Lịch sử văn hoá dòng họ đặng ở lương điền, thanh chương, nghệ an từ thế kỷ XVII đến nay

1.4 Có thể khẳng định rằng khi viết lịch sử cách mạng, nhất là địa chí văn hóa của huyện Thanh Chơng, của tỉnh Nghệ An, không thể nào bỏ sót lịch sử dòng họ Đặng trên đất Lơng Điền, Tha

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Báo cáo chính trị của Ban chấp hành Trung ơng Đảng tại Đại hội Đại biểu

Đảng toàn quốc lần thứ IX (tháng 4/2001) đã khẳng định "Xây dựng nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy nền kinh tế xã hội" Và vấn đề này một lần nữa đợc khẳng định trong Đại hội

Đại biểu Đảng toàn quốc lần thứ X (tháng 4/2006), Đại hội X tiếp tục khẳng

định tầm quan trọng của vấn đề phát triển văn hóa, xem văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là một mặt trận quan trọng trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc

Mặt khác lịch sử chứng minh rằng: các chế độ chính trị xã hội thay đổi theo tiến trình phát triển của lịch sử, song tổ chức gia đình và dòng tộc thì luôn tr-ờng tồn cùng non sông đất nớc đời nối đời Mỗi dòng tộc đều có truyền thống văn hóa bản sắc riêng, nó là nền tảng của truyền thống và bản sắc văn hóa dân tộc Vì vậy việc nghiên cứu dòng họ có ý nghĩa hết sức quan trọng trong việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc

1.2 Văn hóa của một Quốc gia dân tộc bao giờ cũng có cội nguồn từ văn hóa

các dòng họ Dòng họ nào cũng là nơi cất giữ, bảo vệ các di sản văn hóa nh gia phả, câu đối, văn bia, nhà thờ, nghề truyền thống Một mặt góp phần to lớn vào sự nghiệp xây dựng và phát triển văn hóa, mặt khác góp phần củng cố và nuôi dỡng ý thức "Uống nớc nhớ nguồn" biết ơn và tự hào về công đức của tổ

tiên, tiếp tục phát huy truyền thống góp phần xây dựng họ, xây dựng làng mạc, quê hơng Tổ quốc Vì thế việc nghiên cứu dòng họ là một yêu cầu bức thiết Hiện nay một xu hớng "Trở về cội nguồn", trở về với dòng họ đang nh là

một làn sóng vừa ngấm ngầm, vừa lộ thiên lan tỏa khắp thành thị, nông thôn, đi tìm họ, tìm về gốc tích của tiên tổ Trong các dòng họ đã thấy hiện tợng chắp nối gia phả, trùng tu từ đờng, Tuy nhiên trong xu hớng tìm về cội nguồn này

không phải không có mặt trái của nó Vì vậy việc nghiên cứu lịch sử - văn hóa của dòng họ góp phần "Gợn đục khơi trong" củng cố khối đại đoàn kết dân tộc

và thực hiện chiến lợc con ngời ở thế kỷ XXI

1.3 Một dòng họ thờng tập trung chủ yếu ở một địa phơng hoặc một số địa

ph-ơng nhất định Do đó nghiên cứu về lịch sử văn hóa của dòng họ trên một địa phơng cụ thể không chỉ làm phong phú hơn bộ sử địa phơng đó mà còn giúp hiểu rõ hơn, sâu sắc hơn, toàn diện hơn về lịch sử dân tộc, bởi lịch sử địa phơng

là một bộ phận của lịch sử dân tộc Hiểu rõ hơn về truyền thống cách mạng, truyền thống văn hóa của địa phơng ấy, góp phần vào việc xây dựng, phát triển nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc

1.4 Có thể khẳng định rằng khi viết lịch sử cách mạng, nhất là địa chí văn hóa

của huyện Thanh Chơng, của tỉnh Nghệ An, không thể nào bỏ sót lịch sử dòng

họ Đặng trên đất Lơng Điền, Thanh Chơng - Một dòng họ có nhiều đóng góp trong sự nghiệp cách mạng và trong sự phát triển văn hóa dân tộc Việt Nam Nghiên cứu về dòng họ Đặng ở Lơng Điền,Thanh Chơng giúp chúng ta nhận thức đúng đắn hơn về gia tộc, cộng đồng, về mối quan hệ giữa các dòng

họ, đặc biệt là về mối quan hệ giữa gia đình dòng họ với các danh nhân.Trên cơ

sở đó, phát huy những mặt tích cực của dòng họ, xóa bỏ những mặt hạn chế, góp phần củng cố khối đại đoàn kết dân tộc Đó cũng là yếu tố góp phần quan trọng trong công cuộc xây dựng và phát triển đất nớc

Nghiên cứu đề tài "Lịch sử - Văn hóa dòng họ Đặng ở Lơng Điền, Thanh Chơng, Nghệ An từ thế kỷ XVII đến nay" giúp chúng ta hiểu rõ hơn về vai trò

của một dòng họ đối với một vùng, đối với một dân tộc trong nhiều thời điểm khác nhau Đề tài còn giúp chúng ta có nguồn tài liệu biên soạn lịch sử địa ph-

ơng

Với những lý do trên chúng tôi mạnh dạn chọn vấn đề nghiên cứu: "Lịch

sử - Văn hóa dòng họ Đặng ở Lơng Điền, Thanh Chơng, Nghệ An từ thế kỷ XVII đến nay" làm đề tài luận văn thạc sỹ của mình

2 Lịch sử vấn đề.

Đến thời điểm này vẫn cha có một công trình chuyên sâu nào nghiên cứu

đề tài: "Lịch sử - Văn hóa dòng họ Đặng ở Lơng Điền,Thanh Chơng, Nghệ An

từ thế kỷ XVII đến nay" Tuy nhiên, đã có một số cuốn sách, bài báo, bài viết của một số tác giả bàn đến vấn đề này

Cuốn sách "Con ngời và con đờng" của nhà văn Sơn Tùng, do Nhà xuất

bản Hội nhà văn ấn hành năm 1976 Đây là một cuốn sách quý về cuộc đời hoạt động cách mạng của bà Đặng Quỳnh Anh, cuốn sách đề cập đến một số nhân vật dòng họ Đặng nh: Đặng Bá Văn, Đặng Thúc Hứa

Tác phẩm "Để nhớ Đặng Thai Mai" của nhiều tác giả do Nhà xuất bản Hội

nhà văn ấn hành năm 1992 Đây là một cuốn sách bao gồm những bài viết, những chuyện kể về Giáo s Đặng Thai Mai, do bạn bè, đồng nghiệp, các con và các học trò ông viết

Trong: "Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam" của hai tác giả Nguyễn

Quang Thắng và Đặng Bá Thế, nhà xuất bản Văn hóa ấn hành năm 1993 cũng

đã đề cập đến một số nhân vật tiêu biểu của dòng họ Đặng nh: Đặng Nguyên Cẩn, Đặng Thúc Hứa

Cuốn sách "Phụ nữ và khoa học" của Hội liên hiệp Phụ nữ Việt Nam Trung

tâm nghiên cứu Phụ nữ - Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2000 Cuốn sách viết

về những phụ nữ tài hoa, trong đó có các ngời con của Giáo s Đặng Thai Mai Tác giả Đào Tam Tĩnh trong: "Khoa bảng Nghệ An" do Sở văn hóa thông

tin ấn hành năm 2000, trong đó có đề cập đến một số nhà khoa bảng của dòng

họ Đặng

Trong cuốn sách: "Thanh Chơng đất và ngời" của tập thể tác giả, đã tái

hiện những dấu ấn lịch sử của mảnh đất Thanh Chơng, đồng thời đề cập đến các ngời con tiêu biểu có cống hiến trong lịch sử dân tộc, trong số đó có: Đặng Nguyên Cẩn, Đặng Thúc Hứa, Đặng Thai Mai - Những danh nhân của đất nớc

Trong cuốn: "Lịch sử Đảng bộ huyện Thanh Chơng" của Ban chấp hành

Đảng bộ huyện Thanh Chơng xuất bản năm 2005 Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Hà Nội Cuốn sách đề cập truyền thống văn hoá - lịch sử của Thanh Chơng

- mảnh đất an c và phát triển của dòng họ Đặng

Cuốn sách "Đặng Thúc Hứa với cách mạng Việt Nam ở Thái Lan" của

tác giả Đông Tùng - Nguyễn T Hồng, lu tại tỉnh ủy Nghệ An, đã khắc họa khá

đầy đủ về cuộc đời hoạt động cách mạng của Đặng Thúc Hứa trên đất Xiêm Tác phẩm: "Họ Đặng ở Lơng Điền" của Tiến sĩ Nguyễn Hồng Lam, do

nhà xuất bản Văn hóa dân tộc ấn hành năm 2005 Một cuốn sách đợc kể chi tiết hơn trong tất cả các cuốn sách mà chúng ta vừa đề cập Cuốn sách này đã cung cấp một số t liệu về nguồn gốc dòng họ Đặng ở Lơng Điền và những đóng góp của dòng họ này cho quê hơng đất nớc Tuy nhiên, vẫn còn sơ lợc và mang tính chất của những câu chuyện kể

Trong: "Những ngời cộng sản trên quê hơng Nghệ Tĩnh" tập 2 do Ban

nghiên cứu lịch sử Đảng, Tỉnh ủy Nghệ An xuất bản năm 2005 đã đề cập đến tiểu sử và sự nghiệp cách mạng của Đặng Thúc Hứa, Đặng Thai Mai

Trong cuốn: "Lý Phơng Đức - Nữ chiến sỹ giao thông của Bác Hồ" của

Tiến sĩ Sử học Nguyễn Văn Khoan do Nhà xuất bản Công an nhân dân ấn hành năm 2006 Cuốn sách viết về Lý Phơng Đức - Một ngời con dâu của họ Đặng

đã có nhiều đóng góp cho cách mạng Việt Nam Cuốn sách cũng đã đề cập đến

Đặng Xuân Thanh, một chiến sỹ cách mạng trẻ tuổi của dòng họ Đặng

Hồ sơ khoa học về di tích "Nhà thờ họ Đặng và nhà lu niệm Đặng Thai Mai" của Ban quản lý di tích và danh thắng Nghệ An thuộc Sở văn hóa thông

tin lập năm 2000 Hồ sơ này đã khái quát tổng quan về nhà thờ họ Đặng và nhà

lu niệm Đặng Thai Mai - Di tích lịch sử văn hóa

Bài: "Về văn hóa dòng họ Đặng ở Lơng Điền, Thanh Chơng, Nghệ An"

của Giáo s Nguyễn Văn Hoàn (Viện văn học Hà Nội - Con rể Giáo s Đặng Thai Mai) đã đề cập đến nguồn gốc, vai trò của ngời Phụ nữ đóng góp vào việc xây

dựng văn hóa dòng họ, quá trình hình thành văn hóa dòng họ, những đại biểu xuất sắc nổi lên qua các thế hệ và những cống hiến của dòng họ trong sự nghiệp cách mạng của dân tộc Nhng trong phạm vi một bài viết ngắn cũng còn sơ lợc.

Bài viết: "Quê hơng và gia đình Đặng Thai Mai - Một điểm sáng của văn hóa xứ Nghệ" của tác giả Trần Minh Siêu (Bài viết nhân dịp kỷ niệm 100 năm

ngày sinh của Giáo s Đặng Thai Mai 25/12/1902 - 25/12/2002) Bài viết đã khẳng định: Quê hơng và gia đình Đặng Thai Mai là môi trờng văn hóa để tạo nên nhà văn hóa Đặng Thai Mai

Bài báo: "Đặng Quỳnh Anh - Một tấm gơng tiêu biểu của ngời phụ nữ Việt Nam" của tác giả Nguyễn Phơng Thoan (đăng trên báo Công an Nghệ An cuối

tháng, tháng 10/2005) Bài báo tuy ngắn gọn nhng đã nêu lên tấm gơng sáng về khí phách của một ngời phụ nữ họ Đặng, dám đơng đầu với mọi khó khăn gian khổ, vợt đờng sang đất Xiêm hoạt động cách mạng

Bài "Đặng Thai Mai và giải thởng Hồ Chí Minh" của tác giả Đào Tam

Tĩnh (đăng trên báo Nghệ An cuối tuần số 7229 ra ngày 27/8/2006), bài báo đã khẳng định những đóng góp của Giáo s Đặng Thai Mai cho nền văn học nớc nhà

Tất cả những cuốn sách, bài báo, bài viết trên đã ít nhiều đề cập đến một số thành viên của dòng họ Đặng.Tuy nhiên vẫn còn mang tính chất sơ lợc, riêng

lẻ, cha đi sâu nghiên cứu một cách có hệ thống, toàn diện về lịch sử - văn hóa dòng họ Đặng ở Lơng Điền Từ đó đặt ra cho chúng tôi nhiệm vụ nghiên cứu sâu hơn, toàn diện hơn, hệ thống hơn về lịch sử - văn hóa dòng họ này để góp phần giữ gìn và phát triển bản sắc văn hóa dân tộc

3 Đối tợng, phạm vi nghiên cứu, nhiệm vụ khoa học của đề tài.

3.1 Đối tợng nghiên cứu.

Đề tài nghiên cứu nguồn gốc và lịch sử phát triển của dòng họ Đặng trên đất Thanh Chơng, những đóng góp đối với lịch sử dân tộc và văn hóa truyền thống của dòng họ Đặng.

3.2 Phạm vi nghiên cứu.

Đề tài tập trung nghiên cứu lịch sử - văn hóa dòng họ Đặng ở Lơng Điền

từ thế kỷ XVII đến nay, chủ yếu tập trung ở làng Lơng Điền xa (nay thuộc xã Thanh Xuân), huyện Thanh Chơng, tỉnh Nghệ An

3.3 Nhiệm vụ khoa học của đề tài:

Với đề tài "Lịch sử - văn hóa dòng họ Đặng ở Lơng Điền,Thanh Chơng, Nghệ An từ thế kỷ XVII đến nay", nhằm giải quyết những nhiệm vụ sau:

- Tìm hiểu về cội nguồn và quá trình phát triển của dòng họ Đặng từ thế kỷ XVII đến nay

- Luận văn đi sâu tìm hiểu những đóng góp của dòng họ Đặng trong lịch sử cách mạng, qua các thời kỳ: trung, cận và hiện đại

- Nghiên cứu về truyền thống văn hóa của dòng họ Đặng ở Thanh Chơng, Nghệ

An, qua những di sản văn hóa của dòng họ

4 Nguồn t liệu và phơng pháp nghiên cứu

- Hồi ký về cuộc đời hoạt động cách mạng của Đặng Thai Thụ (Tài liệu viết tay).

4.1.2 Tài liệu nghiên cứu.

Các loại tài liệu mà chúng tôi tham khảo, đó là các tài liệu nghiên cứu, lịch

sử văn hóa cụ thể nh: Nghệ An ký của Bùi Dơng Lịch, An Tĩnh Cổ Lục của H.Bre Ton, Thanh Chơng Đất và Ngời của nhiều tác giả, Nghệ An lịch sử và văn hóa của Giáo s Ninh Viết Giao

4.1.3 Tài liệu điền dã.

Để bổ sung thêm t liệu cho đề tài, chúng tôi đã nhiều lần đến nhà thờ họ

Đặng và nhà lu niệm Đặng Thai Mai ở xã Thanh Xuân, huyện Thanh Chơng, tỉnh Nghệ An để nghiên cứu thực địa, thu thập t liệu và nhà lu niệm Đặng Thai Mai - nơi ông từng sống và làm việc, số nhà 30 Nguyễn Huy Tự, Phờng Bạch

Đằng, Quận Hai Bà Trng, Hà Nội

Đồng thời chúng tôi đã vinh dự đợc gặp gỡ, trao đổi trực tiếp với các ngời con của Giáo s Đặng Thai Mai

4.1.4 Các loại tài liệu khác

Ngoài những tài liệu trên, chúng tôi còn sử dụng các loại tài liệu khác nh:

"Từ điển các nhân vật lịch sử Việt Nam" của hai tác giả Nguyễn Quyết Thắng

và Nguyễn Bá Thế, "Danh nhân Nghệ Tĩnh", "Khoa Bảng Nghệ An " của tác

giả Đào Tam Tĩnh, các kỷ yếu Hội thảo khoa học nh: Kỷ yếu Hội thảo khoa học "Văn hóa các dòng họ ở Nghệ An" năm 1997, kỷ yếu Hội thảo khoa học

"Văn hóa các tỉnh Bắc Trung Bộ" năm 1997, một số bài báo đăng trên báo

Nghệ An, báo Công an nhân dân trong năm 2005, 2006 và nhiều bài báo của các tác giả viết về Giáo s Đặng Thai Mai trong những dịp kỷ niệm ngày sinh và ngày mất của ông, trong số đó có bài: "Quê hơng và gia đình Đặng Thai Mai - Một điểm sáng của văn hóa Xứ Nghệ" của tác giả Trần Minh Siêu (bài viết

nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Giáo s Đặng Thai Mai) Ngoài ra còn tham khảo thêm một số luận văn thạc sỹ về lịch sử - văn hóa dòng họ: "Lịch sử

- Văn hóa dòng họ Trần Hng ở Thanh Chơng từ thế kỷ XVI đến nay'' của tác

giả Trần Thị Hải Yến, "Lịch sử - văn hóa dòng họ Nguyễn Sỹ ở Thanh Lơng, Thanh Chơng từ thế kỷ XVI đến nay" của tác giả Văn Nam Thắng, tham khảo

thêm: Kỷ yếu Hội thảo về danh nhân Đặng Tất, Đặng Dung và đóng góp của

họ Đặng trong lịch sử dân tộc của Nxb Huế, 2005

4.2 Phơng pháp nghiên cứu.

4.2.1 Su tầm t liệu.

Tất cả các nguồn tài liệu có trên chúng tôi đã tiến hành su tầm, tích lũy ở

th viện Quốc gia, th viện tỉnh Nghệ An, th viện Đại họcVinh, Tiểu ban nghiên cứu lịch sử tỉnh ủy Nghệ An, Ban quản lý di tích và danh thắng Nghệ An, chép câu đối, gia phả, tìm một số hiện vật tại nhà thờ và nhà lu niệm Đặng Thai Mai

ở Thanh Xuân, Thanh Chơng, Nghệ An và ở nhà lu niệm Đặng Thai Mai tại số nhà 30 phố Nguyễn Huy Tự, Hà Nội, chụp ảnh và nghiên cứu thực địa, sử dụng phơng pháp phỏng vấn, điều tra xã hội học

4.2.1 Xử lý t liệu

Trong quá trình nghiên cứu đề tài này chúng tôi đã sử dụng phơng pháp lịch sử và phơng pháp lô gíc để trình bày một cách có hệ thống về quá trình hình thành và phát triển của dòng họ theo thời gian, diễn biến của lịch sử

Ngoài ra chúng tôi còn sử dụng các phơng pháp: So sánh, đối chiếu giữa các nguồn t liệu đã đợc su tầm để từ đó phân tích, nhằm rút ra những đánh giá tổng hợp, nêu lên mối quan hệ chặt chẽ và sự tác động qua lại giữa dòng họ

Đặng với cộng đồng dân tộc Việt Nam

5 Những đóng góp khoa học của đề tài.

Ch-ơng, Nghệ An từ thế kỷ XVII đến nay", cung cấp cho độc giả bức tranh toàn cảnh về nguồn gốc, lịch sử phát triển của dòng họ Đặng trên đất Lơng Điền, Thanh Chơng và những đóng góp của dòng họ này trong lịch sử cách mạng và

văn hóa dân tộc Qua đó giáo dục t tởng hớng về cội nguồn, phát huy những truyền thống quý báu của gia đình và dòng họ.

- Luận văn góp phần làm sáng tỏ một số sự kiện lịch sử, một số nhân vật lịch sử có nhiều đóng góp trong sự nghiệp cách mạng của dân tộc mà các bộ chính sử mới chỉ nhắc đến một cách sơ sài hoặc cha nhắc đến

- Hoàn thành đề tài này còn góp phần làm phong phú thêm nguồn t liệu và làm giàu thêm bộ sử địa phơng, phục vụ nguồn t liệu để nghiên cứu văn hóa, lịch sử

- Luận văn còn góp phần giáo dục cho thế hệ trẻ đạo lý "Uống nớc nhớ nguồn", sống phải biết ơn ông bà tổ tiên, phải hiểu rõ cội nguồn của dòng họ,

hiểu rõ lịch sử phát triển của dòng họ mình và cần noi theo những tấm gơng sáng của những ngời trong dòng họ, nhận biết trách nhiệm của mình phát huy các giá trị làm cho văn hóa các dòng họ ngày càng lan tỏa Góp phần làm sống lại văn hóa các gia tộc trong di sản văn hóa và bản sắc văn hóa Việt Nam để góp phần thực hiện chiến lợc con ngời trong thế kỷ XXI, mấu chốt là để xây dựng nớc Việt Nam phồn vinh thịnh vợng

6 Bố cục luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính của luận văn đợc chia làm 3 chơng

Chơng 1: Nguồn gốc và lịch sử phát triển của dòng họ Đặng ở Lơng

Điền,Thanh Chơng, Nghệ An từ thế kỷ XVII đến nay

Chơng 2: Đóng góp của dòng họ Đặng trong lịch sử dân tộc

Chơng3: Văn hóa truyền thống dòng họ Đặng ở Lơng Điền,Thanh Chơng,

Nghệ An

Nội Dung Ch

ơng 1 Nguồn gốc và lịch sử phát triển của dòng họ đặng ở lơng điền, Thanh chơng, NGhệ an từ thế kỷ Xvii đến nay.

1.1 Vài nét về mảnh đất và con ngời Thanh Chơng.

1.1.1 Điều kiện tự nhiên

Huyện Thanh Chơng ở phía Tây Nam tỉnh Nghệ An, nằm trong tọa độ từ

18034'đến18o 55' vĩ độ bắc và từ 1040 55' đến 105 0 30' kinh độ Đông

Phía Bắc giáp huyện Đô Lơng và huyện Anh Sơn

Phía Nam giáp tỉnh Hà Tĩnh

Phía Đông giáp huyện Nam Đàn

Phía Tây và Tây Nam giáp huyện Anh Sơn và tỉnh Bô Ly Khăm Xay (Lào) với đờng biên giới Quốc gia dài 53 km [5,11]

Diện tích tự nhiên của Thanh Chơng là 1.127,63km2, xếp thứ năm trong

19 huyện, thành của tỉnh Nghệ An

Địa hình Thanh Chơng rất đa dạng, trong đó núi đồi, trung du chiếm phần lớn đất đai của huyện Núi non hùng vĩ nhất là dãy Giăng Màn có đỉnh cao 1.026m, tạo thành ranh giới tự nhiên với tỉnh Bô Ly Khăm Xay (Lào), ngoài ra còn có các đỉnh cao khác nh Nác La (838m),Vũ Trụ (987m), Bê Noi (509m), Đại Can (528m) và Thác Muối (328m) Núi đồi tầng tầng lớp lớp tạo thành những cánh rừng trùng điệp, đồi núi cắt xẻ địa bàn Thanh Chơng ra nhiều mảng, tạo nên những cánh đồng nhỏ hẹp

Thanh Chơng có bảy nhóm đất, trong đó chủ yếu là đất feralít đỏ, rừng

có nhiều loại gỗ quý và thú quý Tính đến năm 2000, trữ lợng gỗ có 2.834.780m3 [5,12] Thanh Chơng còn là một vùng đất có trữ lợng khoáng sản lớn, đặc biệt là đá vôi Sông Lam là con sông lớn nhất tỉnh chạy qua Thanh Ch-

ơng, chia mảnh đất này thành hai vùng: hữu ngạn và tả ngạn (hữu ngạn 24 xã, tả ngạn 13 xã và thị trấn Dùng) Ngoài ra Thanh Chơng còn có sáu con sông nhỏ bắt nguồn từ dãy Trờng Sơn (phía hữu ngạn) hoặc từ đồi núi (phía tả ngạn) rồi chảy qua sông Lam nh đờng máng nhỏ vào lòng máng lớn tạo nên sự trù phú cho vùng đất này

Do địa thế sông núi hiểm trở nên Thanh Chơng có một vị trí chiến lợc quan trọng về mặt quân sự Ngời xa đã đánh giá địa thế Thanh Chơng là “Tứ Tắc” (ngăn lấp cả bốn mặt)

Với cảnh núi non trùng điệp, sông nớc lợn quanh, tạo cho Thanh Chơng dáng vẻ thơ mộng “Sơn thuỷ hữu tình”, đẹp nh những bức tranh thuỷ mặc Những thắng cảnh nh Thác Muối,Vực Cối, Rú Nguộc, ngọn Tháp Bút dãy Giăng Màn đã làm cho quang cảnh đất trời Thanh Ch… ơng bội phần tơi đẹp Ngời xa đã từng ca ngợi: hình thái Thanh Chơng đẹp nhất xứ hữu kỳ (vùng đất

từ Quảng Trị ra Thanh Hoá) [5,13]

Về giao thông vận tải: Ngoài đờng thuỷ với hệ thống sông ngòi kể trên Thanh Chơng có đờng mòn Hồ Chí Minh dài 53 km chạy dọc theo hớng Tây Bắc - Đông Nam, có quốc lộ 46 A, 15A, có cửa khẩu Thanh Thuỷ - Nậm On nối Nghệ An với Bô Ly Khăm Xay (Lào)

Về khí hậu: Thanh Chơng nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa, phần nào có lợi cho sản xuất nông, lâm nghiệp, tuy nhiên mặt khác nó cũng

ảnh hởng không nhỏ đến sản xuất và cuộc sống của con ngời nơi đây

Qua bao thế kỷ chống chọi với thiên tai, thú dữ và giặc giã để tồn tại và phát triển, c dân Thanh Chơng ngày càng đông đúc và tiếp nhận nhiều nguồn dân c từ nơi khác về khai khẩn đất hoang lập thêm nhiều làng xã

Trong quá trình dựng nớc và giữ nớc, Thanh Chơng là một huyện trong thung lũng Lam Giang, trên con đờng sơn cớc, có địa thế hiểm yếu, qua các triều đại đều lấy nơi đây làm căn cứ địa

Là một huyện vùng núi thấp, đa số c dân Thanh Chơng làm nghề nông Ngoài ra còn có nghề chăn nuôi, nghề khai thác lâm thổ sản và nhiều nghề thủ công khác nh trồng dâu nuôi tằm, dệt lụa, nghề mộc, nghề đánh cá, nghề đan lát…

Trong văn hoá ẩm thực “Nhút Thanh Chơng” là một đặc sản Bà con Thanh Chơng còn có tục uống nớc chè xanh, rất đầm ấm vui vẻ Đó là một nếp sống văn hoá đợc duy trì từ lâu đời cho đến nay

Thanh Chơng còn là một vùng quê có truyền thống hiếu học và khổ học

Từ thế kỷ XV, Thanh Chơng đã có những nhà khoa bảng nổi danh nh: Thợng

th Đinh Bộ Cơng, đợc ngời đời ca ngợi là “Quang Thuận chiếm đầu bút bảng”

Có gia đình, cả ba anh em ruột cùng đậu một khoa thi hơng năm ất Dậu (1825) Đó là ba anh em Nguyễn Khắc Nhợng (đậu tú tài), Nguyễn Thành Hiến (đậu cử nhân) và Nguyễn Huy Phiên (đậu cử nhân)

Ngoài ra Thanh Chơng còn có nhiều các vị đại khoa nh các Tiến sĩ: Nguyễn Sỹ Giáo, Nguyễn Đình Cổn, Phạm Kinh Vỹ, Nguyễn Tiến Tài, Đinh Nhật Thận và các vị Phó bảng: Đặng Nguyên Cẩn, Nguyễn Sỹ … ấn, Bùi Sỹ Tuyển, Lê Đình Thức số tiến sĩ quê Thanh Ch… ơng đợc khắc vào văn bia ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám Hà Nội chiếm tỷ lệ cao nhất so với các phủ huyện ở Nghệ An

Trong thời đại ngày nay, Thanh Chơng vẫn là đất học Cái nôi quê hơng với bề dày truyền thống hiếu học đã hun đúc nên những nhà tri thức nổi tiếng nh: Giáo s Đặng Thai Mai, Nhà sử học Tôn Quang Phiệt, Giáo s Nguyễn Tài Cẩn, Giáo s Bác Sỹ y học Hoàng Đình Cầu, Giáo s Viện sĩ Nguyễn Duy Quý…

Thanh Chơng là mảnh đất có bề dày truyền thống yêu nớc với tinh thần

đấu tranh kiên cờng bất khuất rất đáng tự hào

Từ cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trng năm 40 cho đến khởi nghĩa Mai Thúc Loan, nhân dân vùng này đều đã hởng ứng

Năm 1285, nhân dân Thanh Chơng đã cùng nhân dân cả tỉnh góp phần chặn đánh một hớng tiến công từ Nam ra Bắc của giặc Mông Nguyên, gây cho chúng nhiều thiệt hại.

Thế kỷ XV Thanh Chơng là một trong những nơi “Đứng chân” của nghĩa quân Lê Lợi

Sang thế kỷ XVIII, trong thời vua Lê, chúa Trịnh, Thanh Chơng là một

cứ điểm của nghĩa quân Nguyễn Hữu Cầu, một anh hùng nông dân kiệt xuất của nớc ta thế kỷ XVIII Cũng trong thế kỷ XVIII, Thanh Chơng là một trong những nơi đóng quân của nghĩa quân Lê Duy Mật với đồn Hoà Quân ở trên xã Thanh Hơng Nhân dân Thanh Chơng đã giúp Lê Duy Mật chống lại triều đình, xây dựng lực lợng nghĩa quân ngày càng lớn mạnh

Mùa Xuân năm Kỷ Dậu 1789, trên đờng hành quân ra Bắc,vua Quang Trung dừng chân tại Nghệ An để tuyển thêm binh lính Chỉ trong vòng mời ngày, Quang Trung đã chiêu tập đợc tới năm vạn quân trong đó nhân dân Thanh Chơng đã cung ứng một số lợng đáng kể ngời và của Góp phần vào thắng lợi vang dội trong cuộc hành quân thần tốc của nghĩa quân Tây Sơn

Trong phong trào văn thân ở Nghệ Tĩnh đã có một cuộc khởi nghĩa chấn

động d luận trong toàn quốc và cả ở “Nớc mẹ đại Pháp” Đó là cuộc khởi nghĩa Giáp Tuất 1874, do Trần Tấn và Đặng Nh Mai lãnh đạo

Với khởi nghĩa Giáp Tuất, có thể nói trong phong trào văn thân ở Nghệ Tĩnh, địa danh nổi bật nhất là Thanh Chơng và nhân vật tiểu biểu nhất là Trần Tấn

Vào cuối thế kỷ XIX dấy lên một phong trào chống Pháp của nhân dân

ta dới ngọn cờ Cần Vơng Nhân dân Thanh Chơng đã hởng ứng rất tích cực vào phong trào này, nhiều cuộc chiến đấu ác liệt đã diễn ra trên đất Thanh Chơng

Mãi đến năm 1897, khi phong trào Cần Vơng trong cả nớc đã lắng hẳn thì ở Đồn Nu (Thanh Xuân) vẫn diễn ra những trận đánh Tây cuối cùng của quân Phan Đình Phùng Trong phong trào yêu nớc và cách mạng của Thanh

Chơng, đặc biệt là khi có Đảng ra đời và lãnh đạo Ngày 1/5/1930 nhân dân Thanh Chơng nổi dậy phá đồn Ký Viện Ngày 1/9/1930 nhân dân trên mảnh

đất này lại vùng lên đập tan chính quyền thực dân phong kiến thành lập chính quyền Xô Viết ghi một trang vàng chói lọi nhất “Thanh Chơng - Xô Viết bình minh đỏ” mãi mãi là niềm tự hào của nhân dân Thanh Chơng

Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, Thanh Chơng cũng có nhiều đóng góp cho sự thắng lợi của cách mạng

1.1.3 Một số dòng họ lớn trên đất Thanh Chơng.

Dòng họ Nguyễn Sỹ.

Dòng họ Nguyễn Sỹ có nguồn gốc ở làng Thọ Hạc, huyện Đông Sơn, tỉnh Thanh Hoá vào làng Tú Viên, tổng Xuân Lâm (nay là xã Thanh Lơng, huyện Thanh Chơng, tỉnh Nghệ An) để sinh cơ lập nghiệp từ thế kỷ XVI Dòng

họ Nguyễn Sỹ đã có nhiều đóng góp đối với lịch sử dân tộc, nổi bật nhất Nguyễn Sỹ Xung là danh tớng thời Hậu Lê, giữ chức Tráng tiết Tớng quân phó thiên hộ chúa dới thời Lê HiểnTông (1740-1786) Khi Vua Quang Trung tiến quân ra đánh quân Thanh xâm lợc, ông đem quân gia nhập và trở thành tớng giỏi của Vua Quang Trung

Về khoa cử có Nguyễn Sỹ ấn đỗ Phó bảng khoa Giáp Thìn (năm 1844), làm thị giảng học sỹ, cháu nội của Nguyễn Sỹ ấn là Nguyễn Sỹ Giản đỗ hai khoa Tú tài, làm nghề dạy học Dòng họ Nguyễn Sỹ có một ngời con trung hiếu, chiến sỹ cộng sản u tú của cách mạng Việt Nam là Nguyễn Sỹ Sách (đời thứ 10) Nguyễn Sỹ Sách sinh năm 1905 tại Làng Tú Viên, xã Thanh Lơng, huyện Thanh Chơng, năm 17 tuổi tốt nghiệp bằng thành chung khóa 1 của tr-ờng Quốc học Vinh Năm 1925 gia nhập Hội Phục Việt, năm 1927 sang Trung Quốc dự lớp tập huấn tại Quảng Châu do Nguyễn ái Quốc giảng dạy, tham gia Việt Nam Cách mạng Đồng chí Hội, khi trở về nớc đợc bầu làm Bí th kỳ bộ Việt Nam cách mạng Đồng chí Hội Trung Kỳ Ngày24 tháng 7 năm 1926,

Nguyễn Sỹ Sách bị thực dân Pháp bắt và bị bọn chúng tra tấn rất dã man Ngày 30 tháng 10 năm 1929, tại tòa án Vinh, thực dân Pháp xử ông tù chung thân.Trong tù Nguyễn Sỹ Sách vẫn tích cực vận động anh em trong tù đấu tranh vì thế mà bị bọn tay sai giết chết năm mới 24 tuổi.

Một nét đáng lu ý ở các chi họ Nguyễn Sỹ là con cháu trong họ sống với nhau hòa thuận, thơng yêu, nhờng nhịn nhau, không oán thù Trong hàng xóm, láng giềng không vì họ hàng mà gây bè kết cách tranh chấp quyền lợi, địa vị với họ khác Đó là nét đẹp của dòng họ Nguyễn Sỹ

Với những đóng góp của dòng họ Nguyễn Sỹ cho sự phát triển của dân tộc, hiện nay đền thờ của họ Nguyễn Sỹ ở Thanh Chơng đợc công nhận là di tích Lịch sử - Văn hóa Quốc gia

Họ Trần Hng (Bích Triều, Thanh Xuân)

Theo gia phả họ Trần Hng ở xã Thanh Xuân, huyện Thanh Chơng thì nguồn gốc của dòng họ Trần Hng từ thủy tổ Trần Hng Chi gọi là Thủy Tiên tổ khảo Cách đây gần 500 năm ông Chi từ xã Tuần Lễ, tổng An ấp, huyện Hơng Sơn, Hà Tĩnh dời đến xóm Thuần Dũng thôn Điền Lao, xã Văn Điền, tổng Bích Triều, huyện Thanh Chơng Dòng họ Trần Hng đã có 18 đời với tất cả 41 chi

họ, gần 6000 nhân khẩu đông nhất ở Thanh Chơng

Thời kỳ phát triển rực rỡ nhất của dòng họ là thời Lê Trung Hng Nổi bật

là đóng góp của cha con Thái Mẫu Thành Hầu Trần Văn Cảnh, Nhuận Quận công Trần Hng Học, Trung Quận Công Trần Hng Nhợng Hai quận công đã có nhiều đóng góp cho triều đại nhà Lê Hai ông đã đóng vai trò quan trọng trong việc giúp nhà Lê đánh bại quân Nguyễn ở Nghệ An và Hà Tĩnh Đặc biệt nghĩa binh của Trần Hng Học và Trần Hng Nhợng đã có công lớn trong việc thu lại 6 huyện phía Nam sông Lam và giải phóng huyện Thanh Chơng Con trai của Trung Quận Công Trần Hng Nhợng là Thực Dũng Hầu Trần Hng Chu nối nghiệp cha từ nhỏ đi theo quân ngũ đã có nhiều công lao trong việc phò Lê

Trải qua hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, con cháu dòng

họ Trần Hng đã có đóng góp cho công cuộc giải phóng dân tộc Có khoảng 320 ngời nhập ngũ, có 44 liệt sỹ, có hơn 100 thơng bệnh binh và có hai bà mẹ đợc tặng danh hiệu "Bà mẹ Việt Nam anh hùng"

Sau ngày đất nớc giải phóng đến nay con cháu dòng họ Trần Hng chăm

lo sản xuất phát triển kinh tế để góp phần thúc đẩy nền kinh tế đất nớc phát triển

Đền thờ Trần Hng Học, Trần Hng Nhợng ở Thanh Xuân,Thanh Chơng

đ-ợc công nhận di tích Lịch sử - Văn hóa Quốc gia

Dòng họ Tôn (Võ Liệt, Thanh Chơng)

Họ Tôn ở xã Võ Liệt, Thanh Chơng, Nghệ An xuất phát từ họ Tôn ở xã Yên Hồ, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh

Họ Tôn phát triển thành một dòng họ lớn, có một số truyền thống văn hóa quý báu Truyền thống đó đợc bắt đầu từ nhân vật cụ Lỗ Xuyên, tên thật là Tôn Đức Tiến

Cụ Tôn Đức Tiến húy là Hiệu, hiệu là Lỗ Xuyên sinh năm ất Mão (1794) mất năm ất Hợi (1877), là một ngời học giỏi, đỗ ba khoa tú tài Tơng truyền cụ rất giỏi về dịch Học trò và con cái có nhiều ngời đỗ đạt Cụ là ngời mực thớc, cần kiệm

Sách Đại Nam liệt truyện đời Nguyễn có viết về cụ Lỗ Xuyên nh sau:

"Tôn Đức Tiến, hiệu là Lỗ Xuyên ngời huyện Thanh Chơng, tỉnh Nghệ

An, mấy lần thi đỗ tú tài, ở nhà dạy học, yên phận nghèo nàn kiệm ớc, chỉ chăm chắm về việc dẫn bảo hậu học về các kinh sử, ch tử, bách gia cho đến cửu Lu (Nho gia, Đạo gia, Âm dơng gia, Pháp gia, Danh gia, Mặc gia, Tung hoành gia, Tạp gia, Nông gia, Thuật số) không sách gì không nghiên cứu tinh

vi Lại giỏi xem ngời, ngời mới tới học xem văn đủ biết sau này ngời ấy cùng hay đạt, mà xa gần theo học, chất vấn điều nào khó thời phân tích hết nghĩa

lý cho hiểu Nên ngời đời sau khen là văn học sâu rộng, học trò đợc hiển đạt

có mấy trăm ngời Khoảng năm Tự Đức(1877) thì mất thọ 83 tuổi Con có năm ngời thời bốn ngời là Diệm, Soạn, Thân, Diên đều đỗ Hơng tiến, còn

Định đỗ tú tài Soạn trải làm Huấn đạo, Thân làm đến Viên ngoại lang và Diệm bổ làm tu soạn "[24,284]

Cụ là ngời làm cho dòng họ có tính chất đột khởi Về sau con cháu đi theo một nề nếp truyền thống do cụ gây dựng nên

Con cháu cụ Lỗ Xuyên sau này có nhiều ngời tiếp nối đợc truyền thống

mà cụ đã dựng nên nh: ông Tôn Quang Phiệt, bà Tôn Thị Quế, là con cụ Tôn Thúc Định, hoặc nh Tôn Tích Thạch, Tôn Tích Phong, Tôn Tích Huyền, Tôn Tích Dũng

Họ Tôn ở Võ Liệt hiện vẫn còn nhà thờ họ, hai nhà bia do học trò dựng

để ghi nhớ công đức thầy học là cụ Lỗ Xuyên và cụ Viên (Tôn Huy Thân), khu

mộ tổ và nghĩa trang dòng họ hiện ở xứ Bảng Vờng

Con cháu dòng họ Tôn hiện nay còn lại ở Võ Liệt rất ít Phần lớn ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, một ít ở Vinh, Đà Lạt và một số ít ở nớc ngoài

1.1.4 Một số chi họ Đặng trên toàn quốc.

Nhằm mục đích tìm hiểu nguồn gốc sâu xa về viễn tổ của dòng tộc họ

Đặng ở Lơng Điền chúng tôi tiến hành khảo sát, tìm hiểu các chi họ Đặng trên toàn quốc qua việc trao đổi với ông Đặng Văn Thảo ở 60/41 phố Thái Hà,

Đống Đa, Hà Nội - một nhà nghiên cứu về họ Đặng Việt Nam

Căn cứ vào những tài liệu mà sử sách ghi lại, Họ Đặng là một dòng họ lớn và lâu đời ở Việt Nam Cho đến ngày nay họ Đặng không ngừng trờng tồn

và phát triển Lẽ tất nhiên dòng họ nào cũng có những bậc hiền tài, những anh hùng, những tri thức nổi tiếng và dòng họ nào cũng có niềm tự hào riêng của mình, chính vì vậy hun đúc nên tinh thần dân tộc Việt Riêng họ Đặng có một bản sắc văn hoá riêng biệt, nh: tình cảm ngời họ Đặng với nhau sâu hơn, quan

hệ nó gần gũi hơn, dờng nh nó có cái gì đó quyện chặt hơn giữa những ngời họ

Đặng

Theo thống kê của Ban Liên lạc họ Đặng toàn quốc thì hiện nay Việt Nam có khoảng 800 chi họ Cái nôi của dòng họ hay nói cách khác "Thánh

địa" của họ Đặng là làng Lơng Xá, xã Lam Điền, huyện Chơng Mỹ, tỉnh Hà

Tây Họ Đặng ở Lơng Điền, Thanh Chơng, Nghệ An là một trong số 800 chi họ

đó. Dới đây là một số chi họ Đặng tiêu biểu

1 Họ Đặng: làng Lơng Xá, xã Lam Điền, huyện Chơng Mỹ, tỉnh Hà

Tây.Tộc trởng là ông Đặng Đình Phúc

2 Họ Đặng: xã Trung Lơng, huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam Tộc trởng

là ông Đặng Hoàng Hơng

3 Họ Đặng: xã Phú Lu, Can Lộc, Hà Tĩnh Tộc trởng là Đặng Văn (Đài

tiếng nói Việt Nam)

4 Họ Đặng: xã Cẩm Lệ, huyện Cẩm Thủy, Thanh Hóa Tộc trởng là

12 Hä §Æng: x· Yªn S¬n, huyÖn DiÔn Ch©u, NghÖ An Téc trëng lµ «ng

26 Họ Đặng: xã Hiệp Hòa, Vũ Thụy, Thái Bình Tộc trởng Đặng Đình

đờng đó đi đến bến đò Phuống, rẽ về tay trái khoảng 5 km nữa là đến làng

L-ơng Điền Nếu không muốn đi đò thì chúng ta có thể đi qua cầu Rộ rẽ xuống tay trái qua Thanh Long, Thanh Giang , là tới làng Lơng Điền quê hơng của dòng họ Đặng

Từ đời nhà Lê, Lơng Điền đợc gọi là Điền Lao Có rất nhiều cách lý giải

về tên gọi “Điền Lao” này, có ngời thì giải thích rằng điền là ruộng, lao là trại nuôi bò Bởi ruộng và trại nuôi bò là hai tài sản cốt yếu của ngời làng này Về

sau các cụ ở trong làng thấy ruộng nơng ở đây màu mỡ tốt tơi, nên đổi từ tên gọi Điền Lao sang Lơng Điền.

Lơng Điền có nghĩa là ruộng tốt Nhờ ruộng tốt nên mới có nhiều khoai lúa, do vậy mà ở đây đã xuất hiện câu:

“Lúa Lơng Điền, tiền Hơng Sơn ”

Nhà văn Trơng Chính thì cho rằng: sở dĩ có cái tên “Nghe toát mồ hôi”

ấy là vì những ngời đến đây khai sơn phá thạch đã phải vật lộn với thiên nhiên, với thú rừng, mới giành lại mảnh đất cắm dùi Làng nghèo, mãi sau này, nhiều gia đình vẫn phải dắt nhau lên Khe Trắng vào sâu trong dãy Truông Mèn vỡ hoang cày trại, hoặc vào Rú Xanh đào củ nâu, bóc mây, bóc song bán để kiếm

ăn Thật vất vả Họ thờng dựng nhà trên những ngọn đồi, mùa hè cha nắng đã khô cạn, mùa thu chỉ vài trận ma to liên tiếp đã ngập úng Cuối thế kỷ XIX

Điền Lao trở thành Lơng Điền để nói lên nỗi khát vọng vơn lên của ngời dân ở

đây

Trớc Cách mạng tháng Tám, Lơng Điền là một trong số 18 thôn của tổng Bích Triều Sau Cách mạng tháng Tám, vào tháng 10/1947, tổng Bích Triều chia thành hai xã lớn là Tân Dân và Xuân Triều Thôn Lơng Điền thuộc Xuân Triều Nghị quyết số 108TC/CB ngày13/3/1954 của UBKCHC tỉnh Nghệ An chia xã lớn Xuân Triều thành hai xã nhỏ là Thanh Lâm và Thanh Xuân

Xa kia Lơng Điền là một làng lớn nhất vùng Các làng khác chỉ bốn đến năm xóm, thậm chí có làng chỉ có vài ba xóm Lơng Điền có 9 xóm, quen gọi

là chín điếm Ngày nay làng Lơng Điền có trên 10 xóm

Lơng Điền nằm giữa dòng sông Lam và dãy núi Thiên Nhẫn Phía Đông

có Hùng Sơn (Núi Đụn), phong cảnh kỳ vĩ, nơi đây có lăng mộ của ngời anh hùng Mai Thúc Loan thời nhà Đờng Lam Giang là dòng sông lớn nhất và cũng

là đẹp nhất xứ Nghệ, từ ngàn năm qua không ngừng cuộn chảy, ngày đêm rì rào sóng vỗ, thuyền bè ngợc xuôi tấp nập chở đầy sản vật và cũng chở theo những làn điệu dân ca ví dặm đò đa sâu nặng nghĩa tình Núi Thiên Nhẫn ngàn đỉnh

trông nh “Đàn ngựa ruổi quanh” in bóng lên trời xanh một thắng cảnh tiêu biểu.

ở vào cái nơi hẻo lánh, xa trục đờng giao thông quốc lộ, tỉnh lộ, xóm nào cũng nằm trên những quả đồi thâm thấp có con khe Vấn chảy uốn khúc trông thật sơn thủy hữu tình Rất thơ mộng

“Ai tới Lơng Điền chẳng mến yêu Thai Sơn, Vấn thủy khéo trăm chiều Non xanh nớc biếc trai thanh lịch Lúa tốt đồng xanh gái mĩ miều ”

Đứng trấn về phía nam làng Lơng Điền có núi Tam Thai - một danh sơn trong dãy núi Thiên Nhẫn Núi Tam Thai có ba hòn dính vào nhau trông nh ba cái đài, nói lên sự tôn kính trang nghiêm quý trọng

Đứng trấn về phía Đông làng Lơng Điền có núi Kim Nghê, con Nghê vàng đứng chầu từ phía biển Đông vào, làm tăng thêm vẻ tôn nghiêm cho phong thổ của làng

Đứng trấn về phía Tây có rừng Đá Bia, một bộ phận phía Bắc dãy Trờng Sơn Rừng này có tác dụng chắn gió Lào cho làng, một thứ gió nóng mà ai vô

xứ Nghệ cũng phải sợ Con đờng mòn Hồ Chí Minh hoàn thành, nơi đây đã trở thành một đốt xơng sống của con đờng xuyên suốt Bắc Nam

Phía Bắc có cánh đồng nghe cái tên cũng khá đẹp đẽ “Tam Bảo” Tam Bảo là ba vật quý Giữa cánh đồng Tam Bảo nổi lên hai cái gò gọi là cồn Tú Mơi

Có lẽ thiên nhiên phú cho làng hai cái cồn này để trấn gió bắc, dân Lơng

Điền quen gọi là gió bấc Tuy vậy, hai cồn Tú Mơi cha đủ sức chắn gió bấc cho làng Đó chỉ mới chiếc áo len mặc lót trong ngời, cần phải có chiếc áo khoác ngoài nữa Chiếc áo khoác đó thiên nhiên đã phú cho rồi, đó là núi Bạch Tợng,

nó nằm trên địa phận làng Ngũ Cẩm xa hơn hai cồn Tú Mơi chút ít Trông núi này nh một con voi phủ phục về phía núi Tam Thai Rõ là:

“Tam Thai, Tợng phục, Nghê chầu.

Đá Bia đứng chắn gió Lào thổi qua

Tú Mơi: áo lót làng ta.

Bạch Tợng là chiếc áo da khoác ngoài ”Phong cảnh sơn thủy hữu tình, nhng Lơng Điền là một miền quê nghèo

và heo hút Nếu vợt sông Lam đi từ Phuống vào làng Lơng Điền, đờng đi khấp khểnh, gập gềnh vì chẳng bằng phẳng tí nào và khi mùa ma về bùn sục đến mắt cá chân, trơn nh đổ mỡ

Giáo s, Tiến sĩ nhà văn Đặng Anh Đào, con gái của Giáo s Đặng Thai Mai đã viết về quê hơng Lơng Điền, sau khi bà về thăm quê lần thứ hai

“ Từ ngày sinh ra, tôi về Lơng Điền quê nội lần này là lần thứ hai (1994), với khoảng cách hơn bốn mơi năm Chúng tôi đợc đi một cái xe có điều hoà nhiệt độ, để đối phó với một đoạn đờng không dài xe cứ nhảy chồm chồm Nắng nóng vẫn còn lu luyến xứ này cho đến tháng mời, khi ngoài Bắc đã nói

đến mùa thu Có gì đáng ngạc nhiên bởi Nghệ An Xô Viết vẫn là Nghệ An“ ”

mà lỵ, theo đúng một bài hát nổi tiếng Vậy mà ông lái xe từng trải vẫn hi vọng không gặp ma, chỉ cách Vinh hơn 50 km, nhng nếu gặp ma, rất có thể xe nằm dới ruộng của vùng Thanh Chơng này” [10,41].

Mặc dù nghèo nàn, cằn cỗi, hẻo lánh nh bao miền quê khác ở trung du, vùng sơn cớc tại Thanh Chơng nói riêng, xứ Nghệ nói chung Nhng Lơng Điền

là một vùng quê giàu truyền thống hiếu học và khổ học Vơn tới nh những cái nôi sản sinh ra câu đối:

“Sớm khoai, tra khoai, tối khoai, khoai ba bữa.

Ông đỗ, cha đỗ, con đỗ, đỗ cả nhà ” Hơn thế nữa Lơng Điền còn mang trong mình cả một kho lịch sử không kém hào hùng và vinh quang, là một địa phơng có truyền thống văn hoá, yêu n-

ớc và cách mạng Qua các thời kỳ lịch sử nơi đây đã xuất hiện nhiều ngời học rộng tài cao, sẵn sàng xả thân vì nghĩa lớn và có những đóng góp xuất sắc cho

sự tồn tại, phát triển của quê hơng, đất nớc Dấu ấn văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần xứ Nghệ, của cả Việt Nam đã để lại, đã đi qua cái làng Lơng Điền Lơng Điền có vị trí địa lý nằm trên con đờng thợng đạo trớc đây Từ mảnh đất này con ngời có thể đi vào Nam ra Bắc, lên Lào xuống biển, đi đờng thủy, đờng bộ đều thuận tiện Những năm đầu thế kỷ XV với khí thế

“Trúc chẻ, tro bay” tiến từ thành Trà Lân đến đây, Lê Lợi đã chọn núi Hoàng

Tâm thuộc dãy Thiên Nhẫn xây thành Lục Niên để làm đại bản doanh Tại đây Nguyễn Trãi đã viết một số văn bản quan trọng trong "Quân trung từ mệnh tập” và “D địa chí” Cũng tại vùng quê Lơng Điền này, chếch về phía Bắc,

Phan Đà là một tớng trẻ tài hoa đã xây thành Bích Triều để chống giặc Minh Khi thực dân Pháp đặt chân lên xâm lợc Nghệ An, nhân dân Lơng Điền đã đấu tranh anh dũng với quyết tâm:

“Tây lấy hết nớc Nam, mới lấy hết tỉnh Nghệ và Tây lấy hết tỉnh Nghệ mới lấy đợc làng Lơng Điền ”

Thời Cần Vơng, Cao Thắng một tớng tài của Phan Đình Phùng đã dựa vào thế và lực của nhân dân Lơng Điền xây dựng Đồn Nu chống Pháp Nhiều nhân vật, văn thân thời Cần Vơng, Duy Tân, kể cả trong cao trào Xô Viết Nghệ Tĩnh (1930 - 1931) trên đờng hoạt động đấu tranh giải phóng Tổ quốc cũng đã từng qua lại nơi đây để bàn việc quân mu, để tìm thêm lực lợng nh: Trần Tấn,

Đặng Nh Mai, Đặng Thái Thân, Đặng Văn Bá, Phạm Văn Ngân, Đội Quyên,

Đội Phấn, Ngô Quảng vv

Có thể nói đây là vùng đất có chiều dày lịch sử phong phú và đa dạng, đầy tính bi hùng, đã trở thành môi trờng văn hóa đậm đà tính nhân văn và giàu sắc thái địa phơng

Chiều dày truyền thống lịch sử - văn hóa kết hợp với phong cảnh hùng vĩ của núi sông đã tạo cho con ngời sinh ra và lớn lên ở đây dễ có đợc chí mạnh tâm hùng để lập nên nghiệp lớn

1.2.2 Nguồn gốc dòng họ Đặng

“Cây có gốc mới xanh cành tơi ngọn Nớc có nguồn mới bể cả sông sâu”

Ông cha ta từ xa xa cho tới ngày nay rất có ý thức về cội nguồn, vì thế

mà việc tìm hiểu để ghi chép lịch sử tổ tiên và các thế hệ cha ông từ đời nọ sang đời kia để trở thành một cuốn gia phả là không thể thiếu đợc Nhà có gia phả giống nh nớc có quốc sử, do đó mà hầu hết mỗi gia tộc đều lu giữ một cuốn gia phả, và xem nh đó là một bảo vật của dòng họ.Việc ghi lại gia phả của một dòng họ có ý nghĩa thiết thực, có gia phả thì con cháu các thế hệ trong dòng họ

đó mới biết đợc cội nguồn của mình để tự hào, phát huy

Mở đầu của bất kì một cuốn gia phả nào thờng ghi gốc tích dòng họ mình, vốn từ đâu tới, vì trong quá trình phát triển của lịch sử đầy biến động thăng trầm phức tạp, có những dòng họ vì một lí do nào đó mà phải đổi thành

họ khác và cũng có những dòng họ do điều kiện mà việc định c, sinh sống của các thế hệ ngời trong họ đổi thay, thuyên chuyển đến những vùng đất khác xa xôi để sinh cơ lập nghiệp, con cháu ngày càng sinh sôi nảy nở, phát triển đông lên, hình thành nên một dòng họ mới Ngời đầu tiên đi mở đất dựng nghiệp, trở thành ông tổ khai cơ của dòng họ trên đất mới

Đại học sỹ Cao Xuân Dục trong lời tựa thứ hai cuốn gia phả của họ

Đặng ở Lơng Điền viết năm Mậu Tuất (1898) thì cho rằng: Một dòng họ giống

nh một cây gỗ Hễ rễ cắm xuống đất sâu bao nhiêu thì ngọn tơi tốt, cành sum xuê bấy nhiêu Ngợc lại, bao nhiêu cành rậm lại làm cho gốc cây có đợc bóng râm che mát Thế là, từ rễ đến gốc, từ gốc đến nhánh liên lạc với nhau cũng nh mối tình thân thiết trong dòng họ

Muôn lá ngàn cành cùng chung một gốc

“

Muôn dòng muôn phái cùng chung một nguồn”

Vì thế khi tìm hiểu bất kỳ một dòng họ nào, điều đầu tiên là phải tìm hiểu về nguồn gốc của dòng họ Việc tìm hiểu nguồn gốc của dòng họ Đặng ở Lơng Điền cũng không nằm ngoài quỹ đạo đó

Về nguồn gốc dòng họ Đặng, trong bản gia phả họ Đặng ở Lơng Điền (do ngời cháu đời thứ 7 tên húy là Sính viết bằng chữ Hán, Đặng Thai Mai dịch

ra Quốc ngữ), ở bài tựa thứ nhất có viết rằng:

“Họ Đặng chúng ta theo lời ngời xa kể lại là di c từ huyện Quỳnh Lu (làng Hoàn Hậu) vào đây mới 7, 8 thế hệ khoảng trong ngoài 200 năm”[21,2].

Đức thủy tổ của họ Đặng Lơng Điền là Điền Trung hầu Đặng Quang Uy, hiệu chân hùng, đặc cách Tấn phong phụ quốc Thợng Tớng quân, giữ chức chánh đội trởng các chỉ huy sứ trong ty chỉ huy sứ Đô thành Chính quê của

Đức thủy tổ là làng Hoàn Hậu, nay là xã Quỳnh Ngọc, Huyện Quỳnh Lu, tỉnh Nghệ An, di c vào đây khai phá rừng hoang, sinh cơ lập nghiệp.Cụ đợc phong

đất lập ấp tại Điền Lao (sau đổi là Lơng Điền), thuộc Tổng Bích Triều, huyện Thanh Chơng vào cuối thế kỷ XVII Gia phả còn ghi rõ, giỗ ngày mồng một tháng hai mộ đặt ở chỗ động Chõ Hác về mái bên trái

Theo dòng lịch sử ngợc về trớc, chúng ta đã biết đến hai danh nhân lịch

tr-thất bại trong cuộc khởi nghĩa chống quân Minh, Đặng Công Thiếp cùng anh theo cha đến biên giới, sau phải quay trở lại, dời đến lập nghiệp tại huyện Lập Thạch (thuộc tỉnh Vĩnh Phúc ngày nay) lập nên các chi họ Đặng ở Lập Thạch

Đặng Công Thiếp đậu Tiến sĩ vào đầu thời Lê Hậu duệ của ông Đặng Công Thiếp, hoặc ở Lập Thạch, hoặc di chuyển đến nhiều nơi khác, có nhiều ngời nổi danh nh: Đặng Công Củ đậu Tiến sĩ khoa Giáp Thìn - 1484 đời Lê Thánh Tông, làm quan đến chức Đại học sĩ Hàn Lâm viện Đặng Công Điềm, đậu Tiến sĩ khoa Canh Tuất - 1490 đời Lê Hiến Tông, lúc mới 24 tuổi làm quan đến chức Hiến sát sứ

Đặng Công Toản đậu Tiến sĩ năm Canh Thìn năm 1520 đời Lê Chiêu Tông làm quan đến chức Thợng Th bộ hình

Đặng Công Chất đậu trạng nguyên năm Tân Sửu 1661 đời Lê Thần Tông làm quan đến chức Tham Tụng (tể tớng), Thợng th bộ lại Quốc sử Quán, nhiều lần đi sứ nhà Minh

Đặng Công Diễn sinh hạ ông Đặng Trung Tôn, ông này sinh ba ngời con trai, ngời con trai thứ nhất và ngời con trai thứ hai lập nghiệp tại quê, còn ngời con trai thứ ba là ông Đặng Trung Tam dời c đến làng Luông - tức Luông Lâm tỉnh Thanh Hóa Ông Đặng Trung Tam sinh hạ ba ngời con trai đó là :

Đặng Thế Cơ (con trai trởng)

Đặng Trí Nhân (con trai thứ)

Đặng Quang Uy (con trai thứ ba)

Ba anh em về sau dời đến Hoàn Hậu, Xã Quỳnh Ngọc, Huyện Quỳnh u

Sinh cơ lập nghiệp trên đất Quỳnh một thời gian thì hai anh em Đặng Thế Cơ và ngời em út là Đặng Quang Uy dời c đến quê hơng Lơng Điền, Thanh Chơng, Nghệ An Về sau ngời con trai trởng là Đặng Thế Cơ lại di chuyển từ Lơng Điền lên vùng MySơn (nay là xã Thanh Mai,Thanh Chơng, Nghệ An), lập nên chi họ Đặng MySơn, con cháu dòng họ này đông đúc, đến nay đã có đến

12 thế hệ

Ngời em trai thứ hai của Đặng Thế Cơ là Đặng Trí Nhân ở lại quê làng Hoàn Hậu, lập nghiệp tại mảnh đất Quỳnh Lu của xứ Nghệ, ngày càng phát triển thịnh đạt, hiện đang sống đông đúc trên ba xã của huyện Quỳnh Lu, đó là xã Quỳnh Ngọc, Quỳnh Hậu, Quỳnh Thạch, một số khác chuyển đến lập nghiệp ở Nghĩa Đàn (Nghệ An), Bỉm Sơn (Thanh Hóa), Quảng Ninh, Hà Nội

và Thành phố Hồ Chí Minh Hiện nay ở Quỳnh Lu đang có từ đờng thờ các vị Tiên tổ Tộc trởng của chi họ này hiện nay là ông Đặng văn Đạm sĩ quan quân

đội về hu

Ngời em thứ 3 của Đặng Thế Cơ là Đặng Quang Uy lập nghiệp ở Lơng

Điền, nay là xã Thanh Xuân, huyện Thanh Chơng, tỉnh Nghệ An

Vậy họ Đặng ở Lơng Điền vẫn là con cháu lâu đời của Đặng Tất, Đặng Dung, quê gốc của Đặng Tất, Đặng Dung ở Tả Lộc,Thiên Lộc, Can Lộc, Hà Tĩnh

Họ Đặng ở Lơng Điền là một chi của họ Đặng Việt Nam trờng tồn và phát triển trên mảnh đất Lơng Điền, Thanh Chơng, Nghệ An từ thế kỷ XVII

đến nay

Nhìn xuôi từ Đức thủy tổ Điền Trung Hầu - Đặng Quang Uy trở về sau, theo cuốn gia phả do cụ Đặng Thai Giai viết, dựa theo bản thảo của cụ thân sinh Đặng Văn Thuyên thì tiếp đến là các Đức tổ Đặng Đình Phơng, Đặng

Đình Diệu rồi đến huyện thừa Đặng Trí Cung, Đặng Đình Thức thừa vụ lang,

chánh lục phẩm Đặng Thái Nh (tức Đặng Văn Đồng húy Lễ) Sau đó đến Đặng Văn Thuyên húy Sính (tức Đặng Thai Nham) Cụ Nham sinh ra cử nhân Đặng Thai Giai.

Từ cụ Đặng Thai Giai trở về sau không đợc ghi trong cuốn gia phả đó Nếu viết tiếp cuốn gia phả thì cụ Đặng Thai Giai là thế hệ thứ 8, ông Đặng Nguyên Cẩn là thế hệ thứ 9, Đặng Thai Mai là thế hệ thứ 10 Vậy Giáo s Đặng Thai Mai là cháu mời đời của Điền Trung hầu Đặng Quang Uy

Dựa vào cuốn gia phả ta thấy, thế hệ thứ 4 có cụ Đặng Trí Cung làm huyện thừa một viên chức nhỏ ở huyện Đến thế hệ thứ sáu cụ Đặng Văn Đồng húy là Lễ còn có quý danh là Đặng Thai Nh đợc vua nhà Nguyễn phong chức chánh lục phẩm phong tớc là Mẫu Đức tử (tử) bổ nhiệm thừa vụ lang tri bạ Nhng từ thế hệ thứ 7 trở về trớc họ Đặng ở Lơng Điền cha có ai thành đạt về văn chơng Chỉ đến thế hệ thứ 8, cụ Đặng Thai Giai mới quyết tâm đi theo con

đờng Hán học và đã đỗ cử nhân Cụ là ngời khai khoa cho họ Đặng ở Lơng

Điền Qua đó ta thấy trớc kia họ thiên về võ chức, trải qua các thế hệ thăng trầm khi xuống , lúc lên Nhng họ vẫn là thế gia vọng tộc Đến giữa thế kỷ XIX họ đã chuyển sang văn Nhờ có học rộng hiểu sâu mà họ đã chọn con đ-ờng chống Tây, con đờng cách mạng, từ đó đem lại vẻ vang cho dòng họ Đặng hiện nay

1.2.3 Lịch sử phát triển của dòng họ Đặng ở Lơng Điền - Thanh Chơng.

Dân tộc Việt Nam đợc cấu thành từ bao dòng họ lớn nhỏ, trong đó có những dòng họ tồn tại hàng mấy trăm năm, đã và đang không ngừng phát triển lớn mạnh, tạo nên khí chất Việt Nam huyền diệu, tỏa ánh sáng ngày càng lung linh trên khắp mặt địa cầu

Họ Đặng ở Lơng Điền là một trong những dòng họ nh vậy Họ Đặng ở Lơng Điền tính từ Đức thủy tổ Điền Trung hầu Đặng Quang Uy đến nay đã trải qua 14 đời và có lịch sử phát triển gần 300 năm

Đời thứ nhất: Cụ Điền Trung hầu - Đặng Quang Uy là Đức thủy tổ của dòng

họ Đặng ở Lơng Điền, ông đã đậu cử nhân làm quan hiệu là chân hùng Đặng ớng công, đợc đặc cách tấn phong làm Phụ quốc Thợng tớng quân, giữ chức chánh đội trởng các chỉ huy sứ trong ty chỉ huy sứ đô thành, trớc kia ông quê ở xã Hoàn Hậu, huyện Quỳnh Lu, bắt đầu lập trại ở Lơng Điền vào thế kỷ XVII

t-Ông sinh hạ đợc một ngời con trai, tên tự là Đình Phơng

Bản gia phả ghi rõ, giỗ vào ngày mồng một tháng hai, phu nhân của ngời

là con gái thứ hai của họ Nguyễn, hiệu là Tĩnh Huệ cung nhân

Đời thứ 2:

Đặng Đình Phơng là con trai duy nhất của Điền Trung hầu - Đặng Quang Uy, tên tự Đình Phơng, lấy hiệu là ôn hầu Đặng Phủ Quân là Đình Diệu, ngời con trai thứ hai tên tự là Đình Tá Theo gia phả họ Đặng Lơng Điền thì

Đặng Đình Phơng mất ngày 29 tháng 3 (âm lịch) Vợ ông là con đầu dòng họ Nguyễn có hiệu bụt là Đoan Trang phu nhân, bà mất ngày 27/4

Đời thứ 3:

Đặng Đình Diệu, tên húy là Bính, hiệu bụt là Cơng trực Đặng phủ quân

Ông là con trai đầu của cụ Đặng Đình Phơng Đặng Đình Diệu sinh hạ đợc một ngời con trai, tên là Đặng Trí Cung Ông giỗ vào mùng 6 tháng 2(âm lịch) Phu nhân của ông là con gái út họ Trần Ngày giờ của cụ bà là ngày 27 tháng 7

Đời thứ 4:

Đặng Trí Cung, con trai của Đặng Đình Diệu, cấp bằng huyện - Thừa huyện Thúy Vân, tên tự là Trí Cung, hiệu bụt là Huy Y Đặng phủ quân Ông sinh hạ đợc ba ngời con trai, con đầu tên là Hạnh, con thứ hai tên là Đình Liệu, con trai thứ ba là Đình Thức Đặng Trí Cung giỗ vào ngày 3 tháng 2 Vợ Đặng Trí Cung là con gái thứ hai nhà họ Phạm

Đời thứ 5: Đặng Hạnh, con trai đầu của Đặng Trí Cung Ông sinh đợc một

ng-ời con trai có tên Đặng Đình Huân

Chi thứ 3 của đời 5, gia phả có ghi:

Đặng Đình Thức, là con trai thứ ba của ông Đặng Trí Cung Đặng Đình Thức là quan viên phụ, kiêm chức Hơng lão, tên tự là Đình Thức, húy là Nga, hiệu bụt là Mẫn Trực Đặng Phủ Quân Ông sinh hạ đợc 4 ngời con trai, một ng-

ời con gái Con trai đầu tên là Võ Tài (võ – chức, các đội hành quân, không có con) Con trai thứ hai là Đình Sai, con trai thứ ba là Đặng Đình Tố (không có con), con trai trai thứ t là Đặng Văn Đồng Con gái tên là Thị Nghịch, gả cho

Lê Đăng Đạo Phu nhân của Đặng Đình Thức là Thị Trinh, ngời xã Bích Triều, con ông Tri huyện huyện Đông Thành Bà mất ngày18 tháng 7 Mộ cải táng ở

Da Cơn Tĩnh

Đời thứ 6: Đặng Đình Huân sinh đợc một ngời con trai là Đặng Đình Tín Đời

thứ 6 gia phả còn ghi: Đặng Văn Đồng, là con trai thứ 4 của cụ Đặng Đình Thức tên húy là Lễ, sinh vào ngày lành tháng tốt năm canh tý Ông sắc vua triều Nguyễn, đợc phong bổ nhiệm làm Thừa Vụ Lang tri bạ ở Vệ Trang Võ, dinh Tiền Phong, thuộc đạo quang thần sách, chánh lục phẩm, tớc là Mẫu Đức

Tử, tên tự là Thái Nh với hiệu bụt là Đôn Nhã Đặng phủ quân Ông có 2 vợ Vợ cả họ Phùng sinh đợc hai ngời con trai Con trai đầu là Đặng Đình Nhiễm, hiệu bụt là Đặng Nhất Lang (mất sớm).Con trai thứ hai là Đặng Văn Tĩn tên tự là

Đình Trà (sinh hai con gái không có con trai).Vợ thứ hai của Đặng Văn Đồng

ngời họ Vơng, sinh đợc hai ngời con trai, con trai đầu tên là Sính, tên tự là Văn Thuyên, con trai thứ hai là Đặng Văn Hiệu Đặng Văn Đồng đợc phong làm tri bạ dới thời Vua Minh Mạng, mất ngày hai mơi hai tháng chạp năm Nhâm Thìn, hởng thọ 53 tuổi

Đời thứ 7: Đặng Đình Tín - con trai duy nhất của Đặng Đình Huân, sinh đợc

hai ngời con trai là Đặng Vân Tấn (con trai cả - mất sớm) và Đặng Đình Hộ (con trai thứ)

Đặng Văn Thuyên, con quan Viên Phụ, quan Viên Tử, hút lam tuần xã, tên tự Nhãn Phủ Hiệu bụt là Hào Nghị Đặng phủ quân, tên húy là Sính, Tự Văn Thuyên Ông sinh hạ đợc 2 ngời con trai và một ngời con gái Ngời con trai thứ nhất là Đặng Thai Giai và ngời con trai thứ hai là Đặng Bá Văn Cụ mất ngày rằm tháng 6 năm Quý Sửu, giờ tý, hởng thọ 33 tuổi Số ông vất vả,

mồ côi cha mẹ sớm, 12 tuổi mồ côi bố, 14 tuổi lại mồ côi Mẹ Năm ông 18 tuổi lập gia thất với cụ bà họ Trần

Đời thứ 8: Đặng Đình Hộ sinh đợc một ngời con trai tên Đặng Đình Vinh Gia

phả có ghi thêm về nhân vật của chi thứ 3: Đặng Thai Giai, con trai đầu của

Đặng Văn Thuyên Tên tự Thai Hài, đậu cử nhân thời Tự Đức, làm Huấn đạo tỉnh Quảng Trị trông coi việc học hành, sâu chuyển ra làm tri huyện Yên Định tỉnh Thanh Hóa Dân làng thờng gọi là cụ Huyện Đặng rất yêu nớc thơng dân

Cụ sinh ra ba ngời con trai, ngời con trai đầu là Đặng Nguyên Cẩn, ngời con trai thứ hai là Đặng Thúc Hứa, ngời con trai thứ ba là Đặng Quý Hối cụ sinh năm Tân Sửu 1841, mất năm 1918 tại quê nhà sau khi mãn hạn tù ở nhà lao Vinh do ông tham gia các phong trào cách mạng yêu nớc lúc bấy giờ bị thực dân Pháp bắt Vợ ông là một ngời phụ nữ giỏi việc nớc đảm việc nhà, là hình

ảnh ngời Việt Nam tiêu biểu tên là Đinh Thị Hoan, bà là chị ruột của cụ Đinh

Nho Điền – Một viên ngự sử dới triềuTự Đức, bà mất năm 1923 hởng thọ tám mơi hai tuổi

Đời thứ 9: Đặng Đình Vinh sinh đợc một ngời con trai tên là Đặng Thai Ky.

Đời thứ 10: Đặng Thai Ky sinh đợc một ngời con trai tên là Đặng Thai Hiêng

Đời thứ 11: Đặng Thai Hiêng sinh đợc bốn ngời con trai: Đặng Thai Giáp (con

đầu), Đặng Thai Cảnh (con thứ), Đặng Thai Thống (con thứ ba), Đặng Thai Khánh (con trai thứ t) Đặng Thai Hiêng vốn là tộc trởng của dòng họ Đặng

Đời thứ 12: Đặng Thai Cảnh sinh đợc một ngời con trai nối dõi tông đờng là

Đặng Thai Hà

Đời thứ 13: Đặng Thai Hà - con của liệt sĩ Đặng Thai Cảnh, hiện nay là tộc

tr-ởng của dòng họ Đặng ở Lơng Điền, Thanh Xuân, Thanh Chơng

Đời thứ 14: Đặng Thai Đông con trai Đặng Thai Hà Hiện đang sinh sống tại

Lơng Điền, Thanh Chơng

Dòng họ Đặng ở Lơng Điền trải qua 14 đời, sinh sống ở các huyện, thành trên đất Nghệ An và ở Hà Nội

Trải qua gần 300 năm lịch sử, kể từ khi cụ Điền Trung hầu Đặng Quang

Uy từ làng Hoàn Hậu, Quỳnh Lu, vào lập nghiệp ở Lơng Điền, Thanh Chơng, Nghệ An, dòng họ Đặng đã trở thành một dòng họ lớn có truyền thống khoa bảng, cách mạng Con cháu dòng họ đang ngày càng tô điểm thêm truyền thống văn hóa tốt đẹp của cha ông

Ch ơng 2

Đóng góp của dòng họ Đặng trong Lịch sử dân tộc

Chúng tôi hoàn toàn nhất trí với ý kiến của Giáo s Vũ Ngọc Khánh - Viện nghiên cứu văn hóa dân gian, Hà Nội, cho rằng:

“ Có thể nói không có một lịch sử của một dòng họ nào mà không liên quan, gắn bó với lịch sử dân tộc Những dòng họ khai sáng các triều đại, những dòng họ làm vinh dự cho nớc nhà trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ

Tổ quốc” [24,84].

Lịch sử phát triển của dòng họ Đặng từ thế kỷ XVII đến nay, trải qua quá trình gần 300 năm, dòng họ này đã có những đóng góp to lớn đối với sự nghiệp cách mạng của dân tộc, trong đó có nhiều ngời đã cống hiến cả tuổi thanh xuân và cuộc đời cho quê hơng đất nớc

2.1 Thời trung đại

2.1.1 Thời Trịnh - Nguyễn

Năm ất Mùi (1655), cuộc chiến tranh Trịnh - Nguyễn ở vào giai đoạn quyết liệt ở đàng trong chúa Nguyễn Phúc Tần mới lên ngôi, có âm mu bành trớng ra Bắc ở đàng ngoài, quân Trịnh đang cố gắng tăng cờng lực lợng thu hồi lại những vùng đất bị chúa Nguyễn lấn chiếm Để đạt đợc mục đích đó cả hai bên đều tăng cờng lực lợng mở những đợt đánh lớn

Tháng 4/1655, quân do Nguyễn Hữu Tiến, Nguyễn Hữu Dật chỉ huy, tiến hành đánh châu Bắc Bố Chánh, lần lợt chiếm đợc Bắc Bố Chánh, Hoành Sơn, các cửa biển Kỳ La Làm chủ 7 huyện phía Nam Sông Lam: Kỳ Hoa, Thiên Lộc, Nghi Xuân, La Sơn, Hơng Sơn và Thanh Chơng

Đi đến đâu quân lính chúa Nguyễn thẳng tay cớp bóc Cuộc sống của nhân dân dọc vùng Sông Lam đã khổ cực lại càng điêu đứng hơn

Trong thời buổi chiến tranh loạn lạc đó, trên đất Lơng Điền,Thanh

Ch-ơng diễn ra nhiều tệ nạn xã hội làm cho tình hình an ninh mất ổn định nh: trộm cớp, cờ bạc

Thời gian này, một số thành viên dòng họ Đặng đã tham gia vào tổ chức

"Bảo vệ xóm làng", đề xuất xây dựng "Hơng ớc" của làng để quản lý các thành viên, đồng thời đề ra qui định buộc mọi ngời phải tuân theo, nhằm tham gia chống các tệ nạn xã hội, bảo vệ sự bình yên cho làng mình, quê hơng mình.Trong đó đóng góp nổi bật là Đặng Bá Cung, Đặng Thai Huân

Thế kỷ XVII là thời gian dòng họ Đặng mới từ làng Hoàn Hậu, Quỳnh

Lu vào mảnh đất này sinh cơ lập nghiệp, khai khẩn đất đai Vì vậy, vai trò của dòng họ Đặng ở Lơng Điền là khai hoang phục hóa, mở rộng đất đai, góp phần xây dựng làng xóm

2.1.2 Thời Tây Sơn

Mùa xuân năm Kỷ Dậu 1789, trên đờng hành quân ra Bắc, vua Quang Trung dừng chân ở Nghệ An để tuyển thêm binh lính, chỉ trong vòng mời ngày vua Quang Trung đã chiêu tập đợc hơn 5 vạn quân Trong đó Thanh Chơng cũng góp phần đáng kể cho cuộc hành quân thần tốc của ngời anh hùng áo vải

cờ đào Quang Trung - Nguyễn Huệ

Cuộc hành binh thần tốc đại phá 29 vạn quân Thanh của nghĩa quân Tây Sơn đã để lại âm hởng hùng tráng bất diệt Đó là niềm tự hào to lớn của cả dân tộc Việt Nam nói chung và của xứ Nghệ, quê tổ của Nguyễn Huệ -Quang Trung nói riêng Hòa mình vào âm hởng đó, con cháu dòng họ Đặng ở Lơng

Điền đã góp một phần nhỏ trong cuộc hành binh thần tốc ấy

Theo gia phả thì những đóng góp của dòng họ Đặng đối với triều Tây Sơn so với sau này hơi mờ nhạt Một số ngời đã tham gia khởi nghĩa Tây Sơn:

Đặng Thai Minh, Đặng Thai Nhẫn, Đặng Bá Đệ

2.1.2 Thời cận đại và hiện đại.

Thời kỳ này con cháu dòng họ Đặng đã cống hiến rất nhiều cho quê

h-ơng và đất nớc Dù trong nhiều hoàn cảnh khó khăn nhng con cháu trong dòng

họ vẫn luôn phát huy đợc truyền thống yêu nớc và dám xả thân vì Tổ quốc, nhất là những năm đầu thế kỷ XX.

2.2.1 Cuối thế kỷ XIX

Ngày 01/09/1858, thực dân Pháp bắn phát đại bác đầu tiên vào cửa biển

Đà Nẵng, báo hiệu cuộc xâm lợc nớc ta lần thứ nhất của chúng Sau một thời gian, đến năm 1864 - 1874, chúng đẩy mạnh công cuộc bình định cả nớc ta Nhiều sĩ phu yêu nớc cùng nhân dân toàn quốc rất căm ghét giặc Tây và sẵn sàng đứng dậy chống giặc, cứu nớc Nhng triều đình nhà Nguyễn bạc nhợc đã nhục nhã đầu hàng giặc và cố tình ngăn chặn những cuộc nổi dậy chống Pháp của nhân dân ta Trong bối cảnh đó, Trần Tấn, một tú tài ở làng Chi Nê (Thanh Chi, Thanh Chơng) đã quyết chí chiêu tập nghĩa quân để "chống cả Triều lẫn Tây"

Khi trên đất Thanh Chơng diễn ra cuộc khởi nghĩa Giáp Tuất (1874) do Trần Tấn và Đặng Nh Mai lãnh đạo Nhân dân Thanh Chơng đã kịp thời ứng nghĩa Lúc này Nhà thờ họ Đặng và nhà lu niệm Đặng Thai Mai là nơi đi lại của các sĩ phu yêu nớc, nơi diễn ra các cuộc họp để bàn tính việc nớc

Sau khi nhà Nguyễn ký với thực dân Pháp điều ớc Hác Măng ngày 25/8/1883 Tại triều đình Huế, Tôn Thất Thuyết đứng đầu phái chủ chiến phế truất vua Hiệp Hòa, hoàng thân Ưng Lịch lên ngôi, hiệu Hàm Nghi Thực dân Pháp định dùng vũ lực để loại trừ phe chủ chiến mà đứng đầu là Tôn Thất Thuyết Tôn Thất Thuyết đã hộ tống vua Hàm Nghi xuất bôn hạ chiếu Cần V-

ơng, kêu gọi sỹ phu, văn thân, hào mục đứng lên giúp vua cứu nớc Từ đó dấy lên phong trào chống Pháp của nhân dân ta dới ngọn cờ Cần Vơng

Trên đờng chiêu tập nghĩa quân, Tôn Thất Thuyết đã có lần hộ giá vua Hàm Nghi ra vùng Cát Ngạn, Thanh Chơng Nghĩa quân Phan Đình Phùng đã từng đóng ở rú Phớn (Thanh Giang), Cát Ngạn Khi thực dân Pháp và tay sai đa quân đàn áp cuộc khởi nghĩa Phan Đình Phùng, nhiều cuộc chiến đấu ác liệt đã diễn ra trên đất Thanh Chơng.[5,33]

Tôn Quang Điềng (Võ Liệt) đã chiêu tập hơn 300 trai tráng, rèn đúc giáo mác, kéo lên sông Giăng đánh Pháp Tháng 8/1885, khi thuyền giặc kéo lên Phuống (Thanh Giang), nhân dân địa phơng đã cùng nghĩa quân ra sức đào hầm hào để ngăn chặn giặc Dới sự chỉ huy của Đốc Sĩ (Thanh Mai), nghĩa quân đặt súng ở gốc cây gạo chợ Phuống, bắn trúng thuyền giặc, gây cho chúng nhiều tổn thất.

Trần Khắc Kiệm (Thanh Ngọc), cùng 3000 quân đã phối hợp chiến đấu với Nguyễn Hữu Chính, gây cho địch nhiều thiệt hại lớn

Hởng ứng ngọn cờ "Cần Vơng", con cháu dòng họ Đặng đã đứng lên chống Pháp nh: Đặng Bi, ĐặngThai Bài, Đặng Thai Giai, Đặng Bá Văn, Đặng Quỳnh Anh, Đặng Thúc Hứa Trong số đó nổi bật là Đặng Thai Giai và Đặng Bá Văn

Đặng Thai Giai, còn gọi là Đặng Thai Hài Ngời dân trên mảnh đất

L-ơng Điền thờng gọi ông là cụ huyện Đặng Ông sinh năm Tân Sửu (1841)

Đặng Thai Giai đã hai lần đỗ tú tài, rồi sau đó đỗ cử nhân khoa Mậu Dần (1878)

Dới triều Tự Đức, ông đợc bổ đi làm Huấn đạo, trông coi việc học hành

ở tỉnh Quảng Trị Sau chuyển ra Thanh Hóa làm tri huyện Yên Định

Sau hiệp ớc Patanốt (1883) và hiệp ớc Hác Măng (1884), giặc Pháp cho quân đi thu phục các tỉnh phía Bắc xứ Trung kỳ Tổng đốc Thanh Hóa lúc bấy giờ là Trơng Nh Cơng cùng hai viên bố chánh, án sát mở rộng cửa thành đón quân Pháp Đặng Thai Giai vốn có tinh thần yêu nớc, căm thù bọn đế quốc xâm lợc, tính cơng trực khẳng khái không a xu nịnh bọn thực dân Pháp và bọn quan trờng, cho nên sau một thời gian, ông "Treo ấn từ quan"

Ông trở về làng quê Lơng Điền, làm vờn, làm thuốc và dạy học Là một ngời yêu nớc, có ý chí căm thù giặc, nên gia đình ông lúc bấy giờ là nơi gặp gỡ

trực tiếp của những ngời hoạt động cách mạng chống Pháp nh cụ Phan Bội Châu, Đặng Thái Thân, và ngôi nhà ông cũng là nơi dung nạp những ngời yêu nớc để hoạt động cách mạng.

ĐặngThai Giai đã hởng ứng lời hiệu triệu của Vua Hàm Nghi, tham gia tích cực trong phong trào Cần Vơng, ông cộng tác tích cực với Đề Thắng, nhiều cuộc họp kín đã diễn ra ở nhà ông Cụ huyện Đặng đã tập trung tiền mở ba trại cày lớn: Trại Tràng Trùa, trại Đá Bia trên địa phận làng Lơng Điền và một trại

ở xứ Phợng Hoàng nằm trên địa phận làng ThuThành Mục đích của các trại này là để tích lúa vào kho nuôi nghĩa quân Phan Đình Phùng (do tớng Cao Thắng cầm đầu) Chính từ cơ sở lơng thực này mà trởng vệ Cao Thắng đã chọn vùng Tây Nam Lơng Điền, quê hơng quan huyện Đặng làm căn cứ địa chống Pháp

Cụ Đặng Bá Văn em trai cụ huyện Đặng Thai Giai, thân phụ Đặng Quỳnh Anh Là một ngời yêu nớc trong phong trào Cần Vơng chống Pháp Năm 1885 ông theo ông Đề Định (Phan Đình Phùng) phò vua chống Pháp, theo

"Quan Tớng Thân Thần" (tức ông Tôn Thất Thuyết), và Cao Thắng (Đề Thắng) Ông đã tham gia xây Đồn Nu (nay thuộc xã Thanh Xuân) cho quân lính của Đề Thắng và là ngời dẫn đờng từ Thanh Chơng đến đại ngàn Hà Tĩnh, Quảng Bình cho cử Định quan đề đốc (ngời thay Tôn Thất Thuyết đi các nơi tuyên dụ chiếu Cần Vơng của Đức Hàm Nghi) Đến 1888 năm Mậu Tý ông đợc Tôn Thất Thuyết phong cho chức Chánh quản cơ, làm phụ tá cho quan đề đốc

Định trong một thời gian, đi mở những con đờng mới để khi có động tĩnh gì việc chuyển đại doanh đợc nhanh chóng

Ghi nhớ công lao hoạt động cách mạng của ông, Vua Hàm Nghi tặng

đồng Đại Long Tiền bằng đồng, đờng kính 6,5 cm để làm lu niệm

Đồng tiền có đờng kính 6,5cm, cả hai mặt đều có chữ Hán Một mặt là hai hàng chữ “Thiệu Trị thông bảo” và “Vạn thế vĩnh lai” Đây là đồng tiền

thởng do Vua Thiệu Trị (1841 - 1847) cho đúc dùng để ban thởng cho ngời có công với triều đình Chữ “Vạn thế vĩnh lai” là cậy nhờ mãi muôn đời Mặt bên

kia của đồng tiền là 20 chữ sắp xếp thành một bài thơ tứ tuyệt nh sau :

" Quyết hạng thiên niên hoá

Đãng lu vạn thế truyền Thù huân chơng hữu đức

Sở bảo giả duy hiền.

Dịch nghĩa:

Ngọc xâu thành chữ vòng nghìn năm còn biến đổi

Thứ vàng tốt thì truyền mãi cho muôn đời Mừng tặng Huân chơng cho ngời có đức, có công.

Vật quý giá này chỉ có trong tay ngời hiền tài.

Đông Du