Lịch sử văn hoá dòng họ ngô ở can lộc ( hà tĩnh ) từ thế kỷ XV đếnnay ( 2007 )

Dòng họ Ngô ở Can Lộc đã cống hiến cho quê hơng, dân tộc những con ngời anh kiệt góp phần công nghiệp trong an dân giữ nớc, góp phần phát triển kinh tế - văn hóa xứ Hồng Lam.. Với mong m

Bộ giáo dục và đào tạo trờng Đại Học Vinh

……*…….

Trần Thị Soa

Lịch sử - văn hóa dòng họ Ngô ở Can Lộc (Hà Tĩnh) từ

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Văn hóa Việt Nam là thành quả hàng nghìn năm dựng nớc và giữ

n-ớc của dân tộc ta Văn hóa Việt Nam hun đúc nên tâm hồn, khí phách, bản lĩnh con ngời Việt Nam Nhờ đó nhân dân ta đã vợt qua muôn ngàn khó khăn, thử thách để tồn tại và phát triển Truyền thống dòng họ bồi đắp nên truyền thống dân tộc Trong quá khứ, một cách tự phát, các dòng họ đã có những đóng góp ở mức độ khác nhau đối với công cuộc xây dựng, bảo vệ Tổ quốc, đã sáng tạo nên những di sản văn hóa vô giá Dòng họ là chiếc nôi sinh ra những ngời tài cho

đất nớc Vì vậy, việc nghiên cứu dòng họ có ý nghĩa to lớn trong việc giữ gìn, phát huy truyền thống văn hóa dòng họ, góp phần làm rõ lịch sử văn hóa địa ph-

ơng, làm phong phú thêm lịch sử văn hóa dân tộc, giúp chúng ta hiểu rõ hơn thân thế, công nghiệp của các nhân vật lịch sử

1.2 Từ xa dân ta đã có câu "chim có tổ ngời có tông", "uống nớc nhớ nguồn", "ăn quả nhớ ngời trồng cây" Đó là truyền thống đạo lý của ngời Việt Nam Ngày nay khi kinh tế phát triển, đất nớc đã và đang hội nhập sâu rộng ra thế giới thì bản sắc văn hóa càng đợc đề cao và coi trọng, xu hớng tìm về cội nguồn có sức hút ngày càng lớn Nhiều tộc họ đã nghĩ đến việc chấn chỉnh nề nếp tông môn và phục hồi tinh thần gia tộc trong lòng các thế hệ con cháu Mặt tích cực của việc làm này là nhiều dòng họ khôi phục lại đền thờ, miếu mạo, lăng mộ và một số làng nghề, biên soạn lại gia phả, tộc phả, gia sử và biên niên các ngày giỗ kỵ tiên nhân cùng các vấn đề ngoại phả; thu thập tài liệu về tổ tông, tìm cách liên lạc kết nối lại mối dây quan hệ của các chi nhánh họ từ xa cũng nh thông tin liên lạc với họ hàng ở xa; khơi dậy truyền thống dòng họ, từ

đó giáo dục cho con cháu hậu thế ý thức tộc họ; bên cạnh đó không tránh khỏi những hạn chế nh tranh chấp, mâu thuẫn giữa các tộc họ về một số vấn đề nhạy cảm Vì vậy, việc nghiên cứu dòng họ một cách nghiêm túc, khoa học có ý

nghĩa to lớn nhằm phát huy mặt tích cực, xóa bỏ mặt tiêu cực; dẫn dắt mỗi ngời hớng về cội nguồn; khơi dậy lòng tôn kính tổ tiên, ý thức đòan tụ, củng cố tinh thần đoàn kết rộng lớn trong cả cộng đồng dân tộc Việt Nam.

1.3 Can Lộc là một huyện có lịch sử phát triển lâu đời, cảnh quan tự nhiên và con ngời Can Lộc có nhiều nét đặc sắc và tiêu biểu Nơi đây đã trở thành điểm dừng chân sinh cơ lập nghiệp của nhiều dòng họ Hiện nay ở Can Lộc có hàng chục dòng họ lớn nh dòng họ Nguyễn, Phan, Phạm, Trần, Lê, Ngô Các dòng họ đã cùng nhau chinh phục tự nhiên, khai hoang lập ấp, ổn định cuộc sống, xây dựng Can Lộc ngày càng phát triển

Dòng họ Ngô ở Can Lộc có nguồn gốc từ ái Châu - Thanh Hóa nhng vốn phát tích từ Cửa Sót - Hà Tĩnh Tổ tiên của dòng họ Ngô đến Can Lộc ẩn c vào năm 1446 (thế kỷ XV), đời Lê sơ Trải qua lịch sử 563 năm với 22 đời, đến nay con cháu của dòng họ Ngô đã có mặt ở hầu hết các xã và thị trấn trong huyện: Thị trấn Can Lộc, Đại Lộc, Tân Lộc, An Lộc, Đỉnh Lự, Tiến Lộc, Quang Lộc Ngoài ra, hậu duệ của họ còn sinh sống ở các huyện khác trong tỉnh Hà Tĩnh

nh Cẩm Xuyên, Hơng Khê, Đức Thọ, Hơng Sơn, Thạch Hà Theo thống kê vào tháng 6 năm 2002 dòng họ, chi họ Ngô c trú trên địa bàn 30 tỉnh, thành phố;

135 quận, huyện, thị; 390 xã, phờng Dòng họ Ngô ở Can Lộc đã cống hiến cho quê hơng, dân tộc những con ngời anh kiệt góp phần công nghiệp trong an dân giữ nớc, góp phần phát triển kinh tế - văn hóa xứ Hồng Lam

Xuất phát từ những ý nghĩa khoa học và thực tiễn trên, chúng tôi mạnh dạn chọn đề tài "Lịch sử - văn hóa dòng họ Ngô ở Can Lộc (Hà Tĩnh) từ thế kỷ

XV đến nay (2007)" làm luận văn tốt nghiệp của mình Với mong muốn có thể góp phần đa đến cho mọi ngời cái nhìn đúng đắn về gia tộc họ Ngô, về mối quan hệ giữa họ Ngô với một số dòng họ trên quê hơng Can Lộc và thêm trân trọng những giá trị văn hóa của dòng họ Ngô; trên cơ sở đó, củng cố tăng cờng

sự đoàn kết chung tay xây dựng quê hơng đất nớc tơi đẹp

2 Lịch sử vấn đề

Nghiên cứu về các dòng họ không còn là mảng đề tài mới nhng không kém phần hấp dẫn, lý thú Thời gian gần đây trong xu thế gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa của mỗi địa phơng nói riêng, của dân tộc nói chung, các công trình nghiên cứu về văn hóa dòng họ hay những nhân vật nổi bật của dòng

họ ngày càng tăng về số lợng lẫn chất lợng

Cũng nh các dòng họ trên đất nớc Việt Nam, ngời họ Ngô có ý thức và đã bằng những biện pháp thiết thực củng cố lòng tự hào tông tộc, tôn vinh những giá trị văn hóa truyền thống của dòng họ mình Nằm trong nguồn mạch phát triển đó, chi họ Ngô ở Can Lộc cũng đã thu hút sự quan tâm tìm hiểu của không ít nhà nghiên cứu Tất cả những công trình đó đề cập đến họ Ngô ở Can Lộc từ những góc độ khác nhau Thực ra nghiên cứu về họ Ngô toàn quốc Việt Nam thì còn có bề rộng, có "tầm" của vấn đề nghĩa là nguồn t liệu phong phú hơn, còn chi họ Ngô ở Can Lộc chỉ là một "nhánh" trong muôn ngàn cành vạn lá xanh tơi của "cây" họ Ngô Bởi vậy, theo sự tìm hiểu của chúng tôi, từ trớc tới nay cha có công trình nào nghiên cứu một cách đầy đủ về quá trình phát triển và lịch sử văn hóa của dòng họ Ngô ở Can Lộc Công trình phác họa tơng

đối toàn diện về lịch sử phát triển của họ này ở Can Lộc từ thế kỷ XV đến nay

là "Hệ phả họ Ngô Việt Nam" Ngoài ra, cuốn "Lịch sử họ Ngô tổng hợp: quyển thợng, từ Triệu tổ Ngô Nhật Đại đến đời thứ 20, thế kỷ thứ VIII đến thế

kỷ thứ XV" của Ngô Đức Thắng; "Lịch sử họ Ngô tổng hợp" của Ngô Đức Thắng và "Gia phả họ Ngô Việt Nam sao lục cổ phả tân kỷ Hoan Châu Ngô Thị Tuyền gia tập lục" của Ngô Phúc Lâm do Ngô Đức Thắng dịch cũng giúp chúng ta có cái nhìn tổng quan về họ Ngô toàn quốc Việt Nam và một số đóng góp của dòng họ này đối với lịch sử dân tộc để có thể tiếp cận đối tợng trong tiến trình phát triển của nó Bên cạnh đó, trong một số cuốn sách nghiên cứu về văn hóa, con ngời Can Lộc, có những bài hoặc những phần ca ngợi dòng họ Ngô ở Can Lộc với một số gơng mặt văn hóa tiêu biểu nh: 1."Địa chí huyện

Can Lộc có bài họ Ngô - Trảo Nha; 2 "Danh nhân Hà Tĩnh"; 3 "Hoành phi, câu đối, sắc thần của hai xã thuộc huyện Can Lộc" Mặt khác ở một số sách còn có những phần khái quát ngắn gọn về một nhân vật nào đó của họ Ngô nh

"Đại Việt sử ký toàn th", "Lịch triều hiến chơng loại chí" có viết về Ngô Cảnh Hựu, "Đại Việt sử ký toàn th" có viết về Tào Quận công Ngô Phúc Vạn, "Việt

sử thông giám cơng mục" viết về Ngô Cảnh Hoàn, "Các nhà khoa bảng Việt Nam" viết về Ngô Phúc Lâm Ngoài ra còn có nhiều bài viết đăng trên báo

"Văn hóa Hà Tĩnh" nh "Chí sĩ Ngô Đức Kế", hay "Chí sĩ Ngô Đức Kế vài nét

về gia thế và thời trẻ" đều là những bài viết của Ngạn Xuyên

Nhìn chung, các t liệu trên đã đề cập đến một vấn đề lịch sử - văn hóa truyền thống cũng nh một số đóng góp của con cháu họ Ngô ở Can Lộc đối với lịch sử quê hơng Tuy nhiên, tất cả đó đều là những mảng riêng lẻ chứ cha đi sâu nghiên cứu và hệ thống hóa một cách đầy đủ, toàn diện về quá trình phát triển của dòng họ, đóng góp của dòng họ đối với quê hơng nói riêng, dân tộc nói chung, những di sản văn hóa truyền thống và hiện trạng Nhng bấy nhiêu đó cũng đã chứng minh rằng họ Ngô là một dòng họ lớn trên mảnh đất văn hiến Can Lộc, có những gơng mặt văn hóa nổi bật với những đóng góp đáng ghi nhận cho quê hơng Can Lộc, cho Hà Tĩnh và rộng hơn là cho dân tộc Việt Nam

Từ đó đòi hỏi các thế hệ tiếp nối tiếp tục đi sâu nghiên cứu một cách toàn diện

và có hệ thống về họ Ngô ở Can Lộc để góp phần gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa dân tộc

3 Phạm vi nghiên cứu, nhiệm vụ khoa học của đề tài 3.1 Phạm vi

Trên cơ sở những tài liệu hiện có, chúng tôi đặt ra phạm vi nghiên cứu về lịch sử - văn hóa của dòng họ Ngô trên đất Can Lộc từ thế kỷ XV đến nay, chủ yếu là từ thời Thế Quận công Ngô Cảnh Hựu trở về sau.

3.2 Nhiệm vụ

Xuất phát từ chỗ nhận thức đợc vai trò to lớn của dòng họ đối với sự hình thành, phát triển của dân tộc và ý nghĩa to lớn của việc nghiên cứu văn hóa dòng họ trong sự nghiệp đổi mới ngày nay, luận văn nhằm giải quyết những nhiệm vụ sau:

- Tìm hiểu tơng đối toàn diện và có hệ thống về quá trình hình thành, phát triển của dòng họ Ngô trên đất Can Lộc, những đóng góp của dòng họ cho quê hơng, dân tộc

- Đi sâu vào tìm hiểu một số gơng mặt nổi tiếng của dòng họ Ngô, đặc biệt là Ngô Cảnh Hữu, Ngô Phúc Vạn, Ngô Phúc Lâm, Ngô Đăng Minh, Ngô

Đức Kế và hậu duệ để hiểu thêm những cống hiến của họ đối với dòng họ và quê hơng

- Tìm hiểu văn hóa truyền thống, những di sản văn hóa của dòng họ Ngô

ở Can Lộc và vị trí của nó trong văn hóa Can Lộc

4 Nguồn t liệu và phơng pháp nghiên cứu

Ngô cơ bản mà chúng tôi dựa vào để nghiên cứu đề tài này là: "Phả hệ họ Ngô Việt Nam" (Ngô Vi Thiện, Ngô Vui, Ngô Quang Nam), "Lịch sử họ Ngô tổng hợp, từ Triệu tổ Ngô Nhật Đại đến đời thứ 20, thế kỷ thứ VIII đến thể kỷ thứ XV" (Ngô Đức Thắng), "Hớng về cội nguồn gia phả họ Ngô Việt Nam sao lục

cổ phả tân kỷ hoan châu Ngô Thị Truyền gia tập lục" (tác giả Ngô Phúc Lâm -

1746, dịch Ngô Đức Thắng), "Lịch sử họ Ngô Việt Nam" (Ngô Đức Thắng - 1997), "Họ Ngô Việt Nam, phần I cây gia phả - Từ đời 1 đến đời 30-32, thế kỷ VIII đến thế kỷ XIX - XX" (Ngô Đức Thắng dịch) Ngoài ra, chúng tôi cũng khai thác các tài liệu nh "Thơ văn họ Ngô Việt Nam" (Ngô Quang Nam, Ngô Ngọc Linh), hoành phi, câu đối ở các đền miếu, nhà thờ

Bên cạnh đó, chúng tôi cũng tham khảo qua gia phả của các dòng họ khác nh dòng họ Nguyễn Huy ở Trờng Lộc (Can Lộc) Tham khảo các bộ d địa chí cổ nh "Thiên Lộc huyện chí" (Lu Công Đạo), "Can Lộc huyện phong thổ ký" (Trần Mạnh Đàn), các bộ chính sử nh Đại Việt sử ký toàn th (Ngô Sĩ Liên),

"Lịch triều hiến chơng loại chí (Phan Huy Chú)

4.1.2 Tài liệu nghiên cứu

Chúng tôi tham khảo những tài liệu nghiên cứu lịch sử - văn hóa nh: "D

địa chí huyện Can Lộc" (Sở Văn hóa thể thao Hà Tĩnh - 1999), "Nghệ An ký" (Bùi Dơng Lịch), "Việt Nam văn hóa sử cơng" (Đào Duy Anh), "Văn hiến Hà Tĩnh xa và nay" (Kỷ yếu hội thảo khoa học), "Đền miếu Việt Nam" (Vũ Ngọc Khánh), "Gia phả - khảo luận và thực hành"(Nguyễn Lan, Nguyễn Đức Dụ),

"Tinh thần gia tộc gia sử và ngoại phả" (Phạm Côn Sơn), "Đại cơng lịch sử Việt Nam" (Trơng Hữu Quýnh), tài liệu về giáo dục - khoa cử nh "Sự phát triển giáo dục và chế độ thi cử ở Việt Nam thời phong kiến" (Nguyễn Tiến Cờng) Bên cạnh đó, chúng tôi cũng tham khảo, học hỏi qua một số luận văn nghiên cứu về mảng đề tài lịch sử - văn hóa dòng họ nh luận văn của Hồ Trà Giang với đề tài

"Lịch sử - văn hóa dòng họ Đặng ở Nghi Xuân từ thế kỷ XV đến nay"

4.2 Phơng pháp nghiên cứu

4.2.1 Su tầm t liệu

Để có đợc nguồn t liệu phục vụ cho luận văn, chúng tôi tiến hành su tầm, tích lũy, sao chép t liệu ở th viện huyện Can Lộc, th viện tỉnh Hà Tĩnh, th viện tỉnh Nghệ An, sử dụng các phơng pháp điều tra, phỏng vấn, nghiên cứu và sao chép Tập hợp lại thành nguồn t liệu phục vụ nghiên cứu

4.2.2 Xử lý t liệu

Trong quá trình tìm hiểu nghiên cứu, chúng tôi đã kết hợp vận dụng

ph-ơng pháp lịch sử và phph-ơng pháp lôgic để trình bày quá trình hình thành, phát triển của dòng họ theo diễn biến thời gian Ngoài ra chúng tôi còn so sánh đối chiếu gia phả, bia ký với chính sử trên cơ sở đó, phân tích, tổng hợp, đánh giá

và xác định vị trí của họ Ngô cũng nh nêu lên mối quan hệ giữa dòng họ Ngô với một số dòng họ trên đất Can Lộc

5 Đóng góp của luận văn

- Luận văn sẽ cung cấp và giới thiệu quá trình hình thành cũng nh phát triển của dòng họ Ngô trên đất Can Lộc, giúp mọi ngời hiểu hơn dòng họ Ngô - một trong những dòng họ nổi tiếng của Can Lộc với những nét văn hóa truyền thống quý báu, góp phần giáo dục đạo đức t tởng nhằm giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc

- Qua nghiên cứu lịch sử - văn hóa dòng họ Ngô ở Can Lộc, chúng tôi muốn góp phần làm sáng tỏ thêm những nhân vật lịch sử Ngô Cảnh Hựu, Ngô Phúc Tịnh, Ngô Phúc Vạn, Ngô Phúc Lâm, Ngô Đăng Minh …

- Luận văn góp phần làm phong phú thêm bộ sử của địa phơng và trở thành nguồn t liệu để nghiên cứu về lịch sử, xã hội và văn hóa dân tộc

- Luận văn với việc tôn vinh những giá trị văn hóa truyền thống của dòng

họ sẽ góp phần gìn giữ, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, góp phần xây dựng

"gia đình văn hóa", "làng văn hóa", tiến tới xây dựng nền văn hóa Việt Nam

"tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc" thực hiện mục tiêu "dân giàu nớc mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh".

Chơng 2: Văn hóa truyền thống của dòng họ Ngô ở Can Lộc

Chơng 3: Đóng góp của dòng họ Ngô cho quê hơng và dân tộc

Nội dung Chơng 1

Quá trình phát triển của dòng họ ngô trên đất can

lộc từ đầu thế kỷ xv đến nay 1.1 Khái quát điều kiện tự nhiên và xã hội Can Lộc (Hà Tĩnh)

Can Lộc là huyện có lịch sử phát triển lâu đời Cảnh quan tự nhiên và con ngời Can Lộc có nhiều nét đặc sắc tiêu biểu Là huyện đồng bằng ven biển của tỉnh Hà Tĩnh Can Lộc nằm gọn trong toạ độ từ 1802' đến 1803' vĩ độ bắc và từ

105037' đến 105044' kinh độ đông Về phía nam, Can Lộc giáp huyện Thạch Hà, phía bắc giáp huyện Nghi Xuân và thị xã Hồng Lĩnh, phía tây bắc giáp huyện

Đức Thọ, phía tây nam giáp huyện Hơng Khê, phía đông giáp biển Đông Tổng diện tích đất tự nhiên của huyện 373,03 km2, dân số 175298 ngời, chiếm 6% diện tích và 13,6% dân số toàn tỉnh Hà Tĩnh (Theo chiến lợc phát triển kinh tế huyện Can Lộc đến năm 2010 của UBND huyện Can Lộc do Trung tâm phát triển nông thôn Trờng Đại học KTQS biên soạn) Can Lộc là nơi có sự kết hợp hài hoà giữa núi sông, đồng bằng và biển tạo nên cảnh quan thiên nhiên khá phong phú, đa dạng Mặt khác, ở Can Lộc còn có Quốc lộ 1A, quốc lộ 15, quốc

lộ 8, tỉnh lộ 2 đi qua; có sông Nghèn và sông Lam đổ ra biển qua sông Đò Điệm

và Cửa Sót Giao thông thuỷ, bộ trong huyện vơn ra các địa bàn trong tỉnh, sang các tỉnh bạn và nớc Lào rất thuận lợi cho việc phát triển kinh tế - văn hoá - xã hội Lịch sử tự nhiên của Can Lộc gắn với lịch sử tự nhiên của tỉnh Hà Tĩnh Ngoài những đặc điểm chung, huyện Can Lộc còn có những nét đặc thù về điều kiện tự nhiên:

Thứ nhất: Địa bàn đợc tự nhiên kiến tạo đủ các đồi núi, các loại hình

đồng bằng và bờ biển Các yếu tố địa hình ấy mang tính tổng hợp tạo cho vùng

đất Can Lộc thêm đa dạng và phong phú, ảnh hởng trực tiếp đến các hoạt động kinh tế, xã hội cũng nh sinh hoạt văn hoá tinh thần của c dân bản địa

Thứ hai: Đồng bằng Can Lộc nằm gọn giữa hai triền núi Trà Sơn và Hồng Lĩnh Gần nh cân đối giữa địa phận của huyện, theo hớng đông nam, một dải sông Nghèn chạy dọc từ đầu đến cuối huyện, tạo cho địa thế huyện có mặt bằng

nhiều bậc, nhiều tầng có độ chênh lòng máng, vừa có tác dụng trữ nớc ơm bùn, giữ độ phì nhiêu đồng ruộng, nhng cũng dễ gây nên hạn hán, úng lụt thất thờng,

"cha ma đã lụt, cha nắng đã hạn"

Thứ ba: Hệ thống núi dày đặc tạo thành một quần thể núi với tầm cỡ, dáng vóc không giống nhau, phân bố không đều Hệ thống khe xuất phát từ hai dãy núi lớn dồn xuống dòng sông, hình thành một mặt bằng "gân lá" giúp cho giao lu đờng sông khá thuận lợi

Điều kiện tự nhiên tạo nên nét đa dạng, phong phú trong cảnh quan cũng

nh văn hoá huyện Tuy nhiên, bên cạnh những thuận lợi là không ít khó khăn, phức tạp do điều kiện tự nhiên đa lại

Can Lộc là vùng đất cổ thuộc tộc Việt Thờng Thời Văn Lang - Âu Lạc thuộc bộ Cữu Đức Từ xa xa huyện Can Lộc đã hình thành và mang nhiều tên gọi khác nhau: huyện Phù Lĩnh (thời thuộc Ngô - 271), huyện Việt Thờng (thời thuộc Đờng - 679), huyện Hoàng Hà (thời nhà Trần), huyện Phi Lộc (thời thuộc Minh) Những địa danh ấy tơng ứng với quy mô một huyện thời xa, tuy cha có tài liệu xác nhận địa phận, địa giới một cách rõ ràng, nhng xét nội dung ý nghĩa của những tên gọi ấy có liên quan đến địa lý, lịch sử của huyện này Đến thời

Lê Sơ, năm 1469 "vua Lê Thánh Tông đặt lại tên cho huyện, huyện đợc gọi chính thức là Thiên Lộc" [17,15] Vào thời Lê Sơ huyện Thiên Lộc đợc thành lập gồm 27 xã Tên huyện cùng với ranh giới đợc hoạch định rành mạch từ đó Sang thời Nguyễn "năm Tự Đức thứ 15 (1862) vua ra chỉ dụ: "ở đâu địa danh

có chữ "thiên" phải đổi chữ khác để tỏ lòng tôn kính trời Từ đó huyện Thiên Lộc phải đổi thành huyện Can Lộc" Năm 1984, một phần xã Đại Lộc và xã Thiên Lộc đợc cắt để thành lập thị trấn Can Lộc, trực thuộc huyện Sau nhiều lần tách nhập, hiện nay huyện Can Lộc gồm có thị trấn Nghèn và 22 xã

Kết quả các cuộc thăm dò khảo sát cổ cho thấy con ngời có mặt trên đất Can Lộc khá sớm vào hậu kỳ đá mới "cách đây 4000-5000 năm đã có c dân sinh tụ tại đây với nghề trồng lúa nớc bằng cuốc đá" [17,101] Cách ngày nay

4000 năm đến 3000 năm, ở đây đã hình thành và phát triển nền văn hoá nông nghiệp lúa nớc rực rỡ, đã hình thành cộng đồng làng xã với lối sống chung Theo tiến trình lịch sử, c dân Can Lộc đã từng bớc lấn biển, chuyển từ miền núi xuống sinh sống ở đồng bằng và ven biển Bên cạnh đó, những đợt di c từ bắc vào từ nam ra cũng góp phần bổ sung c dân bản địa Trải qua bao thăng trầm để

ổn định cuộc sống cũng nh trong xây dựng và bảo vệ quê hơng, sự hỗn huyết cũng nh đan xen hoà quyện văn hoá đã tạo nên những nét đẹp riêng trong con ngời Can Lộc trong truyền thống chung của ngời Nghệ Tĩnh

Đông Hồ Lê Văn Diễn nhận định: "nhân tài đợc sinh ra vốn nhờ ở đất

n-ớc, phong thổ, mà đất nn-ớc, phong thổ trở lại do nhân tài mà đợc phát huy" [9,1]

Nh vậy, xét đến cùng thuyết phong thổ - gốc là do ở đất trời Cũng nh thế trong

"Nghệ An ký" Bùi Dơng Lịch viết: "Nghệ An mạch đi từ Mờng Thanh, châu Ninh Biên, xứ Hng Hoá vào xứ ta, rồi chia ra các ngã về xuôi Phía bắc là phủ Quỳ Châu, ở giữa là hai phủ Trấn Ninh, Trà Lân, phía nam là phủ Ngọc Ma, Lâm An Cả ba mạch đất hai bên phải trái đều có sông kẹp lấy" [24,49-50] Mạch đất mỗi nơi một khác nên con ngời "bẩm thụ khí" đó cũng không giống nhau "Vùng có mạch từ Quỳ Châu chạy đến, núi đẹp, sông thêm mát, cho nên con ngời ở đây phần nhiều tính thuần hiền lành Vùng có mạch từ Quỳ Châu chạy đến, núi hùng vĩ, sông chảy trì trệ, cho nên con ngời ở đây phần nhiều hào hùng, dũng cảm" [24,211] Xuất phát từ mạch sông núi đó cho thấy những huyện nh La Sơn (Đức Thọ), Nghi Xuân, Can Lộc thờng phát văn trong khi những huyện nh Hơng Sơn, Thạch Hà, Nam Đờng (Nam Đàn) thờng xuất hiện nhiều võ nhân trung nghĩa mu lợc, lập nhiều chiến tích

Sự kết hợp giữa phong thuỷ và điều kiện xã hội sẽ hun đúc nên khí chất con ngời Dải đất Nghệ Tĩnh sơn thuỷ hữu tình nhng cũng đầy khắc nghiệt tạo nên cốt cách con ngời Nghệ Tĩnh có nhiều nét đặc sắc, tiêu biểu mà không nơi nào có đợc Cốt cách con ngời xứ Nghệ đó là lý tởng trong tâm hồn, trung kiên trong bản chất, khắc khổ trong sinh hoạt và cứng cỏi trong giao lu Đặng Thai

Mai viết: "Không có miền nào lại có bản ngã rõ rệt nh vùng này Tinh thần đó làm lộ rõ một cách rõ rệt lòng thờ phụng, sự cố gắng cũng nh tinh thần nhẫn nại, kiên quyết của một dân tộc nông nghiệp vật chất tranh dành lấy một chổ sống dới mặt trời" (http ://hanoi.vnn.vn/vanhoa) Nói về tính cách ngời Nghệ Tĩnh Bùi Dơng Lịch cũng từng viết: "Ngời Nghệ An khí chất chất phác đôn hậu, tính tình từ tốn chậm chạp nhng sắc sảo, cho nên làm việc gì cũng giữ cẩn thận, bền vững, ít khi bị xao động bởi những lợi hại trớc mắt" [24,211] Lịch sử Hà Tĩnh đặt trong lịch sử Nghệ Tĩnh không êm đềm mà còn gai góc, sóng gió trong lớp lớp hng phế của các triều đại Xa là vùng cực nam của tổ quốc Hà Tĩnh đợc coi là vùng đất ẩn c và phiêu bạt của nhiều tớng lĩnh, các văn sỹ bất mãn với triều đình Vùng đất sỏi đá, khô cằn này còn là nơi phát vãng của các tội đồ và

bị lu đày Chính từ những vấn đề gai góc của lịch sử, sự khắc nghiệt của thiên nhiên và khát vọng sống của những con ngời đợc coi là "chí khí" và "bất trị" đó

đã tôi luyện thành một nhân cách riêng, từ đó hình thành nên một cộng đồng có những đặc điểm tâm lý và phong tục khác biệt Sự khác biệt này đợc lu giữ và in

đậm trong cả suốt quá trình lịch sử lâu dài với tính đa dạng, đối nghịch hoà chung vào lý tởng sống cao đẹp gắn liều với văn hoá bản địa, với chủ nghĩa anh hùng

Từ ngàn xa nền văn hoá xứ Nghệ đã đợc hình thành và phát triển rực rỡ dựa vào nền tảng nông nghiệp lúa nớc Đây là mảnh đất có phong tục thuần hậu, ngời dân hiếu học từ bao đời Cùng với các huyện khác Can Lộc đã chung sức góp phần quan trọng xây nên nền văn hoá xứ Nghệ Can Lộc xa kia có tên gọi

là Thiên Lộc thuộc phủ Đức Quang đợc xem là vùng đất địa linh nhân kiệt của trấn Nghệ An Xa kia La Sơn, Thiên Lộc đợc đánh giá "khoa giáp đỗ đạt…thịnh hơn cả Những ngời làm tôi có tiếng tốt, giúp nớc có đức hiền, hơn cả một châu" [6,55] Qua các thời kỳ thi cử nho học, số ngời đỗ đạt khá cao Kể từ khoa thi thứ 13 thời Trần đến khoa thi cuối cùng năm 1911 thời Nguyễn Can Lộc có 42 ngời đỗ đại khoa (chiếm 1/3 tổng số ngời đỗ đại khoa của tỉnh) và hàng trăm

ngời đỗ hơng cống, cử nhân Những ngời đậu đạt này tuy xuất thân từ các gia

đình Nho giáo phong kiến nhng hoà đồng gần gủi với xóm làng, tiếp thu đạo lý truyền thống của dân tộc nên hầu hết có ý thức khá sâu sắc đối với quê hơng,

đất nớc Với lòng yêu nớc thơng dân, đức trọng, công dày nhiều ngời còn để lại cho hậu thế những công trình kinh tế, xã hội có ích và nhiều tác phẩm văn học, lịch sử, y học quý giá Thế hệ nào cũng có những ngời để lại cho đời sau những tác phẩm tiêu biểu

Nằm trong vùng đất "phiên trại" của Tổ quốc, đồng thời là vùng đứng chân của nghĩa quân trong các cuộc kháng chiến chống quân xâm lợc phơng Bắc, nhân dân Can Lộc đã có những đóng góp xứng đáng trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Các cuộc đấu tranh dới thời phong kiến của nhân dân Can Lộc không mang tính quyền lực mà đều nhằm đến mục tiêu giải phóng sự bất công, khổ cực cho ngời dân do ách thống trị đã áp đặt Qua các thời kỳ dựng nớc và giữ nớc Can Lộc đã sản sinh ra nhiều danh thần, tớng giỏi có công với n-

ớc với dân nh: Thái phó - Nghiêm Quận công Nguyễn Biên, danh tớng Đặng Tất - Đặng Dung, La Sơn Phu tử Nguyễn Thiếp, Đại t mã Ngô Văn Sở, danh t-ớng Ngô Phúc Vạn, Hoàng giáp Nguyễn Văn Giai… Can Lộc là hậu phơng vững chắc, là căn cứ địa kháng chiến của dân tộc "Xã tắc Trảo Nha" (Nanh vuốt dân tộc) là câu nói mà các vua chúa thờng dùng để nói về vai trò của ngời dân Can Lộc cũng nh ngời dân Nghệ Tĩnh

Trong quá trình đấu tranh lâu dài với tự nhiên và chống giặc ngoại xâm

để xây dựng bảo vệ quê hơng, đất nớc đã hun đúc nên những phẩm chất cao quý của nhân dân Can Lộc Đó là lòng yêu nớc, yêu quê hơng, yêu chuộng tự do, siêng năng học hành, tìm kiếm, cần cù lao động, chịu thơng chịu khó, khảng khái, chân thật, thẳng thắn, bộc trực Ngời dân Can Lộc sống có trớc có sau, thuỷ chung, biết đối nhân xử thế, tế nhị, lịch lãm

Kể từ ngày đất nớc thống nhất trên "khúc ruột miền trung", nhân dân Can Lộc hăng hái lao động, say mê cống hiến cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ

quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa, đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh

tế, văn hoá, ổn định chính trị, giữ gìn an ninh cho tỉnh Hà Tĩnh nói riêng, đất

n-ớc Việt Nam nói chung

1.2 Dòng họ Ngô định c ở Can Lộc

Dòng họ Ngô ở Can Lộc - Hà Tĩnh sớm nổi tiếng là cự tộc võ thần từ thời

Lê Trung Hng Theo "Hệ phả họ Ngô Việt Nam", họ Ngô Can Lộc phát tích từ vùng châu Phúc Lộc, tức vùng Cửa Sót - Hà Tĩnh ngày nay Ngời ta coi khởi tổ của dòng họ Ngô Việt Nam là Ngô Nhật Đại làm hào trởng châu Phúc Lộc Năm 722 Ngô Nhật Đại tham gia cuộc khởi nghĩa Mai Thúc Loan Sau khi cuộc khởi nghĩa thất bại ông chuyển c ra Châu ái (Thanh Hoá) lập nghiệp bằng nghề nông Theo giáo s Bùi Văn Nguyên: Ông tổ họ Ngô là Ngô Nhật Đại làm nghề cày cấy ở đất Châu ái đến cháu là Ngô Đình Thực mới thành thổ hào địa ph-

ơng Đến đời thứ t Ngô Đình Mân (Ngô Mân) đợc bổ làm châu Đờng Lâm nay

là vùng Can Lộc, Thạch Hà sinh ra Ngô Quyền ở đây Về sau Ngô Quyền ra Thanh Hoá, lấy con gái Dơng Đình Nghệ Khi đã lên làm vua Ngô Quyền rút về hạt Sơn Tây, lập làng Đờng Lâm Theo tài liệu của nhiều nhà sử học và các nhà nghiên cứu văn học dân gian thì có thể ông đặt tên châu ở Hà Tĩnh để ghi nhớ nơi ông cất tiếng khóc chào đời Trong sách "Đất nớc Việt Nam qua các đời " học giả Đào Duy Anh viết: "Ngời ta đã lầm Đờng Lâm là tên huyện đời Đờng thuộc châu Phúc Lộc (Phúc Lộc châu có huyện Đờng Lâm) thành tên xã Đờng Lâm ở huyện Phú Thọ Huyện Đờng Lâm châu Phúc Lộc là ở miền Nam Hà Tĩnh" [1,109] Nh vậy, qua các cuốn gia phả họ Ngô và một số bài viết của các nhà nghiên cứu cho thấy Ngô Quyền - ngời đầu tiên đặt nền móng cho nền độc lập tự chủ của dân tộc ta sau hơn ngàn năm nô lệ quê gốc ở huyện Đờng Lâm châu Phúc Lộc tức Can Lộc - Hà Tĩnh ngày nay

Cũng theo "Hệ phả họ Ngô Việt Nam" vào thế kỷ XI, hậu duệ đời thứ 8 Ngô Dơng Xí sinh Ngô Xơng Sắc và Ngô ích Vệ Ngô ích Vệ thuộc ngành thứ

về ẩn c thợng du Châu Hoan (Nghệ Tĩnh) sinh con trai Ngô An Ngữ, Ngô An

Ngữ sinh Ngô Tuấn (1019-1105) Ngô Tuấn chính là Lý Thờng Kiệt ngời có công phá Tống bình Chiêm giữ vững biên cơng tổ quốc Về sau ông đợc phong làm phụ quốc thái uý, thợng trụ quốc, thợng tớng quân, Việt quốc công.

Cùng với sự phát triển của lịch sử bớc sang thế kỷ XV họ Ngô có sự chuyển biến lớn Đó là sự di dời xuống phía nam của các hậu duệ đời thứ 22 - các con trai của Thanh quốc công Ngô Khế Với công lao phục vụ các triều vua

Lê Ngô Khế đợc phong Hiệp mu Thuần tín tá lý Đồng đức Hoàng tôn công thần, t đồ thợng trụ quốc, Thái uý Thanh quốc công kiêm tri điện đờng nội ngoại các quan Thanh quốc công Ngô Khế có 11 ngời con trai trong đó có 6 ngời đi ở nơi khác phả cũ gọi là "c biệt quán" 5 ngời sinh sau ở nguyên quán Chính sự di dời của 6 ngời con trai Ngô Khế đã làm cho dòng họ Ngô có sự chuyển biến lớn vào thế kỷ XV ở cuốn "Lịch sử họ Ngô tổng hợp" Ngô Đức Thắng viết: "Trong hoàn cảnh Nguyễn Thị Anh nhiếp chính, Bang Cơ làm vua còn nhỏ tuổi, quyền hành nằm trong tay Thị Anh kẻ đối thủ của Ngô Thị Ngọc Dao, Ngô Từ đã quá già, Nguyễn Trãi cả nhà bị hàm oan, anh em Ngô Khế (là anh em ruột Ngọc Dao) mu đồ chống Nguyễn Thị Anh và lũ gian thần đang tìm mọi cách hãm hại, mẹ con Ngô Thị Ngọc Dao đã lánh sâu vào chùa ở An Bang

Sợ rằng mu đồ bị tiết lộ cả nhà sẽ gặp tai vạ, cho nên Ngô Khế phải cho con cái

đã có phân tán đi nhiều nơi, đề phòng bất trắc xẩy ra Lúc đó có 6 con trai dần dần cho mỗi ngời đi lánh ẩn một nơi" [33,74]

Trớc tình hình đó, 6 ngời con trai của Thanh Quốc công Ngô Khế đã lánh

đi nhiều nơi khác nhau để sinh sống lập nghiệp Trong 6 ngời con của Ngô Khế

có Ngô Lợi biệt quán về xã Chỉ Châu huyện Thạch Hà trấn Nghệ An (nay là xã Thạch Mỹ - Thạch Hà) và đổi tên là Ngô Nớc (Ngô Nôi) ở đó một thời gian khá lâu sau ông chuyển dần về hớng bắc qua thôn Trung Thuỷ rồi đến làng Thổ Sơn - Ngạn Sơn thuộc xã Đan Liên, thời Lê Trung Hng đổi là xã Trảo Nha thuộc huyện Thạch Hà Xã Trảo Nha về sau sát nhập với huyện Thiên Lộc, sang triều Nguyễn huyện Thiên Lộc đổi tên thành huyện Can Lộc Sau tổng khởi

nghĩa tháng Tám năm 1945 Trảo Nha đổi tên là Đại Lộc, gần đây một nửa là

Đại Lộc, một nửa là thị trấn huyện Can Lộc tỉnh Hà Tĩnh Thấy phong cảnh

đẹp, đất đai màu mỡ, có núi sông Ngô Nớc bèn xin các cụ trong làng khai phá

đám đất hoang gần hòn núi làm vờn ở định c tại đó Vờn cũ ấy ngày nay là vờn

từ đờng họ Trảo Nha Trong "Tân kỷ Hoan Châu Ngô thị truyền gia tập lục" Ngô Phúc Lâm viết:"Ông bà thờng hay giúp ngời nghèo khó, cứu ngời lỡ gặp b-

ớc hoạn nạn, lại có biết chữ nên đợc dân làng bầu làm Lý chính (nh Lý trởng) sau đợc phong tặng là Nghệ An chánh quản lĩnh" [22,97] từ đây Ngô Nớc con trai Thanh Quốc công Ngô Khế "c biệt quán" đợc coi là thuỷ tổ của dòng họ Ngô - Trảo Nha Hậu duệ của Ngô Nớc có nhiều tớng giỏi, có công với triều

đình nên chúa Trịnh Tùng đã coi họ Ngô là "xã tắc Trảo Nha" (nanh vuốt của triều đình) và tên Trảo Nha cũng từ đó mà ra ở vùng Nghệ Tĩnh thời xa từng ca ngợi họ Ngô Trảo Nha rằng: "Trảo Nha chi Ngô, Thạch Hà chi Vũ" (họ Ngô ở Trảo Nha, họ Vũ ở Thạch Hà có nhiều ngời tài giỏi)

"Tâm hồn, trí tuệ dân tộc phản chiếu qua một quê hơng và danh nhân hào kiệt từ nhiều vùng đất tạo nên tinh hoa dân tộc Có lắm trờng hợp, hào kiệt từ một vùng toả ra trăm sông nghìn núi, đem tài trí xây dựng đất nớc Nhng phổ biến hơn, con ngời từ nhiều vùng trên bớc đờng lu lạc, sau đó trở nên hào kiệt từ vùng đất mới khi thời cơ cho phép…" [38,91] Đến thế kỷ XV dòng họ Ngô Việt Nam đã lan toả ở nhiều nơi và mảnh đất Can Lộc - Hà Tĩnh là một trong những chỗ đứng chân của các thế hệ con cháu họ Ngô Mảnh đất Can Lộc nơi hội tụ tinh hoa non sông, khí thiêng trời đất, là điểm đến bình yên mà Ngô Nớc

đã dừng chân sau cuộc hành trình cùng những ngời anh em tìm chốn nơng thân

Và cũng bắt đầu từ đây dòng họ Ngô xác lập đợc vị thế của mình trong số các dòng họ trên đất Can Lộc nói riêng, Hà Tĩnh nói chung

1.3 Sự phát triển của dòng họ Ngô trên đất Can Lộc từ đầu thế kỷ XV đến nay

"ở Việt Nam, dòng họ bền vững trong nếp sống cộng đồng Lịch sử của một làng có từ khi một gia đình sinh cơ lập nghiệp Gia đình lớn dần thành chi, thành phái Tổ họ đồng thời là Thành hoàng, thành tổ nghề và họ truyền cho con cháu hậu duệ giữ lấy nghiệp lấy nghề, giữ lấy truyền thống làng xã,

tổ phụ Bởi thế mối liên kết dòng họ tởng nh không thành văn, thành luật nhng vô cùng chặt chẽ, không chỉ một vài đời con cháu mà nhiều nơi hội đồng gia tộc truyền đời tới vài ba chục thế hệ"

(http://hanoi.vnn.vn/vanhoa)Theo "Phả hệ họ Ngô Việt Nam", trải qua lịch sử gần 600 năm với (22

đời tính từ cụ tổ Ngô Nớc), con cháu họ Ngô từ đất Trảo Nha đã lan toả làm ăn sinh sống ở hầu hết các xã và thị trấn trong huyện Can Lộc và nhiều huyện trong tỉnh cũng nh một số tỉnh, thành phố khác

Đời 1: Ngô Nớc (Ngô Nôi) là thuỷ tổ của dòng họ Ngô ở Can Lộc Để

tránh sự hãm hại của bà Nguyễn Thị Anh và lũ gian thần Ngô Nớc đã về c trú ở làng Chỉ Châu, năm 1445 dời về định c tại làng Thổ Sơn - xa là xã Đan Liên - Thạch Hà đến thời Lê Trung Hng đổi là Trảo Nha Do biết chữ nên dân làng cử

ông làm Lý chính sau đợc phong tặng Nghệ An chánh quản lĩnh Phả củ chép Ngô Nớc có một ngời con trai là Ngô Phúc Hải

Đời 2: Ngô Phúc Hải là con trởng của thuỷ tổ Ngô Nớc Mới 13 tuổi Ngô

Phúc Hải đã có sức khỏe hơn ngời Thời đó mất mùa, đói kém nhiều năm, giặc cớp nổi lên khắp nơi giết chết Đô tổng binh sứ Ngô Phúc Hải tổ chức hơng binh dẹp đợc bọn cớp Do đó ông đợc phong chức Đô ty sứ lúc mới 20 tuổi sau

đợc phong Đô Tổng binh đồng tri, Trấn thủ Thái Nguyên Ông mất sớm, mộ táng ở chân núi Mã Sơn, xã Phục Lễ (nay thuộc xã Hng Phú - Hng Nguyên) Tên thuỷ là Chính Đạo phủ quân Ông có con trai là Ngô Phúc Hà

Đời 3: Ngô Phúc Hà là con trởng của Ngô Phúc Hải Ông làm chủ bộ ở

phủ Yên Vơng, sau đợc phong tặng Thuần Trung hầu Có thuyết nói ông đi

đánh dẹp 20 năm có công đợc phong Thuần Trung hầu nhng không còn t liệu

nên chỉ căn cứ vào lúc trẻ làm chủ bộ phủ Yên Vơng Thuần Trung hầu là phong tặng sau ngày Ngô Phúc Thanh đợc phong hầu Ông có hai vợ, bà cả ngời Trảo Nha sinh Ngô Phúc Thanh, bà thứ ngời Hoa Viên sinh Ngô Phúc Điền.

Đời 4: - Con trởng Ngô Phúc Hà là Ngô Phúc Thanh Ngô Phúc Thanh là

dòng trởng ở Trảo Nha Ông là một tớng có tài, 10 năm làm Tổng binh trấn thủ Nghệ An, giữ vững an ninh trong Trấn, giặc ngoài không giám xâm phạm biên cơng, đợc mệnh danh "Nam diện trờng thành"

- Con thứ hai của Ngô Phúc Hà là Ngô Phúc Điền Ông làm cẩm y vệ Thự vệ sự, chánh cai đội đợc phong kiêm Lộc hầu Sau Ngô Phúc Điền chuyển

về quê mẹ ở Hoa Viên tức Phú Điền ngày nay thuộc xã Hng Phú - Hng Nguyên

- Nghệ An

Đời 5: Con trởng Ngô Phúc Thanh là Ngô Cảnh Hựu Ngô Cảnh Hựu

(1520-1596) lại có tên là Ngô Phúc Trừng Ngô Cảnh Hựu trải qua gần 50 năm chiến trận lập đợc nhiều chiến công nên đợc sử sách đánh giá là một vị tớng có tiếng và tài giỏi Sách "Lịch triều hiến chơng loại chí" phần nhân vật chí, quyển

X viết về các tớng có tiếng tài giỏi: trong 33 ngời đợc nêu tên có Ngô Tuấn - Lý Thờng Kiệt và Ngô Cảnh Hựu Sách "Đại Việt sử ký toàn th"chép: Năm Nhâm Ngọ (1582) sau trận đánh quan nhà Mạc ở Đờng Nang, Ngô Cảnh Hựu đợc phong Bắc quân Đô đốc phủ Hữu Đô đốc Tháng 10 năm Đinh Hợi (1587) Tiết chế (Trịnh Tùng) tiến quân ra phía Bắc, giao cho Thế Quận công Ngô Cảnh Hựu bảo vệ quân chở lơng thực ở phía sau Năm Kỷ Sửu (1589), vua cất quân

đánh Mạc, ông cùng Hà Thọ Lộc quản độ một vạn quân làm đội thứ 5, đóng ở Phấn Thợng, hễ gặp giặc thì đem quân các ngã hăng hái đánh, phá đợc Năm Quý Tỵ (1593), nhà Mạc bị đánh bại, vua Lê trở về Thăng Long xét công ban thởng cho các tớng lĩnh, Ngô Cảnh Hựu đợc phong Thái Bảo

Ngô Cảnh Hựu có 6 con trai và một ngời con gái Về sau con cháu ông nhiều đời làm võ tớng cầm quân, ngời ta gọi là "dòng tớng ở Thạch Hà" Có thể

nói dòng họ Ngô ở Can Lộc từ thời Ngô Cảnh Hựu bắt đầu khởi sắc và phát triển mạnh.

Đời 6: Đến đời thứ 6 phân ra nhiều chi ở khá xa nhau

- Con trởng Ngô Cảnh Hựu là Tứ Quận công Ngô Phúc Tịnh Ngô Phúc Tịnh làm chỉ huy cấm quân trong phủ Chúa, hộ giá chúa Trịnh đi đánh dẹp quân nhà Mạc lập nhiều chiến công Có thời trấn thủ Nghệ An, dẹp loạn yên dân về sau đợc tham gia chính đờng bàn việc nớc Với công lao đó Ngô Phúc Tịnh đợc phong Đặc tiến Phụ quốc Thợng tớng quân, Thái bảo Tứ Quận công Ngô Phúc Tịnh có 2 ngời con trai Về sau con cháu của ông lập nghiệp ở Trảo Nha

- Con thứ 2 là Hoành Phố hầu Ngô Phúc Hoành, lập nghiệp ở xã Đan Chế sau dời về Chỉ Châu (nơi xa kia thuỷ tổ Ngô Nớc dừng chân khi mới đến) nay là Thạch Trị - Thạch Hà - Hà Tĩnh

- Con thứ 3 của Ngô Cảnh Hựu là Khang Trạch hầu thụy Mai Trai, không

rõ tên huý Đến Tín Vũ hầu không rõ tên huý cháu nội của Khang Trạch hầu, hậu duệ đời thứ 8 kể từ cụ tổ Ngô Nớc phân thành hai chi phái Chi trởng ở Tự Cờng - Can Lộc; chi thứ về Cổ Bái, xã Thạch Ngọc - Thạch Hà - Hà Tĩnh

- Con thứ 4 của Ngô Cảnh Hựu là Ngô Phúc Ngôn tức Ngô Đăng Khản Ngô Đăng Khản lánh nạn chạy về đất Hà Linh - Hơng Khê dạy học Hậu duệ của ông lập thành 4 chi phái Tất cả 4 chi phái đó hiện nay đều thuộc huyện H-

Đời 7: - Con trởng của Ngô Phúc Tịnh là Ngô Phúc Vạn (có sách chép

Ngô Phúc Mại, 1577-1652) Ngô Phúc Vạn một trong những nhân vật "lừng lẫy một thời" của dòng họ Ngô "Thạch Hà thế tớng" Ông là ngời tinh thông võ nghệ hiểu biết binh th, có công đánh nhà Mạc ở phía bắc đánh Nguyễn ở phía nam, đợc phong đến Dơng võ uy dũng công thần, đặc tiến phụ quốc Thợng tớng quân, trung quân Tả đô đốc, Trung nhuệ quân dinh Thái bảo thợng trụ quốc Tào Quận công, đợc chúa Trịnh Tùng gả con gái cho và đợc Thợng th chởng lục bộ

sự Lễ quận công Nguyễn Văn Giai nhận làm con nôi Chính Trịnh Tùng đã coi Ngô Phúc Vạn và các tớng họ Ngô là "xã tắc trảo nha" Sau này, Nguyễn Huy

Tự, bạn học của tiến sỹ Ngô Phúc Lâm (chắt nội của Ngô Phúc Vạn) đã tặng Tào Quận công đôi câu đối:

"Công tại kỳ thợng, dinh tại sở

Ân quân sỹ, đức nhân"

Nghĩa là:

"Công ở dới cờ, danh ghi sử sách

ơn với quân sỹ, đức với nhân dân"

Ngô Phúc Vạn có uy thế rất lớn, ruộng có tới 2000 mẩu, nhà ngói 32 dãy

ở 18 trang từ Trảo Nha đến Bích Hội, Bạng Châu rải ra trong 18 xã Ông cũng là ngời học rộng, sùng bái Đạo giáo nên xây am Phúc Quy để tu luyện Ngô Phúc Vạn có 10 ngời con trai đều là võ tớng, 5 ngời đợc phong Quận công, 5 ngời đ-

ợc phong tớc hầu 10 ngời con trai của Ngô Phúc Vạn chia làm 10 chi phía ở nhiều nơi khác nhau

- Vị quận công không rõ tên huý là con thứ của Ngô Phúc Tịnh Con cháu của ông lập thành một chi ở Tam Đa nay là xã Quang Lộc - Can Lộc, tộc trởng là ông Ngô Đức Nguyên

Đời 8: 10 con trai của Ngô Phúc Vạn lập thành 10 chi phái.

- Chi trởng: Nhuận Quận công Ngô Phúc Thiêm (1628-1662) là con

tr-ởng Tào Quận công Ngô Phúc Vạn, cháu ngoại chúa Tịnh Tùng Ông có tài võ

lợc bẩm sinh, 13 tuổi đợc phong Quận công 15 tuổi thi "trận pháp", ông đỗ đầu

võ sinh cả nớc Có công đánh Mạc và dẹp nội biến Năm 1661, ông cùng Trịnh Căn đánh chúa Nguyễn chiếm lại đợc 7 huyện Nam sông Lam đợc thăng chức tham đốc Nhuận Quận công Nhuận Quận công Ngô Phúc Thiêm chỉ có một con trai bà thiếp thứ 7 họ Mai ngời Hàm Anh huyện Thiên Lộc sinh ra Trong

họ không ai biết nên sau khi Nhuận Quận công mất cho là vô tự, em là Hàm Quận công Ngô Phúc Đang thay trởng Mãi qua hàng mấy trăm năm, đến khoảng thập kỷ 70 thế kỷ X, trong họ mới dần dần tìm đợc liên lạc, nay đã công nhận là một chi ở xã Tân Lộc - Can Lộc, tộc trởng là ông Ngô Thoáng Đền thờ Ngô Phúc Thiêm hiện ở xóm Hồng Quang, xã Tiến Lộc, huyện Can Lộc, tỉnh

Hà Tĩnh

- Chi ba: Tiên tổ Ngô Phúc Hạp con thứ Tào Quận công Ngô Phúc Vạn,

vợ là á quận chúa họ Trịnh Là Đô đốc Châu Kỳ hầu Ngô Phúc Hạp cầm quân

đánh chúa Nguyễn ở phía Nam bị sa cơ và ở lại trong đó Sau đợc truy phong

t-ớc Quận công Con cháu Ngô Phúc Hạp nay là chi họ Ngô ở ấp Châu Thới 2, thị xã Châu Đốc, Nam Bộ

- Chi bốn: Tiên tổ Ngô Phúc Tân con thứ Tào Quận công Ngô Phúc Vạn

Là Cai quân Khiêm Cung hầu, ông theo quân đánh chúa Nguyễn ở phía Nam bị

sa cơ và ở lại trong đó Sau đợc truy tặng tớc Quân công Con cháu Ngô Phúc Tân nay là chi họ Ngô xã Tiên Xuyên, Điện Bàn, Quảng Nam

- Chi sáu: Kiêm Lộc hầu Ngô Phúc Điền con trai thứ 6 của Tào Quận

công Ngô Phúc Vạn Cẩm y vệ Th vệ sự Chánh cai đội Kiêm Lộc hầu sinh Trân

Định hầu Ngô Phúc Tiệm (thất truyền) và Thuỵ Tơng hầu Ngô Phúc Giang Con cháu Ngô Phúc Giang sau chia ra nhiều chi phái: chi ở Xuân Lộc - Can Lộc hiện nay do bác Ngô Đức Lý làm tộc trởng, chi ở Hà Linh - Hơng Khê, chi ở Hà Nội

- Chi bảy: Hào Mỹ hầu Ngô Phúc Liêu con trai thứ 7 của Tào Quận công

Ngô Phúc Vạn Con cháu của Ngô Phúc Liêu sau lập thành hai chi phái: một chi

ở Kế Xuyên - Thăng Bình - Quảng Nam; một chi ở Thổ Quan - Đống Đa - Hà Nội.

- Chi tám: Vân Lĩnh hầu Ngô Phúc Phổ con thứ tám của Tào Quận công

Ngô Phúc Vạn Ngô Phúc Phổ còn có tên là Bạc, phả cũ ghi thất truyền Chi họ Ngô ở Tuy Hoà - Phú Yên nhận là hậu duệ của Ngô Phúc Phổ nhng thuỷ tổ của chi họ này không rõ tên nên cha khẳng định đợc

- Chi mời: Khanh Tơng hầu Ngô Phúc Triều con trai thứ 10 phó tớng

Tào Quận công Ngô Phúc Vạn Ngô Phúc Triều trấn thủ đồn Bến Trọng Khi về trí sĩ ông cùng vợ con ở lại Quảng Bình không về quê cũ Dòng dõi về sau, tr-ởng họ về Trảo Nha, mấy đời độc đinh đến Ngô Phúc Duyên sinh Ngô Đức Viên Ngô Đức Viên chỉ có một ngời con trai làm công nhân ở lâm trờng Hơng Khê nhng ngời này chết sớm không có con nối dõi Các dòng thứ ở lại Mỹ Trạch, Mỹ Thuỷ, một nửa lơng nay trởng họ là Ngô Khiêm ở xã Mỹ Thuỷ huyện Lệ Ninh Nửa theo công giáo là dòng Ngô Đình Khả sinh Ngô Đình Khôi, Ngô Đình Diệm, Ngô Đình Thục, Ngô Đình Nhu, Ngô Đình Cẩn… Từ ngày theo công giáo không có liên lạc về họ

Tào Quận công Ngô Phúc Vạn có 10 con trai lập thành 10 chi trong đó

có 3 chi ở lại Trảo Nha lập nghiệp: chi 2 - dòng dõi Hàn Quận công Ngô Phúc

Đang; chi 5 - dòng dõi Phợng Quận công Ngô Phúc Hộ; chi 9 - dòng dõi Toản

Võ hầu Ngô Phúc Trị Trong đó chi 5 và chi 9 phát triển mạnh, có nhiều ngời thành đạt

- Chi hai: Tiên tổ Hàn Quận công Ngô Phúc Đang con thứ 2 Tào Quận

công Ngô Phúc Vạn Năm 1678 đợc phong Nam quân Đô đốc phủ Hữu đô đốc tức Hàn Quận công Năm 1696 làm đồn trởng châu Bố Chánh, mất tại nhiệm sở,

đợc gia phong Thái Bảo Ngô Phúc Đang có 3 con trai

+ Con trai trởng là Huân Cơ hầu Ngô Phúc huân Hậu duệ Ngô Phúc Huân về sau lập thành 2 chi phái Chi trởng lập nghiệp ở Trảo Nha, truyền đến nay là đời thứ 22, ông Ngô Căn là tộc trởng Từ đờng chi 2 phái trởng dòng dõi

Hàn Quận công Ngô Phúc Đang hiện ở xóm Phúc Sơn, thị trấn Nghèn - Can Lộc; Chi thứ ở Tiến Lộc - Can Lộc

+ Con trai thứ 2 là Trạc võ hầu Ngô Phúc Kỳ Ngô Phúc Kỳ có 2 con trai Con trởng lập nghiệp ở đất Trảo Nha (thị trấn Nghèn - Can Lộc) nay là phái Ngô Diễn

+ Con trai thứ 3 là Thuật Võ hầu (không rõ tên huý) Hậu duệ Thuật Võ hầu lập thành một chi ở Trảo Nha nay là thị trấn Nghèn - Can Lộc Con cháu lập từ đờng ở Thị trấn Nghèn - Can Lộc

- Chi năm: Tiên tổ Phợng Quận công Ngô Phúc Hộ con thứ 5 Tào Quận

công Ngô Phúc Vạn Ngô Phúc Hộ là tổ tiên trực tiếp của chi 5 họ Ngô ở Can Lộc Ông có vợ là á Quận chúa con gái Trịnh Diên Năm 1674 Ngô Phúc Hộ cầm quân đánh nhà Mạc ở Tuyên Quang, chém đợc tớng địch đợc thăng Thăm

đốc, đặc tiến Phụ quốc Thợng tớng quân Năm 1678, đợc phong Phụ quốc thợng trật Phợng Quận công Ngô Phúc Hộ có 5 ngời con trai

Đời 9 - chi 5: + Ngô Phúc Thụ là con trởng Phợng Quận công Ngô Phúc

Hộ Ông còn có tên là Trịnh Trinh Năm 1685, đợc phong Cẩm y vệ Đô chỉ huy

sứ ty Chỉ huy đồng tri Năm 1722, đợc phong Vinh Quận công

+ Tuấn Đức hầu (không rõ tên huý) là con thứ 2 của Phợng Quận công Ngô Phúc Hộ Hiện nay hậu duệ của Tuấn Đức hầu ở Quảng Trạch - Quảng Bình

+ Nhiệm Võ hầu (không rõ tên huý) là con thứ 3 Phợng Quận công Ngô Phúc Hộ Hậu duệ Đại t mã, Chấn Quận công Ngô Văn Sở một tớng giỏi của nhà Tây Sơn là cháu nội của Nhiệm Võ hầu Con cháu Nhiệm Võ hầu lần lợt phân chi phái Ngày nay có các chi ở Hải Vịnh - Hải Lăng- Quảng Trị, Quảng Nam, Sài Gòn, Quy Nhơn

+ Thuyền Phái hầu (không rõ tên huý) là con thứ 4 của Phợng Quận công Ngô Phúc Hộ Ông có hai con trai

+ Suyền Cung hầu con út của Phợng Quận công Ngô Phúc Hộ Phả cũ ghi thất truyền.

Đời 10 - chi 5:

* Ngô Phúc Thụ có 4 ngời con trai

+ Con trởng Nhuệ Võ hầu Ngô Phúc Đẩu (1669-1718) Con cháu ông về sau lập nghiệp ở Trảo Nha

+ Con thứ 2 Hạo Quận công (không rõ tên huý) vô tự

+ Con thứ 3 Phổ Quận công (không rõ tên huý) vô tự

+ Con út Cảnh Quận công (không rõ tên huý) sinh Ngô Cảnh Hoàn và Ngô Phúc Thiện

Con trởng Ngô Cảnh Hoàn (1720-1786) là con nhà tớng giữ chức Thiên ớng thuỷ quân, quản lãnh đội Tiền Trạch Năm 1786 khi thuỷ quân Tây Sơn tiến

t-đánh ra Thăng Long, Ngô Cảnh Hoàn chặn t-đánh ở bến Thuý ái (huyện Thờng Tín), con trai ông Ngô Lợng Lang cùng tham gia đánh trận Cả hai cha con đều

tử trận Hậu duệ Ngô Cảnh Hoàn lập thành 2 chi phái: chi trởng ở Hà Nội, chi thứ về Nghĩa Lập

Ngô Phúc Thiện con thứ Cảnh Quận công Hậu duệ Ngô Phúc Thiện về sau lập thành một chi ở Mông Lãnh

* Thuyền Phái hầu có hai ngời con trai

+ Phái Trung hầu (không rõ tên huý) con trởng Thuyền Phái hầu Hậu duệ Phái Trung hầu về sau lập thành 2 chi phái Chi trởng ở Trảo Nha nay là thị trấn Nghèn, truyền đến nay là 21 đời, hiện nay do Ngô Đức Hành làm tộc trởng Chi thứ về Cẩm Xuyên - Hà Tĩnh Đến đời thứ 5 tính từ Thuyền Phái hầu có một ngời con trai của chi này là Ngô Đức Bình đậu Hoàng Giáp làm Tế tửu Quốc tử giám; án sát Quảng Bình Cháu nội Ngô Đức Bình là Ngô Đức Thắng (1912-1998) ngời có nhiều công lao trong việc tập hợp t liệu, khảo cứu phả họ Ngô, tác giả nhiều công trình về phả họ Ngô Việt Nam, là trởng ban liên lạc họ Ngô Việt Nam đầu tiên Ngô Đức Thắng là ngời tâm huyết với việc tộc họ, không

ngần ngại tham gia hành trình gian khổ tìm về cội nguồn, không mệt mỏi cống hiến tâm sức trí tuệ cho việc gìn giữ và phát huy truyền thống họ Ngô Việt Nam nói chung, họ Ngô Can Lộc nói riêng.

+ Phàn Thọ bá (không rõ tên huý) con thứ Thuyền Phái hầu Hậu duệ Phàn Thọ bá về sau lập thành 2 chi phái Chi trởng ở Trảo Nha; Chi thứ về Đông Thôn nay là Hng Nguyên - Nghệ An

Đời 11 - chi 5: Ngô Phúc Chánh (1688-1741) con trởng Nhuệ Võ hầu

Ngô Phúc Đẩu Năm Vĩnh hữu thứ 3 ông đợc phong Quả cảm tớng quân Chánh

vệ uý, sau phong tặng Lãng Phơng hầuChỉ huy sứ ty chỉ huy đồng tri Ngô Phúc Chánh sinh Ngô Phúc Phơng

Đời 12 - chi 5: Ngô Phúc Phơng (1712-1804) có tài kiêm văn võ, ra quản

quân sớm, 30 tuổi đỗ Tạo sỹ (tiến sỹ võ), nhiều lần đi đánh dẹp có nhiều chiến công Năm 1760 về quản Thị hậu đội, sau đợc phong Đại t đồ - Hoành Quận công Ngô Phúc có 5 ngời con trai

1 Con trai trởng Ngô Phúc Trọng đỗ Tạo sỹ khoa Kỷ tỵ (1785) Về sau một số con cháu di c đến Vĩnh Lu - Thạch Hà (Hà Tĩnh), truyền đến đời nay đ-

ợc 22 đời Chi trởng ở lại Trảo Nha lập nghiệp Con cháu tuyệt đại đa số làm nghề nông, cuộc sống phồn thịnh, đồng tâm hiếu nghĩa xây dựng từ đừng tôn nghiêm, các con cháu đều là ngời có tâm đức với dòng tộc

2 Con thứ Ngạn Sơn hầu (không rõ tên húy), năm 1786 khi quân Tây Sơn ra Bắc Hà ông cùng cha mình là Ngô Phúc Phơng tham chiến và tử trận

3 Thuần trung hầu (không rõ tên húy) cũng giống nh ngời anh của mình

ông tham gia chống quân Tây Sơn và bị tử trận

4 Con thứ 4 Ngô Phúc Giản, về sau con cháu lập thành 3 chi thứ Chi ởng ở Yên Viên và Ninh Sơn (Gia Lâm - Hà Nội); chi thứ 2 ở Vạn Phúc (Hà Nội); chi thứ 3 ở Thanh Trì (Hà Nội) Hậu duệ tri tổ tiên đã lập từ đờng khang trang để xuân thu nhị kỳ, giỗ chạp hơng khói phụng thờ

tr-5 Con thứ 5 Ngô Phúc Diễn, ông là ngời viết phả chi 5 vào năm 1809, chủ yếu là viết về Hoành Quận công Ngô Phúc Phơng Hiện nay con cháu di c

đến nhiều nơi làm ăn sinh sống Chi trởng ở Sài Gòn, chi thứ ở Hà Nội

- Chi chín: Tiên tổ Dật Võ hầu Ngô Phúc Trị con thứ 9 Tào Quận công

Ngô Phúc Vạn Ngô Phúc Trị lên 10 tuổi mất cha, sau bị lạc mẹ trong chiến tranh Trịnh - Nguyễn Ông đợc bà bảo mẫu nhận làm con đem về nuôi ở xã Ngọc Sơn Lớn lên về quê lấy vợ Ngô Phúc Trị thi võ trúng cách ra làm Quản quân ty lực sĩ, sau đợc thăng làm Đô chỉ huy sứ ty Chỉ huy đồng tri, Thợng trụ quốc Toản Võ hầu

Toản Võ hầu Ngô Phúc Bình là con trai trởng Dật Võ hầu Ngô Phúc Trị

Ông có 4 ngời con trai lập thành 4 chi phái

1. Ngô Phúc Tân là con trai trởng của Toản Võ hầu Ngô Phúc Bình Ông

lập thành chi trởng ở Trảo Nha, truyền đến nay là 21 đời, tộc trởng là Ngô Đức Hùng nguyên giám đốc xí nghiệp đầu máy Hà Nội nay là trởng phòng tổ chức ngành đờng sắt Việt Nam

2 Con trai thứ 2 của Ngô Phúc Bình là Ngô Phúc Lang Hậu duệ Ngô Phúc Lang về sau di c về ở Nghi Công - Nghi Lộc - Nghệ An

3 Con trai thứ 3 của Ngô Phúc Bình là Ngô Phúc Sùng Hậu duệ Ngô Phúc Sùng lập thành một chi ở Trảo Nha, truyền đến nay là 19 đời, tộc trởng là bác Ngô Đức Thuận, nhà thờ chi họ này nay ở xóm Bắc Sơn - Tiến Lộc - Can Lộc - Hà Tĩnh

4 Con trai thứ 4 của Ngô Phúc Bình là Ngô Phúc Lâm Trong 4 chi dòng dõi Dật Võ hầu Ngô Phúc Trị thì chi 4 Khiêm Quận công Ngô Phúc Lâm phát triển mạnh nhất và có nhiều ngời tài giỏi

Sau đây chúng tôi xin đi sâu vào chi phái 4 Khiêm Quận công Ngô Phúc Lâm

Ngô Phúc Lâm (1724-1784) ông là ngời đỗ đại khoa đầu tiên của dòng

họ Ngô Trảo Nha Năm 1766 khoa Bính Tuất ông đậu Tam giáp đồng Tiến sỹ

La sơn phu tử Nguyễn Thiếp bạn thân của Ngô Phúc Lâm đã có những vần thơ tặng ông:

"Tây phủ luỹ truyền quang võ phục,Nam thiên bán bích lạng văn chơng"

đình Ngô Phúc Trờng sinh 3 con trai lập thành 3 chi phái: Ngô Phúc Chinh đệ nhất tiểu phái; Ngô Phùng - Đệ nhị tiểu phái; Ngô Bôi - Đệ tam tiểu phái

* Đệ nhất tiểu phái: Ngô Phúc Chinh con trởng Ngô Phúc Trờng sinh Cử

nhân Hậu bổ và Ngô Phúc Nhu Cử nhân Hậu bổ sinh 2 con gái không có con trai; Ngô Phúc Nhu có 1 con gái 3 con trai Hện nay con cháu đệ nhất tiểu phái sinh cơ lập nghiệp chủ yếu ở Kỳ Lạc - Kỳ Anh (Hà Tĩnh)

* Đệ nhị tiểu phái: Ngô Phùng con thứ của Ngô Phúc Trờng Ông đậu cử

nhân ra làm đốc học Bắc Ninh Về sau con cháu ông đều tích cực tham gia hoạt

động cách mạng chống thực dân Pháp

+ Ngô Huệ Liên con trai Ngô Phùng đậu cử nhân làm Tham tri bộ Công Ngô Huệ Liên sinh 4 con trai, 2 con gái: con trai thứ nhất Ngô Đức Kế - Đậu tiến sỹ năm 1901 không ra làm quan vận động nhân dân chống thực dân Pháp Ngô Đức Kế sinh Ngô Thị Hằng, Ngô Đức Thọ (tiến sỹ), Ngô Thị Mẫn (bà mẹ Việt Nam anh hùng) có con trai liệt sỹ Hà Huy Kham; Con trai thứ 2 Ngô Đức

Thiệu hoạt động trong tổ chức yêu nớc Duy Tân Ông có 2 con trai 1 con gái: con gái Ngô Thị Chơng sinh tiến sỹ Lê Trọng Bổng Con trai Ngô Đức Đệ là cán bộ lão thành cách mạng sinh Ngô Đức Trung liệt sỹ, Ngô Đức Hiếu kỹ s Con trai Ngô Đức Tốn (liệt sỹ 30 - 31) bị thực dân Pháp xử bắn ở Huế; Con trai thứ 3 Ngô Đức Diễn là đảng viên đảng Tân Việt, hy sinh ở Côn Đảo 1931; Con gái út Ngô Thị Ninh là đảng viên 30 - 31.

+ Ngời con gái thứ 3 của Ngô Phùng là Ngô Bang Kiều sinh 3 ngời con

đều là những nhà hoạt động cách mạng nổi tiếng: con trai trởng Võ Liêm Sơn - nhà cách mạng lớn, danh nhân dân tộc, con trai thứ Võ Tịnh Sơn - đảng viên 30

- 31, con gái Võ Thị Tạo - đảng viên 30 - 31

Hậu duệ Ngô Phùng đệ nhị tiểu phái đã rất tích cực trong phong trào cách mạng cứu nớc Ngày nay con cháu nhị phái này một lòng cùng nhau xây dựng quê hơng và đều là những ngời tâm đức với dòng tộc

* Đệ tam tiểu phái: Ngô Bồi con thứ của Ngô Phúc Trờng Ông đậu cử

nhân đầu xứ, sinh 2 con trai 3 con gái Hậu duệ Ngô Bồi hiện nay chủ yếu định

c ở thị trấn Nghèn - Can Lộc

Nhìn chung, trải qua quá trình định c và phát triển với 22 thế hệ, tất cả các chi phái họ Ngô ở Can Lộc đều có từ đờng thờ tổ tiên khang trang và có gia phả, tộc phả minh bạch

Tiểu kết chơng 1:

"Muôn vật sinh ra là nhờ có trời đất, con ngời sinh ra là nhờ có tổ tiên Lòng biết ơn tổ tiên từ bao đời nay đã là nét cao đẹp trong nhân cách con ngời Biết ơn Tổ tiên, con ngời có thêm sức mạnh tinh thần để yêu giang sơn, xã tắc,

có thêm hạnh phúc bền lâu với đời…" (http:// hanoi.vnn.vn/vanhoa)

Ngô Nớc là hậu duệ đời thứ 22 của họ Ngô Việt Nam, khởi tổ của họ Ngô Trảo Nha Để tránh sự truy đuổi của bọn gian thần ông đã về xã Chỉ Châu sau chuyển về làng Thổ Sơn xa là xã Đan Liên - Thạch Hà, đến thời Lê Trung Hng đổi thành Trảo Nha nơng náu lập nên chi phái họ Ngô ở đây vào năm

1445 Qua quá trình hình thành và phát triển từ thế kỷ XV đến nay, "cây phả tộc" họ Ngô ngày càng bám rễ sâu trên đất Can Lộc, sinh sôi nảy nở nhiều cành nhánh, toả bóng rộng khắp Nghệ Tĩnh và các cùng miền khác

Chơng 2 văn hoá truyền thống của dòng họ ngô ở can lộc

2.1 Truyền thống khoa bảng

Truyền thống khoa bảng là niềm tự hào của nhiều dòng họ trong cả nớc Trên vùng đất xứ Nghệ, truyền thống khoa bảng đợc thế hệ trớc đặt nền tảng, gieo mầm, nuôi dỡng, các thế hệ nối tiếp gìn giữ, phát huy bằng tài năng và trí tuệ xuất phát từ khao khát khẳng định bản thân và ý thức tộc họ Đối với họ Ngô Việt Nam nói chung và họ Ngô Can Lộc nói riêng truyền thống khoa bảng

là một nét đẹp

2.1.1 Truyền thống văn khoa

Can Lộc là vùng đất "địa linh nhân kiệt", ngời Can Lộc tuy có cuộc sống khó khăn song nổi tiếng hiếu học Thời đại nào Can Lộc cũng có ngời đỗ đạt cao, đem tài ra giúp dân, giúp nớc Truyền thống hiếu học, trọng học, trọng ng-

ời tài giỏi, ngời đỗ đạt là nét đẹp tiêu biểu của ngời Can Lộc Truyền thống hiếu học ở vùng đất văn vật này có nét đặc trng là hiếu học đi liền với khổ học Không chỉ hiếu học, chăm học, sĩ tử ở đây còn học giỏi Những danh hiệu, lời khen đối với khá nhiều sĩ tử quê ở Can Lộc nh "bút Cấm Chỉ, sỹ Thiên Lộc",

"Tràng An tứ hổ", "Thiên Lộc tứ hổ", "văn Lai Thạch, sách Hoàn Hậu"… phản

ánh vùng này không ít ngời học giỏi nổi tiếng "Cùng với hạ La Sơn, Thiên Lộc

là đất học hành, khoa cử thịnh nhất và sớm nhất ở vùng Nam Hoan - Hà Tĩnh"

[17,234] Can Lộc cũng từng đợc đánh giá có nền văn hoá phát triển khá sớm,

là một trong những huyện "trội hẳn về văn học trong phủ Đức Quang, nhân dân hoà thuận hiếu học" [5,19]

Là dòng họ sinh cơ lập nghiệp trên vùng đất có bề dày về văn hoá Ngô tộc Trảo Nha nổi tiếng là dòng họ có nhiều ngời văn hay chữ tốt Con cháu họ Ngô thế hệ này nối tiếp thế hệ khác "sôi kinh nấu sử", theo đuổi mộng công danh và gần nh đời nào cũng có ngời đậu đạt, có nhiều ngời đỗ đại khoa Ngô Phúc Tịnh, Ngô Phúc Vạn, Ngô Phúc Thêm… họ là những vị tớng cầm quân xông pha trận mạc, trấn giữ ngoài biên ải nhng đồng thời là những ngời rất giỏi

về văn chơng Thực tế cho thấy những ngời làm quan ban Võ trong triều hay trấn giữ ngoài biên ải đều đòi hỏi có võ lợc lẫn văn chơng Mặt khác những ngời

đậu Tạo sỹ cũng phải làm văn khi thi binh th, binh pháp nên các Tạo sỹ đều giỏi văn chơng Hoành Quận công Ngô Phúc Phơng vừa đậu Tạo sỹ vừa đậu Hơng cống (văn)

Để tỏ tờng bề dày truyền thống văn khoa của dòng họ Ngô Can Lộc trớc hết chúng tôi nói về những ngời đỗ đạt cao trong họ

Ngời đỗ đại khoa đầu tiên là Ngô Phúc Lâm (1724-1784) Ông là con thứ

t Dật Trung hầu Ngô Phúc Bình là cháu nội Toản Võ hầu Ngô Phúc Trị, thuộc

đời thứ 9 - chi 9 Trảo Nha Ngô Phúc Lâm trớc tên là Cung đợc thầy học Hồng

Ng tiên sinh (Nguyễn Nghiễm) đổi lại là Lâm Lúc nhỏ cậu Cung rất lanh lợi, cha thờng nói "Thằng bé này của nhà ta về sau sẽ là của quý của nớc nhà" Ông học giỏi, nhng thi Hơng lần đầu mới trúng Tam trờng (tú tài), đến khoa Canh Ngọ, Cảnh Hơng thứ 10 mới trúng Hơng giải Bốn lần thi Hội ba lần trúng Tam trờng, xếp thứ 6, nhng khoa thi ấy chỉ lấy 5 tiến sỹ Năm ất Dậu (1765) ông đợc

Tể tớng Nguyễn Nghiễm tiến cử nhng vua Lê dụ: "Con nhà gia thế, vinh tiến hãy chờ, việc chi vội vã, cho về học nữa" Năm sau, khoa Bính Tuất ông mới trúng Tam giáp đồng Tiến sỹ Ông đợc bổ Giám sát ngự sử đạo Lạng Sơn, sau thăng đến Đốc đồng Sơn Tây, Hiến sát sứ Thanh Hoa (Thanh Hoá nay); về kinh

làm Tri thị nội th tả binh phiên, Ngự sử đài Thiên đô ngự sử, lại ra làm Thừa chánh sứ Sơn Nam rồi làm Đốc thị việc quân… Ông mất lúc 62 tuổi, đợc gia tặng hàm Đại phu, Hữu thị lang Bộ Công, tớc Khiêm Quận công.

Đời 11 - chi 9 có Ngô Phúc Chinh và Ngô Phùng - hậu duệ tiên tổ Toản

Vũ hầu Ngô Phúc Trị, cháu nội Ngô Phúc Lâm đều đỗ cử nhân đời Nguyễn Ngô Phúc Chinh làm tri huyện Gia Bình, Ngô Phùng làm giáo thụ Bắc Ninh, về sau tặng Quang Lộc tự Thiếu Khanh

Đến đời 12 - chi 9, Ngô Huệ Liên con của Ngô Phùng cũng đỗ cử nhân Ngô Huệ Liên làm Toản tu Quốc sử quán thăng Công bộ Tham tri Ông là thân sinh Tiến sỹ Ngô Đức Kế

Ngô Đức Kế thuộc đời 13 - chi 9 dòng Trảo Nha Ngô Đức Kế hiệu Tập Xuyên là một trong ba vị đại khoa của dòng họ "Trảo Nha thế tớng" Ông là huyền tôn của Tiến sỹ Ngô Phúc Lâm, là cháu cử nhân Ngô Phùng, con trởng

cử nhân Ngô Huệ Liên và là anh cả của các ấm sinh Ngô Đức Thiện (tham gia phong trào Duy Tân), Ngô Đức Diễn (đảng viên Tân Việt bị đày và chết năm 1931) Ngô Đức Kế sinh ra trong gia đình cử nho, năm 18 tuổi đổ cử nhân khoa

Đinh Dậu (1897), năm 23 tuổi đỗ Tam giáp đồng Tiến sỹ khoa Tân Sửu Thời cuộc đã đổi thay khiến ông Nghè tuổi trẻ không xuất chinh theo con đờng làm quan nh thông lệ mà hớng ông vào con đờng hoàn toàn khác: con đờng cách mạng cứu nớc

Ngô Đức Kế đã có mặt từ buổi đầu trong phong trào Duy Tân, phụ trách mảng mở mang dân trí, chấn hng thực nghiệp, làm cho nớc nhà dần dần tự c-ờng, tự lập đồng thời hoạt động bí mật, chuẩn bị lực lợng võ trang đủ mạnh để

đánh đuổi giặc Pháp giành lại độc lập Về sau Ngô Đức Kế còn có chân trong

Đông Kinh nghĩa thục, tham gia các hoạt động cách mạng khác Năm 1908 ông

bị thực dân Pháp bắt kết án 13 năm tù đày ra Côn Đảo Những năm tháng ở Côn

Đảo Ngô Đức Kế gắn bó thân thiết với Huỳnh Thúc Kháng, Đặng Nguyên Cẩn, Phan Bội Châu Khi đợc trả tự do Ngô Đức Kế lại tiếp tục tham gia hoạt động

cách mạng Năm 1922, làm chủ tờ báo Hữu Thanh (nguyên là cơ quan ngôn luận của Hội Trung Bắc nông công thơng tơng tế) Năm 1926 ông mở Giác quần th xã, xuất bản một số thơ văn của Phan Bội Châu và các sách tiến bộ khác… Năm 1929, Ngô Đức Kế ốm nặng và mất.

Ngô Đức Kế là nhà cựu học tiếp cận đợc với trào lu mới, ông giao tiếp nhiều, kiến văn rộng, đúng nh câu đối: "Đề th phòng" lúc làm việc ở Hà Nội

"Hoài Việt thuỷ, Ngô Sơn, Yên thị chi nhân, giao đạo tung hoành tam vạn lý"; "Tàng Chủ đỉnh, Hán ngoạ, Tấn chuyên vu thất, mặc yên thợng hạ số thiên niên"

Thái Kim Đỉnh dịch: "Lòng nhớ ngời núi Ngô, sông Việt, chợ Yên, bạn quen khắp, dọc ngang ba vạn dặm"; "Nhà chất chuyện ngói Hán, vạc Chu, gạch Tấn, bàn viết đầy trên dới máy nghìn năm"

Ngô Đức Kế còn là nhà thơ, nhà văn, nhà báo Việt Nam xuất sắc trong những thập kỷ đầu thế kỷ XX Sự nghiệp thơ văn, báo chí của Ngô Đức Kế là một bộ phận của sự nghiệp đấu tranh cứu quốc

Nối tiếp truyền thống cha ông gia phả chi 5 dòng họ Ngô Trảo Nha lại tiếp tục ghi danh các thế hệ đỗ đạt trong các kỳ thi

Ngô Phúc Triều hậu duệ đời thứ 8 dòng họ Ngô Trảo Nha đỗ Hơng cống năm 1786 đời Lê, sau đợc phong tớc Khanh Tơng hầu

Đời 12 chi 5 phái trởng dòng dõi Vinh Quận công Ngô Phúc Thụ có Ngô Phúc Phơng (1712-1804) vừa đỗ Tạo sỹ (Tiến sỹ võ) vừa đỗ Hơng cống (văn)

Ông là ngời văn võ song toàn, đợc triều đình phong chức Đại t đồ - Hoành Quận công

Đời thứ 12, chi 5 phái thứ dòng dõi Vinh Quận công Ngô Phúc Thụ có Ngô Phúc Thiện đỗ Hơng cống và đợc triều đình phong tớc Khuông Lễ bá

Đời thứ 12, chi 5 dòng dõi Thuyền Phái hầu có Ngô Đức Hồng đỗ cử nhân triều Nguyễn làm tri huyện Thọ Châu Về sau do đánh mất ấn bị cách chức ông về quê Trảo Nha mở lớp dạy học

Con trai Ngô Đức Hồng là Ngô Đức Bình (1820-1875) Ông học giỏi

nh-ng thi mấy khoa khônh-ng đỗ Năm 1866 Tự Đức mở ân khoa Nhã sỹ, ai cha qua thi Hơng cũng đợc ứng thí Lúc bấy giờ triều đình đang gặp nhiều khó khăn, khắp nơi mất mùa đói kém, các cuộc khởi nghĩa của nông dân bùng phát, quân Pháp lại vừa lấy xong Đà Nẵng đề ra nhiều yêu sách mới Đầu đề bài thi chính khoa này đại thể hỏi tình hình nh vậy nên hoà hay nên đánh Bài văn của ông xoay quanh chủ trơng "Dơng hoà nhi chiến" (giả hoà mà đánh) chủ trơng ấy phù hợp với chủ trơng của đa số trong triều nên đợc lấy đỗ cao Đệ tam giáp

đồng Tiến sỹ xuất thân tức Hoàng giáp Ngô Đức Bình khi vào diện kiến vua Tự

Đức thấy ông tuổi cao mà văn hay ý đẹp nên đã cầm bút son phê vào quyển bốn chữ: Bắc nhã lão thành Ngô Đức Bình sau đợc cử làm quan Tế tửu Quốc tử giám, tiếp đến làm án sát Quảng Bình đợc mấy năm nhiễm bệnh mát ở nhiệm

sở

Theo gia phả họ Ngô thì còn có Ngô Phúc Hội tức Trơng Duy Phúc đỗ cử nhân đời Gia Long ở trờng Gia Định; Ngô Đức Thịnh cũng đỗ cử nhân nhng ch-

a rõ khoa nào

Nh vậy, theo di sản phả tộc họ Ngô ở Can Lộc có 12 ngời đỗ đạt trong các kỳ thi văn, trong số đó có 3 ngời đỗ Tiến sỹ, 3 ngời đỗ Hơng cống, và 6 ng-

ời đỗ Cử nhân Ngoài ra còn nhiều ngời khác đỗ tam trờng, tú tài (Hán học) So với các dòng họ khác thì số lợng đỗ đạt nh thế không nhiều nhng họ Ngô có đến

3 ngời đỗ đại khoa và gần nh trải đời nào cũng có ngời đỗ đạt Đặc biệt số ngời

đậu đạt lại tập trung chủ yếu vào chi 5, chi 9 dòng dõi Phợng Quận công Ngô Phúc Hộ và Toản Võ hầu Ngô Phúc Trị

Dới thời quân chủ các thế hệ Ngô tộc đời nối đời sôi kinh nấu sử, lều chõng đua tài Ngời họ Ngô Trảo Nha tham gia chốn quan trờng đều là những

bề tôi trung thành, những công thần có nhiều đóng góp cho triều đình và đợc vua chúa trọng dụng Đây vừa là một thuận lợi những cũng vừa là một áp lực

đối với con cháu họ Ngô trên đờng công danh Thuận lợi bởi con cháu đợc trởng

thành trong môi trờng gia giáo, có điều kiện để học tập, lại có thêm sự dạy dỗ, dìu dắt của cha ông; bên cạnh đó, khi đỗ đạt, hoạn lộ cũng sẽ hanh thông hơn Nhng đồng thời sự thành đạt của cha ông cũng lại là một áp lực đối với con cháu họ Ngô Bởi họ ý thức đợc dòng máu Ngô tộc đang chảy trong huyết quản mình và họ phải nổ lực đề xứng đáng với điều đó.

Trong thời kỳ Pháp thuộc (1884-1945) con cháu họ Ngô Can Lộc vẫn thắp sáng niềm tự hào truyền thống khoa bảng với ý chí vơn lên học tập không ngừng Thời gian này về Tây học họ Ngô có hai ngời đỗ tú tài và một ngời đỗ cao đẳng tiểu học

Sau Cách mạng tháng Tám 1945, họ Ngô càng đợc chú ý hơn bởi luôn có những đóng góp lớn trong các lĩnh vực văn hoá, khoa học với những ngời nổi tiếng nh: nhà thơ lớn Ngô Xuân Diệu - đạt giải thởng cao quý, giải thởng Hồ Chí Minh; nhà văn Ngô Xuân Sanh; PGS-TS: nhà Hán - Nôm học Ngô Đức Thọ; PGS-TS Kinh tế Ngô Đức Cát …Tiếp nối truyền thống khoa bảng con cháu họ Ngô Can Lộc về sau nhiều ngời đạt học vị Thạc sỹ, Cử nhân ở các lĩnh vực khác nhau ở bậc phổ thông, trong họ cũng có nhiều con em thi đạt học sinh giỏi các cấp (tỉnh, huyện)…

2.1.2 Truyền thống võ khoa

Thông thờng khi nói tới truyền thống khoa bảng ngời ta hay đề cập đến truyền thống văn khoa Đối với họ Ngô Can Lộc chúng tôi xin đề cập cả về truyền thống võ khoa Từ xa cùng với họ Vũ ở Hoàng Hà, họ Ngô Trảo Nha đợc

đánh giá là một trong những dòng họ "Thạch Hà thế tớng" (dòng họ đời đời nối nghiệp nhau làm tớng) Họ Ngô Trảo Nha sớm nổi tiếng là cự tộc võ thần, từ thời Lê Trung Hng chúa Trịnh đã tặng cự tộc võ thần này 4 chữ "xã tắc Trảo Nha" (nanh vuốt triều đình)

Họ Ngô Trảo Nha vốn là cự tộc võ thần nhng từ xa trong xã hội Nho học thờng có quan niệm và thành kiến "trọng văn khinh võ" nên có câu ca dao:

"Văn thì ngũ phẩm đã sang

Võ thì ngũ phẩm còn mang gơm hầu"

Có lẽ vì thế sách vở xa để lại ít quan tâm đến các võ khoa và ít chép lại danh sách Võ cử, Tạo sỹ nh các bảng sĩ tử trúng cách Hơng cống, Cử nhân, Tiến sỹ trong các khoa thi văn Ngày nay khi nghiên cứu về dòng họ Ngô ở Can Lộc chúng ta cần phải đánh giá một cách khách quan vai trò cũng nh công lao của những Tạo sỹ, những ngời đợc phong các tớc vị và những vị quan ban võ

Dới triều đình phong kiến Việt Nam, những ngời có công thờng đợc phong các tớc vị Tuỳ từng triều đại mà các tớc vị có khác nhau nhng khái quát lại có 6 tớc: Vơng, Công, Hầu, Bá, Tử, Nam Tớc Vơng thờng chỉ dùng cho thân tộc nhà vua Có triều đại không phong tớc Vơng Tớc Công (nh Quốc Công, Quận Công) phong cho những ngời có công lao đặc biệt, hoặc rất lớn Tớc Hầu phong cho những ngời có công lớn Các tớc Bá, Tử, Nam để phong cho những ngời có công theo mức độ khác nhau

Ngợc dòng lịch sử, lần theo "Phả hệ họ Ngô Việt Nam" mới tỏ tờng bệ dày truyền thống võ khoa của dòng họ Ngô từ gốc gác.Trớc hết đọc lịch sử Việt Nam ai cũng biết vị trí của Ngô Quyền trong việc chấm dứt ngàn năm Bắc thuộc lập nên triều đại phong kiến tự chủ bằng chiến thắng Bạch Đằng vang dội,

Định đô ở Cổ Loa vào đầu năm 939 Nhà sử học Ngô Sỹ Liên đã viết: "Tiền Ngô vơng dựng nớc, không chỉ công chiến thắng mà đã đặt bách quan, định triều nghi, chế phục sắc, có thể thấy quy mô bậc đế vơng" Sau này Phan Bội Châu trong "Việt Nam vong quốc sử" gọi Ngô Vơng Quyền là "Tổ trung hng" của dân tộc Và đến Chủ Tịch Hồ Chí Minh viết trong diễn ca "Lịch sử nớc ta"

đã khẳng định:

"Ngô Quyền ngời ở Đờng LâmCứu dân ra khỏi cát lầm ngàn năm"

Ngoài ra, dới chế độ phong kiến dòng họ Ngô Việt Nam có đến 4 ngời

đ-ợc truy phong tớc Vơng Tớc Vơng là bậc cao nhất mà triều đình ban tặng cho

những ngời có công trạng Trong 4 ngời họ Ngô đợc truy phong đó có Ngô Từ (1370 - 1453) là ông nội của Ngô Nớc thuỷ tổ dòng họ Ngô Trảo Nha.

Sau tớc Vơng là tớc Công Dòng họ Ngô Việt Nam có đến 18 ngời đợc ban tặng Quốc Công, 60 ngời Quận Công Trong 18 ngời Quốc Công có Thanh Quốc công Ngô Khế (1426 - 1514) con trai Ngô Từ sinh Ngô Nớc thuỷ tổ dòng

họ Ngô Trảo Nha Đặc biệt nhất khi nói tới dòng họ Ngô Trảo Nha là trong 60

vị Quận công có đến 18 ngời thuộc dòng này

Ngô Cảnh Hựu (1520-1596) ngời đầu tiên thuộc đời thứ 5 dòng họ Ngô Trảo Nha đợc phong tớc Quận công Ngô Cảnh Hựu còn có tên là Ngô Phúc Trừng Trải qua 50 năm chiến trận lập nhiều chiến công, năm 1593 vua Lê xét công ban thởng Ngô Cảnh Hựu đợc phong tớc Thế Quận công và giữ chức vụ trọng yếu trong triều đình - chức Thái bảo (Dới triều đình phong kiến Việt Nam, các chức vụ trọng yếu trong triều đình thờng là: chức Chung, Văn ban,

Võ ban Các chức Chung gồm Thái s, Thái uý, Thái bảo, Thái phó, có triều đại còn có Tể Tớng, Tớng Quốc, T Đồ…; Văn ban thờng là Thợng Th; Võ ban bao gồm Đô Đốc, Kiểm Điểm, Thợng tớng quân có triều đại còn có Đại t mã, Tiết chế khi cầm quân đánh giặc) Cũng theo gia phả họ Ngô Việt Nam có đến 16 ngời họ Ngô đã giữ các chức Chung trong triều đại phong kiến, Ngô Cảnh Hựu xếp thứ 13 trong bảng danh sách các chức vụ trọng yếu đó.Tham gia Võ ban trong triều họ Ngô Việt Nam có đến 32 ngời Có thể nói dòng họ Ngô với truyền thống thợng võ đã xác lập đợc vị thế của mình trên đất nớc Riêng dòng

họ Ngô ở Trảo Nha từ thời Ngô Cảnh Hựu bắt đầu khởi sắc và phát triển mạnh Con cháu Ngô Cảnh Hựu về sau nhiều đời làm võ tớng cầm quân

Ngô Phúc Tịnh con trai Ngô Cảnh Hựu thuộc đời thứ 6 dòng Trảo Nha, làm chỉ huy cấm quân trong phủ chúa, hộ giá chúa Trịnh đi đánh dẹp nhà Mạc Ngô Phúc Tịnh có thời gian còn trấn thủ Nghệ An, dẹp loạn yên dân về sau tham gia chính đờng bàn việc nớc Là một vị tớng có nhiều công lao nên Ngô

Phúc Tịnh đợc phong Đặc tiến phụ quốc Thợng tớng quân, giữ chức vụ trọng yếu trong triều đình - chức Thái bảo, phong tớc Tứ Quận công.

Đến đời thứ 7 dòng họ Ngô Trảo Nha có 2 ngời đợc phong tớc Công: Ngô Phúc Vạn - Tào Quận công và Ngô Phúc Tịnh - Vị Quận công Ngô Phúc Tịnh một trong những nhân vật "lừng lẫy một thời" của dòng họ Ngô "Thạch Hà thế tớng" Ngô Phúc Vạn là ngời tinh thôngvõ nghệ hiểu biết binh th, có công

đánh nhà Mạc, đợc phong đến Dơng võ uy dũng công thần, đặc tiến phụ quốc Thợng tớng quân, trung quân Tả đô đốc phủ Tả đô đốc Trung nhuệ quân dinh Thái bảo thợng trụ quốc Tào Quận công Sinh thời Ngô Phúc Vạn có uy thế rất lớn Ông có 10 ngời con trai trong đó có 5 ngời đợc phong tớc Quận công: Ngô Phúc Thêm - Nhuận Quận công, Ngô Phúc Đang - Hàn Quận công, Ngô Phúc Hạp - Đằng Quận công, Ngô Phúc Tân - Đáng Quận công, Ngô Phúc Hộ - Ph-ợng Quận công Riêng Ngô Phúc Thêm vừa đợc phong tớc Công vừa đỗ Tạo sỹ (Tiến sỹ võ)

Ngoài những nhân vật kể trên dòng họ Ngô Trảo Nha còn có những ngời

đợc phong tớc công là: Diên Quận công, Lý Quận công, cả hai đều là con trai của Vị Quận công, đời thứ 8 Trảo Nha; Vinh Quận công Ngô Phúc Thụ (1650-1724) đời thứ 9 Trảo Nha, con trai trởng Phợng Quận công; Hạo Quận công, Phổ Quận công, Cảnh Quận công, Khiêm Quận công thuộc đời thứ 10 dòng họ Ngô Trảo Nha Khiêm Quận công Ngô Phúc Lâm (1724-1784) vừa đợc phong t-

ớc Công vừa đỗ Tiến sỹ khoa Bính Tuất 1766; Chấn Quận công - Ngô Văn Sở, một tớng giỏi của nhà Tây Sơn thộc đời 11 dòng họ Ngô Trảo Nha; Hoành Quận công - Ngô Phúc Phơng (1712-1804), tên huý Ngô Phúc Túc thuộc đời 12 dòng Trảo Nha Ngô Phúc Phơng có tài kiêm văn võ, ra quản quân sớm, 30 tuổi

đậu Tạo sỹ, nhiều lần đi đánh dẹp, có nhiều chiến công, đánh Lê Duy Mật ở Kinh Bắc, Ngân Gia ở Sơn Nam hạ, dẹp giặc cớp ở Chơng Đức, Chơng Mỹ, Sơn Tây và ở phủ Yên Trờng Năm 1760 về quản Thị hậu đội Do lập đợc nhiều chiến công Ngô Phúc Phơng đợc phong Đại t đồ - Hoành Quận công

Nếu tớc Công phong cho những ngời có công lao đặc biệt hoặc rất lớn thì tớc Hầu lại phong cho những ngời có công lớn.Tổng cộng dòng họ Ngô Việt Nam có đến 167 ngời đợc phong tớc Hầu, trong đó dòng Trảo Nha có đến 43 ngời.

Về tớc Bá, họ Ngô Việt Nam có tổng cộng 56 ngời,dòng Trảo Nha có

đến 6 ngời

Nh vậy, dựa theo di sản phả tộc, họ Ngô Can Lộc có 18 ngời đợc phong

t-ớc Công, 43 ngời đợc phong tt-ớc Hầu và 6 ngời đợc phong tt-ớc Bá Trong tổng số

67 ngời đợc phong tớc có 3 ngời đỗ Tạo sỹ Số ngời đỗ tam trờng võ khoa (đời Lê) và cử nhân Võ (đời Nguyễn) cũng không hiếm

Tạo sỹ là học vị cao nhất về Võ khoa đời xa Tiến sỹ võ phải trải qua các khoa thi võ nghệ từ thấp lên cao, thờng phải đậu Sơ cử (tức là cử nhân võ) xong mới đợc thi Bác cử để lấy Tạo sỹ Kỳ thi Sơ cử (Cử võ) và Bác cử cũng phải thi

lý thuyết khá gay go qua các kỳ thi Do đó Tạo sỹ phải khá giỏi về chữ nghĩa văn hoá mới đọc đợc binh th, kinh điển và làm đợc văn bài sát hạch trong khoa thi tiến sỹ võ Vì thế, Tạo sỹ tuy rất giỏi thập bát ban võ nghệ và trải qua nhiều pha thi đấu các loại binh khí và coi nh đợc xếp vào hàng võ nghệ cao cờng rồi Triều đình và Bộ binh còn bắt các thí sinh phải lầu thông kinh sử, binh pháp và sách Tứ Th, Ngũ Kinh, Bắc Sử, Nam Sử nữa, bằng cách trả lời qua văn bài các câu hỏi rất chi tiết về chính trị, quân sự thời xa và hiện tại khá ngặt nghèo để thử tài kiến thức, văn hoá của thí sinh võ Ai có giỏi chữ nghĩa, thông hiểu các sách Tôn Ngô binh pháp, Hổ Trớng xu cơ, Binh th yếu lợc, Kinh, Sử, Tử, Tập mới viết đợc các bài văn nghị luận có cơ sở võ lợc, chính trị quân sự xuất sắc

Nh thế Tạo sỹ đời Hậu Lê cũng nh triều Nguyễn (thế kỷ 18 và 19) là các bậc văn võ kiêm toàn cả Đậu Tạo sỹ xong thờng trở thành các tớng lĩnh và giữ chức

vụ quan trọng ngoài biên ải, các Trấn, Doanh hoặc võ quan cao cấp trong triều

đình Do đó, Tạo sỹ cũng đợc rớc vinh quy bái tổ long trọng không kém gì Tiến