Tiểu luận phê bình văn học của nguyễn tuân

Các nhànghiên cứu, nhất là những nhà nghiên cứu có uy tín dờng nh không muốntrống vắng tên mình trong bảng danh mục nghiên cứu về Nguyễn Tuân, từ Vũ Ngọc Phan, Trơng Chính, Vũ Đức Phúc,

bộ giáo dục và đào tạo Trờng đại học vinh

đặng thị phơng thảo

Tiểu luận phê bình văn học

của nguyễn tuân

Chuyên ngành: văn học Việt Nam

Mã số: 60.22.34

1.1 Nguyễn Tuân (1910 - 1987) là một hiện tượng độc đỏo và

phức tạp, một tác gia lớn của nền văn học Việt Nam hiện đại Ông đãtừng nói: “Tôi quan niệm đã viết văn phải cố viết cho hay và viết đúngcái tạng riêng của mình Văn chơng cần có sự độc đáo hơn trong bất kỳlĩnh vực nào khác” Ông nói, và đã làm đợc nh thế Sức sống của các tác

phẩm của Nguyễn Tuân trong đó có các tiểu luận phê bình văn học không chỉ “vang bóng một thời” mà là nhiều thời, để lại không ít ấn t ợngsâu sắc trong lòng nhiều thế hệ ngời đọc Tìm hiểu và nghiên cứuNguyễn Tuân còn là nhu cầu lâu dài

-1.2 Trong sự nghiệp văn học của Nguyễn Tuân, tiểu luận phê bình

là một mảng sáng tác quan trọng Xa nay ngời ta biết đến Nguyễn Tuânvới t cách một nhà văn đặc biệt sành sỏi về các thể loại tuỳ bút, truyện,tiểu thuyết… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một phơng diệnkhác của tài năng Nguyễn Tuân Thế nhng cho đến nay, mảng văn họcrất có ý nghĩa này của ông vẫn cha đợc nghiên cứu một cách thật đầy đủ

và hệ thống Đi vào nghiên cứu vấn đề này không chỉ có ý nghĩa đối vớiriêng việc tìm hiểu Nguyễn Tuân mà còn có ý nghĩa đối với công tácnghiên cứu phê bình văn học nói chung Cũng từ đây, chúng ta có thể tìm

ra những bài học bổ ích cho việc tìm hiểu nghiên cứu phê bình văn học

Là những ngời sáng tác mà viết tiểu luận phê bình (Xuân Diệu,Nguyễn Đình Thi, Nguyễn Tuân là những trờng hợp tiêu biểu), họ đều có

đợc lợi thế riêng mà những cây bút khác không dễ gì có đợc NguyễnTuân cũng đã chứng tỏ đợc điều này trong các trang viết của ông ở vịthế là một nhà phê bình, Nguyễn Tuân có cơ sở lý luận của ông song cái

đặc biệt, sắc nét ở đây là Nguyễn Tuân đã đa ra những nhận xét độc đáo,

bất ngờ mà nghệ sĩ bậc thầy mới làm đợc (bình về thơ Tú Xơng, Truyện

Sêkhốp, Truyện Kiều) Ông có khả năng cảm nhận văn chơng một cách

rất cụ thể, sinh động, tạo nên sức hấp dẫn riêng Khó có thể tìm thấynhững ý kiến sâu sắc, đầy tri âm tri kỷ - hiểu ngời, hiểu mình và với mộtlối viết phóng túng tài hoa nhng xác thực, chân thành nh các bài viết về

Tú Xơng, Tản Đà, Vũ Trọng Phụng, Bùi Xuân Phái… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph của Nguyễn Tuân

1.3 Nguyễn Tuân không chỉ có vị trí quan trọng trong lịch sử văn

học dân tộc mà còn có vị trí quan trọng trong chơng trình văn học ở cácnhà trờng, từ phổ thông đến đại học Nghiên cứu tiểu luận phê bình của

Nguyễn Tuân không chỉ để hiểu hơn về nhà văn (Nguyễn Tuân) mà còn

để hiểu hơn về những hiện tợng văn học đợc nhà văn quan tâm, phân tích,luận giải, từ đây có thể vận dụng, tham khảo, giúp cho việc giảng dạy,học tập thơ văn Nguyễn Tuân cũng nh nhiều hiện tợng văn học khác(những hiện tợng văn học mà Nguyễn Tuân từng bỏ công khảo sát,nghiên cứu, phê bình nghiêm túc) trong nhà trờng đợc tốt hơn

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

2.1 Lịch sử nghiên cứu về Nguyễn Tuân nói chung

Nguyễn Tuân xuất hiện trong lịch sử văn học dân tộc trớc hết với tcách một nhà văn - một nhà văn tài hoa với những cạnh sắc riêng độc đáokhông giống ai

Con ngời và sáng tác của ông có một sức hút kỳ lạ không chỉ đốivới các nhà văn mà còn đối với giới nghiên cứu phê bình Chính vì vậy,

đã có rất nhiều bài của các nhà nghiên cứu, các nhà văn bàn về nội dung

t tởng, giá trị nghệ thuật trong các sáng tác của Nguyễn Tuân Các nhànghiên cứu, nhất là những nhà nghiên cứu có uy tín dờng nh không muốntrống vắng tên mình trong bảng danh mục nghiên cứu về Nguyễn Tuân,

từ Vũ Ngọc Phan, Trơng Chính, Vũ Đức Phúc, Phan Cự Đệ, Phan Ngọc,Nguyễn Đăng Mạnh, Hà Minh Đức, Phong Lê, Đặng Tiến, Thuỵ Khuê,Văn Tâm… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph đến Vơng Trí Nhàn, Lê Quang Trang, Hà Bình Trị, Hà Văn

Đức,… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph Nhiều ý kiến về sáng tác của Nguyễn Tuân, nhng ở đây, chúngtôi chỉ lợc nhanh một số ý kiến tiêu biểu

Có thể nói Nguyễn Đăng Mạnh là ngời dành nhiều tâm huyết chocông việc nghiên cứu về nhà văn Nguyễn Tuân Thực ra, Nguyễn ĐăngMạnh không phải là ngời đầu tiên và mở lối cho việc nghiên cứu NguyễnTuân nhng lại là ngời có những công trình nghiên cứu sâu sắc và khá

toàn diện Các bài viết nh: Nguyễn Tuân, con ngời và sự nghiệp; Cảnh

sắc và hơng vị đất nớc qua văn Nguyễn Tuân; Con ngời Nguyễn Tuân đi

đến bút kí chống Mỹ; Quan điểm nghệ thuật của Nguyễn Tuân; Thể tài

tùy bút của Nguyễn Tuân; Đọc lại chùa Đàn của Nguyễn Tuân; Tản mạn

về Nguyễn Tuân; Lại đọc chữ ngời tử tù của Nguyễn Tuân; Tờ hoa, một bài văn đẹp… của Nguyễn Đăng Mạnh cung cấp cho ngời đọc một cái

nhìn bao quát về tác gia Nguyễn Tuân từ thân thế, sự nghiệp, đến quan

điểm, t tởng nghệ thuật, nghệ thuật ngôn từ khả năng bao quát và làmchủ một số thể loại (nhất là ký - tuỳ bút) của tác giả… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph Nguyễn ĐăngMạnh cho biết: “Nói đến Nguyễn Tuân, ngời ta thờng nghĩ đến một nhàvăn của quan điểm duy mỹ, chỉ trọng cái đẹp hình thức không cần nộidung, chủ trơng viết văn không khuynh hớng, nghĩa là muốn đặt nghệthuật lên trên mọi thứ thiện, ác ở đời Quan điểm ấy thể hiện ngay ởnhững nhân vật a thích nhất của ông trớc Cách mạng: những con ngời tàihoa tài tử, dù tĩnh tại hay xê dịch, đối với cuộc sống, đối với quê h ơng,

đều chỉ nh là kẻ ăn tạm, ở nhờ, những con ngời sinh ra dờng nh chỉ đểngắm đời, ngoạn cảnh cho giác quan đợc nô nê thanh sắc, và để trổ tàikhoe chữ, chứ không chịu gánh lấy một trách nhiệm xã hội nào Gắnliền với sinh hoạt và tâm t của những nhân vật ấy, nội dung tác phẩmNguyễn Tuân nhiều khi thật lông bông, phù phiếm, không có ý nghĩa xãhội gì đáng kể Điều ấy chẳng những thể hiện ở những tác phẩm củaNguyễn Tuân thời cũ, mà còn "rơi rớt" cả ở một số sáng tác của ông saunày, khi nhà văn đã đi theo cách mạng" [43, 91]

Phan Ngọc, Đặng Tiến, Thuỵ Khuê, Vơng Trí Nhàn, Phong Lê… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph,mỗi ngời từ một góc độ tiếp cận khác nhau, có thể nói là những ng ời có ýkiến sâu sắc về Nguyễn Tuân Nhìn chung các ý kiến đều đánh giá cao cá

tính sáng tạo, bản sắc của cái tôi và tài hoa hơn ngời (đặc biệt trong văn

tuỳ bút) của Nguyễn Tuân: “Trớc sau Nguyễn Tuân sống chết với thể tuỳbút Một ngời đọc bình thờng cũng dễ dàng cảm thấy rằng những tuỳ bútcủa ông có một “khí hậu” riêng, ở đó có một giọng điệu bao trùm Trong

sự hình thành và cái cách tồn tại riêng của nó, tuỳ bút in dấu con ng ờiNguyễn Tuân - Nó không phải chỉ là một thứ hình thức thuần tuý mà trở

nên một bộ phận của nội dung, tức là đã một phần những thông điệp mà

ông gửi tới bạn đọc” [36, 146] Nhiều ý kiến cũng chỉ rõ ảnh hởng củatrào lu lãng mạn trong văn học lúc bấy giờ (1930 - 1945) đối với con ng -

ời Nguyễn Tuân, và chính Nguyễn Tuân “một mình một cõi” (chữ dùngcủa Thụy Khuê) tạo nên một kiểu thức riêng cho văn học lãng mạn 1930

- 1945

Tuy nhiên, trong sáng tác của Nguyễn Tuân giai đoạn này, nhiều

ngời đều nhận thấy biểu hiện của cái tôi cá nhân cực đoan, thận thấy sự

thất vọng của Nguyễn Tuân trớc thực tại… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph Nguyễn Tuân tìm về quá khứ

“vang bóng một thời”, tìm về với những thú chơi tao nhã ngày x a mà cókhi là cả với những ham muốn điên loạn… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph ý thức “đào bới mãi trong cáitôi cô đơn, ích kỷ, mặc kệ cuộc đời, đi mãi vào chủ nghĩa cá nhân h ởnglạc” (theo cách nói của Phong Lê) [43, 75] đã khiến cho thế giới nghệthuật của Nguyễn Tuân hoàn toàn tách biệt ra ngoài so với cuộc sống củanhân dân Nguyễn trở nên lạc lõng, thế nhng, đó cũng là “sự bế tắc nằmtrong sự bế tắc chung của nền văn học công khai, dới ách thống trị củathực dân trong xã hội cũ” [43,75] Sự chuyển biến trong t tởng và phongcách nghệ thuật của Nguyễn Tuân từ sau Cách mạng tháng Tám là điều

mà nhiều nhà nghiên cứu đều nhận thấy Nguyễn Tuân đã thực sự làmmột cuộc “lột xác” Nhãn quan của ông có sự thay đổi, các sáng tác củaNguyễn Tuân mà cụ thể ở đây là thể tuỳ bút đã có những xúc cảm khác,những cảnh sắc mới lạ

Phan Cự Đệ trong bài viết Nguyễn Tuân - một phong cách nghệ

thuật độc đáo và Đọc lại vang bóng một thời của Nguyễn Tuân tập trung

nêu bật phong cách nghệ thuật Nguyễn Tuân thông qua việc phân tích cái

tôi của tác giả qua các thời kỳ Vơng Trí Nhàn với những bài viết: Nhà văn Nguyễn Tuân, Nguyễn Tuân và thể tùy bút… nghiêng về việc đề cao

thể loại tùy bút đối với sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Tuân Các tác giả

Vũ Đức Phúc (Nghệ thuật Nguyễn Tuân), các nhà nghiên cứu Nam Mộc

(Nguyễn Tuân và Sông Đà), Văn Tâm (Về truyện ngắn Chữ ngời tử tù

của Nguyễn Tuân), Ngọc Trai (Nguyễn Tuân với Huế)… cùng với việc

phác họa chân dung nhà văn Nguyễn Tuân đã nhấn mạnh tới phong cáchnghệ thuật độc đáo, tài hoa của ông

Nhiều tác giả khác chú ý Nguyễn Tuân với t cách là một nghệ sĩ tài

hoa Nguyễn Đình Thi xem Nguyễn Tuân là ngời đi tìm cái đẹp, cái thật [43, 541], Hà Văn Đức muốn xác định Nguyễn Tuân và cái đẹp [43, 179] Nguyễn Thị Thanh Minh cũng muốn xác định Nguyễn Tuân và cái đẹp [43, 219], Nguyễn Thành cũng với cái nhìn ấy: Nguyễn Tuân, ngời săn

tìm cái đẹp [43, 192]…

Nhìn chung, các bài viết đều đã đề cập một cách khá đầy đủ vàsâu sắc những nét tiêu biểu trong cuộc đời và sự nghiệp sáng tác củaNguyễn Tuân

2.2 Về tiểu luận phê bình của Nguyễn Tuân

Riêng về tiểu luận phê bình của Nguyễn Tuân - một mảng rất quantrọng trong sự nghiệp sáng tác văn học của ông còn rất ít đợc các nhà phêbình, nghiên cứu văn học đề cập đến Vì sao vậy? Ngời đọc có quyền đặt

ra câu hỏi này Thực ra không phải mảng văn học này của Nguyễn Tuânkhông có giá trị mà vì sức hút của mảng sáng tác của ông quá lớn

Tuy vậy, cũng đã có một số công trình bớc đầu đề cập đến vấn đề

này Đó là các bài viết của Nguyễn Đăng Mạnh: Nguyễn Tuân đọc sách,

bình văn, dựng chân dung văn học [38, 99] và đặc biệt là Nguyễn Tuân viết phê bình văn học (Bình giảng trích đoạn bài Thời và thơ Tú Xơng của

Nguyễn Tuân) [38, 147] Với bày viết này, Nguyễn Đăng Mạnh đã chỉ ranhững phát hiện của Nguyễn Tuân về Tú Xơng, bên dới cái tiếng cờingông nghênh, kiêu bạc, phá phách, bên dới những tiếng cời tả thực củathơ Tú Xơng là chất trữ tình lãng mạn đằm thắm thiết tha,“những lời tràolộng kiêu bạc chỉ là những hiện tợng da thịt bên ngoài phủ bên một tuỷcốt chung tình” Nguyễn Tuân đã chứng minh nhận xét của mình bằng

những đoạn bình thơ đầy tâm huyết và tài hoa (đặc biệt là những đoạn

bình hai bài Đi hát mất ô và Sông lấp)

Nguyễn Đăng Mạnh tỏ ra rất sắc sảo khi phê bình sự phê bình cũng

rất sắc sảo của Nguyễn Tuân trong Thời và thơ Tú Xơng

Tuy nhiên, tiểu luận phê bình văn học của Nguyễn Tuân ngoài

Thời và thơ Tú Xơng còn nhiều tiểu luận khác mà cha đợc ai bàn đến

2.3 Năm 2008, chúng tôi đã từng quan tâm đến tiểu luận phê bình

văn học của Nguyễn Tuân, lấy đó làm đối tợng nghiên cứu cho khoá luậntốt nghiệp đại học của mình [55] Nhng do mức độ của một khóa luận tốtnghiệp đại học, không ít vấn đề về tiểu luận phê bình văn học củaNguyễn Tuân, chúng tôi cha có dịp đi sâu khảo sát Luận văn này củachúng tôi là công trình tiếp theo mang tính chuyên sâu hơn, tập trung tìmhiểu tiểu luận phê bình văn học của Nguyễn Tuân với một cái nhìn hệthống và toàn diện hơn

3 Đối tợng nghiên cứu và giới hạn của đề tài

3.1 Đối tợng nghiên cứu

Các bài tiểu luận phê bình văn học của Nguyễn Tuân

3.2 Giới hạn của đề tài

Đề tài chỉ tập trung khảo sát, tìm hiểu các bài tiểu luận, nghiên cứuphê bình về văn học của Nguyễn Tuân Những thể loại khác trong sángtác của Nguyễn Tuân, chúng tôi chỉ chú ý tham khảo để đối chiếu, từ đó

có cái nhìn đầy đủ hơn về tác gia Nguyễn Tuân chứ không phải là đối t ợng để khảo sát

-Văn bản tài liệu dùng để khảo sát: văn bản các bài tiểu luận phê

bình văn học của Nguyễn Tuân, chúng tôi dựa vào Tuyển tập Nguyễn

Tuân, Nxb Văn học, Hà Nội (2004)

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận văn đặt ra ba nhiệm vụ nghiên cứu:

4.1 Đa ra một cái nhìn tổng quát về tiểu luận phê bình trong sự

nghiệp văn học của Nguyễn Tuân, xác định vai trò, vị trí, ý nghĩa của bộphận này trong văn nghiệp của ông

4.2 Khảo sát, phân tích, xác định những nội dung đợc bàn đến

trong các bài tiểu luận phê bình của Nguyễn Tuân

4.3 Khảo sát, phân tích, xác định nghệ thuật viết tiểu luận phê

bình của Nguyễn Tuân

Cuối cùng rút ra một số kết luận về tiểu luận phê bình văn học củaNguyễn Tuân

5 Phơng pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng nhiều phơng pháp khác nhau, trong đó có cácphơng pháp chính: phân tích - tổng hợp, so sánh - đối chiếu, cấu trúc - hệthống

6 Đóng góp và cấu trúc của Luận văn

6.1 Đóng góp

Luận văn là công trình tập trung khảo sát, phân tích, xác định cácbài tiểu luận, nghiên cứu, phê bình văn học của Nguyễn Tuân với cáinhìn hệ thống Từ đó, khẳng định những đóng góp của ông cho lịch sửnghiên cứu, phê bình văn học dân tộc

Kết quả của Luận văn có thể dùng làm tài liệu tham khảo phục vụcho việc tìm hiểu và dạy - học về tác gia Nguyễn Tuân trong học đờng

6.2 Cấu trúc của Luận văn

Ngoài Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung của Luận

văn đợc triển khai trong 3 chơng:

Chơng 1: Tiểu luận phê bình trong sự nghiệp văn học của Nguyễn Tuân Chơng 2: Các hiện tợng văn học qua tiểu luận phê bình của Nguyễn Tuân Chơng 3: Nghệ thuật viết tiểu luận phê bình văn học của Nguyễn Tuân

Ch¬ng 1 TiÓu luËn phª b×nh trong sù nghiÖp v¨n häc cña NguyÔn Tu©n

1.1 Sự nghiệp văn học của Nguyễn Tuân

1.1.1 Nguyễn Tuân - một cá tính, một nhân cách văn hóa lớn

Về Nguyễn Tuân, có không ít ý kiến từng xác định rằng, ông làmột hiện tượng độc đáo và phức tạp trong văn học Việt Nam Đểthấy được điều này, xin nhắc lại vài nét về lai lịch “phức tạp” củaông Nguyễn Tuân quê ở xã Nhân Mục, thôn Thượng Đình, naythuộc phường Nhân Chính, quận Thanh Xuân , Hà Nội Ông sinhtrưởng trong một gia đình nhà Nho khi Hán học đã tàn Học đến cuốibậc Thành chung, Nguyễn Tuân bị đuổi học vì tham gia một cuộc bãikhóa phản đối mấy giáo viên người Pháp nói xấu người Việt Nam(1929 ) Sau đó ít lâu ông lại bị tù vì "xê dịch" qua biên giới không cógiấy phép Ra tù (1929 ), ông bắt đầu viết báo, viết văn Nguyễn Tuâncầm bút từ khoảng đầu những năm 1930, nhưng nổi tiếng từ năm

1938 với các tác phẩm tùy bút, bút ký có phong cách độc đáo như

Vang bóng một thời , Một chuyến đi Năm 1941 , Nguyễn Tuân lại bịbắt giam một lần nữa vì gặp gỡ, tiếp xúc với những người hoạt độngchính trị Năm 1945 , Cách mạng tháng Tám thành công, NguyễnTuân nhiệt tình tham gia cách mạng và kháng chiến, trở thành mộtcây bút tiêu biểu của nền văn học mới Từ 1948 đến 1958 , ông giữchức Tổng thư kí Hội Văn nghệ Việt Nam Các tác phẩm chính sau

cách mạng của Nguyễn Tuân là tập bút ký Sông Đà (1960 ), một sốtập ký chống Mỹ (1965 -1975 ) và nhiều bài tùy bút về cảnh sắc vàhương vị đất nước Nguyễn Tuân mất tại Hà Nội vào năm 1987, đểlại một sự nghiệp văn học phong phú với những trang viết độc đáo và

tài hoa Năm 1996 ông được nhà nước Việt Nam truy tặng Giảithưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật (đợt I)

Nói đến Nguyễn Tuân là nói đến một cá tính độc đáo, cá tínhtrong lối sống, cá tính trong tính cách, cá tính trong cách viết, thậmchí cá tính cả trong ẩm thực Ông từng muốn rằng sau khi ông mất,không để lại một bản sao nào ở đời , nghĩa là không muốn giống ai,

và cũng không cho phép ai giống mình Ý thức cá nhân, cá tính củacon người này quả là hết sức đặc biệt Nguyễn Đăng Mạnh cho rằng,

“Nguyễn Tuân viết văn trước hết để khẳng định cá tính độc đáo củamình, tự gán cho mình một chứng bệnh gọi là "chủ nghĩa xê dịch",thích lối sống tự do phóng túng là rất có cơ sở Lối sống của ông dĩnhiên là không phù hợp với chế độ thuộc địa (ông đã hai lần bị tù vìcái vô lý của chế độ thuộc địa)

Cá tính ấy là độc đáo, có ý nghĩa, nhất là cá tính của một conngười rất mực tài hoa Ông am hiểu nhiều môn nghệ thuật khác (vănhọc, hội hoạ, điêu khắc, sân khấu, điện ảnh, lịch sử, địa lý ) NguyễnTuân từng là một diễn viên kịch nói và là một diễn viên điện ảnh đầutiên ở Việt Nam Ông thường vận dụng con mắt của nhiều ngànhnghệ thuật khác nhau để tăng cường khả năng quan sát, diễn tả củanghệ thuật văn chương

Nguyễn Tuân là một nhà văn biết quý trọng thật sự nghềnghiệp của mình Đối với ông, nghệ thuật là một hình thái lao độngnghiêm túc, thậm chí "khổ hạnh" và ông đã lấy chính cuộc đời cầmbút hơn nửa thế kỷ của mình để chứng minh cho quan niệm ấy

Nguyễn Tuân là người có lòng tự tôn dân tộc sâu sắc, lòng yêunước thiết tha, yêu nước theo kiểu Nguyễn Tuân (yêu những giá trịvăn hóa cổ truyền của dân tộc, yêu tha thiết tiếng Việt , yêu tha thiếtnhững kiệt tác văn chương của Nguyễn Du , Hồ Xuân Hương, Trần TếXương, Tản Đà , Ngô Tất Tố, Thạch Lam ; yêu tha thiết những nhạc

điệu dõn tộc (lối hỏt ca trự, giọng hũ Quảng Trị, dõn ca quan họ BắcNinh, ); yờu tha thiết từng tấc đất của tổ quốc, từng con đường, từnghàng cõy khắp mọi miền đất nước Nguyễn Tuõn thực sự là mộtnhõn cỏch văn húa lớn

1.1.2 Nguyễn Tuõn - nhà văn tài hoa với một sự nghiệp sỏng tỏc phong phỳ

Nguyễn Tuân để lại một sự nghiệp sáng tác khá đồ sộ Tr ớc hết,với t cách nhà văn, ông đã sáng tác bằng khá nhiều thể loại khácnhau: Truyện, tiểu thuyết và đặc biệt là ký với nhiều thể: phóng sự,tuỳ bút… ở thể loại nào ông cũng có những tác phẩm nổi tiếng

Về truyện, có thể kể đến các tác phẩm: Một vụ bắt rợu lậu (Đông Dơng tạp chí, số 29 ngày 27/11/1937); Vang bóng một thời (đăng báo từ 1939, Tân Dân, Hà Nội, xuất bản 1940); Xác ngọc lam (đăng tạp chí Thanh Nghị, 1943); Vô đề (sau đổi lại là Lột xác, Tạp chí Văn mới 1945); Nguyễn (Thời đại, Hà Nội, 1945); Chùa Đàn (Quốc Văn, Hà Nội, 1946); Thắng càn (Văn nghệ, 1953); Truyện một

cái thuyền đất (sách Kim Đồng, 1958)

Về tiểu thuyết, Nguyễn Tuân có: Thiếu quê hơng (đăng báo từ

1940; Anh Hoa, Hà Nội xuất bản 1943) Cuốn tiểu thuyết cho thấy cáinhìn rất hiện đại của Nguyễn Tuân về con ngời hiện đại qua nhân vậtBạch - sự hoá thân của cái tôi tác giả

Đặc biệt là về ký với thể tuỳ bút Thể loại mà Nguyễn Tuân đãlựa chọn ngay từ lúc khởi đầu sự nghiệp sáng tác cho đến cuối cuộc

đời đã khẳng định một hớng lựa chọn đúng đắn của ông Có thể gọi

Nguyễn Tuân là nhà tuỳ bút với nhiều tập tuỳ bút đặc sắc: Một

chuyến đi (du ký, đăng báo từ 1938, Tân Dân, Hà Nội, xuất bản

1941); Chiếc l đồng mắt cua (Hàn Thuyên, Hà Nội, 1941); Tóc chị

Hoài (Lợm lúa vàng, Hà Nội, 1943); Tùy bút I (Cộng lực, Hà Nội

1941); Tùy bút II (Lợm lúa vàng, Hà Nội, 1943); Đờng vui (Hội văn

nghệ Việt Nam, 1949); Tình chiến dịch (Hội văn nghệ Việt Nam, 1950); Bút ký đi thăm Trung Hoa (Văn nghệ, Hà Nội 1955); Tùy bút

kháng chiến và hòa bình (Tập I, Văn nghệ, Hà Nội, 1955); Tùy bút kháng chiến và hòa bình (Tập II, Văn nghệ, Hà Nội, 1956); Sông Đà

(Nhà xuất bản Văn học, Hà Nội, 1960); Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi (Ký, Hội văn nghệ, Hà Nội 1972); Ký (Nhà xuất bản văn học, Hà Nội 1976); Chuyện nghề (Nhà xuất bản Tác phẩm mới, Hà Nội 1986);

Cảnh sắc và hơng vị đất nớc (Nhà xuất bản Tác phẩm mới, Hà Nội

1988)

Nói đến Nguyễn Tuân thời kỳ trớc Cách mạng tháng Tám,không ít ngời cho rằng Nguyễn Tuân là con ngời ngông nghênh, kiêubạc, con ngời của chủ nghĩa duy mỹ , “chỉ trọng cái đẹp hình thứckhông cần nội dung, chủ trơng viết văn không khuynh hớng, nghĩa làmuốn đặt nghệ thuật lên trên mọi thứ thiện, ác ở đời Quan điểm ấythể hiện ngay ở nhân vật a thích nhất của ông trớc Cách mạng: nhữngcon ngời tài hoa tài tử, dù tĩnh tại hay xê dịch, đối với cuộc sống, đốivới quê hơng đều chỉ nh là những kẻ tạm bợ, ở nhờ, những con ngờisinh ra dờng nh chỉ để ngắm đời, ngoạn cảnh cho cảm giác đợc no nêthanh sắc, và để trổ tài khoe chữ, chứ không chịu gánh lấy một tráchnhiệm xã hội nào Gắn liền với sinh hoạt và tâm t của những nhân vật

ấy, nội dung tác phẩm Nguyễn Tuân nhiều khi có vẻ lông bông, phùphiếm, không có ý nghĩa xã hội gì đáng kể” [38, 14] ý kiến này là cósơ sở Nhng có lẽ cần khảo sát và xác định kỹ hơn cái gọi là duy mỹcủa Nguyễn Tuân

Tác phẩm của Nguyễn Tuân trớc Cách mạng tháng Tám chủyếu xoay quanh ba đề tài: “Chủ nghĩa giang hồ xê dịch”, vẻ đẹp

“Vang bóng một thời” và đời sống trụy lạc

Nguyễn Tuõn nhiều lần tuyờn bố về sự đi (xờ dịch) của mỡnh ễngxỏc định: ''Đi để viết Chỉ cú đời sống rộng rói mới dạy cho người ta viết

được những cõu rộng rói'', ''Viết văn để yờu cuộc sống, để tỡm nhõn loại,

để tỡm mỡnh trong nhõn loại, để thấy được nhõn loại trong mỡnh, cỏi

phũng làm việc của người ấy nằm ngay giữa cuộc đời'' (Tuỳ bỳt II) Việc

đi hay xờ dịch đối với Nguyễn Tuõn cú thể núi đó được đẩy lờn thành

một thứ chủ nghĩa "Chủ nghĩa xờ dịch" vốn là một lớ thuyết vay mượn

của phương Tõy, chủ trương đi khụng mục đớch, đi để thay đổi chỗ ở, đểtỡm cảm giỏc mới lạ và thoỏt li mọi trỏch nhiệm với gia đỡnh và xó hội.Nguyễn Tuõn đó tỡm đến lớ thuyết này trong tõm trạng bất món và bất lựctrước thời cuộc Luụn luụn thốm khỏt những cảm giỏc mới lạ Đấy là

"một nguồn sống bồng bột tắc lối thoỏt" Là người ham mờ thanh sắc,thớch đi tỡm những cảm giỏc lạ, khao khỏt cỏi đẹp, nhiều lỳc NguyễnTuõn bị cuốn hỳt vào và xem nú như là một lý tưởng thẩm mỹ của mỡnh,một lý tưởng thẩm mỹ được xõy dựng trờn “nghệ thuật vị nghệ thuật” Viết về “chủ nghĩa giang hồ xê dịch” Nguyễn Tuân lại có dịp bày tỏ tấmlòng gắn bó tha thiết của ông đối với cảnh sắc và hơng vị của đất nớc mà

ông đã ghi lại đợc bằng ngòi bút tài hoa

Những bài viết của Nguyễn Tuân về đề tài “xê dịch” nh Cửa

Đại, Chiếc va ly mới, Thèm đi, Lại đi nữa, Những ngày Thanh Hóa …

thậm chí ông đã viết riêng một cuốn tiểu thuyết về đề tài này (Thiếu

quê hơng) chứng tỏ khả năng, sự hiểu biết phong phú của ông

Thiếu quê hơng viết về một nhân vật mắc bệnh xê dịch, luôn

luôn thèm khát đợc đi Cái đặc biệt ở đây là đi không mục đích haynói cách khác mục đích chính là cái sự đi, đi để “thay thực đơn chogiác quan”, để thoát khỏi mọi trách nhiệm đối với gia đình, xã hội,

đất nớc, quê hơng… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph

Trong Thiếu quê hơng chúng ta thấy ở anh chàng Bạch - nhân

vật chính của truyện chứa đựng sự mâu thuẫn Anh chàng có cái thú

đi đây đi đó nhng nhiều lúc anh lại gào lên “đi để mà đau khổ cả lúc

đi lẫn lúc nghỉ…” Tâm trạng bế tắc của Bạch chính là sự phản ánh

những mâu thuẫn, bế tắc trong t tởng của Nguyễn Tuân thời kỳ trớcCách mạng tháng Tám 1945 Một con ngời yêu quê hơng tha thiết,muốn gắn bó với quê hơng lại luôn luôn cảm thấy thiếu quê hơng bởiphải chứng kiến sự tù túng, nghẹt thở của nó dới chế độ thực dânphong kiến mà bản thân ông cảm thấy bất lực không khả năng chống

trả Thiếu quê hơng mang tính hiện đại sâu sắc, có sức lôi cuốn đặc

biệt đối với những tâm hồn phiêu lu Tuy vậy, nh Nguyễn Đăng Mạnh

đã xác định, “do tác giả đã xê dịch thực sự trớc khi viết về xê dịch, vàtrên đờng giang hồ lãng tử từ Nam ra Bắc, đã sống thật sự, sống kỹ l -

ỡng với từng phong cảnh mình đã đi qua, nên Thiếu quê hơng (cũng

nh những du ký khác của Nguyễn Tuân) đã ghi lại nhiều bức tranhchân thực, sinh động về quê hơng, đất nớc mình Nguyễn Tuân khôngchỉ cảm hứng trớc những gì nhẹ nhàng thi vị Ngòi bút ấy th ờng bịkích động dữ dội trớc những cảnh vật gây cảm giác mãnh liệt Bởi

vậy, Thiếu quê hơng đã để lại những bức họa có giá trị hiện thực về

vùng mỏ Vàng Danh, Uông Bí, Điền Công, những “thành phố đen”,những “cảnh tang tóc kéo dài bất phân mộ dạ”, ở đó thực dân Pháp đã

đày đoạ bao kiếp thợ mỏ vào cuộc sống lao động khổ sai, vào nhữngtúp lều giống nh “những cái mồ sống, những ngôi mả nghèo xấu tẻngắt không có bia” để rút hết xơng tuỷ họ [38, 33]

Không tin tởng ở hiện tại, vô vọng trớc tơng lai, Nguyễn Tuân

đi tìm vẻ đẹp của quá khứ còn Vang bóng một thời ấy là thời phong

kiến đã qua nhng d âm còn vang vọng lại mãi Vũ Ngọc Phan chorằng: “Tác phẩm đầu tay của ông là một văn phẩm gần tới sự toàn

thiện, toàn mỹ đó là tập Vang bóng một thời”, cũng theo ông “Đọc

Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân có cảm tởng gần giống nhnhững cảm tởng trong khi ngắm một bức họa cổ” Bởi vì NguyễnTuân đã làm công việc của một ngời đi khơi lại đống tro tàn của dĩvãng Cái dĩ vãng đầy “những nét rầu rầu, những màu xám xám đã gợi

lên trong lòng ngời đọc một nỗi ngậm ngùi, luyến tiếc về một “thờivàng son” đã qua, hớng ngời ta muốn quay về quá khứ” Mời hai

truyện trong tập truyện Vang bóng một thời là mời hai cảnh sống khác

nhau nhng đều nói về vẻ đẹp riêng của thời xa với những phong tục

đẹp, những thú tiêu dao hởng lạc lành mạnh và tao nhã, những cáchứng xử giữa ngời với ngời đầy nghi lễ của lớp quan lại, nhà nho đãthất thế lúc bấy giờ Đó là những ông Phủ, ông Nghè, ông Th ợng, ôngấm… không còn hám danh lợi mà chỉ a cuộc sống nhàn hạ, thích h-ởng thụ những lạc thú ở đời Một cụ ấm thích uống trà trong sơngsớm và pha trà với thứ nớc đậu trên lá sen Một “cụ Kép nguyện đemcái quãng đời xế chiều của một nhà nho để phụng sự lũ hoa thơm cỏquý” [33, 76] Một gia đình cụ án sa sút, cô Tú, cậu Chiêu phải vấtvả nuôi nhau trong cảnh túng thiếu Một viên tớng Cờ Đen “oai phonglẫm liệt” một thời, nay thất thế trở về làm thầy địa lý Bên cạnh đócòn có một loại nhân vật lãng tử giang hồ cũng đợc tác giả gửi gắmvào đó nhiều nỗi niềm tiếc nuối Đó là ông Phó sứ Lăng và cô MộngLiên, một đôi vợ chồng tài tử mà “mỗi tuần trăng cặp tài tử này ở mộttỉnh” và đôi này “đã để dấu giầy trên mọi chốn và tha bê đi khắp nơicái túi thơ”, để rồi cuối cùng ngời chồng đã chết ở chân Đèo Ngangtrên con đờng giang hồ, xê dịch của mình Ông Cử Hai cũng là ng ời

có tâm hồn lãng tử, ông “sống cuộc đời mình nh ngời ta chơi chơi vậythôi Ngời ấy thật là một con ngời không có lấy một giây phút trịnhtrọng đối với nhân sinh Ông sinh ra để mà đùa với cuộc sống …” [33,109] Ông Phó sứ, Ông Cử Hai ở đây phải chăng là hiện thân của anhchàng Nguyễn đang bất mãn trớc thời cuộc nên đã tìm lối thoát trongcái thú giang hồ, xê dịch?

Là một nhà văn luôn “đi tìm cái đẹp, cái thật” trong cuộc đờinên đôi lúc Nguyễn Tuân dờng nh quên đi phần nào đó của cái hiệnthực mang ý nghĩa xã hội ở trong đó mà ông chỉ quan tâm đến cái đẹp

mang tính hình thức Ông ca ngợi cái đẹp của nghệ thuật “chém treo

nghành” (Bữa rợu máu), cái đẹp của nghệ thuật “ném bút chì” (Một

đám bất đắc chí) hay cái đẹp của những dòng chữ của một ngời tử tù

(Chữ ngời tử tù)…

Tất nhiên ẩn đằng sau những cái đẹp lạnh lùng, tàn bạo đó tavẫn thấy đợc chút hiện thực và ý nghĩa tích cực của việc phản ánh

những hình tợng đó (Chữ ngời tử tù, Bữa rợu máu) Có thể nói Vang

bóng một thời và Chiếc l đồng mắt cua là hai tác phẩm đã đạt đến độ

chín về nghệ thuật trong những sáng tác ra đời tr ớc Cách mạng thángTám của Nguyễn Tuân

Nếu nh Vang bóng một thời gợi lên trong lòng ngời đọc một niềm tiếc nuối về dĩ vãng thì Chiếc l đồng mắt cua, Ngọn đèn dầu

lạc, Tàn đèn dầu lạc lại đa ngời đọc trở về với đời sống hiện tại trong

khung cảnh của những nhà chứa, xóm hút, tiệm hút, tiệm rợu

Thực ra, không phải chỉ có Nguyễn Tuân viết đề tài truỵ lạc nh

-ng -ngòi bút của ô-ng luôn có nhữ-ng nét riê-ng Chiếc l đồ-ng mắt cua

chính là “lời tự thú”, là “thiên sám hối” của một thanh niên khinh bạc

và sa ngã vì đã sống không lý tởng” (Vũ Ngọc Phan)

Chiếc l đồng mắt cua chính là tâm trạng khủng hoảng đến cực

độ của một thanh niên trí thức bất mãn với xã hội, muốn thoát ra khỏicái không khí ngột ngạt đó nhng không thể Đó là lý do anh ta lao vàohành lạc để tiêu sầu

Bên cạnh đó, ngời đọc lại bắt gặp những trang viết rất sắc nétcủa Nguyễn Tuân khi ông dùng ngòi bút của mình để trả thù xã hội.Giọng khinh bạc của Nguyễn Tuân nay lại có dịp để ném vào cuộc

đời đen bạc, một cuộc đời đã làm cho ông luôn cảm thấy “hiu quạnh”,

“cô đơn” Thông qua những nhân vật tiêu biểu - những con ngời tàihoa tài tử nh ông Thông Nhu và cô Đào Tâm, tác giả muốn nói đến

cái ngông ngênh kiêu ngạo của họ, dù cho cuộc sống trụy lạc, bê thacủa họ đã bị xã hội khinh bỉ

Chiếc l

“ đồng mắt cua đợc viết nhiều giọng điệu khác nhau mà

bao giờ cũng thoải mái tự do Giọng kiêu bạc ngạo đời hoặc mỉa maichua chát ném vào thế thái nhân tình, giọng buồn thảm thê l ơng nhhạm sâu vào chỗ sâu kín nhất của tâm hồn cô độc, giọng tự trào ẫm ờ,nửa trịnh trọng, nửa đùa cợt, giọng trữ tình cổ kính nh đa ngời đọcvào thế giới cổ thi, cổ tích,… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph Nghệ thuật tả tình, tả cảnh, vẽ chândung, dựng đối thoại… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph nói chung đều già dặn

Tóm lại, về mặt hình thức nghệ thuật, Chiếc l đồng mắt cua,

Vang bóng một thời có thể xem nh độ chín của ngòi bút Nguyễn Tuân

trớc Cách mạng tháng Tám” [38, 39]

Trớc khi đến với cách mạng, một chân dung khá toàn diện về

con ngời Nguyễn Tuân đợc bộc lộ rõ bởi những tác phẩm: Tóc chị

Hoài, Yêu ngân, Xác ngọc lam… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph

Là ngời thích đi tìm những cảm giác mới lạ, Nguyễn Tuân cangợi cái đẹp lãng mạn của mái tóc một ngời đàn bà và cho rằng “Cáingời nào trong suốt một đời ngời mà không đợc ngắm một mớ tóc cho

tử tế thì cái thẩm mỹ quan của ngời ấy còn lung lay lắm”… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph

Trớc Cách mạng tháng Tám, các sáng tác của Nguyễn Tuân bêncạnh cái tài hoa của phong cách nghệ thuật thì cũng còn có những hạn

chế ở phần nội dung t tởng Nguyễn Tuân đã để cho cái tôi cá nhân

cực đoan chi phối đến sáng tác của mình Đó là hạn chế lớn nhất của

ông Vì muốn thỏa mãn cảm giác mà nhiều lúc Nguyễn Tuân đã coiviệc đi tìm cái đẹp hình thức là mục đích và lý tởng sống Bên cạnh

đó, bản chất tiểu t sản yếu đuối khiến cho ông không dám công khaichống lại chế độ thực dân phong kiến Phần lớn sáng tác của NguyễnTuân thời kỳ này đã bộc lộ những phản ứng tiêu cực của ông đối vớixã hội, hoặc là đi tìm lại những vẻ đẹp trong quá vãng để rồi lại ngậm

ngùi, nuối tiếc hoặc là buông thả mình trong cuộc sống bê tha trụylạc… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph “Cái tôi Nguyễn Tuân về căn bản là cái tôi cá nhân chủ nghĩa

đối lập với xã hội Hồi ấy, sống hay viết, đối với ông nhiều khi chỉ là

để tìm mình, để thực hiện cái cá nhân mình cho đến kỳ cùng Thế giớikhách quan không đáng kể, giá trị của ngòi bút là ở bản ngã ng ờinghệ sĩ có độc đáo hay không Nguyễn Tuân từng tự vẽ mình nh mộtcon ngời cô độc mà kiêu ngạo: “Rồi tôi vẫn vênh váo đi giữa cuộc đời

nh một viên khách không có quê hơng nhất định, cái gì cũng ngờ hết,duy chỉ có tin chắc ở cái kho cái vốn tình cảm và cảm giác của mình”

(Tóc chị Hoài) Quan điểm nghệ thuật ấy dĩ nhiên đã tác động tiêu

cực đến sáng tác của Nguyễn Tuân Nó hạ thấp giá trị nhận thức củanhiều tác phẩm của ông về thế giới khách quan Vả lại cái tôi tách rờihiện thực, cứ rút sâu mãi vào bên trong đến lúc nào đấy sẽ trở nêntrống rỗng, vô nghĩa Chính con ngời kiêu ngạo ấy nhiều khi tự mìnhlại chán mình là vì thế [38, 17-18]

Cách mạng tháng Tám đã đổi đời Nguyễn Tuân Ông thấy “cái

có thật bây giờ đẹp, và cái đẹp bây giờ có thật trong cuộc đời”(Nguyễn Đình Thi) Cách mạng đã giúp cho Nguyễn Tuân thoát khỏi

bế tắc trong cuộc sống cũng nh trong sáng tác văn học nghệ thuật

Những ngày đầu đến với Cách mạng, Nguyễn Tuân “mê say với

ánh sáng trắng vừa đợc giải phóng, tôi đã là một dạ lữ khách khôngmỏi, quên ngủ của một đêm phong hội mới… Lòng khỏe, cha đủ.Thân hình cũng phải khỏe nữa Tôi liền đi cạo râu Tình cờ gặp lạianh bạn cũng vừa đi cạo phẳng bộ râu quai nón xanh rậm mọi ngày.Chúng tôi đã ôm lấy nhau mà mừng ra nớc mắt nh hai con bệnh giàmới uống liều thuốc cải lão hoàn đồng” [34, 38-39]

Lột xác gần nh là một tuyên ngôn của Nguyễn Tuân trớc cuộc

đổi đời lớn lao của đất nớc và của chính bản thân ông Trớc đây,

Nguyễn chỉ quan tâm đến cái tôi cá nhân của mình, còn bây giờ thì

“nội tâm ở chàng không chú trọng bằng ngoại cảnh ở quanh chàng”.Nguyễn thấy lạc quan, yêu cuộc đời, yêu tất cả những gì giản dị nhấttrong đời sống này: Đám khói, đống rác, bóng là in nhoè ở hồi t ờng

“Nguyễn đã vứt hết lòng kiêu căng cố hữu của mình Đối với sự sống,Nguyễn trở nên khiêm tốn và muốn có ngay một thái độ khuất phục

để nêu rõ sự phục thiện của mình” “Bây giờ Nguyễn thuộc giá lênxuống của hạt gạo và để ý đến quanh chàng nhiều lắm Ngày trớc chỉchuyên đọc thơ, giờ chàng nghiện nhật trình, thiết tha đến những con

đê, lo cho đê, lo cho ruộng bên đê, lo cho mùa màng Mực nớc sôngNhị Hà, chàng thuộc nh một nhân viên ứng thủy” [44, 320]

Cách mạng đã làm sống dậy ở Nguyễn Tuân niềm tin yêu đốivới cuộc sống, đối với con ngời, “một tiếng chó sủa khách, một câu rucon láng giềng, một tiếng coong coong xe ngựa đài tải trong s ơngchiều Đời sống thật là muôn vẻ… Nguyễn thấy cái gì cũng là thú vịcả, miễn là nó ở quanh mình, nó ở trong cuộc đời mà ta nhìn đợc,nghe đợc, sờ mó đợc” [44, 321] T tởng muốn thoát ly hiện thực, xarời cuộc sống không còn tồn tại trong quan niệm của Nguyễn Tuân.Quyết tâm đoạn tuyệt với quá khứ, Nguyễn Tuân cảm thấy mình đợc

“lột xác” và “đang lúng túng vỗ đôi cánh non vào một bản đàn mớicủa thời đại”

Cũng nh Lột xác, Chùa Đàn nằm trong mạch văn “hồi sinh t

t-ởng” của nhà văn Nguyễn Tuân ở những ngày đầu sau Cách mạngtháng Tám

Hoàng Nh Mai cho rằng: “Chùa Đàn ấy là tất cả nhà văn

Nguyễn Tuân, một Nguyễn Tuân toàn vẹn, tinh hoa, t tởng, tài hoavăn chơng” “Tác phẩm kể chuyện một con bệnh nặng của chủ nghĩacá nhân ích kỷ, hởng lạc, đã tự cải tạo để trở thành một nhà cáchmạng Ngời đọc cảm thấy có một sự vá víu khiên c ỡng Tác giả lấynhững trang “yêu ngôn” thật sự đem chắp đầu, chắp đuôi với những lý

thuyết ồn ào về văn nghệ phục vụ cuộc sống, phục vụ nhân dân Điều

đó nói rằng, ở một nghệ sĩ bớc đầu đi theo cách mạng, sự chuyển biến

ít nhiều về nhận thức chính trị, sự giác ngộ ít nhiều về lý thuyết cáchmạng, cha nói gì đáng kể về sự thay đổi của t duy nghệ thuật và lý t-ởng thẩm mỹ” [38, 45]

Có thể xem Chùa Đàn là tác phẩm đặc sắc của Nguyễn Tuân về

phần “tài hoa văn chơng” Chỉ có một tâm hồn nghệ sĩ đầy tài năng

nh Nguyễn Tuân mới có thể viết nên những áng văn hay đến vậy

Đoạn văn hay nhất từng đợc biết đến trong Chùa Đàn là đoạn tả Bá

Nhỡ đánh đàn, cô Tơ hát và Lãnh út cầm chầu Nguyễn Tuân bằngngòi bút tài hoa của mình đã đa ngời đọc vào thế giới linh thiêng củanghệ thuật, vào một cái đẹp vĩnh hằng không thể thiếu đ ợc trong cuộc

đời

Nguyễn Tuân là một nhà văn đến với Cách mạng khá sớm, có

thể nói là ngay từ ngững ngày đầu tiên, nhng từ Lột xác đến Chùa

Đàn, sự quyết tâm từ bỏ con ngời cũ, cuộc sống cũ dờng nh đều chỉ

mới đợc thể hiện ở mặt lý thuyết Trên thực tế Nguyễn Tuân cha hẳn

đoạn tuyệt với nó

ở Đờng vui, một thiên tùy bút đợc coi là sự chuyển biến thật sự

của ngòi bút Nguyễn Tuân sau Cách mạng thì ngời đọc vẫn thấy mộtNguyễn Tuân ham “xê dịch”: “Đi bao giờ cũng vui, chỉ những lúcngừng nói mới là hết thú” “Vui biết bao nhiêu khi mình dừng b ớcvào một buổi sớm phiên chợ Ngời, hơi ngời, tiếng ngời, cứ đông ngời

là đủ thích rồi No mắt, no tai, no ngón tay… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph Âm hởng chung, hơi”văn, mạch văn chung của các bài viết thật cảm động Ngời đọc thấy đ-

ợc niềm vui, niềm tin phơi phới, một tình cảm thắm thiết, chân thành

đối với đất nớc, quê hơng, với không khí náo nức của cách mạng vàkháng chiến Không nh trớc Cách mạng, Nguyễn Tuân chỉ đi mộtmình lang thang cô độc Giờ đây, Nguyễn đi cùng với nhân dân, với

bộ đội, và Nguyễn đã nhận ra “sức mạnh của đất nớc luôn luôn hiện

hình trên từng tấc gang đờng xa” Đờng vui là bài ca của một con

ng-ời mang tâm trạng tơi vui, tin tởng đi vào cuộc kháng chiến: “Bạn ơi talên dốc cho chắc bớc cho đều bớc, ta xuống bớc cho ròn cho dẻo Rừngmai, rừng trúc chậm lại mà thấm lấy phong quang của cảnh sắc quê h-

ơng Chỗ nào là núi đất rừng nứa, ta nhanh bớc lên muỗi vắt nhiều lắm

đấy Suối trong mời ta tắm và giặt phơi luôn quần áo trên những tảng đácủa tranh thủy mặc Tàu Rồi vừa đi vừa phơi luôn quần áo trên lngmình, trên đầu mình, ta hãy dừng một phút mà mặc niệm ngời thợ giặt

cũ… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph [44, 385 - 386] ”

“Cần nhớ rằng, Đờng vui đợc viết trong thời kỳ mà nhiều nghệ

sĩ lớp cũ, tuy vác ba lô đi theo kháng chiến mà tâm hồn vẫn muốnnghoảnh lại với thứ nghệ thuật “thuần tuý”, “cao siêu” ngày tr ớc Họcòn phân vân không hiểu có cần và có thể thống nhất con ng ời nghệ sĩvới con ngời công dân, con ngời sáng tác với con ngời công tác đợc

không? Vì thế, Đờng vui của Nguyễn Tuân nếu nh còn có những “rơi

rớt” của chủ nghĩa hình thức, chủ nghĩa duy mỹ thì cũng là một hiệntợng rất dễ hiểu Hồi ấy, ngời đọc thờng nói đến những hình ảnh “nổitiếng” của ông về trái tim anh dân quân bị giết giống nh củ thuỷ tiênnẫu, và vết máu trên thi thể một cô gái bị hãm hại giống nh là bônghồng” [38, 47]

Tiếp nối âm hởng sục sôi của cuộc kháng chiến đợc bắt đầu từ

Đờng vui là tùy bút Tình chiến dịch ở Tình chiến dịch ta bắt gặp một

Nguyễn Tuân thực sự tâm huyết và có sự đồng cảm với nhân dân và

bộ đội trong cuộc chiến đấu đầy gian khổ chống thực dân Pháp

Khác với Đờng vui chỉ là đi thăm bộ đội ở các mặt trận, đi thăm

đồng bào vùng địch chiếm, hoặc đi xem thử súng Ba - dô - ca… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph Tình

chiến dịch là hành quân thực sự với bộ đội: cùng ăn cơm từ ba, bốn

giờ sáng không cần súc miệng, cùng trèo đèo vợt núi, bám theo hơi

Ngòi bút của ông mang đầy trách nhiệm và tình ngời, chứng tỏ

sự thay đổi về sự nhận thức rất quan trọng trong t tởng của NguyễnTuân Nhà văn đã thực sự sống trong lòng quần chúng, cảm nhận vàchia sẻ đợc niềm vui cũng nh nỗi đau, sự mất mát của họ để rồi:

“nhiều đồng bào đã nhớ tên tôi và cả ngời tôi đã thấm sâu vào cảnh vàngời mộc mạc đáng yêu nhất vùng này”

Sông Đà là kết quả của cuộc đấu tranh t tởng và chuyến đi Tây

Bắc của Nguyễn Tuân Dới ngòi bút của Nguyễn Tuân, thiên nhiên vàcon ngời Tây Bắc hiện lên với vẻ đẹp rực rỡ muôn sắc màu, rất nênthơ mà cũng đầy gợi cảm: “Con sông Đà tuôn dài tuôn dài nh một ángtóc trữ tình, đầu tóc, chân tóc ẩn hiện trong mây trời Tây Bắc bung nởhoa ban, hoa gạo tháng hai và cuồn cuộn mù khói núi Mèo đốt n ơngxuân” [44, 596] Dòng sông Đà đợc Nguyễn Tuân miêu tả bằngnhững đoạn văn giàu nhạc điệu và thấm đẫm chất trữ tình: “Cảnh vensông ở đây lặng tờ Hình nh từ đời Lý, đời Trần, đời Lê, quãng sôngnày cũng lặng tờ đến thế mà thôi Thuyền tôi trôi qua một nơng ngônhú lên mấy lá ngô non đầu mùa Mà tịnh không một bóng ngời Cỏgianh đồi núi đang ra những nõn búp Một đàn hơu cúi đầu ngốn búp

cỏ gianh đẫm sơng đêm… Bờ sông hồn nhiên nh một nỗi niềm cổ tíchtuổi xa” [44, 597]

Còn rất nhiều những trang viết đầy âm sắc đợc Nguyễn Tuânkhắc họa nên khi nói về vẻ đẹp của con sông Đà cái tạo nên phongcách mới trong con ngời Nguyễn Tuân chính là vẻ đẹp thiên nhiên ấy

đã đợc gắn kết với vẻ đẹp trong tâm hồn con ngời Nguyễn Tuân gọi

đó là chất vàng mời của tâm hồn con ngời Việt Bắc Tác giả ngợcdòng lịch sử tìm kiếm nó ở những ngời chiến sĩ cách mạng kiên c-ờng… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph Ông trở về hiện tại, tìm đến những ngời đi mở đờng suốt ngàysuốt đêm, nắng cũng nh ma không bao giờ để kỷ lục nằm quá 24tiếng”, những chiến sĩ biên phòng Tây Trang sống heo hút trong nắngthiêu, trong gió Lào, những ngời dân công Tây Bắc dũng cảm vợt thácsông Đà để vận tải hàng mậu dịch, những đồng chí bộ đội từng chiến

đấu để giải phóng Điện Biên, nay lại tự nguyện đem cả gia đình lên

Điện Biên lập nghiệp, những cán bộ địa chất đi tìm quặng mỏ… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph

Lòng yêu say mê cuộc sống mới là nguồn động lực giúp choNguyễn Tuân đi nhiều và viết nhiều Không chỉ dừng lại ở vùng TâyBắc, Nguyễn Tuân đến tận Hoàng Liên Sơn, lên “Mỏm Lũng Cú tộtBắc”, ra thăm đảo “Cô Tô”, về bãi biển Cửa Tùng, về thăm đất lửaQuảng Trị, Huế, Sài Gòn…

Trong những ngày Hà Nội đánh Mỹ, Nguyễn Tuân cũng đã viết

tập ký Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi nói về ý chí, lòng quả cảm của bộ đội,

nhân dân thủ đô đồng thời vạch trần bộ mặt bỉ ổi, đê tiện của bọn Đế

quốc Qua Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi, Nguyễn Tuân mang đến cho ngời

đọc một lợng thông tin đầy đủ chi tiết sống động không chỉ về lịch sử,truyền thống, cảnh quan của đất Hà Nội, và nếp sống, tâm hồn tínhcách, phong thái… ngời Hà Nội, mà còn cho ngời đọc hiểu thêm về

"tính cách Mỹ" ở đây tất cả những nét "yêng hùng", "sĩ diện HoaKỳ" và "ngu Mỹ", "ác Mỹ" đều hiện nguyên hình d ới ngòi bút sắc sảocủa Nguyễn Tuân

Phải là một con ngời có sự hiểu biết thấu đáo và mang một tấmlòng yêu tha thiết Hà Nội, Nguyễn Tuân mới có đợc những trang viết

đặc sắc nh vậy về ngời Hà Nội đánh Mỹ Ngời Hà Nội mu trí, dũngcảm trong chiến đấu song vẫn giữ đợc nét hào hoa, "tài tử" của mình

Trong bom rơi, đạn nổ, phong thái ngời Hà Nội vẫn ung dung, tự tại,

đầy lạc quan, tin tởng vào sự tất thắng của chính nghĩa

Trớc Cách mạng tháng Tám, Nguyễn Tuân - có thể nói nhNguyễn Đăng Mạnh - luôn thể hiện mình là một nghệ sĩ ngôngnghênh, kiêu bạc với đời Thể hiện phong cách này mỗi trang viết củaNguyễn Tuân đều muốn chứng tỏ tài hoa và uyên bác, mỗi nhân vật

dù thuộc loại ngời nào cũng đều phải là những nghệ sĩ trong nghềnghiệp của mình Và mọi sự vật đợc miêu tả dù chỉ là cái ăn cái uốngcũng đợc quan sát chủ yếu ở phơng diện văn hóa mỹ thuật

Sau cách mạng, phong cách Nguyễn Tuân có những thay đổiquan trọng Ông vẫn tiếp cận thế giới thiên về phơng diện văn hóanghệ thuật, tiếp cận con ngời thiên về phơng diện tài hoa nghệ sĩ, nh-

ng giờ đây ông không đối lập xa với nay mà tìm thấy chất tài hoanghệ sĩ không chỉ ở những tính cách phi thờng mà ở cả nhân dân đạichúng: ở anh bộ đội, chị dân quân, ở ông lái đò sông Đà… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph “Nói đếnNguyễn Tuân, một mặt, ngời ta nghĩ ngay đến một cây bút nổi bật của

xu hớng văn học lãng mạn Việt Nam trớc Cách mạng tháng Tám, với

đủ thứ tật bệnh “điển hình” Nhng mặt khác, Nguyễn Tuân lại ở trong

số nhà văn thành tâm, hào hứng chào đón cách mạng và đi theo cáchmạng đến cùng, ngay từ giờ phút đầu đã sáng tác ngợi ca cuộc sốngmới và phục vụ kháng chiến, vừa đi, vừa viết, vừa tự đổi mới, tự bồi d -ỡng để vơn lên, vơn đến đâu, viết liền đến đấy, không ngừng khôngnghỉ, liên tục cho đến khi từ giã cõi đời Nhớ lại những bạn bè “cùngmột lứa bên trời lân đận” với ông thuở nào, không kể những ng ời bị

đời sống cách mạng đào thải, dễ mấy ai đã bền bỉ dẻo dai đ ợc nh

ông, hơn nữa, đã nh ông, theo kịp để bắt đợc, hoà đợc vào cái tơimới, trẻ tráng của văn học Việt Nam hiện đại?” [38, 80]

Nguyễn Tuân không phải ở ngay từ những tác phẩm đầu tay đã

đạt đến sự thành công Cũng nh một số nhà văn khác, ông đã thử bút

qua nhiều thể loại nh thơ, bút ký, truyện ngắn hiện thực trào phúng…Thế nhng tạo nên tên tuổi của nhà văn lớn Nguyễn Tuân chính là thểloại tùy bút Với một tâm hồn nghệ sĩ phóng túng nh Nguyễn Tuân thìtuỳ bút là thể loại thích hợp nhất Ông đợc mệnh danh là nhà tuỳ bút

với những tác phẩm còn mãi d âm với ngời đọc: Đờng vui, Tình chiến

dịch, Sông Đà, Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi… cái d âm đó của tất cả

những gì mà Nguyễn Tuân mang đến qua các thiên tuỳ bút sẽ còn

đọng lại mãi bởi chất thời sự nóng hổi của nó

Gắn bó sâu sắc và thuỷ chung với thể loại tuỳ bút, NguyễnTuân đã tạo dựng đợc cho mình một vị thế riêng, không bị lẫn với bất

cứ cây bút nào khác trên văn đàn Việt Nam hiện đại

Sự nghiệp văn chơng cũng nh tính cách của Nguyễn Tuân đã

đ-ợc Nguyễn Đình Thi đánh giá rất cao: “Nguyễn Tuân là một trongmấy nhà văn lớn mở đờng và đắp nền cho văn xuôi Việt Nam thế kỷ

XX Cùng với những bạn cùng thời nh Ngô Tất Tố, Nguyễn CôngHoan, Vũ Trọng Phụng, Thạch Lam, Nam Cao, Nguyễn Tuân đã đặtviên đá riêng vào cái nền và mới mẻ của văn xuôi tiếng Việt ta, vàviên đá của Nguyễn Tuân là một hòn đá tảng, mà tôi tin là sẽ chắcbền trong thời gian”

Nguyễn Minh Châu có một nhận xét rất xác đáng: “NguyễnTuân là một cái định nghĩa rất chuẩn về ngời nghệ sĩ chân chính”

1.2 Tiểu luận phê bình trong sự nghiệp văn học của Nguyễn Tuân

1.2.1 Hiện tợng các nhà văn viết tiểu luận phê bình

Phê bình, lý luận, nghiên cứu văn học là một bộ phận của mộtnền văn học phát triển Có văn học thì lúc đó mới có phê bình Muốn

có tầm nhìn phê bình sâu rộng phải phát triển lĩnh vực nghiên cứu,biên soạn các chuyên luận Phê bình vừa có vai trò làm nhịp cầu giữangời đọc và ngời sáng tác, ngời đọc với ngời đọc, vừa có vai trò tác

động trở lại, thúc đẩy sáng tác, hớng dẫn sáng tác… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph

Theo nhà phê bình Pháp Albert Thibaudet, phê bình văn họcbao gồm 3 bộ phận: Phê bình của ngời đọc, phê bình chuyên nghiệp

và phê bình nghệ sĩ

Phê bình của ngời đọc là phê bình của bất cứ ai đọc văn học, đã

đọc là có phán đoán, khen chê… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph

Phê bình chuyên nghiệp, hay phê bình khoa học mà Thibaudetgọi là phê bình “kiểu giáo s”… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph

Phê bình nghệ sĩ hay phê bình bậc thầy, tức là phê bình của cáccây bút lớn Những ngời này thờng nói về tác phẩm, tác giả mà họtâm đắc, về thủ pháp nghệ thuật mà họ yêu mến, biểu hiện của một trítuệ sắc sảo với những lời lẽ cô đúc… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph

ở nớc ta Nguyễn Tuân thực ra không phải là trờng hợp duynhất là ngời sáng tác mà viết phê bình Chúng ta có thể kể đến XuânDiệu, Chế Lan Viên, Nguyễn Đình Thi, Nguyễn Vĩ, Vũ Quần Ph-

ơng, Gần đây, nhiều nhà văn, nhà thơ, ngoài sáng tác có chú ý viếtphê bình, nh Nguyễn Trọng Tạo, Trần Mạnh Hảo, Trần Đăng Khoa,… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một phNhng để có t cách nhà phê bình nh thế hệ lớp trớc với những tên tuổi:Xuân Diệu, Chế Lan Viên, Nguyễn Đình Thi, Nguyễn Vĩ, NguyễnTuân thì không dễ

Nguyễn Đình Thi (1924 - 2003) là một trong những ng ời đầutiên tham gia Hội văn hoá cứu quốc Sau này ông giữ chức Tổng th kýHội nhà văn gần 30 năm Ông là nghệ sĩ đa tài, đóng góp nhiều vềnhạc, thơ, tiểu thuyết… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph Riêng về lý luận, phê bình ông có đóng gópvào sự hình thành ý thức văn học cách mạng thời đại mới

Nhận đờng (1947) trở thành cái mốc đánh dấu sự chuyển mình

của giới văn nghệ Nguyễn Đình Thi viết không nhiều nhng trongsáng tác và trong lý luận, ông thể hiện đợc cái chủ kiến riêng của

mình Ông quan tâm tới đặc trng văn nghệ Các bài viết Tiếng nói văn

nghệ, Mấy ý nghĩ về thơ, Tìm nghĩa hiện thực mới, cuốn sách Công

việc của ngời viết tiểu thuyết đều kết hợp lý luận với những trải

nghiệm sâu sắc của bản thân ông với t cách là nhà nghệ sĩ

Xuân Diệu (1916 - 1985) là một trong những thành viên đầutiên của Hội văn hoá cứu quốc (1946) Xuân Diệu là ngời có ý thứcmạnh mẽ về văn hoá dân tộc Bên cạnh sáng tác thơ, Xuân Diệu là ng -

ời có đóng góp nổi bật về lý luận, phê bình, nghiên cứu thơ ca Ông

có tới 18 tập tiểu luận, phê bình Trong số đó đáng chú ý là Tiếng thơ (1951), Những bớc đờng t tởng của tôi (1958), Dao có mài mới sắc (1963), Đi trên đờng lớn (1968), Và cây đời mãi mãi xanh tơi (1971),

Mài sắt nên kim (1977), Lợng thông tin và những kỹ s tâm hồn ấy

(1978), Các nhà thơ cổ điển Việt Nam (Tập I, II, 1981 - 1982).

Xuân Diệu là ngời am hiểu rộng, có quan niệm riêng về thơ ca.Xuân Diệu khẳng định thơ ca cách mạng với một thái độ nhiệt tìnhnhng cũng không ngần ngại phê bình một cách thẳng thắn những nonyếu của chúng Những bài giới thiệu thơ hiện đại nớc ngoài và đặcbiệt là những công trình nghiên cứu thơ ca cổ điển dân tộc của XuânDiệu có giá trị rất lớn Phơng pháp phê bình của ông thiên về chủquan, trực cảm; văn phong rất lôi cuốn, hấp dẫn Xuân Diệu vừa bìnhvừa giảng, ông phải hiểu thấu nghĩa đen, nghĩa bóng, từng chữ, từngcâu, từng dòng của bài thơ thì lúc bấy giờ sự thởng thức trong thinhân mới thực sự đợc thoả mãn Xuân Diệu nh muốn chuyển tải mọixúc cảm lúc đọc thơ cũng nh khi làm thơ của mình đến với bạn đọcqua những trang viết phê bình của ông

Chế Lan Viên (1920 - 1989) là nhà thơ, nhà bút ký và phê bình

văn học Các tác phẩm phê bình của ông có Phê bình văn học (1962),

Suy nghĩ và bình luận (1971), Nghĩ cạnh dòng thơ (1981), Từ gác Khuê Văn đến quán Trung Tân (1981)

Ngoài những tác phẩm thơ đợc đánh giá là phong phú, tiểu luậnphê bình của Chế Lan Viên cũng rất đa dạng Ông là ng ời có quan

niệm riêng về thơ và lối phê bình của ông rất giàu chất trí tuệ và óc t ởng tợng Chế Lan Viên thì rất ít khi bình giảng tác phẩm cụ thể Nétsắc sảo dới ngòi bút phê bình của nhà thơ là suy nghĩ, bình luận mộtcách khái quát về một vấn đề văn học nào đấy, hoặc một phong cáchchung của một tác giả - một nhà văn - nhà thơ nào đấy… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph

-Nhìn chung, các nhà văn, nhà thơ viết phê bình cũng thờng hayviết theo sở trờng, sở thích riêng Họ cũng muốn đóng góp ít nhiềuvào sự phát triển của lý luận, phê bình văn học nghệ thuật n ớc nhà.Trong số những nhà văn, nhà thơ viết phê bình, Nguyễn Tuân là mộtgơng mặt sáng giá Có thể nói đến một phong cách phê bình - NguyễnTuân

1.2.2 Nguyễn Tuân - một nhà văn viết phê bình có phong cách

Trở lên, chúng tôi đã trình bày những nội dung chính vềNguyễn Tuân với t cách là một nhà văn Ngời ta biết đến NguyễnTuân, chú ý tìm hiểu về ông dĩ nhiên trớc hết là với t cách này Nhngtrong khi trình bày những nội dung chính về Nguyễn Tuân với t cách

là một nhà văn, điều quan trọng chúng tôi muốn nhấn mạnh ở đây làtuỳ bút Nguyễn Tuân đã phần nào cho thấy t cách hoặc tố chất nhàphê bình văn học ở ông: thiên về “bình”, chú trọng tính lịch sử, tínhxác thực, chú trọng nét đặc sắc nổi bật, đặc thù, độc đáo của đối tợng

đợc bàn đến (hoặc là một tác giả, một tác phẩm hoặc là một vấn đềnào đó của văn học nghệ thuật)

Gọi Nguyễn Tuân là nhà viết tiểu luận phê bình thực ra cũngkhông có gì là quá đáng hay nói đúng hơn là vẫn xứng đáng Ông amhiểu nhiều lĩnh vực khác nhau: văn học, âm nhạc, hội họa, vũ đạo,

điện ảnh, văn hoá, lịch sử, địa lý… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph Xét riêng trong lĩnh vực văn học,

ông càng am hiểu nhiều thể loại (thơ, truyện, kịch, ký), am hiểu nhiềuphơng pháp sáng tác (cổ điển, lãng mạn, hiện thực, hiện đại)… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph Chínhvì vậy, ông có nhiều thuận lợi khi viết tiểu luận phê bình… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph Với một

số lợng bài viết trên hai mơi bài về nhiều hiện tợng văn học khácnhau, và tiểu luận nào cũng sắc sảo, cũng có những đóng góp pháthiện mới sâu sắc, có thể gọi Nguyễn Tuân là nhà viết tiểu luận phêbình vững vàng, có phong cách riêng Bên cạnh các nhà văn viết tiểuluận phê bình xuất sắc nh Xuân Diệu, Hoài Thanh… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph, Nguyễn Tuân

có một vị trí xứng đáng Ông từng viết về Tản Đà: “Trong hội tài tình,Tản Đà xứng đáng ngôi chủ hội, trong làng văn, Tản Đà xứng đángngôi chủ suý mà làng văn, làng báo xứ này, ai dám ngồi chung mộtchiếu với Tản Đà?”… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph Có thể nói Nguyễn Tuân có đủ t cách để “ngồichung một chiếu” với các nhà viết tiểu luận phê bình nh vừa nói Hyvọng rồi đây sẽ có những công trình tiếp theo tìm hiểu nghiên cứu vềNguyễn Tuân trên phơng diện viết tiểu luận phê bình… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph

Như đó nờu, ngoài công việc sáng tác, Nguyễn Tuân còn rấtquan tâm đến các hiện tợng văn học và một số vấn đề của văn họccần bàn bạc, nghị luận Ông tìm hiểu từ ngôn ngữ viết, cách viết

đến các hiện tợng tác gia, tác phẩm, cũng nh các vấn đề khác củavăn học

Nguyễn Tuân đã để lại nhiều tiểu luận phê bình xuất sắc Tr ớchết, về Tú Xơng, Nguyễn Tuân có một tiểu luận công phu, không chỉ

là phê bình mà còn mang tính nghiên cứu khoa học sâu sắc: Thời và

thơ Tú Xơng

Về Tản Đà - ngời bạn vong niên của Nguyễn Tuân, Nguyễn

Tuân có ba tiểu luận viết thực sự cảm động và tài hoa: Chén rợu vĩnh

biệt; Tản Đà một kiếm khách; Tản Đà tửu điếm;

Về Vũ Trọng Phụng, một tiểu luận, hiếm ai viết đ ợc một tiểu

luận nh thế này: Một đêm họp đa ma Phụng; Về Nguyên Hồng, một tiểu luận cũng thật cảm động: Con ngời Nguyên Hồng

Về nghề văn, Nguyễn Tuân có một cuốn khá dày dặn: Chuyện

nghề Và nhiều tiểu luận khác: Về tiếng ta; Tản mạn xung quanh một

áng Kiều; Băm sáu cái nõn nờng Xuân Hơng; Tán về ngôn ngữ; Nhân

đọc tiếu lâm; Tắt đèn; Trớc đèn, đọc đoản thiên Ngô Tất Tố; Phim chị Dậu cùng là cảm nghĩ tất niên với bác (Đầu) Xứ Tố; Sống mãi với Thủ đô; Luỹ hoa; Đọc và xem A Phủ; Thạch Lam; Truyện ngắn Ăng

Đớc Xen; Đốt-x-tôi; Tôn-x-tôi; Truyện ngắn Lỗ Tấn; Con ng ời Xô Viết, con ngời Nga trong một số phim Liên Xô; Cháy bản thảo; Kể chuyện vỹ tuyến mời bảy; Truyện thiếu nhi của Võ Quảng; Cảm xúc diễn viên; Phố phái.

Là nhà văn viết phê bình, Nguyễn Tuân tập trung vào những tàinăng mà ông quý mến, cảm phục Là nhà phê bình, Nguyễn Tuân cócơ sở lý luận của ông, song cái đặc sắc là đa ra nhiều nhận xét độc

đáo bất ngờ mà nghệ sĩ bậc thầy mới làm đợc Ông có khả năng cảmnhận văn chơng một cách cụ thể sinh động

Nguyễn Tuân viết trên hai mơi bài tiểu luận phê bình Trong

đó, bằng ngòi bút của mình, ông đã dựng lên bức chân dung về cácnhà văn, nhà thơ lớn Đó là những bức chân dung Tản Đà, Vũ TrọngPhụng, Nguyên Hồng, Thạch Lam

Đồng thời, trong tiểu luận của Nguyễn Tuân, ta cũng bắt gặpnhiều bài bình, những ý kiến sắc sảo về các hiện tợng văn học (tác

gia, tác phẩm), những đoạn bình thơ Tú Xơng, Truyện Kiều của Nguyễn Du, tiểu thuyết Tắt đèn của Ngô Tất Tố…

Đối với Nguyễn Tuân, Tiểu luận phê bình không phải là bộphận chính, là hớng chủ đạo trong sự nghiệp sáng tác của ông Viếtphê bình chỉ nh là việc làm tay trái của một cây bút tài hoa, tài tử, chỉviết những gì mình thích Nguyễn Tuân viết phê bình cũng nh đang b-

ớc vào vờn hoa nhiều hơng sắc, "mà thấy cây nào ra hoa mà tiện mắt,tiện tay, tiện chỗ" thì xem trớc, thấy bông nào đẹp thì hái chơi… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph

Với tính chất tài tử, tuỳ hứng, các tác phẩm phê bình củaNguyễn Tuân cũng không tránh khỏi nhiều lúc trở nên phiến diện và

cực đoan Nhng đọc kỹ những bài viết của ông, ngời đọc không baogiờ thấy bằng phẳng, nhạt nhẽo, hay vô vị… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph Đọc tiểu luận phê bìnhcủa Nguyễn Tuân ngời đọc bao giờ cũng thu lợm đợc ít nhiều cái gì

đó rất mới mẻ, độc đáo… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph

Trong văn nghiệp của Nguyễn Tuân, mảng sáng tác này mang ýnghĩa không kém phần quan trọng Cho nên nhiều bài viết củaNguyễn Tuân đến nay vẫn còn có giá trị Nghiên cứu Nguyễn Tuân

mà không chú ý đến bộ phận này trong văn nghiệp của ông, dĩ nhiên,

sẽ là một thiếu sót lớn

Chơng 2 các hiện tợng văn học qua tiểu luận phê bình của Nguyễn Tuân

2.1 Quan điểm viết tiểu luận phê bình của Nguyễn Tuân

2.1.1 Một số tổng quan

Có thể nói bất cứ nhà văn hay nhà nghiên cứu nào khi viết tiểuluận cũng đều có quan điểm (hay quan niệm) riêng của mình Quan

điểm đó có thể dới dạng “hữu ngôn” (tức đợc phát biểu thành luận

điểm, lý thuyết cụ thể), cũng có thể ở dạng “vô ngôn” (tức không đ ợcphát biểu thành luận điểm, lý thuyết cụ thể), mà chỉ thể hiện qua cácbài viết nghị luận về đối tợng họ tìm hiểu nghiên cứu Quan điểm viếttiểu luận phê bình của Nguyễn Tuân đợc bộc lộ dới cả hai dạng, tuynhiên chủ yếu vẫn là dới dạng bộc lộ qua các bài phê bình Muốn thấy

đợc quan điểm này của ông, dĩ nhiên ngời nghiên cứu phải khảo sát,tổng hợp và xác định

Thành công của những bài Tiểu luận phê bình về văn học củaNguyễn Tuân không phải ngẫu nhiên mà có ở đây, ngoài cái tàinăng, tài hoa đặc biệt của Nguyễn Tuân còn có sự vận dụng nhữngquan điểm phê bình một cách khoa học Quan điểm viết tiểu luận phêbình của Nguyễn Tuân là cả một hệ thống những luận điểm về nhiềuvấn đề khác nhau của văn học nghệ thuật, thậm chí là về một số vấn

đề khác của những lĩnh vực khác nh văn hoá, ngôn ngữ, lịch sử… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph

Điều đáng chú ý là dẫu viết về nhiều vấn đề khác nhau thuộckhá nhiều lĩnh vực khác nhau, nhng Nguyễn Tuân bao giờ cũng rấtnhất quán Thái độ viết của ông bao giờ cũng tỏ ra nghiêm túc, ph ơngpháp tìm hiểu, khảo sát tỉ mỉ, nếu cần, tra tận nguồn Không bao giờ

ông tỏ ra dễ dãi, hời hợt, mơn trớn, cợt nhã với những vấn đề mà mình

luận bàn… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph Điều này không ít ngời đã mắc phải, nhất là với một sốnhà nghiên cứu hải ngoại nh chúng tôi đã đợc biết… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph

Nguyễn Tuân có lần nói, trong phê bình, ông chỉ phê chứ khôngbình, và bình thì nh ngời đi trong vờn hoa, tiện tay chỗ nào, thấy hoa

đẹp thì hái… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph Thực ra các bài Tiểu luận phê bình của ông, nếu đọc kỹ,

ta sẽ thấy không hẳn nh vậy Ông có logic riêng của ông trong triểnkhai tìm hiểu, lập luận, phân tích, xác định đặc điểm của đối t ợng tìmhiểu, nghiên cứu

2.1.2 Những quan điểm cơ bản của Nguyễn Tuân trong viết Tiểu luận phê bình

Trớc hết, các bài viết của Nguyễn Tuân cho thấy quan điểm viết tiểu luận phê bình của ông là phải đảm bảo tính lịch sử của đối tợng đợc bàn đến Đây cũng là yêu cầu khoa học thiết yếu đối với ng-

ời làm công tác phê bình văn học

Vận dụng quan điểm lịch sử trong khi viết Tiểu luận phê bìnhvăn học thực ra không phải là một điều quá mới mẻ thế nh ng nói vềlịch sử, nhiều ngời chỉ biết nêu lên những sự kiện chính trị, xã hộitheo cách viết nh những nhà sử học Nghĩa là chỉ nói một cách khôkhan, trừu tợng Điều cần nhấn mạnh ở đây là Nguyễn Tuân đã vậndụng quan điểm này một cách đầy sáng tạo

Yêu cầu của quan điểm lịch sử là phải nghiên cứu tỉ mỉ về môitrờng sống cụ thể của nhà văn, môi trờng kinh tế, xã hội, văn hoá,chính trị và thậm chí là cả môi trờng thiên nhiên nữa Từ sự nghiêncứu, tìm hiểu công phu và tỉ mỉ những yếu tố đó, ngời viết Tiểu luậnphê bình phải dùng trí tởng tợng của mình để dựng lên đợc không khí

cụ thể của cái môi trờng ấy đồng thời nhận thấy sự tác động cụ thểcủa chúng đối với tâm lý xã hội cũng nh tâm lý nghệ thuật các nhàvăn Đây chính là một khả năng tởng tợng sáng tạo rất cần thiết đốivới công việc viết tiểu luận nghiên cứu và phê bình văn học

Bài Thời và thơ Tú Xơng có thể coi là mẫu mực của việc vận

dụng quan điểm lịch sử theo quan niệm ấy Để có thể dựng lên đợc

không khí lịch sử cụ thể của Thời và thơ Tú Xơng, Nguyễn Tuân đã

phải thu thập rất nhiều tài liệu cụ thể về khoa thi Hơng ở Nam Địnhnăm Giáp Ngọ mà Tú Xơng có tham gia và đậu tú tài, khoa thi năm

Đinh Dậu có toàn quyền P.Dume đến dự, tình hình chính trị ở Bắc Kỳvới sự kiện vụ Đề Thám đầu độc binh lính Pháp ở Hà Nội, vụ tù phạmnổi dậy ở vờn bách thảo Hà Nội, sự kiện Pháp phá thành Thăng Long,lấp sông Tô Lịch ở Hà Nội, lấp sông Vị Hoàng ở quê hơng Tú Xơng

“Trờng thi Nam Định năm 1894 đông nh kiến cỏ Năm 1891, Nam

Định chỉ có 9.000 sĩ tử, năm 1894 con số ng ời đi thi lên tới 11.000

Từ giữa trờng thi, chỗ đờng thập đạo trông ra, trùng trùng điệp điệpnhững mu rùa bằng tre, những tấm mui luyện nhà đò (ý nói những thi

cụ lều chõng) Kỳ đệ nhất vào ngày 25-10-1894, kỳ đệ nhị, ngày

15-11 Kỳ đệ tam 25-15-11 Và kỳ phúc hạch đệ tứ là ngày 2-12-1894 Ngày8-12-1894 là lễ xớng danh những ngời đỗ Tiếng loa ran lên, ồm ồmlanh lảnh Tiếng í ới gọi nhau lạc đờng của ngời nhà các thầy khoá,của tiểu đồng lão bộc quả gia nhổ lều đội chõng ra về trong đêm tốilập loè ánh đuốc Đám đông lên tới hai mơi nhăm ngàn ngời Lễ x-ớng danh từ sớm cho đến chiều ghế bành của các quan chấm tr ờng

dự lễ tại ghế cao đến bốn thớc mét” [45, 478- 479]

Bài Đốt-x-tôi cũng có những trang viết tạo không khí lịch sử rất

thành công ở bài viết này, Nguyễn Tuân không nói lịch sử đẻ ra tácphẩm của Đốt-x-tôi ở nớc Nga Sa Hoàng ngày trớc, mà lịch sử tiếpnhận tiểu thuyết của Đốt-x-tôi của giới trí thức Việt Nam trong những

năm cuối cùng của chế độ thuộc địa Pháp Một xã hội "dẫy dụa quằn quại trong nhục nhằn, đau thơng, tức tở, phẫn uất" Thời đại của bọn

mật thám bắt ngời yêu nớc - có năm "tù chính trị lên tới 10 ngàn ngời

và tử hình lên tới 699" Thời đại của thằng bồi săm mà có quyền xin

mề đay cho quan An Nam, của những ả gái điếm đ ợc ban tặng bằngtiết hạnh khả phong, thời đại của những con mụ trùm chợ đen dựa vào

Nhật hống hách đi điều khiển giá hàng lậu "xe hòm kính hai bên cờ Nhật", thời đại của những thằng con ép mẹ đi khai bị Tây hiếp để đ ợc

vào làng Tây… Ngời ta nhảy đầm, đánh cá ngựa, lột nhau trong songtài sửu, đồng thời làm nghệ thuật vị nghệ thuật, và tung ra đủ thứ họcthuyết định mệnh Cuộc sống thì khốn khổ mà lắm kẻ cứ hát vang

"Sầm Sơn vui thú biết bao!" Giấy bạc lạm phát nhiều hơn lá rừng, cờ

bài rợu, cờ bài thuốc phiện mở ra vô tội vạ để đắp cho ngân sách thựcdân tiêu vào bộ máy chỉ điểm, đội xếp, lính tập ngày một tăng Năm

1939, cùng với đạo dụ cấm tuyên truyền cộng sản, chính quyền thựcdân đã tung ra thị trờng 39 triệu lít rợu cồn và 70 tấn thuốc phiện ty…

"Lúc ấy trông đến cái gì cũng thấy sợ Ai ai cũng bắt nạt ăn hiếp đợcmình Trong cái cuộc sống lộn tùng phèo nhức xơng ấy, có nhiều

chàng trai thời ấy đã đọc Đốt-x-tôi"

Thứ hai, viết phê bình đối với Nguyễn Tuân là nhằm phát hiện những đặc sắc, những giá trị độc đáo, nổi bật của các hiện tợng văn học Đó có thể là về một tác giả, tác phẩm hoặc là về một vấn đề

văn học nào đó Cũng chính với quan điểm này mà Nguyễn Tuân

"tuyên bố" ông chỉ bình chứ không phê "Bình" thì chỉ bình cái hay,cái đẹp, cái độc đáo Tiểu luận phê bình của ông tất cả đều tập trungvào những hiện tợng văn học xuất sắc là vì vậy

Về một tiếng chửi trong thơ Tú Xơng, Nguyễn Tuân bình vàtán: "ới thi ơi là thi, ới khỉ ơi là khỉ"; "than sự thi, đến thế là đã nóihết cả nghĩa chữ rồi Câu thứ t của bài thơ ngũ ngôn vần trắc, khác chimột chữ xoẳn cộc lốc của thể thơ yếu hậu Nó đánh chát một cái vàonhững cái điều tiêu lên mà vịnh mà đề "ới khỉ ơi là khỉ" Buồn cời

nh anh không biết bơi bị uống nhiều ngụm nớc mùa thớt! Đồ con khỉnhe răng cời khi bị dội nớc sôi! Khi mà công lý công luận bị nhục mạ

thì hay sằng sặc lên cái hơi cời uất ức đó Giữa bài thơ mình đọc choxung quanh, chẳng lẽ lại văng ra đấy một con gì tục tĩu hơn cả mọi

sự lõa lồ! con khỉ đây là biểu tợng thế phẩm cho cái (cái hay làcon?) hình tợng mà một nhà nho tự trọng đã vừa kìm nó lại kịp thời.Con khỉ đây chính là muốn nói cái con đó mà không chịu dùng cáitiếng đó "ới khỉ ơi là khỉ" Vừa cời, vừa chửi, vừa thét gào, vừa mếucho mọi trò bú dù đang xảy ra xung quanh những cuộc đánh giá vănchơng của một thời bố láo lợm mửa! Cần phải nôn thốc vào, cần phải

cho oẹ, oẹ ra cho kỳ hết" (Thời và thơ Tú Xơng) [45, 487-488]

Viết về Tản Đà, cái ấn tợng sâu đậm nhất mà Nguyễn Tuânmuốn mang lại cho ngời đọc đó chính là cái ngông của Tản Đà - tấtnhiên cái ngông này không phải là cái ngông tầm thờng, nó phải dựatrên tài hoa và nhân cách hơn đời, hơn ngời của thi nhân Chính vìNgông nên toàn làm những việc trái khoáy, khác thờng, ngợc đời.Nhà nho tài tử ấy chỉ biết có rợu có thơ và “sống đến tận cùng cái cátính độc đáo của mình”… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph[38, 102]

Chính vì lẽ đó mà đến làm khách nhà ngời ta mà tự tiện đào nềnnhà ngời ta lên để mà trồng húng, rồi thì ngời ta cất công từ lục tỉnhNam Kỳ ra để hỏi chuyện thơ thì chỉ toàn nói chuyện ăn uống…

Thế nhng, cái điều mà Nguyễn Tuân muốn nói đến ở đây khôngphải là bản thân của hành vi ngông ấy mà theo ông, cái ngông cuồngquá đản ấy là những biểu hiện gai góc của một đấng tài hoa bất đắcchí, của một tâm hồn thanh sạch lạc lõng giữa bụi trần phàm tục màthôi

Viết về Vũ Trọng Phụng, ngòi bút của Nguyễn Tuân cũng có

những nét thật độc đáo Bài Một đêm họp đa ma Phụng của Nguyễn

Tuân đã diễn tả đợc tiếng cời đầy nớc mắt của bọn cầm bút ngày xa,trớc cái chết của một đồng nghiệp, thấy cần phải quây quần lại vớinhau cho đỡ lạnh

Sau cách mạng tháng Tám, bức chân dung thành công nhất củaNguyễn Tuân chính là bức vẽ Nguyên Hồng Vẽ Nguyên Hồng,Nguyễn Tuân đã tóm đợc những chi tiết thật đích đáng

"Tôi là một thằng thích phá đình phá chùa, mà anh đúng là mộtngời a chuyện tô tợng đúc chuông" - ấy là văn Nguyên Hồng

"Nguyên Hồng đã đa vào phòng khách sạn thành phố tất cả phù

sa quý hoá của đồng ruộng ven sông Hồng" - ấy là con ngời Nguyên

màu thiền của đạo Phật…

Thứ ba, qua những bài viết của mình, Nguyễn Tuân cho thấy yêu cầu cần phải chú ý đến t tởng của nhà văn nhng đấy phải là t t- ởng nghệ thuật

Đây là một quan điểm rất xác đáng và hết sức cơ bản đối vớiviệc phân tích tác phẩm văn học cũng nh việc dựng chân dung cácnhà văn

Chính nhờ quan điểm và phơng pháp phân tích tác phẩm nh thế,

Nguyễn Tuân đã phát hiện ra trong tác phẩm Tắt đèn của Ngô Tất Tố:

"Trên cái tối trời tối đất của đồng lúa ngày xa, thấy sừng sững cái

chân dung lạc quan của chị Dậu" ông khẳng định tiểu thuyết Tắt đèn

có hiện tợng bi quan nhng đó lại không hẳn là tiêu cực bởi "bản chấtcủa nhân vật chị Dậu rất khỏe cứ thấy lăn xả vào bóng tối mà phá ra"

Vận dụng quan điểm và phơng pháp phê bình ấy, Nguyễn Tuânnhận thấy trong thơ Tú Xơng, đằng sau tiếng cời của ông đậm đặc cáichất trữ tình lãng mạn Nguyễn Tuân kết luận "Trào lộng kiêu bạc chỉ

là hiện tợng da thịt bên ngoài phủ lên một tuỷ cốt chung tình"

Cũng từ quan điểm và phơng pháp ấy, Nguyễn Tuân đã phát

hiện chất đời đã thấy chất đạo trong tác phẩm Truyện Kiều bất hủ của

đại thi hào dân tộc Nguyễn Du: "Cái lý thú của tiếng nói Nguyễn Dulại còn ở chỗ đa sắc, nó ngồn ngộn đủ các màu cầu vồng, chữ cứ óng

ánh cả lên nh múa bằng hồi quang của hào quang Thật là "cỏ lợt màusơng", "tha hồng rèm lục", "một gian nớc biếc", "mặn phấn tơi son",

"bạc phau cầu giá, đen rầm ngàn mây", "non phơi bóng vàng, "thànhxây khói biếc", và "xơ xác vàng" cho liễu cùng là "trôi giạt thắm" chohoa… Cứ bảo t tởng Nguyễn Du nhiễm màu đạo và thuyết luân hồiPhật, tức là chiên già sắc sắc không không T tởng không sắc sắckhông nhng lời nói câu thơ thì phản hẳn lại, và sự mâu thuẫn hiện lênthành đủ màu, màu chữ của Kiều thỏa thuê mà tơi chói nh màu cáchoạ sĩ vị sắc phái Colariste" [45, 417]

Đọc Sêkhôp cũng là một bài viết nổi bật cho thấy sự vận dụng

quan điểm và phơng pháp này

Trong Đọc Sêkhôp, ba lần ông đều nêu lên khái niệm này:

“… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph Nađia đây là cái hậu thân tất nhiên của những tiền kiếp đaukhổ kia trong thế giới chúng sinh Sê-khốp Nói một cách khác nữa

Nađia đây là cái hoá thân cuối cùng của t tởng nghệ thuật của

Sê-khốp”

“Để hiểu rõ t tởng nghệ thuật của khốp và thái độ của

Sê-khốp đối với cái thiên chức nhà văn, đối với cuộc sống… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph”

“T tởng nghệ thuật Sê-khốp, có một lúc đã là một chú bé đi học trọ phơng xa, qua vùng thảo nguyên, nhìn anh đào thành ra mùa anh“

đào chính quả”… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph

Từ quan điểm ấy, Nguyễn Tuân đã chỉ ra đợc sự vận động tíchcực của t tởng Sêkhôp qua phân tích sự vận động của thế giới nhân vậttrong tác phẩm của nhà văn Nga Sêkhôp

Thứ t, Nguyễn Tuân thể hiện rõ nhận thức đúng đắn về vai trò chủ thể sáng tạo của nhà văn

Đọc truyện Ngời đầm của Thạch Lam, Nguyễn Tuân viết:

“Chuyện Ngời đầm xem nh là lối truyện không nặng về cốt câu

chuyện Nó nặng về biểu hiện mặt trong của suy nghĩ hơn là diễn tảcái bề ngoài Hầu hết là bút pháp của độc thoại nội tâm, trừ một vàichặng đối thoại, nh chỗ bà đầm nói chuyện với chú bé bán kẹo vừngbên Hồ Kiếm Đọc truyện, tôi thích những tác giả có cái bút lực dừng

đám đông tấp nập, ồ ạt nhiệt náo, quát thét, vận động nhiều, hành

động nhiều hơn là bàn bạc Nhng tôi lại thích cả những cách diễn đạttrầm trầm mà chuyển, đêm dài một bóng một đèn, một nhân vật đó vàmình, thấy cũng thấm đáo để Nhà văn Thế Lữ có kể lại rằng câuchuyện này là do hoạ sĩ Nguyễn Gia Trí thuật lại và Thạch Lam đãviết ra theo một cách diễn tả riêng Nếu thật là nh vậy thì càng thấy rõviệc sáng tác chính là ở chỗ vận dụng đợc kinh nghiệm sự sống, vậndụng đợc cái vốn suy nghĩ và tởng tởng của bản thân mình Còn nh cósống trực tiếp hay chỉ là gián tiếp cái cốt truyện cái khung chuyệndựng ra kia thì đó cha phải là mặt quan trọng trong sáng tác văn học.Cái chủ yếu vẫn là cái cơ sở nhân sự thực tế, cái vốn thực tế đã tầngtrải đã thể nghiệm, đã tích luỹ Chuyện của ngời khác đợc sống lạimột cách sinh động trong truyện kể hấp dẫn của mình, ấy là nhờ cócái sự tích luỹ quý báu đó vậy” [45, 618]

Văn học chính là một hoạt động tinh thần Giá trị của tác phẩmvăn học là ở t tởng nghệ thuật và t tởng đó chỉ có thể diễn đạt quahình tợng nghệ thuật Nếu biết vận dụng quan điểm này vào các trangviết, ngời viết phê bình sẽ tránh đợc sự phân tích, đánh giá các tácphẩm văn học chỉ căn cứ vào đề tài hay nội dung xã hội trực tiếp của

nó… Giờ đây, các áng tiểu luận lại hé lộ thêm một ph

Thứ năm, Nguyễn Tuân phân tích văn học bằng cái nhìn của nhiều ngành nghệ thuật khác nhau

Nghiên cứu về Truyện Kiều của Nguyễn Du, nếu nh ngời ta

nghiên cứu tác phẩm bất hủ này theo cái nhìn của văn học thì NguyễnTuân lại khám phá nó theo cái nhìn của điện ảnh Chẳng hạn, đây là

đoạn văn phân tích giá trị của một chữ Phong trong câu thơ Kiều:

Cỏ lan mặt đất, rêu phong dấu giày

“Một khoảng sân đất, mấy vết chân in trũng xuỗng từ trận marào… và trên những vết đọng của dĩ vãng, ẩm ớt đã sinh nở một thứrêu lu cữu Hoàn toàn là một tấm tranh tĩnh vật: Sân mốc và vật xanhcủa sự vắng mặt Sự vật ở ngoài cảnh thì vắng lặng nh thế, nhng tiếngnói đặc sắc của ngời thơ đã làm cho nó ấm cúng hẳn lên Mà cũngnên vận dụng thêm đến cái lối nói của điện ảnh mà tìm hiểu tỉ mỉ kỹcàng về phẩm chất tạo hình của ngôn ngữ Nguyễn Du nhé Khởi đầu

là những miếng phim toàn cảnh thu cả cái sân rộng rồi ống máy đidần vào chi tiết trên diện sân, và cuối cùng dí máy vào một cái khuôn

đất in hình một cái đế giày Trên thành vết hài, ống máy soi thật sátvào những mảng rêu rờn rợn lên một niềm hy vọng nào Cái hy vọngcủa chàng dò la tin tức nàng - nàng mà rêu th ơng, rêu vẫn nhớ vẫn

“phong lại vết hài” [45, 408]

Để bình câu thơ “bóng trăng đã xế, hoa lê lại gần” trong

Truyện Kiều hay “trống tràng thành lung lay bóng nguyệt” trong Chinh phụ ngâm, ông đã vận dụng quy luật về vật lý học: “Đây là

cách nhìn của ngời có kiến thức khoa học vật lý, nhìn mặt trăng mộtcách tinh tế, nhìn mặt trăng qua một lớp không khí đang bị xô dồnbởi nhiều vòng sóng âm phát toả ra từ một nhạc cụ trầm hùng Thời

ấy ta cha giảng dạy gì lắm về môn học vật lý, nhng sao đã có những

câu thơ nhiều tính khoa học nh thế Câu thơ chinh phụ đó, nghĩa

rộng, nghĩa bóng nó rất hay, và nghĩa đen hẹp thì thật là chặt chẽ