linh vệ quảnlệnh

14 Con thứ mười bốn: Nhân Thực làm quan đến chức Nghiêm dũng vệbiền sở quân lệnh

15 Con thứ mười lăm: Văn Chính làm quan đến chức Thanh Hóa đạo

đô tổng binh sứ, Ty đô tổng binh sứ

16 Con thứ mười sáu: Duy Tân, mất lúc còn nhỏ chưa chẵn năm

Ông nào? có 8 người con gái:

Những người con trai của Đức Tổ đă noi gương thân phụ mình đều hếtlòng trung quân ái quốc, trong 15 người thì người thì có 7 người giữ các chức

vụ quan trọng trong triều và 8 người điều khiển, chỉ huy 8 đạo quân trấn thủcác vùng xung yếu của đất nước Đại Việt Tất cả đều được phong tước, thấpcũng là “Tước hầu” cao hơn là tước “Quận Công”, cao hơn nữa là Quốc Công

có 2 người là phò mã (con rể) của nhà vua, còn 8 người con đều lấy chồngthuộc gia đình quư tộc

15 người con trai của Đức Tổ Nguyễn Xí đă sinh hạ con cháu và hìnhthành 15 chi chính Tông của họ Nguyễn Cương Quốc Công (còn gọi là họCựu Lê Công Thần) và tiếp tục có nhiều người được phong chức tước

Ngoài 15 chi chính Tông còn có 3 chi dưỡng tử (con nuôi, tức là concháu của những người Minh, người Chiêm Thành vốn là hành binh được Đức

tổ Nguyễn Xí nhận về nuôi dưỡng thành con nuôi và được công nhận là ngườiViệt)

Như ban đầu chúng tôi đă nói dòng họ Nguyễn Đình là dòng họ lớnhiện nay chưa có một gia phong phả chung cho cả dòng tộc, vì thế ở mỗi chi

chúng tôi sẽ chọn một số người đại diện để minh chứng cho điều đă trình bày

1 Nguyễn Bá Nhật: Cháu 3 đời con ông Nguyễn Sương được phong là

Uy Vũ công thần tả đô đốc, Huân kiệt hầu

2 Nguyễn Cận (Hân) cháu 3 đời con ông Nguyễn Sương được phong làLưu thủ tuần lô Đống lương hầu, tặng Phấn lược tướng quân

3 Nguyễn Bá Kư cháu 4 đời con ông Nguyễn Bá Nhật, được phong lấnSuy trung công thần, Thái bảo Chiêu quận công

4 Nguyễn Đình Hán cháu 4 đời con ông Nguyễn Đình Cận (Hân) đượcphong là Kiệt tiết công thần, Thái úy, Ân trung hầu

5 Nguyễn Bá Quưnh cháu 5 đời con ông Nguyễn Bá Ký được phong làCương chính công thần, Thiếu úy, Nguyên quận công

6 Nguyễn Bá Kỳ cháu 5 đời con ông Nguyễn Bá Ký được phong làKhâm sai Thống tướng, Thái úy, An quốc công

7 Nguyễn Đình Đặng cháu 5 đời con ông Nguyễn Đình Hán đượcphong chánh đội trưởng

8 Nguyễn Bá Tổng cháu 6 đời con ông Nguyễn Bá Cương được phongkiệt tiết tuyên lực công thần,Tả đô đốc Vận quận công

9 Nguyễn Bá Nhung: cháu 6 đời con ông Nguyễn Bá Quýnh đượcphong Đặc tiến phụ quốc Kim ngô Vệ,Đô chỉ huy sứ thực vơ sự Trung lương

21 Nguyễn Đình Tài chánh đội Triêu Văn bá.

22 Nguyễn Bá Luật Hải Dương Dầu (cháu 8 đời con ông Nguyễn BáTrân)

23 Nguyễn Bá Lệ cháu 8 đời con ông Nguyễn Bá Trân được phong Tralân hầu

24 Nguyễn Đình Sản cháu 8 đời con ông Nguyễn Đình Đo được phonglàm Trần Vinh Bá.

25 Nguyễn Đình Đặc cháu 8 đời con ông Nguyễn Đinh Đa được phongchành đội trưởng

26 Nguyễn Bá Kiện cháu 9 đời con ông Nguyễn Bá Luật được phong

phong Đô chỉ huy sứ, Tuấn lương hầu.

4 Nguyễn Đình Thăng cháu 6 đời con ông Nguyễn Đình Đức đượcphong Đô chỉ huy sứ, Lâm xuyên hầu

5 Nguyễn Đình Tộ cháu 11 đời con ông Nguyễn Đình Tân được phongChánh đội trưởng

6 Nguyễn Đình Mậu (Việt) cháu 12 đời con ông Nguyễn Đình Tộ đượcphong Cẩm y vệ, Đô úy

7 Nguyễn Đình Cống cháu 12 đời con ông Nguyễn Đình Tộ đượcphong Cẩm y vệ suất đội

* Ở chi 4: Đang sưu tầm

phong Vạn thăng hầu.

10 Nguyễn Đình Liêu cháu 4 đời con ông Nguyễn Đình Phú đượcphong Dực nghĩa hầu

11 Nguyễn Phục Minh cháu 5 đời con ông Nguyễn Đình Báu đựơcphong Tả hiệu điểm, Lan xuyên hầu

12 Nguyễn Kế Hưng cháu 5 đời được phong Thiếu bảo Hoàng quậncông

13 Nguyễn Trọng Thưởng cháu 6 đời con ông Nguyễn Kế Hưng đượcphong Dực vận tán trị thuần tín uy dũng công thần phó tướng Trinh quậncông

14 Nguyễn Đình Yên (An) cháu 6 đời con ông Nguyễn Đình Tôngđược phong Kim ngô vệ, Đô chỉ huy sứ Nghĩa Thắng hầu

15 Nguyễn Đình Khang cháu 6 đời con ông Nguyễn Đình Tông đượcphong Chánh đội trưởng Đại trung bá

16 Nguyễn Kế Đại cháu 6 đời con ông Nguyễn Kế Hưng được phong

là Hữu hiệu điểm, Hòa Thắng hầu

17 Nguyễn Đình Công cháu 7 đời con ông Nguyễn Kế Đại được phongHữu hiệu điểm, Cảnh lương hầu

18 Nguyễn Kế Đô cháu 7 đời con ông Nguyễn Đình Yên đựơc phongTham đốc Tuấn lương hầu

19.Nguyễn Trọng Chất cháu 7 đời con ông Nguyễn Trọng Thưởngđược phong Thịnh Xá hầu

20 Nguyễn Trọng Hạ cháu 7 đời con ông Nguyễn Trọng Thưởng đượcphong Chánh đội trưởng, Ân Vinh Bá

21 Nguyễn Trọng Hiền cháu 7 đời con ông Nguyễn Trọng Thưởngđược phong Đô chỉ huy sứ, Uy lộc hầu

22 Nguyễn Trọng Lương (Phòng tử) cháu 7 đời con ông Nguyễn Cảnh

Hà (rể Nguyên quận công) ông Nguyễn Trọng Thưởng đem về nuôi làm con

thứ 4 được phong làm Tham đốc Hán Dương Hầu.

23 Nguyễn Kế Tào cháu 8 đời con ông Nguyễn Kế Đô được phong Tảhiệu điểm Thủy Đường hầu

24 Nguyễn Kế Luân cháu 8 đời con ông Nguyễn Trọng Hạ được phongThành Vinh ba

25 Nguyễn Kế Chức cháu 8 đời con ông Nguyễn Trọng Hiền đượcphong Chánh đội trưởng, Dơng Lộc bá

26 Nguyễn Cảnh Diệu cháu 8 đời con ông Nguyễn Cảnh Hữu đượcphong Cảnh đội trưởng, Hiển lộc bá

27 Nguyễn Đình Biện cháu 10 đời con ông Nguyễn Kế Huy đượcphong Kinh trung bá

28 Nguyễn Đình Hiệu cháu 11 đời con ông Nguyễn Đình Biên đượcphong Thuận trung bá

29 Nguyễn Kế Ninh cháu 11 đời con ông Nguyễn Kế được phongPhó tướng Thái quận công

30 Nguyễn Đình Đắc cháu 12 đời con ông Nguyễn Công Thúc đượcphong Suy trung dực vận công thần, Đặc tiến phụ quốc Thượng tướng quân,Thượng trụ quốc, Phó tướng, Đắc lộc hầu, Khâm sai chưởng dinh tăng ThiếuBảo

31 Nguyễn Đình Liệm cháu 12 đời con ông Nguyễn Đình Hiệu 16 tuổiđậu tú tài khoa cho chi 5 được phong Đô chỉ huy sứ Liêm thọ hầu

32 Nguyễn Đình Quyên cháu 13 đời con ông Nguyễn Đình Liêm đượcphong Kiệt tiết trung tướng quân, Quyên thọ hầu

33 Nguyễn Đình Vi cháu 13 đời con ông Nguyễn Đình Đắc đượcphong Bổ thụ đại hùng Kỳ Phó quản kỳ

34 Nguyễn Đình Tú cháu 13 đời con thứ 4 của Nguyễn Đình Đắc đượcphong Nam Định tỉnh hữu vệ hiệp quân

35 Nguyễn Đình Đức 13 đời con thứ 5 của Nguyễn Đình Đắc được

phong Khâm sai hổ uy danh Tiền vệ thất đội bổ thụ tỉnh binh chính đội trưởngsuất.

36 Nguyễn Đình Dung cháu 14 đời con ông Nguyễn Đình Quyên đượcphong Quản lệnh tước Duy Vơ bá

37 Nguyễn Đình Dân cháu 14 đời con ông Nguyễn Đình Tính đượcphong Chánh vệ úy

38 Nguyễn Huy Cảnh cháu 13 đời tú tài khoa ất dậu (1885) khai hoacho xă Thượng Xá thời Nguyễn

39 Nguyễn Đình Thung Cháu 14 đời con ông Nguyễn Đình Đức đượcphong Bổ thụ Hà Nội tinh trung quân hữu kỳ bát đội tinh binh chánh độitrưởng suất đội

40 Nguyễn Đình Thuật cháu 15 đời con ông Nguyễn Đình Đán đượcphong Chánh đội trưởng suất đội

8 Nguyễn Đình Du cháu 15 đời con ông Nguyễn Đinh Khám đượcphong Chánh đội trưởng.

………????????????

* Ở chi 11:

1 Nguyễn Văn Hiếu cháu đời 12 tổ của chi phái là Nguyễn Phúc Xá,nhân dịp vào nam đánh Chiêm Thành, lấy vợ hai và sinh hạ con cháu đượcphong Đô thống Chưởng phủ sự, Hiếu thuận hầu

7 Nguyễn Hữu Tạo cháu 14 đời tú tài khoa Canh tư 1900

8 Nguyễn Đình Phiên cháu 15 đời chi 14 con ông Nguyễn Đình Suấtđược phong Hoàng chiều vơ thí sinh suy Nghệ tĩnh Thừa Phái

……… ?????????

* Ở chi 15:

1 Nguyễn Đình Tiến cháu 3 đời con ông Văn Chinh được phong Tả đôđốc, Tặng thái bảo Thân Đức hầu

2 Nguyễn Như Ngọc cháu 4 đời được phong Phó tướng Nham quậncông

3 Nguyễn Như Khuê cháu 5 đời được phong Phó cai đội Triều Hoanhầu

4 Nguyễn Như Lộc cháu 6 đời con ông Nguyễn Như Khúc được phongChánh đội trưởng Vĩ Dương bá

5 Nguyễn Như Lâu cháu 6 đời con ông Nguyễn Như Khuê được phongHữu hiệu điểm Trừu Vơ hầu

6 Nguyễn Đình Bính cháu 7 đời con ông Nguyễn Đình Lộc đượcphong Thiêm sự Thái Xá hầu

7 Nguyễn Đình Hách cháu 8 đời con ông Nguyễn Đình Bính đượcphong Chánh đội trưởng Cẩn Giang bá

Đặc biệt trong thời đại cách mạng xă hội chủ nghĩa từ những năm 30đến 1997 có rất nhiều người trong dòng họ Cương Quốc Công đă có cônghiến lớn và được giữ nhiều trọng trách được tăng thưởng nhiều danh hiệu caoquý của cơ quan trung ương cũng như của địa phương (bao gồm tỉnh thành,huyện, thị xă…) ở trong ngành và trên nhiều lĩnh vực công tác Theo nguồn tưliệu mà dòng họ cung cấp cho chúng tôi, chúng tôi sẽ nêu tên một số nhữngngười có công để nói lên việc phát triển và cống hiến của cháu chắt dòng họNguyễn Đình cho thế hệ mai sau:

- Ông Nguyễn Duy Trinh ở chi 2 là ủy viên bộ chính trị Đảng Cộngsản Việt Nam, Phó thủ tướng kiêm Bộ trưởng bộ ngoại giao

- Ông Lê Nam Thắng ở chi 1 là Thiếu tướng tư lệnh trưởng quân khuThủ đô trước đây nay đă nghỉ hưu, tên thật là Nguyễn Đình Khiếng

- Ông Nguyễn Đình Quê ở chi 1 là Đại tá ở Quân khu 4

- Ông Nguyễn Đình Khiệp ở chi 3 là Đại tá ở Quân khu 4

- Ông Nguyễn Đình Tuấn Anh ở chi 2 Trung tá ở Quân khu 4

- Ông Nguyễn Đình Hiệp ở chi 2 là Thượng tá ở Quân khu 4

- Ông Nguyễn Đình Sơn ở chi 13 là Thượng tá ở Quân khu 4

- Ông Nguyễn Văn Lạc ở chi 2 là Trung tá ở Quân khu 4

- Ông Nguyễn Ngọc Châu ở chi 2 là Trung tá ở Quân khu 4

- Ông Nguyễn Đình Lâm chi 2 là Thượng tá ở Quân khu 4

- Ông Nguyễn Đình Tuấn chi 3 là trung tá ở Quân khu 4

- Ông Nguyễn Đình Thụy là Trung tá ở Quân khu 4

- Ông Nguyễn Đình Minh chi 5 Trung tá ở Quân khu 4

- Ông Nguyễn Quư chi 2 là thiếu tá ở Quân khu 4

- Ông Nguyễn Lập chi 8 là thiếu tá ở Quân khu 4

- Ông Nguyễn Đình Thái chi 8 thiếu tá Quân khu 4

- Ông Nguyễn Đình Quang chi 8 là trung tá Quân khu 4

………

Danh sách một số cán bộ còn đương chức thuộc dòng họ Nguyễn Đình

ở Vinh (một số còn rất ít) tại Ngành công an

- Nguyễn Bá Lương chi 2 ở Nghi Trung

- Nguyễn Đình Phùng chi 3 ở Nghi Phong

- Nguyễn Đình Trần chi 3 ở Nghi Thái

- Nguyễn Tiến Dần chi 5 ở Thanh Chương

- Nguyễn Đình Sáu chi 5 ở Anh Sơn

- Nguyễn Đình Vinh chi 5 ở Nghi Long

- Nguyễn Đình Lư chi 5 ở Hưng Nguyên

- Nguyễn Đình Minh chi 2 ở Nghi Trường

- Nguyễn Đình Xuân Tuản chi 13 ở Quỳnh Lưu

- Nguyễn Đình Kỳ chi 13

- Nguyễn Đình Cảnh chi 13 Nam Đàn

- Nguyễn Đình Ngạc chi 3 ở Nghi Thu

Danh sách 1 số cán bộ đương chức đang công tác giữ cương vị Giámđốc, phó Giám đốc, Chủ tịch huyện.cần ghi rơ ở cơ quan nào

Nguyễn Hữu Lương, ngân hàng tỉnh Nghệ An

Nguyễn Đình Chi???, Chủ tịch huyện Yên Thành

Nguyễn Đình ám - Giám đốc bảo hiểm ???

Nguyễn Đình Phượng - Giám đốc kho bạc ????

Nguyễn Đình Lượng - Giám đốc liên hiệp đá Nghệ An

Nguyễn Đình Vinh - Giám đốc Công ty xi măng Anh Sơn

Nguyễn Đình Thanh - Giám đốc Bệnh viện Tâm thần Nghệ An

Nguyễn Song Tùng phó - Giám đốc sở xây dựng ????

Nguyễn Thanh Tiên - Tổng biên tập báo Nghệ An

Nguyễn Đình Thông - Phó Tiến sĩ, nhà giáo ưu tú

Nguyễn Đình Sùng - Phó Giám đốc Công ty xăng dầu???

Nguyễn Đình Noăn - PTS - Giáo sư

Trải qua hơn 600 năm dòng họ Nguyễn Đình cho tới nay đă trải quahơn hai chục đời, kế thừa công đức của Đức Tổ Cương Quốc Công Nguyễn

Xí, con cháu trải bao đời nay trong 15 chi phái, không ít người đă nỗ lực rènluyện để trở thành những người có ích cho đất nước, cho xă hội, làm rạng rỡnon sông có dòng họ ngày càng tô điểm thêm truyền thống tốt đẹp của chaông.Viết thêm, nếu dừng lại như thế này thì không ổn

Chương 2 VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG CỦA DÒNG HỌ NGUYỄN ĐÌNH

Ở NGHI LỘC

2.1 Sự nghiệp chính trị - quân sự của dòng họ Nguyễn Đình.

Nghiên cứu lịch sử - văn hóa dòng họ Nguyễn Đình điều đầu tiênkhông thể không nhắc tới đó là sự nghiệp chính trị - quân sự lừng lẫy chỉ cầntính tới một phần tư thiên niên kỷ dưới thời các triều đại của nước ta

2.1.1 Họ Nguyễn Đình trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc

Tổ quốc ta trong dải đất có vị trí chiến lược quan trọng, dân tộc ViệtNam trong chiều dài mấy ngàn năm lịch sử luôn luôn phải đương đầu vớinhững thế lực ngoại xâm để giữ gìn trọn vẹn non sông đất nước Thật hiếm códân tộc nào trên thế giới mà thời gian chiến tranh gộp lại có đến 12 thế kỉ nhưdân tộc Việt Nam Và cũng thật hiếm có một dân tộc nào trên thế giới lại liêntiếp phải đương đầu với những kẻ thù mạnh của thời đại như dân tộc ViệtNam Để vượt qua được những thử thách của lịch sử, lớp lớp các thế hệ ngườiViệt Nam của hàng trăm dòng họ khác đă chung lưng đấu cật để xây dựng vàgiữ gìn quốc gia dân tộc Trong đó dòng họ Nguyễn Đình với hơn 600 nămphát triển Gần như tồn tại theo chiều dài lịch sử từ thời nhà Lê Sơ đến nay,dòng họ Nguyễn Đình đă đóng góp xứng đáng với công cuộc chống ngoạixâm Trong tiến trình lịch sử ấy sử sách đă ghi nhận những tấm gương của lớplớp con cháu dòng họ Nguyễn Đình làm rạng danh quê hương Đó là tấmgương của Nguyễn Xí với nỗ lực phò tá Lê Lợi và là đại thần 4 triều của nhà

Lê Sơ Đặc biệt ông đă có công đầu trong việc gây dựng vương triều LêThánh Tông Một vương triều hưng thịnh bậc nhất trong lịch sử dân tộc ta.Hay đó là tấm gương của Nguyễn Sư Hồi - một vị tướng có tài thao lược đượcvua gả công chúa cho Người Gia vương Lê Tư Thành lên ngôi vua Và tìmmọi cách loại bỏ bọn gian thần nịnh hót cùng với sự nghiệp khai hoang, lấn

biển lập ra các làng mới ở vùng Cửa Lò, Cửa Hội Tiếp đó là có NguyễnSương, Nguyễn Kế Sài và sau này hàng loạt lớp trẻ thế hệ sau như NguyễnĐình Đắc, Nguyễn Đình Hồ

Trong suốt tiến trình lịch sử chống giặc ngoại xâm oai hùng của dântộc Các thế hệ của dòng họ Nguyễn Đình đă thể hiện khí phách quật cường,bản lĩnh, dám đương đầu với những khó khăn và trí tuệ mưu lược Nhữngtrang sử oanh liệt của cuộc khởi nghĩa chống quân Minh còn ghi lại chiến tíchcủa những người con của dòng họ Nguyễn Đình như Nguyễn Biện, NguyễnXí mở ra 2 dòng lừng lẫy trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc của dòng họNguyễn Đình

Nối tiếp truyền thống của cha ông, lớp lớp con cháu của họ NguyễnĐình tiếp tục góp sức mình cho công cuộc xây dựng bảo vệ Tổ quốc

Tiến trình cách mạng Việt Nam từ cuộc trường chinh hơn 10 nămchống Pháp, 5 năm kháng Nhật để giành lại tự do cho 9 năm trường kỳ khángchiến chống thực dân Pháp, 21 năm gian nan chống Mĩ để bảo vệ Tổ quốc,chủ quyền của dân tộc, giữ gìn vị thế của dân tộc đă có biết bao người con đổmáu, biết bao tấm gương hi sinh, đặc biệt là sự cống hiến và hi sinh củanhững người phụ nữ của dòng họ Nguyễn Đình

2.2.2 Dòng họ Nguyễn Đình trong sự nghiệp xây dựng củng cố vương triều Lê Sơ nửa đầu thế kỉ XV

Nhà Trần suy tàn, đất nước rơi vào tình trạng khủng hoảng nặng nề vềchính trị và xă hội Nhà Hồ cướp ngôi nhà Trần Tuy có ư thức cải cách lớn,

có tinh thần dân tộc cao, song chính sự nhà Hồ phiền hà không được lòng dânnên làm cho mâu thuẫn xă hội vốn gay gắt giờ càng gay gắt hơn Các cuộckhởi nghĩa “diệt nhà Hồ, phục nhà Trần” nổi lên ở khắp nơi Lợi dụng khẩuhiệu ấy nhà Minh (Trung Quốc) đem quân sang diệt nhà Hồ Thực hiện mưu

đồ thôn tính nước ta Nhà hậu Trần được khôi phục và tiến hành các cuộcchống giặc Minh xâm lược nhưng lần lượt bị thất bại

Năm 1414? nhà Minh chiếm được nước ta và thực hiện âm mưu biếnnước ta thành quận, huyện của chúng Chính sách cai trị tàn bạo của nhà Minhđẩy nhân dân ta vào cảnh điêu linh Vì vậy gia đình và quê hương Lê Lợi đătrở thành nơi hội tụ hiền tài để khởi nghĩa chống quân xâm lược nhà Minh.

Tháng 2 năm Bính Thân (1416) Lê Lợi cùng với Lê Lai tập hợp hàokiệt thân tín của mình ở các nơi đến Lũng Nhai làm lễ ăn thề kết nghĩa anh emchống giặc Minh

Hai năm sau, ngày hai tháng Giêng năm Mậu Tuất (1418) Lê Lợi đượctôn làm Bình định Vương cùng với những người trong “hội thề Lũng Nhai”tập hợp hào kiệt bốn phương về Lam Sơn làm lễ tế cờ khởi nghĩa Từ đó cuộckhởi nghĩa Lam Sơn đă nhanh chóng quy tụ được tất cả các cuộc khởi nghĩachống quân Minh ở các địa phương trong nước vào một mối Lam Sơn quêhương của Lê Lợi trở thành căn cứ của cuộc khởi nghĩa Nguyễn Biện vàNguyễn Xí là gia nô của Lê Lợi nên không được dự “Hội thề Lũng Nhai”song khi cờ khởi nghĩa được dựng lên, hai anh em họ Nguyễn đă sớm có mặttrong hàng ngũ nghĩa quân Nguyễn Biện thuộc đội quân dũng sĩ Nguyễn Xíđược Bình Định vương Lê Lợi giao “Binh Phù”, chỉ huy đội quân Thiết Đột,

là đội xung kích, cận vệ của Bộ chỉ huy Với vị trí ấy, Nguyễn Xí luôn ở bêncạnh Bình Định vương Lê Lợi và được Lê Lợi tin cẩn như người nhà Nguyễn

Xí đem hết lòng trung thành và tài năng của mình bảo vệ và phục vụ BìnhĐịnh vương Lê Lợi và Bộ chỉ huy khởi nghĩa

Cuộc khởi nghĩa vừa dấy lên thì bị quân Minh tập trung lực lượngmạnh gấp trăm lần bao vây, càn quét hòng bóp chết từ trứng nước Yêu cầubảo vệ Bình Định vương Lê Lợi, Nguyễn Xí đă cùng các tướng lĩnh đảmnhiệm trọng trách này, vừa chỉ huy quân Thiết Đột tham gia chiến đấu phá vỡcác cuộc tấn công của giặc Minh Trong điều kiện Lê Lợi bị o ép hiểm nghèothì Lê Lai đă khoác áo hoàng bào liều mình cứu chúa Lê Lai bị chém chếtcùng với nhiều nghĩa quân cận vệ của ông, trong đó có Nguyễn Biện anh của

Nguyễn Xí Sự hi sinh cao cả của Lê Lai và nghĩa quân đă đi vào lịch sử dântộc như bản thiên anh hùng ca bất diệt vì “không có sự hi sinh đó thì không có

cơ đồ nhà Lê Sơ” (Lam Sơn thực lục)

Tiếp đó liên tiếp có sự thắng lợi lớn ở Chúc Động - Tốt Động và chiếnthắng thành Đông Quan chấm dứt 20 năm cai trị của nhà Minh Ngày 21/02năm Mậu Thân (1428) Lê Lợi xét ban tước hầu cho 88 người Nguyễn Xíđược phong tước Liệt hầu là bậc thứ 5 trong 9 bậc tước hầu đứng sau 21người được phong tước hầu của 4 bậc tước Ngày 29/4/1428 Bình Địnhvương Lê Lợi lên ngôi vua Lê Thái Tổ niên hiệu là Thuận Thiên, mở đầu chotriều đại nhà Lê (còn gọi là hậu Lê)

Triều đình nhà Lê được thiết lập với tước “Liệt hầu”, Nguyễn Xí được

cử dự chức “Long Hổ thượng tướng quân, suy trung bảo chính công thần”được ban quốc tinh nhà vua (Lê Xí) Với cương vị ấy Nguyễn Xí đă đem hếtlòng trung thành, tinh thần nghị lực của mình phò tá nhà Lê từ thời Lê Thái

Tổ đến thời Lê Thái Tông

Tháng 8 năm Giáp Tuất (1442) Lê Thái Tông mất, con vua Lê TháiTông còn nhỏ tuổi, trong triều đă có lời bàn đưa Thái sư Nguyễn Xí lên làmvua Nguyễn Xí can ngăn và nói rằng: “Họ Nguyễn làm vua thì thiên hạ nổiloạn nên không nhận” Ông chỉ nhận chức “Nhập nội đô đốc” và tiếp tục phò

tá Lê Nhân Tông

Năm Kỷ Măo (1459) Nguyễn Xí 62 tuổi triều đình nhà Lê xảy ra sựkiện cực kỳ nghiêm trọng Đó là việc Lê Nghi Dân giết chết Lê Nhân Tông vàcướp ngôi đổi niên hiệu là Thiên Hưng

Hành động này của Lê Nghi Dân quá bạo ngược làm cho triều đình rốiloạn Nguyễn Xí cùng với các công thần Đinh Liệt, Lê Niệm, Nguyễn Sư Hồi(con đầu của Nguyễn Xí) đă bí mật bàn định kế hoạch lật đổ Lê Nghi Dân đểđưa Lê Tư Thành lên ngôi vua Để có thể thực hiện kế hoạch thành công ông

đă giả mù và hi sinh người con trai thứ 16 của ông đang tuổi sơ sinh Để tránh

sự nghi ngờ của bọn phản nghịch.

Tháng 6 năm Canh Thìn (1460) theo kế đă định, Nguyễn Xí cùng vớicác công thần và người con trai là Nguyễn Sư Hồi đă lật đổ và giết chết LêNghi Dân rồi cho rước Lê Tư Thành lên ngôi niên hiệu Quang Thuận (tức vua

Lê Thánh Tông)

Việc diệt bọn phản tặc, truất ngôi vua Lê Nghi Dân, đưa Lê Tư Thànhlên ngôi Hoàng đế là chủ trương cực kỳ sáng suốt của người khởi xướng đứngđầu là Nguyễn Xí Để làm được việc này Nguyễn Xí không những kiên trì giảlàm mù gần một năm mà con phải chịu sự hi sinh cao cả để trừ hậu họa chonhà Lê Sơ Lịch sử xưa và nay đều công nhận: “Vương triều Lê Thánh Tông

là vương triều cực thịnh toàn diện nhất trong khuôn khổ chế độ phong kiếnĐại Việt, ngang tầm với quốc gia cường thịnh ở vùng Đông Nam Á Ngườitạo dựng lên vương triều Lê Thánh Tông là Nguyễn Xí, Đinh Liệt, Lê Niệm

và Nguyễn Sư Hồi, mà trước hết là cựu công thần Nguyễn Xí”

Nối tiếp truyền thống của dòng họ Nguyễn Đình, 15 người con trai củaNguyễn Xí tiếp tục sự nghiệp phụng sự nhà Lê Sơ và người nào cũng có chứccao trong triều, cháu chắt của ông cũng tiếp tục phụng sự nhà Lê như: Nguyễn

Kế Đại, Nguyễn Trọng Hiền, Nguyễn Công Đĩnh, Nguyễn Đình Phú

Vương triều Lê Sơ bắt đầu từ 1428 với chiến thắng oanh liệt chống giặcngoại xâm và kết thúc vào năm 1527 tròn 100 năm 100 năm tồn tại củavương triều Lê Sơ là 100 năm con cháu dòng họ Nguyễn Đình đă cống hiếnvào sự nghiệp xây dựng, củng cố và bảo vệ vương triều Lê Sơ

2.1.3 Họ Nguyễn Đình với tài thao lược quân sự

Truyền thống Việt Nam là truyền thống quật cường, bất khuất Truyềnthống không chịu làm nô lệ Con người Việt Nam là con người của lòng nhânnghĩa, trung thực có đầu óc trong sáng, đoàn kết thương yêu nhau Không lừalọc, giả dối Đặc biệt là ngày càng phát huy truyền thống của dòng họ và dântộc Nâng cao hơn nữa tài thao lược và nghệ thuật giữ nước của dân tộc Việt

Nam, anh hùng để xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Ngay từ khi còn nhỏ Nguyễn Xí đă thể hiện rơ được tài thao lược quân

sự của mình Khi ở nhà Lê Lợi, Nguyễn Xí đă được giao nhiệm vụ chăn dạymột đàn chó săn Nguyễn Xí đă có biệt tài điều khiển chúng đứng, ngồi, chạy,nhảy, ăn uống răm rắp theo hiệu lệnh bằng tiếng mơ, tiếng cồng Lê Lợi đăphát hiện tài năng quân sự của ông và cho rằng: “Loài vật vô tri còn nuôi dạyđược như thế, huống hồ là việc luyện tập và cai quản quân sĩ ”

Chính vì vậy mà khởi đầu cuộc khởi nghĩa Lam Sơn Lê Lợi đă giao choNguyễn Xí cai quản đội quân thiết đột thứ nhất và ông đă nhanh chóng lậpđược quân đầu ở vùng Lạc Thủy, Mường Thôi, Mỹ Mỹ

Tài thao lược quân sự của Nguyễn Xí còn thể hiện qua trận đánh ở TốtĐộng - Chúc Động Trong trận này Nguyễn Xí chỉ huy một đội quân tinhnhuệ của nghĩa quân Ông chỉ huy đội quân đánh về hướng Đông Quan.Tướng Nguyễn Xí đă chỉ huy đội quân tinh nhuệ làm đội tổng dự bị, bẻ găyđội kỵ binh của địch, đập tan thế hiểm đánh sau lưng của địch, yểm hộ, chiviện đồng thời hiệp đồng với đội chủ lực của ta đánh tiêu diệt đội chính binhcủa địch giành được chiến thắng vang dội

Chiến thắng Tốt Động - Chúc Động tạo ra một bước ngoặt chiến tranh,nghĩa quân mạnh hẳn lên tiến vào vây hăm thành Đông Quan Tại trận đánh ởthành Đông Quan, Nguyễn Xí chỉ huy đội quân tinh nhuệ tổng dự bị chiếnlược Cân nhắc tình huống trong đấu tranh tình huống khi thấy đạo quân củaLiễu Thăng tử trận, Vương Thông không còn hi vọng đánh ra ngoại thànhĐông Quan để liên kết với đạo quân cứu viện thì lúc đó đội quân do Nguyễn

Xí chỉ huy cơ động lên Xương Giang tiêu diệt lực lượng còn lại của đội quâncứu viện và hoàn thành thắng lợi

Tháng 4 năm Ất Sửu (1445) một lần nữa tài thao lược của Nguyễn Xílại được thể hiện khi vua Chiêm Thành đem quân sang đánh chiếm Hóa Châuthuộc phía Nam nước ta Nguyễn Xí được triều đình cử làm đô đốc cùng với

quan tư đồ Lê Thận đem quân đánh dẹp Trong trận này, ngoài số bị tiêu diệttại trận, hai ông đă dụ hàng được 3 tướng của vua Chiêm Thành là: Chế Hiệp,Chế Đánh và Chế Lân

Cùng với Nguyễn Xí, 15 người con trai của ông thì có đến 8 người connắm giữ trong quân đội Các thế hệ sau này của dòng họ Nguyễn Đình tiếpnối tài thao lược quân sự của Đức tổ Nguyễn Xí, đặc biệt trong dòng họ cóNguyễn Đình Đắc một danh tướng bậc nhất là vị tướng lĩnh có tài thao lược

và trụ cột của vương triều Nguyễn ánh, buổi đầu xây dựng vương triều Hiệnnay dòng họ Nguyễn Đình đã và đang có rất nhiều người làm và giữ chức vịcao trong quân đội như Nguyễn Duy Chinh làm Phó Thủ tướng kiêm Bộtrưởng Bộ ngoại giao Nguyễn Đình Khiếng làm Thiếu tướng tư lệnh trưởngquân khu Thủ đô, Nguyễn Đình Quế Đại tá Quân khu 4

Trong thời đại mới, dân tộc ta nói chung, dòng họ Nguyễn Đình nóiriêng đang tiếp tục trao dồi nền nghệ thuật quân sự, để nền nghệ thuật quân sự

ấy phát triển cao hơn nữa trong thời đại Hồ Chí Minh, trong xây dựng CNXH

2.2 Gia phong của dòng họ Nguyễn Đình.

Các bậc danh nhân anh hùng hào kiệt thủa xưa trước lúc qua đời cóvăn bản dặn dò việc nhà cho con cháu đời sau thường gọi là di chúc Trong dichúc một phần dạy bảo mang giá trị tinh thần đối với con cháu, thường đượccon cháu đời sau coi là di huấn và trở thành “gia pháp” (phép nhà) của họ

Chính vì vậy mà khi chúng tôi đến với nhà thờ họ Nguyễn Đình thì cáichúng tôi thấy đầu tiên là bảng bia đá khác di huấn của Nguyễn Xí để lại dặn

dò con cháu thế hệ sau chúng tôi xin trích một phần trong nội dung di huấncủa Nguyễn Xí dạy lại con cháu mình trước khi ông về cơi vĩnh hằng:

“… Nay các ngươi trông thấy nhà đẹp, ruộng tốt, giàu có thì phải nghỉđến nỗi vất vả, chặt gai phát bụi của ta Trông thấy cảnh ca nhi múa hát vui vẻthì phải nghĩ đến thời ta phải gian khổ, nằm tuyết gối dòng Ta thấy đời

Đường (Trung Quốc) Lý Tĩnh là một bậc danh tướng nhưng có hai con làKính và Nghiệp phạm tội làm phản, các người cần lấy đó làm gương để tránh.Đời tống (Trung Quốc) có Tào Bân cũng là danh tướng nhưng có 2 con làXán và Vĩ là bước lên đài tướng lĩnh Các ngươi nên so sánh với họ Cácngươi con cháu phải cẩn thận giữ gìn gia pháp, lấy đạo hiếu để lập công ấy làcon hiền cháu thảo của Ta Hoặc giả trái lại nếu ai gây đầu mọi tranh giànhnhau thì các người phải làm biểu tấu lên triều đình về tội bất hiếu Các ngươihăy cùng nhau ghi nhớ lời dạy của Ta (không được quên)…” [nguồn??? ]

Tiếp theo lời dạy bảo ghi nhớ công đức Tả tướng quốc Nguyễn Xí kêugọi con cháu ông phải “cận thủ gia pháp” tuy sống cách nhau gần 5 thế kỷnhưng quan niệm của Nguyễn Xí về “hiếu” và “đễ” rất gần gũi với quan niệmcủa Phan Bội Châu ở điểm chung là, cả hai nhân vật lịch sử ở hai thời đạikhác nhau ấy đều rất quan tâm tới “hiếu” và “đễ” trong việc giáo dục conngười và xây dựng xă hội

Trong di huấn để lại cho con cháu đời sau, ông muốn các thế hệ các concháu ông không bao giờ được quên cuộc đời và sự nghiệp trung nghĩa củaông, hơn nữa phải đi theo con đường trung nghĩa mà ông đă từng đi suốt mộtthời là “con hiền cháu thảo” của ông

Tiếp nối truyền thống và làm theo di huấn của Đức tổ những thế hệ đitrước đă giáo dục cho con cháu thế hệ đi sau trong cách giáo dục gia phong vàgiáo dục về truyền thống dòng họ

Qua lời kể của những thế hệ đi trước như Nguyễn Đình Lễ, NguyễnĐình Nguyên, Nguyễn Đình Tuấn… thì việc đầu tiên họ giáo dục cho concháu thế hệ sau những người con thuộc dòng họ Nguyễn Đình không đượcquên 4 chữ “Cận thủ gia pháp” (việc đầu tiên phải gia phong trong nhà rồimới làm được việc xă hội, dạy trong nhà dạy ra) “uống nước phải biết nhớnguồn” “tiên học lễ hậu học văn”

Luôn phải giữ gìn trân trọng các chiến phẩm của dòng họ như mũ

tướng, các đạo sắc của vua phong thưởng đến việc lập các bia tưởng niệm…

Luôn động viên con em dòng họ phát huy tinh thần yêu nước và giữ gìn

ư chí chiến đấu

Trong những năm đất nước kháng chiến thì dòng họ Nguyễn ĐìnhLuôn giáo dục con cháu có lòng yêu nước, căm thù giặc phải giám xả thân hysinh vì nghĩa nước

Dòng họ Nguyễn Đình luôn coi trọng việc xây dựng nếp sống, kínhthuận, lễ phép, thủy chung, trong hiếu nghĩa, đặc biệt là truyền thốngthượng võ

Nối tiếp truyền thống từ cụ tổ, dòng họ Nguyễn Đình ngày càng pháttriển xứng đáng với di huấn mà cương quốc công để lại cùng với những lờidạy của các thế hệ đi trước để lại cho con cháu đời sau… “giữ gìn gia pháplấy đạo hiếu để lập công…”15 chi đă phát triển qua 18 đời mỗi chi lại cónhiều phái Hiện nay trong dòng tộc Nguyễn Đình có nhiều giáo sư, tiến sĩ,doanh nhân thành đạt, nhiều người giữ chức vụ quan trọng của Đảng, Nhànước và các địa phương Lòng tự tôn của dòng tộc cùng với tinh thần hiếuhọc, vươn lên của người Nghệ đă đưa Nguyễn Đình trở thành một dòng họtiêu biểu về mọi mặt trong tổng số hơn 3000 dòng họ ở Nghệ An

Tưởng nhớ tổ tiên con cháu dòng họ Nguyễn Đình dù kẻ Bắc ngườiNam vẫn hướng về đền thờ Nguyền Xí ở Nghi Hợp, Nghi Lộc, người gópcông, người góp của để góp sức bảo quản, sửa sang đền thờ ngày càng khangtrang hơn Vì thế đến thờ Nguyễn Xí được coi là nhà thờ Họ Nguyễn Đình.Dòng tộc Nguyễn Đình khi gặp chúng tôi đều bày tỏ niềm tự hào được là concháu của một dòng học công khai quốc công thần

Từ việc tìm hiểu gia phong của dòng họ Nguyễn Đình ở Nghi Hợp,Nghi Lộc ta nhận thấy rằng cha ông ngày xưa rất công phu có bài bản trongviệc giữ gìn, xây dựng, bảo tồn và phát huy gia phong cũng như bản sắc vănhóa gia tộc Dẫu “ Qua nhiều cuộc bể dâu” thì dòng họ Nguyễn Đình vẫn giữ

cho mình một bản sắc riêng Tuy nhiên họ vẫn có đổi mới để phù hợp với yêucầu mới xong vẫn giữ đựơc ý nghĩa vĩnh hằng là sống trọng tình nghĩa, sốngđạo lý, yêu nước, ngay thẳng cương trực đúng chất con nhà vơ.

2.3 Dòng họ Nguyễn Đình với truyền thống thượng vơ

Đất nước Việt Nam ta thường bị những kẻ thù lớn mạnh xâm chiếm,nên việc thường xuyên đánh trả để tự vệ là lẽ sống còn của mọi thế hệ concháu Rồng Tiên Đó chính là nhân tố chủ yếu tạo nên truyền thống thượng vơcủa dân tộc, của từng địa phương và trong mỗi dòng họ, mỗi gia đình gốcViệt

Trong hàng tướng lĩnh thời Lê thế kỷ XV thì Cương Quốc CôngNguyễn Xí nổi lên là một danh tướng kiệt suất Ông đă góp phần xứng đángvào truyền thống thượng vơ của dân tộc nói chung và có công đầu trong việcgây dựng, hun đúc nên truyền thống thượng vơ của dòng họ Nguyễn Đình

Trong giai đoạn đầu thế kỷ XV Nguyễn Xí đă cùng anh ruột là NguyễnBiện ra vùng Lam Sơn (tỉnh Thanh Hóa) giúp việc cho Lê Lợi một vị đầu mụcnổi tiếng nhân nghĩa ở nhà Lê Lợi Nguyễn Xí được giao nuôi một trăm conchó săn Nguyễn Xí đă dùng một cái cồng để tập luyện đàn chó này Đến bữa

ăn nghe một tiếng cồng con nào con nấy chạy về quỳ trước mỗi suất ăn đăđược chia sẵn Nghe ba tiếng cồng thì con nào con nấy mới bắt đầu ăn Thấyđàn chó răm rắp theo hiệu lệnh Lê Lợi đă phát hiện được mầm mống tài năng

vơ nghệ ở cậu thiếu niên Nguyễn Xí và cho rằng “Loài vật vô tri con nuôidạy được như thế huống hồ việc luyện tập, cai quản quân sỹ Ngày nay cóviệc làm phi thường thì ắt mai sau có hành động phi thường”

Đầu 1418 sau khi giết voi uống máu ăn thề Lê Lợi giao cho Nguyễn Xícai quản đội quân thiết đột thứ nhất Năm đó Nguyễn Xí mới 21 tuổi Ông lậpcông ngay trong trận đầu ở vùng Lạc Thủy, Mường Thôi, Mỹ Mỹ quả là:

“Thử thách tài năng trong trại, tiếng cồng sớm lộ thiên tư phó giao binh