Nghệ thuật so sánh và nghệ thuật nhân hoá trong tuỳ bút sông đà của nguyễn tuân

Tác phẩm của Nguyễn Tuân nói chung và ngôn ngữ nghệ thuật của ông trong tác phẩm nói riêng đang, đã và luôn là một đề tài hấp dẫn, lôi cuốnmọi ngời.. Vì thế, việc tìm hiểu các biểu hiện

lời nói đầu

Nguyễn Tuân là một trong những tác giả lớn của văn học Việt Namhiện đại Ông đợc mệnh danh là “nhà nghệ sĩ ngôn từ, ngời thợ kim hoàn củachữ” Thực hiện đề tài: Nghệ thuật so sánh và nghệ thuậtnhân hoá trong tập Tuỳ bút Sông Đà nhân hoá củaNguyễn Tuân Chúng tôi mong muốn khám phá những nét độc đáo trong

sử dụng ngôn ngữ của Nguyễn Tuân Mặc dù đã rất cố gắng, song do thời gian

và trình độ có hạn, lại đứng trớc một hiện tợng nghệ thuật độc đáo nh NguyễnTuân, chắc chắn quá trình thực hiện đề tài không thể không mắc phải nhữngthiếu sót Vì vậy, chúng tôi mong nhận đợc sự cảm thông, góp ý từ phía thầycô và các bạn sinh viên

Nhân dịp hoàn thành đề tài khoá luận này, chúng tôi xin bày tỏ lòngcảm ơn thầy giáo Đặng Lu - ngời trực tiếp hớng dẫn, và các thầy cô giáo trongkhoa cùng các bạn đã giúp đỡ chúng tôi tận tình để hoàn thành khoá luận này

Xin chân thành cảm ơn!

Vinh, ngày 20/4/2005

Sinh viên

Nguyễn Thị Quỳnh Phơng

mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Tác phẩm của Nguyễn Tuân nói chung và ngôn ngữ nghệ thuật của

ông trong tác phẩm nói riêng đang, đã và luôn là một đề tài hấp dẫn, lôi cuốnmọi ngời Càng ngày, ngời ta càng phát hiện thêm nhiều giá trị mới mẻ, độc

đáo trong tác phẩm của ngời nghệ sĩ tài hoa này, trong đó có vấn đề sử dụngcác biện pháp tu từ nghệ thuật Đây là lý do khiến chúng tôi chọn nghệ thuật

so sánh, nhân hoá của Nguyễn Tuân trong tập tuỳ bút Sông Đà làm đề tài

nghiên cứu

1.2 Nguyễn Tuân có một sự nghiệp văn học đồ sộ và thành công mà

nhiều nhà văn phải mơ ớc Trong sự nghiệp văn học của ông, tập Sông Đà có

một vị trí thật đặc biệt Đây là tác phẩm đánh một dấu mốc lớn trong sựnghiệp sáng tác của Nguyễn Tuân, nhất là giai đoạn sau cách mạng Tác phẩmchứa nhiều giá trị về mặt nội dung cũng nh những giá trị về hình thức biểuhiện Ngay từ khi ra đời, tác phẩm đã đợc nhiều nhà nghiên cứu quan tâm tìmhiểu, đánh giá trên nhiều lĩnh vực khác nhau, trong đó có ngôn ngữ Và ở lĩnhvực ngôn ngữ tùy bút của Nguyễn Tuân, những bài viết, những công trìnhkhảo sát công phu cũng đã xuất hiện Đó là một số luận án tiến sĩ, luận vănthạc sĩ hoặc luận văn tốt nghiệp của sinh viên ở các trờng đại học Đây cũng

là hớng tìm hiểu mà chúng tôi muốn thể hiện sau khi đã tiếp xúc với tác phẩmcủa Nguyễn Tuân và tham khảo một số tài liệu liên quan

1.3 Nguyễn Tuân là một trong chín tác gia đợc lựa chọn giảng dạy ở

tr-ờng phổ thông Qua thực hiện đề tài này, chúng tôi hi vọng sẽ nâng cao tầmhiểu biết của mình về tác phẩm của một tác gia có vị trí quan trọng trong nhàtrờng, không ngoài mục đích hoàn thành tốt hơn nhiệm vụ giảng dạy Tài năngcủa Nguyễn Tuân trong việc sử dụng từ, đặt câu là một mẫu mực sáng tạo, cóthể dạy cho học sinh ở mọi cấp học Vì thế, việc tìm hiểu các biểu hiện cụ thể

về ngôn ngữ nghệ thuật của Nguyễn Tuân trở nên thật cần thiết không chỉ đốivới ngời thực hiện đề tài này

2 Lịch sử vấn đề

Nguyễn Tuân là một trong những tác gia lớn của văn học Việt Namhiện đại Không phải sau này ngời ta mới biết đến cái tên Nguyễn Tuân vànhững tác phẩm của ông Ngay từ khi Nguyễn Tuân xuất hiện trên văn đàn ng-

ời ta đã chú ý đến ông nh một cây bút nổi bật

Sáng tác của ông trải dài trên hai thời kỳ: trớc và sau cách mạng tháng Tám.Trớc cách mạng, ông có các tác phẩm đã trở nên quen thuộc với những

ngời yêu văn nh: Một chuyến đi (1938), Vang bóng một thời (1939), Thiếu quê

hơng (1940), Chiếc l đồng mắt cua (1941), Tuỳ bút I (1941), Tùy bút II

(1943) Sau Cách mạng tháng tám, Nguyễn Tuân lại gây chấn động d luận bởi

một loạt tác phẩm nh: Chùa Đàn (1946), Đờng vui (1949), Tình chiến dịch (1950), Sông Đà (1960), Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi (1972)

Trong các tác phẩm kể trên, Sông Đà có một vị trí thật đặc biệt đối với

sự nghiệp Nguyễn Tuân sau cách mạng tháng Tám Nó trở thành cái mốc quantrọng trong tiến trình sáng tác Nguyễn Tuân

Sau cách mạng, quan điểm thẩm mỹ và t tởng của ông có nhiều chuyểnbiến: tìm đến nhân dân, gần gũi với nhân dân, ủng hộ cách mạng và kháng

chiến Nhng đó mới chỉ là những dấu hiệu Đến Sông Đà, Nguyễn Tuân đã

thực sự hoà nhập với cuộc sống, với tập thể nhân dân, chứng kiến tận mắt, vuivới không khí lao động hăng hái của tập thể nhân dân lao động kiến thiết TâyBắc

Sông Đà còn là một tác phẩm tùy bút đặc sắc của Nguyễn Tuân saucách mạng Tác phẩm chứa đựng trong lòng nó những giá trị về nội dung vànghệ thuật Những giá trị ấy đã, đang kêu gọi, khơi gợi sự khám phá từ phía

độc giả Quả đúng nh vậy vì ngay sau khi xuất bản, Sông Đà đã thu hút dợc sựchú ý của đông đảo bạn đọc và các nhà nghiên cứu Ngời ta bắt đầu say sanghiên cứu Sông Đà, rất nhiều ý kiến ngợi ca và cũng không hiếm những lờichê, mỗi ngời có những quan niệm riêng đối với Sông Đà Đó cũng chính làthực tế của công việc nghiên cứu Trong phạm vi đề tài này, chúng tôi chỉ

điểm qua một vài nghiên cứu nổi bật, có thể những bài này có khoảng cáchthời gian tơng đối xa

Một trong những bài viết đầu tiên về Sông Đà có thể kể đến là bài viết

của Nguyên Ngọc Cảm tởng đọc "Sông Đà" của Nguyễn Tuân, in trong báo

văn học số 113, ra ngày 23/9/1960 Bài viết này sau đợc Tôn Thảo Miên giới

thiệu trong cuốn Nguyễn Tuân về tác gia và tác phẩm, Nxb GD 1998 Nguyên

Ngọc bày tỏ cảm nghĩ của mình:

“Tôi thấy trong Sông Đà, anh Nguyễn Tuân có các náo nức, sôi nổi củamột ngời vừa thấy bày ra trớc mắt mình một cuộc sống cuồn cuộn những conngời mới rất đẹp, ào ạt đi tới, anh vội bắt quen ngời này, anh theo gót ngời kia,anh tâm sự với ngời thứ ba, anh náo nức đi tới cùng họ Rồi anh tìm hiểu họ,anh nói đến họ, anh ca ngợi họ, anh cố gắng giải quyết những vấn đề còn vớngmắc ở họ và anh tha thiết muốn dạy họ những điều mà anh hiểubiết hơn”

Đây có thể xem là ý kiến khái quát nhất giành cho Sông Đà Tác giảviết tiếp cảm nghĩ của mình:

“Trong đầu tôi âm vang tiếng nói, tiếng bớc chân của những ngời TâyBắc và trong lòng rộn lên một niềm vui chào mừng thành công của một nhàvăn cũ viết về cuộc sống mới”

Sau bài viết của Nguyên Ngọc, tháng 10/1960, Trơng Chính có bài viết:

Đọc Sông Đà của Nguyễn Tuân in trong Tạp chí Văn nghệ tháng 10/1960.

Tác giả thộ lộ: “Đọc Sông Đà, tôi có cảm tởng nh là đọc một tập du ký củamột nhà thơ đi tìm lòng ngời giữa một khu vực nhỏ trên non sông Tổ quốcrộng lớn của chúng ta đang đợc cấu tạo tiến lên chủ nghĩa xã hội”

Cũng nh Nguyên Ngọc, Trơng Chính đã nêu đợc những nét khái quát vềnội dung của Sông Đà Đặc biệt, cả Nguyên Ngọc và Trơng Chính đều xoáy

vào sự đổi mới của Nguyễn Tuân từ sau cách mạng và nhất là trong Sông

Đà.Tác giả khẳng định:

“Nguyễn Tuân là ngời có tâm hồn phong phú, có một t tởng dồi dào,một hiểu biết sâu sắc về con ngời, về cuộc đời, về một ngòi bút trữ tình lailáng Những đức tính này, ngày trớc trong các tập cũ Nguyễn Tuân cũng đã córồi, nhng với “Sông Đà”, những đức tính đó đợc phát triển một cách đầy đủ,không bị một số khuyết điểm, nhợc điểm khác của ông là nh giọng khinh bạc,

sự ích kỷ, tính lãng mạn đồi truỵ làm cho lu mờ đi”

Nam Mộc với bài viết Nguyễn Tuân và Sông Đà in trên Tạp chí Văn học số 5 năm 1961, bày tỏ quan điểm riêng của mình khi đọc Sông Đà: “Nội dung, hình thức, t tởng, của Sông Đà nói chung là lành mạnh Nội dung đó đ-

ợc thể hiện dới hình thức sở trờng của một nhà văn giàu kinh nghiệm, nắmvững kỹ thuật, có một ngôn ngữ tơng đối nghiêm chỉnh về mặt ngữ pháp,phong phú về từ vựng, chính xác, tinh tế về dùng từ, sinh động về đặt câu”

Nh vậy, với bài viết này, Nam Mộc không chỉ chú ý đến nội dung củaSông Đà mà tác giả đã bắt đầu chú ý đến mặt hình thức của nó, mà biểu hiện

rõ nhất là vấn đề ngôn ngữ trong Sông Đà Mặc dù đánh giá cao Sông Đà,

nh-ng tác giả Nam Mộc cũnh-ng băn khoăn: “Tronh-ng Sônh-ng Đà, Nguyễn Tuân có lúc

cha làm chủ đợc tài liệu Anh tham lam và dài dòng chẻ sợi tóc làm t, làm cho

nội dung của tác phẩm phản ánh trong Sông Đà càng tản mạn, thiếu tập trung.

Hiện thực Tây Bắc càng dàn bề rộng thì kém về bề sâu Do đó, giá trị nhậnthức của tác phẩm bị hạn chế”

Đến 1996, trong cuốn 50 năm văn học Việt Nam sau cách mạng tháng tám, Nxb ĐHQG H, Hà Văn Đức viết: “Đọc tuỳ bút Sông Đà, ngời đọc không

chỉ đợc đắm mình trong cảnh sắc thiên nhiên vừa dữ dội vừa hoang sơ, vừa trữtình thơ mộng mà còn có thêm những hiểu biết về lịch sử một vùng đất đầy

đau thơng đang chuyển mình lên cuộc sống mới”

Bài viết vẫn là sự cảm nhận của tác giả về thiên nhiên và cuộc sống Tây

Bắc đợc phản ánh trong tập Tuỳ bút Sông Đà.

Nhà nghiên cứu Đỗ Kim Hồi trong cuốn Nghĩ từ công việc dạy văn Nxb

GD, tái bản lần 1 - 1998, thì viết:

“Càng đọc Nguyễn càng nghiệm ra rằng: nhà văn độc đáo ấy luôn luôn

độc đáo trong sự uyên bác, là con ngời luôn luôn có hiểu biết khôn lờng khôn

sánh với những gì đợc nói tới ở trong văn của mình Trờng hợp Sông Đà là nh

vậy”

Trong tập tiểu luận Nhà văn, t tởng và phong cách, Nxb ĐHQG HN,

2001, Nguyễn Đăng Mạnh với bài viết Nguyễn Tuân không những cảm nhận

đợc vẻ đẹp của thiên nhiên và của con ngời Tây Bắc đợc phản ánh trong Sông

Đà mà hơn hết, ong còn chỉ ra sự kế thừa của Sông Đà đối với phong cách cũ của Nguyễn Tuân: “Chỗ kế thừa rõ nhất của Sông Đà đối với phong cách

Nguyễn Tuân là ở cách nhìn nghiêng về mặt mỹ thuật Qua tác phẩm, Tây Bắc

và sông Đà hiện lên nh một công trình thiên tạo ( ) Nhng nếu cái đẹp ngày xa

là cái đẹp nặng về hình thức và có tính kiêu kỳ đài các gắn với tầng lớp quýtộc suy tàn thì ngày nay là cái đẹp gắn với nhân dân lao động, với cuộc sống

đi lên ”

Điểm qua các công trình nghiên cứu trên, chúng tôi nhận thấy: nhìnchung, các công trình nghiên cứu chủ yếu đi vào những đánh giá về phơngdiện nội dung của tác phẩm Sông Đà Ai cũng thấy đối tợng đợc phản ánh làcuộc sống và con ngời mới trên quê hơng Tây Bắc Tuy nhiên, giá trị của mộttác phẩm nghệ thuật không đơn thuần nằm ở mặt nội dung mà nó còn nằm ởphần hình thức, cái biểu hiện nghệ thuật đặc sắc của nó Những giá trị này,không phải phát hiện thấy một sớm một chiều mà phải qua thời gian nghiềnngẫm ngời ta mới tìm ra Trong các công trình nghiên cứu trên, có tác giả nhtác giả Nam Mộc đã chú ý đến mặt hình thức của tác phẩm, cụ thể là ngônngữ Tuy vậy, tác giả cũng mới chỉ đề cập chung chung đến vấn đề ngôn ngữ

mà cha đi vào những biểu hiện cụ thể của nó

Trên cơ sở thành tựu nghiên cứu của những ngời nghiên cứu trớc, chúngtôi mạnh dạn đi sâu vào nghiên cứu một vấn đề cụ thể thuộc ngôn ngữ là nghệ

thuật sử dụng các biện pháp tu từ trong Sông Đà ở đây, chúng tôi chỉ đi vào

hai biện pháp chính: Nhân hoá, so sánh Với chúng tôi, đây sẽ là dịp đợc họctập có hệ thống hơn về những vấn đề lí thuyết và đợc thực hành nghiên cứumột vấn đề cụ thể, nhằm nâng cao kién thức và kĩ năng, phục vụ cho công tácgiảng dạy sau này

3 Mục đích nghiên cứu

Thực hiện đề tài nghệ thuật so sánh và nghệ thuật

nhân hoá trong tập Sông Đà của Nguyễn Tuân, mục đích lớn

nhất của chúng tôi là tìm hiểu, phát hiện những nét đặc sắc trong việc sử dụngcác biện pháp nghệ thuật trên của Nguyễn Tuân Từ việc tìm hiểu và phát hiện

đó, có thể khẳng định đóng góp của Nguyễn Tuân về mặt ngôn ngữ cho văn

học Việt Nam, đồng thời hiểu thêm về phong cách riêng độc đáo và cá tínhsáng tạo của ngời nghệ sĩ tài năng này

5 Cấu trúc khóa luận

Tơng ứng với nhiệm vụ nghiên cứu đặt ra, ngời phần Mở đầu và phần Kết luận, luận văn đợc triển khai trong ba chơng:

Chơng 1: Một số vấn đề lí thuyết liên quan đến đề tài

Chơng 2: Nghệ thuật so sánh và nghệ thuật nhân hóa trong tập tùy bút Sông

Đà của Nguyễn Tuân.

Sau cùng là phần Tài liệu tham khảo.

Chúng ta đều biết ngôn ngữ là phơng tiện giao tiếp quan trọng nhất củacon ngời Ngôn ngữ nghệ thuật tất nhiên đợc bắt nguồn từ ngôn ngữ toàn dân,ngôn ngữ đợc dùng làm phơng tiện giao tiếp trong cuộc sống thờng nhật Nh-

ng ngôn ngữ khi đi vào văn học nghệ thuật, nó không ở dạng tồn tại “thô sơ”

nh ngôn ngữ đời thờng mà nó là một thứ ngôn ngữ đã đợc ngời nghệ sĩ chọnlọc, gọt dũa và sáng tạo tuỳ thuộc vào chủ quan của ngời nghệ sĩ Nh vậy,ngôn ngữ là của chung, nhng vận dụng nó lại là cái riêng của từng ngời, nó bịquy định bởi sở trờng, tập quán, công phu rèn luyện của mỗi ngời

Trong tác phẩm văn học, ngôn ngữ có một vai trò hết sức quan trọngbởi vì nó thể hiện mọi phơng diện của tác phẩm văn học: đề tài, chủ đề, nhânvăn cho đến t tởng, phong cách của nhà văn Vì thế, muốn hiểu các phơngdiện của tác phẩm văn học, trớc hết phải hiểu ngôn từ mà nhà văn sử dụng Đó

là một thứ ngôn từ mang chức năng thẩm mĩ

Chức năng thẩm mỹ của ngôn ngữ trong các văn bản nghệ thuật đợc thểhiện ở chỗ tín hiệu ngôn ngữ trở thành yếu tố tạo nên hình tợng Muốn thựchiện chức năng thẩm mỹ, ngôn ngữ nghệ thuật phải có những đặc trng chung:tính cấu trúc, tính hình tợng, tính cá thể hoá, tính cụ thể hoá

1.1.1 Tính cấu trúc

Mỗi văn bản nghệ thuật tự bản thân nó là một cấu trúc Trong các thành

tố nội dung t tởng, tình cảm, hình tợng và các thành tố hình thức ngôn ngữdiễn đạt chúng không những phụ thuộc lẫn nhau mà còn phụ thuộc vào hệthống nói chung Sự lựa chọn, cấu tạo và tổ hợp những thành tố này bị quy

định bởi chức năng thẩm mỹ của tác phẩm Tính cấu trúc của ngôn ngữ nghệthuật là tính chất theo đó, các yếu tố trong một tác phẩm phải gắn bó qua lạivới nhau, giải thích cho nhau và hỗ trợ cho nhau để đạt tới hiệu quả diễn đạt.Tất cả các yếu tố với các mối quan hệ nh thế làm cho văn bản trở thành "mộtbản hoà tấu" có một tổng hợp lực mạnh mẽ tác động đến ngời tiếp xúc vănbản Chỉ cần bỏ đi một từ, hay thay bằng một từ khác là đủ làm hỏng cả mộtcâu thơ, phá tan cái nhạc điệu của nó, xoá sạch mối quan hệ của nó với hoàncảnh xung quanh

Tính cấu trúc là điều kiện của cái đẹp Một yếu tố ngôn ngữ chỉ có đợc

ý nghĩa thẩm mỹ khi nằm trong tác phẩm

Tính cấu trúc của ngôn ngữ trong tác phẩm nghệ thuật lẽ đơng nhiên đặt

ra vấn đề một phạm trù đã liên kết tất cả các phơng tiện ngôn ngữ hết sức đadạng trong tác phẩm thành một chỉnh thể lời nói nghệ thuật Cái phạm trù đó,theo viện sĩ V.V.Vinogơrađốp là phạm trù "hình tợng tác giả" Phạm trù hìnhtợng tác giả diễn đạt hai khái niệm gắn bó với nhau: thứ nhất, đó là ngời sángtạo ra thế giới nghệ thuật của tác phẩm, ngời đại diện cho bởi ý định thẩm mỹ,bởi chủ đề t tởng của tác phẩm

1.1.2 Tính hình tợng

Trong nhận thức luận, khái niệm hình tợng chỉ những kết quả của hoạt

động nhận thức của con ngời, độc lập với hình thức của hình tợng Trong tâm

lí học, ngời ta hiểu hình tợng trớc hết là sự phản ánh thực tế một cách cụ thể,cảm tính Trong ngôn ngữ học, đặc biệt trong phong cách học, tính hình tợngtheo nghĩa rộng nhất có thể xác định là thuộc tính của lời nói truyền đạt khôngchỉ thông tinh lôgíc mà còn cả thông tin đợc tri giác một cách cảm tính nhờ hệthống những hình tợng ngôn từ Còn bản thân hình tợng ngôn từ đầu tiên cóthể đợc xác định nh là mảnh đoạn của lời nói mang thông tin hình tợng khôngtơng đơng với ý nghĩa của những yếu tố đợc lấy tách riêng ra của mảnh đoạn

đó cộng lại Một từ trong tác phẩm nghệ thuật không thể đợc coi ngang bằng

nh từ của ngôn ngữ thực hành, vì trong văn bản nghệ thuật, từ có hai bình diện

theo khuynh hớng nghĩa của mình có mối tơng quan đồng thời cả với những từcủa ngôn ngữ văn hóa nói chung, với cả những yếu tố của văn bản nghệ thuật.

1.1.3 Tính cá thể hóa

Tính cá thể hóa của ngôn ngữ tác phẩm nghệ thuật ngôn từ đợc hiểu làphong cách tác giả trong ngôn ngữ nghệ thuật Dấu ấn phong cách tác giảthuộc về đặc điểm bản chất, thuộc về điều kiện bắt buộc của ngôn ngữ nghệthuật Nó không đợc đặt ra với ngôn ngữ phi nghệ thuật

Dấu ấn phong cách tác giả chỉ có thể có trong tác phẩm nghệ thuật với

t cách là một thể thống nhất của cấu trúc tu từ học, một hệ thống tu từ họchoàn chỉnh đợc liên kết lại bời hình tợng tức giả, bởi ý định thẩm mĩ, bởi chủ

đề t tởng của tác phẩm

Tính cá thể hóa của tác phẩm nghệ tthuật đợc thể hiện ở cá thể hóa củangôn ngữ tác giả Ngôn ngữ là chung, nhng sự vận dụng ngôn ngữ là riêng, tuỳthuộc ở mỗi cá nhân Mỗi nhà văn do xu hớng, sở trờng, thị hiếu, tập quán,tâm lý, xã hội, cá tính mà hình thành giọng nói riêng, cái vẻ riêng của ngônngữ tác giả kể, dẩn chuyện hoặc nói về mình Đối với nhà văn, cái giọng nóiriêng đó là cái có giá trị quyết định "Nếu tác giả nào không có cái riêng củamình thì ngời sẽ không bao giờ là nhà văn cả" (Sê khốp) Mỗi tác giả lớn đều

có một thứ ngôn ngữ riêng, không thể lặp lại trong lịch sử văn học

Tính cá thể của ngôn ngữ thể hiện ở từng sự vật, từng cảnh, từng nhânvật trong tác phẩm Trong tác phẩm, ngời, vật, cảnh không trùng nhau thìngôn ngữ thể hiện chung cũng không thể giống nhau

Tính cá thể hoá là cái độc đáo, đặc sắc, không lặp lại, cái riêng của tấtcả các yếu tố trong sáng tác, lối nghĩ, lối cảm, lối thể hiện, những đặc điểmriêng trong cách sử dụng từ ngữ, ngữ pháp, kết cấu đoạn mạch trong biện pháp

tu từ Ngôn ngữ riêng của một nhà văn, bút pháp riêng của một nhà văn khôngphải là một sự kiện rời rạc bao gồm một số lợng đổi mới ở các cấp độ Nó làmột sự đi chệch của một cái toàn thể có hệ thống so với "Cái toàn thể củangôn ngữ chung"

1.1.4 Tính cụ thể hoá

Ngôn ngữ nghệ thuật có một nét chung nhất, một thuộc tính rộng nhất

là sự cụ thể hoá hình tợng nghệ thuật Ngôn ngữ phi nghệ thuật không cóthuộc tính này Sự cụ thể hoá nghệ thuật, hình tợng là sự di chuyển từ bìnhdiện khái niệm của ngôn ngữ sang bình diện hình tợng Sự cụ thể hoá này cótính chất tổng hợp, nó đợc diễn đạt trong hệ thống hoàn chỉnh của phơng tiện

ngôn ngữ thuộc các cấp độ khác nhau vốn góp phần vào việc thể hiện hệ thốnghình tợng tác động đến trí tởng tợng của ngời đọc; kích thích ngời đọc, làmhiện ra trớc mắt ngời đọc bức tranh phong phú, sinh động, các biến cố hiện lêntrong từng giai đoạn từng vận động, từng trạng thái, trong sự biến đổi liên tục.

Tính cụ thể hoá trong nghệ thuật là thuộc tính rộng lớn nhất của lời nóinghệ thuật Nó giải thích bản chất sự tác động của từ ngữ nghệ thuật đến ngời

đọc, nó giải thích đặc trng của lời nói nghệ thuật nh là đặc trng của hoạt độngsáng tạo Nó giải thích những bí mật của các quy luật sáng tạo nghệ thuật

Sự cụ thể hoá nghệ thuật đợc thực hiện nhờ cách lựa chọn và tổ chứccác phơng tiện ngôn ngữ sang bình diện hình tợng của tác phẩm có thể lànhững đơn vị của tất cả các cấp độ ngôn ngữ

Ngôn ngữ trong văn học còn phải cô đọng, hàm súc, nói ít gợi nhiều,bản thân tính chính xác nó quy định tính cô đọng, hàm súc vì khi nhà văn nóichính xác thì chỉ cần một số lợng từ ngữ nào đấy nó đã thể hiện đợc ý địnhcủa mình Tính hàm súc, cô đọng của ngôn ngữ văn học là “lời chặt, ý rộng”

là “lời đã hết, ý không cùng” để lại nhiều d vị trong tâm hồn ngời đọc Chỉ vớihai câu thơ: “Cỏ non xanh rợn chân trời; cành lê trắng điểm một vài bông hoa”

đã có cả màu sắc, không gian, cảm giác, xúc giác

Sự thành bại của một tác phẩm văn học phụ thuộc vào nhiều yếu tố,trong đó có cả hình thức biểu hiện ngôn từ Những nhà văn lớn đều là nhữngnhà nghệ sĩ ngôn từ Họ vận dụng ngôn từ một cách có nghệ thuật để tái hiện

đời sống và để thể hiện thái độ, cảm xúc của mình trớc đối tợng miêu tả Bảnthân ngôn từ nghệ thuật trực tiếp mang thái độ, t tởng của nhà văn bởi khôngmột hình thức nào nằm ngoài nội dung và ngợc lại không có nội dung nàokhông đợc biểu hiện bằng những hình thức nhất định Ngôn từ nghệ thuật còngắn bó chặt chẽ với phong cách tác giả Qua việc sử dụng ngôn từ trong tácphẩm, chúng ta thấy đợc cá tính và năng lực xử lý ngôn ngữ của ngời nghệ sĩ.Nhà văn Nga A P Sê khốp từng nói: “Nếu tác giả nào không có cách diễn đạtriêng, không có ngôn ngữ riêng của mình thì ngời đó sẽ không bao giờ thànhnhà văn, nhà thơ cả” Nh vậy, ngôn từ trong tác phẩm văn học là biểu hiện caonhất sự sáng tạo của nhà văn

Ngôn từ nghệ thuật bao gồm hệ thống ngữ âm, từ ngữ, câu văn, cách tôtchức văn bản, các phơng tiện tu từ ở tất cả các cấp độ Đinh Trọng Lạc đãthống kê và diễn giải 99 phơng tiện và biện pháp tu từ tiếng Việt ở các cấp độngôn ngữ: ngữ âm, từ vựng, cú pháp, văn bản, phong cách (Đinh Trọng Lạc,

99 phơng tiện và biện pháp tu từ tiếng Việt, Nxb GD tái bản lần thứ 7, 2003).

Trên cơ sở những biện pháp tu từ đã trở thành khuôn mẫu, các nhà văn thểhiện những sáng tạo riêng của mình.

Tác phẩm văn học là sự thống nhất của các yếu tố: đề tài, chủ đề, kếtcấu, cốt truyện, nhân vật, lời văn Nhng sự thống nhất ấy lại đợc thực hiệntheo quy luật nhất định Đó chính là thể loại Việc sử dụng ngôn từ bao giờcũng gắn với đặc trng thể loại Chính vì thế mà ta thấy ngôn từ của thơ và vănxuôi là khác nhau

Nh vậy, ngôn từ nghệ thuật không chỉ liên quan đến phong cách tác giả

mà còn liên quan đến đặc trng thể loại

1.2 Phong cách tác giả

1.2.1 Khái nhiệm phong cách nghệ thuật và phong cách ngôn ngữ

Trong nghiên cứu văn học và ngôn ngữ học, phong cách là một kháiniệm có nội hàm rất rộng Nói đến phong cách là nói đến cái riêng, cái độc

đáo của mỗi ngời nghệ sĩ thể hiện qua tác phẩm Trong nghệ thuật, vấn đềphong cách đợc quan tâm hàng đầu vì “nghệ thuật là tôi, khoa học là chúngta” Nghệ thuật rất kị điều bắt chớc, nói nh Sê - khốp: “Nghệ thuật sẽ là vô vịnếu công đi mở những cánh cửa ngời ta đã mở rồi”

Theo cuốn: Lý luận văn học do tập thể tác giả Phơng Lựu (chủ biên),

Trần Đình Sử, Nguyễn Phơng Nam, Lê Ngọc Trà, La Khắc Hoà, Thành Thế TháiBình biên soạn thì phong cách nhà văn đợc định nghĩa nh sau:

“Phong cách là chỗ độc đáo về t tởng cũng nh nghệ thuật có phẩm chấtthẩm mỹ thể hiện trong sáng tác của những nhà văn u tú Nó đòi hỏi nhà vănphải đem một tiếng nói mới cho văn học ”

Phong cách tác giả mặc dù có sự độc đáo, bền vững nhng nó cũng có sựphát triển, đổi mới Phong cách của Xuân Diệu, Chế Lan Viên, NguyễnTuân mặc dù ổn định nhng lại có sự vận động theo mỗi thời kỳ sáng tác

Phong cách đợc biểu hiện trên nhiều phơng diện Có bao nhiêu yếu tốtrong tác phẩm thì có bấy nhiêu yếu tố cho phong cách của từng nhà văn biểuhiện Phong cách có thể biểu hiện ở việc chọn đề tài, cảm hứng t tởng, xâydựng nhân vật, lựa chọn thể loại, sử dụng ngôn ngữ Khi nghiên cứu phongcách, các nhà nghiên cứu đặc biệt đi sâu vào cách sử dụng ngôn ngữ của nhàvăn, xem nó nh một phơng diện để thấy cái độc đáo của nhà văn đó Vì vănhọc là nghệ thuật ngôn từ nên phong cách ngôn ngữ trong tác phẩm văn học làphong cách ngôn ngữ nghệ thuật

Trong ngôn ngữ, do thực hiện những chức năng khác nhau, do đợc sửdụng trong những tập đoàn xã hội hoặc những giới nghề nghiệp khác nhau,dần dần hình thành những phong cách ngôn ngữ khác nhau Chẳng hạn: phongcách sinh hoạt, phong cách ngôn ngữ khoa học, phong cách ngôn ngữ hànhchính, phong cách ngôn ngữ báo chí công luận và phong cách ngôn ngữ nghệthuật.

Phong cách ngôn ngữ nghệ thuật là vấn đề tồn tại trong tác phẩm vănhọc, nó quy định việc sáng tác văn học của nhà văn phải đảm bảo đúng đặc tr-

ng ngôn ngữ nghệ thuật, nhng nghệ thuật thuộc về sáng tạo của cá nhân nghệ

sĩ nên phong cách ngôn ngữ nghệ thuật lại bị chi phối bởi phong cách nhà văn

Nh vậy, có thể nói phong cách ngôn ngữ của nhà văn có nét riêng, độc đáo

nh-ng lại thốnh-ng nhất tronh-ng phonh-ng cách nh-ngôn nh-ngữ nh-nghệ thuật

1.2.2 Phong cách Nguyễn Tuân

Đi tìm cái mới trong diễn đạt để khẳng định phong cách của mình là ớcmơ của ngời cầm bút Rất nhiều nhà văn nổi tiếng trên thế giới đã khẳng định vaitrò của cái mới đối với tác phẩm Banzắc cho rằng “Văn chơng không cần đến sựsao chép”, còn Vônte thì nói một cách hình ảnh: “Ngời đầu tiên ví thiếu nữ vớihoa hồng là một thiên tài nhng ngời thứ hai nói nh vậy đã là kẻ bất tài”

Phong cách là sản phẩm của tài năng Ngời làm thơ, viết văn thì rấtnhiều nhng không phải ai cũng tạo đợc cho mình một phong cách Trong vănhọc Việt Nam hiện đại, Nguyễn Tuân đợc xem là một phong cách độc đáo,

độc đáo trên nhiều phơng diện, đặc biệt là phơng diện sử dụng và sáng tạongôn ngữ Ông từng đợc mệnh danh là “nhà nghệ sĩ ngôn từ” Không chỉ độc

đáo trong nghệ thuật, Nguyễn Tuân còn là một cá tính độc đáo trong cuộcsống Trớc khi đi vào phong cách ngôn ngữ Nguyễn Tuân, chúng ta hãy cùngtìm hiểu một vài nét về cuộc đời và con ngời của nhà văn tài hoa này

Nguyễn Tuân sinh năm 1910, tại phố Hàng Bạc, một phố cổ của HàNội Quê ông ở xã Nhân Mục, nay thuộc phờng Nhân Chính, quận ThanhXuân, Hà Nội Tuy sinh ra ở Hà Nội nhng thuở nhỏ đến lúc trởng thành,Nguyễn Tuân đã sống cùng với gia đình ở nhiều địa phơng của mảnh đất miềnTrung: Khánh Hoà, Phú Yên, Hội An, Đà Nẵng, nhất là Thanh Hoá Có lẽ vìthế mà ông đợc nuôi dỡng trong nền văn hoá cổ truyền của dân tộc, hấp thu đ-

ợc vốn sống, vốn hiểu biết phong phú

Đơng thời, Nguyễn Tuân là một ngời luôn có ý thức khẳng định cá tính.Nguyễn Tuân từng bị đuổi học vì tham gia bãi khoá phản đối mấy giáo viên

Pháp nói xấu ngời Việt Nam (1929) Từ đó, ông không theo học nữa mà chủyếu tự học từ sách vở và từ chính cuộc đời sôi động Ưa lối sống tự do phóngtúng, ham du lịch, ông tự gán cho mình chứng bệnh gọi là “chủ nghĩa xêdịch” Cũng chỉ vì “chứng bệnh này mà trong một lần tìm cách ra nớc ngoài,

ông đã bị chính quyền thuộc địa bắt tại Băng Cốc (Thái Lan) và về giam tạinhà lao Thanh Hoá (1930)” Nguyễn Tuân cũng là một con ngời rất mực tàihoa, ngoài viết văn, ông còn lam hiểu nhiều bộ môn nghệ thuật khác nh hộihoạ, âm nhạc, sân khấu, điện ảnh những kiến thức này in đậm dấu ấn trongvăn phong của ông

Một con ngời tài hoa, uyên bác có cá tính phóng túng tự do nh thế đơngnhiên sẽ tạo cho mình dấu ấn riêng trong nghệ thuật Và sự thật, Nguyễn Tuân

đã thể hiện rõ điều đó

Chúng ta đều biết sự nghiệp văn học của Nguyễn Tuân chia làm hai thời

kỳ rõ rệt: trớc và sau cách mạng tháng tám Với những nhà văn khác, để hìnhthành một phong cách phải trải qua thời gian khá dài thì trờng hợp NguyễnTuân, điều đó hoàn toàn ngợc lại Ngay khi xuất hiện trên văn đàn với những

tác phẩm đầu tiên Một chuyến đi, Vang bóng một thời Nguyễn Tuân đã thực

sự tạo ra một lối đi riêng cho mình

Ngời ta nhận thấy rằng: Nguyễn Tuân trớc cách mạng quá đề cao cái

“tôi” cá nhân Vì vậy, nhân vật do ông sáng tạo ra dù khác nhau về giới tínhtuổi tác, nghề nghiệp đều mang dấu ấn của con ngời Nguyễn Tuân Mà nét

đặc trng nhất của con ngời Nguyễn Tuân là chất nghệ sĩ, chất tài hoa

Đặc biệt, Nguyễn Tuân a thể hiện đối tợng ở khía cạnh thẩm mỹ, văn

hoá Vang bóng một thời là những vẻ đẹp tao nhã trong sinh hoạt của các nhà

nho xa: ẩm thực, th pháp, văn hoá ứng xử

Dới ngòi bút của ông, đối tợng miêu tả bao giờ cũng đợc tìm hiểu cặn

kẽ sự việc đợc xem xét ở nhiều góc cạnh viết về bất cứ điều gì, ngòi bút củaNguyễn Tuân cũng mang tính khảo cứu rõ rệt Đối với ông, tất cả phải chínhxác rõ ràng đến chân tơ kẽ tóc

Sau cách mạng tháng tám, phong cách Nguyễn Tuân tiếp tục đợc pháthuy Những nhân vật của ông vẫn là những con ngời mang phong thái tài hoa.Mọi nhân vật dù là ngời chiến sĩ trong nhà tù, anh cán bộ địa chất hay ông lái

đò đều là những tâm hồn nghệ sĩ, những con ngời rất mực tài hoa

Cái chất uyên bác từ trớc cách mạng đến đây lại càng có dịp thể hiện rõrệt hơn Ngòi bút khảo cứu càng bộc lộ sắc nét hơn khi ông hớng ngòi bút vàomiêu tả hiện thực rộng lớn của đời sống nhân dân và đất nớc với tầm hiểu biết

sâu, rộng Chính chất uyên bác này mà khi đọc Sông Đà, ta biết đợc lai lịch

của dòng sông ấy bắt nguồn từ đâu, chiều dài bao nhiêu, tên gọi cũ là gì

Tóm lại, tài hoa, uyên bác là hai nét nổi bật trong phong cách NguyễnTuân Đó là điểm ổn định trong phong cách Nguyễn Tuân cả trớc và sau cáchmạng Nhng nói nh thế không có nghĩa là phong cách Nguyễn Tuân không có

sự vận động Trớc cách mạng tháng tám, cái tôi Nguyễn Tuân về căn bản làcái tôi cá nhân chủ nghĩa đối lập với xã hội Nguyễn Tuân thờng đi tìm cái đẹptrong quá khứ mà thoát li với cuộc đời Sau cách mạng, Nguyễn Tuân hồi sinhtrong niềm vui lớn của đất nớc, cái tôi “của ông không còn là cái tôi thoát li

bỏ mặc cuộc đời nữa mà nó trở thành cái tôi trong sự hoà nhập với cuộc đời”

Đọc các tác phẩm Nguyễn Tuân, ta thấy ngôn ngữ lời văn của ông cả

tr-ớc và sau cách mạng đều rất trau chuốt, độc đáo Lối văn ấy không dung nạpnhững ngời đọc lời suy nghĩ Nguyễn Tuân rất có ý thức tìm tòi diễn đạt riêngcho văn của mình Ông yêu tha thiết tiếng Việt, có lẽ vì thế mà trong bản tựkhai sơ yếu lý lịch để giữ trong phòng tổ chức của cơ quan, ở mục trình độchuyên môn, Nguyễn Tuân đã ghi “Chuyên viên tiếng Việt Nam” Yêu tiếngViệt, Nguyễn Tuân không ngừng sáng tạo trên cơ sở vốn từ tiếng Việt vốn có

Ta thấy văn Nguyễn Tuân xuất hiện nhiều từ lạ, nhiều kết hợp mới mẻ chatừng gặp trong tác phẩm của ai Ông định nghĩa: “nghề văn là nghề của chữ -chữ với tất cả của nghĩa mà mỗi chữ phải có đợc trong một câu, nhiều câu Nó

là cái nghề dũng chữ nghĩa mà sinh sự để sự sinh” Nguyễn Tuân quan niệm

đối với nhà văn, khổ nhất là nghèo chữ, thiếu chữ: “Cái thảm kịch ghê gớmnhất của ngời viết văn chuyên nghiệ là khi tả đến chỗ tình cảm thật dữ dội nh-

ng chữ thì không ra đợc” Nh vậy, với Nguyễn Tuân, sáng tác văn học trớc hết

là sáng tạo ngôn từ Suốt một đời văn, Nguyễn Tuân âm thầm luyện chữ saocho tinh diệu và trong sáng Ông tích lũy từ vựng nhng luôn luôn chọn lọc vàthận trọng chữ, không tham chữ nhạt nhẽo và vô hồn Nhà nghệ sĩ tâm sự: “Cólúc viết văn tôi thấy trong lòng nhộn nhạo và chữ bẹp dí trên giấy, cảnh tắcchữ nh bị nghẽn thở Tôi bỏ đấy đi chơi rồi lúc khác chữ cuồn cuộn lên, mìnhviết báo thù lại”

Có lẽ, xuất phát từ những quan niệm nh thế mà tiếng Việt khi đi vào tácphẩm của ông bao giờ cũng mới lạ và đặc sắc Những đóng góp của NguyễnTuân cho văn học, cho sự phát triển của tiếng Việt đã đợc mọi ngời thừa nhận.Nhà nghiên cứu Vơng Trí Nhàn đã nhận xét rất đúng về cách dùng từ của ông:

“Vốn chữ của ông không bị thu hẹp vào một khu vực nào mà nó luôn luon mở

ra những khu vực mới, ở chỗ ngời ta thích chữ Hán Việt, ông chêm vào một

chữ nôm thật chỉnh, để rồi đến một chữ khác ngời ta dùng chữ Nôm thì ông lạitrịnh trọng đa ra một chữ Hán Việt, và đúng chính xác, đặt vào vị trí thật đắc

địa, không ai bẻ nổi”

Còn Hoài Anh thì khẳng định: “Nguyễn Tuân, nhà nghệ sĩ ngôn từ đã

đa cái đẹp thăng hoa”

Trên đây là những tiền đề quan trọng giúp chúng ta có cơ sở đi sâu lýgiải đợc những độc đáo văn Nguyễn Tuân xét ở phơng diện ngôn ngữ

1.2.3 Thể loại tuỳ bút và tuỳ bút Sông Đà của Nguyễn Tuân

1.2.3.1 Thể loại tuỳ bút

Tác phẩm văn học nào cũng tồn tại trong từng thể loại nhất định Mỗinhà văn, tùy thuộc vào năng lực, cá tính sáng tạo riêng mà chọn cho mình mộtthể loại sáng tác Lý luận văn học chia tác phẩm văn học thành ba loại lớn: trữtình, tự sự và kịch Mỗi loại lại chứa đựng những thể cụ thể

Trong giáo trình Lý luận văn học, Nxb GD, 2002, Phơng Lựu xếp tùy

bút vào loại tác phẩm trữ tình, xem tuỳ bút cùng với thơ là thể tiêu biểu củatác phẩm trữ tình

Từ điển thuật ngữ văn học của tập thể tác giả Lê Bá Hán (chủ biên),

Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi, Nxb ĐHQG Hà Nội 2000 thì lại xếp tùy bútvào tác phẩm ký “Tùy bút là một thể thuộc loại hình ký, rất gần với bút ký, ký

sự Nét nổi bật ở tuỳ bút là qua việc ghi chép những con ngời và sự kiện cụ thể

có thực, tác giả đặc biệt chú trọng đến việc bộc lộ cảm xúc, suy t và nhận thức

đánh giá của mình về con ngời và cuộc sống hiện tại So với các tiểu loại kháccủa ký, tùy bút vẫn không ít những yếu tố chính luận và chất suy tởng triết lý.Cấu trúc của tuỳ bút nói chung, không bị ràng buộc, câu thúc bởi một cốttruyện cụ thể Song nội dung của nó vẫn đợc triển khai theo một cảm hứngchủ đạo, một t tởng chủ đề nhất định Ngôn ngữ tuỳ bút giàu hình ảnh và chấtthơ”

Định nghĩa trên của thuật ngữ văn học đã chỉ ra những đặc điểm cơ bảncủa thể loại tuỳ bút

Các nhà lý luận văn học Xô viết thì xem: “Tùy bút là tác phẩm văn xuôi

cỡ nhỏ, có cấu trúc tự do, biểu thị những ấn tợng trong suy nghĩ cá nhân về

những việc, những vấn đề cụ thể ” (Từ điển bách khoa văn học Xô viết).

Từ các định nghĩa trên, ta thấy tùy bút là thể loại tơng đối tự do, phóngtúng Tùy theo ngọn bút đa đẩy, nhà văn có thể đi từ việc này sang việc khác,

từ liên tởng này đến liên tởng khác Lối thành văn biến hoá linh hoạt, lợngthong tin do tác giả mang lại cho ngời đọc phong phú ở thể loại này, cái tôibản ngã của tác giả đợc thể hiện rõ nét gần giống trong thơ trữ tình Tiếp xúcvới các tác phẩm tuỳ bút, ngời ta nhận thấy rằng đa số trờng hợp, ngời viết tuỳbút mợn cớ thuật lại một sự kiện nào đó mà mình có thể trải qua để nhân đónêu lên những vấn đề bàn bạc, kết luận, nói lên những suy tởng của mình mộtcách thoải mái

Tùy bút là một thể loại tự do nhng không có nghĩa là dễ viết Nếu ngờiviết tỏ ra thiếu bản lĩnh hay non kém thì dễ gây cho ngời đọc sự nhàm chán,

đơn điệu

Với những đặc trng trên, tuỳ bút tỏ ra phù hợp với những nhà văn có cátính tự do, phóng túng Nguyễn Tuân là nhà văn có cá tính nh vậy, cá tính ấylại bắt gặp thể loại tuỳ bút nên nó càng đợc phát huy cao độ

1.2.3.2 Tuỳ bút Sông Đà của Nguyễn Tuân

ở nớc ta, có nhiều nhà văn viết tùy bút: Nguyễn Trung Thành có Đờng

chúng ta đi, Nguyễn Thi có Dòng kinh quê hơng Nhng hiếm một cây bút nào

lại thủy chung gắn bó với tùy bút suốt đời nh Nguyễn Tuân Nguyễn Tuân làngời viết nhiều tác phẩm tùy bút nhất và cũng là nhà văn viết tùy bút hay nhấtViệt Nam Vơng Trí Nhàn đã nhận xét rất đúng: “Nguyễn Tuân là nhà tùy bút

số 1 của văn học Việt Nam Tùy bút trùng khít với tên tuổi Nguyễn Tuân”(Tạp chí Văn học số 6 - 1997)

Trớc khi đến với thể loại tùy bút, Nguyễn Tuân đã cùng thể nghiệmngòi bút của mình trên nhiều thể loại nh thơ, truyện ngắn, tiểu thuyết nhngngời ta nghĩ đến ông với t cách là một nhà tuỳ bút nhiều hơn Và khi nhắc đếncác tác phẩm của ông, ngời ta nhớ ngay đến các tác phẩm tuỳ bút nổi tiếng:

Tùy bút kháng chiến và hoà bình, Sông Đà, Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi.

Ta có cảm giác rằng, tùy bút và Nguyễn Tuân, cả hai đều rất cần chonhau Chỉ với Nguyễn Tuân, tùy bút mới phát huy sức mạnh của thể loại vàngợc lại chỉ trong tuỳ bút, Nguyễn Tuân mới bộc lộ hết cá tính cũng nh sựsáng tạo của mình Trong tuỳ bút, vốn ngôn ngữ Nguyễn Tuân mới có đấtdụng võ vì tùy bút cho phép mọi sự liên tởng, mọi sự sáng tạo

Nguyễn Tuân có nhiều tùy bút đặc sắc nhng tùy bút Sông Đà có vị trí

đặc biệt trong sáng tác của Nguyễn Tuân Đây cũng là tùy bút mà NguyễnTuân thể hiện khá nhiều sự sáng tạo của mình

Tập tùy bút Sông Đà in năm 1960, gồm 15 bài tùy bút và một bài thơ

phác thảo Tác phẩm là những suy t, cảm xúc của Nguyễn Tuân về thiên nhiên

và con ngời Tây Bắc trên bớc đờng cải tạo và dựng xây Hoàn cảnh ra đời củatác phẩm này cũng có nét đáng chú ý Đầu 1958, Đảng tổ chức lớp học chínhtrị cho văn nghệ sĩ và sau đó phát động một chuyến đi thực tế dài hạn cho anhchị em Tây Bắc là điểm đến của nhiều nhà văn nghệ sĩ lúc bấy giờ NguyễnTuân cũng đi thực tế lên Tây Bắc, sống nhiều với bộ đội, công nhân cầu đờng,

thanh niên xung phong, đồng bào miền núi Tập tùy bút Sông Đà là kết quả

của chuyến đi này

Nguyễn Đăng Mạnh và một số nhà nghiên cứu đều thống nhất xem

“Sông Đà là một cái mốc quan trọng trong quá trình sáng tác của NguyễnTuân sau cách mạng”

Chúng ta đều biết, sau cách mạng, không chỉ Nguyễn Tuân mà nhiềunhà văn, nhà thơ thuộc khuynh hớng lãng mạn đều có một sự “lột xác” Nếu

nh trớc cách mạng, Nguyễn Tuân là nhà văn của cái “tôi” cá nhân thoát ly hẳnvới cuộc đời, “quay về quá khứ để nhặt những cánh hoa tàn rụng”, đi tìm cái

đẹp trong quá khứ và xem quá khứ là cái duy nhất còn ý nghĩa mà không cần

đến hiện tại, thì sau cách mạng, Nguyễn Tuân đã có những chuyển biến tíchcực về t tởng, về quan điểm thẩm mỹ Cách mạng tháng tám đã thực sự làmhồi sinh một thế hệ nghệ sĩ trong đó có Nguyễn Tuân

Trong bài Vô đề (còn có tên là Lột xác), Nguyễn Tuân thổ lộ:

“Bây giờ Nguyễn Tuân thuộc giá lên xuống của hạt gạo và để ý quanhchàng nhiều lám Ngày trớc chỉ chuyên đọc thơ, giờ chàng nghiện nhật trình,thiết tha đến những con đê, lo cho đê, lo cho ruộng bên đê, lo cho mùa màng.Mực nớc sông Nhĩ Hà, chàng thuộc nh một nhân viên ứng thuỷ”

Nh vậy, giờ đây cái “tôi” Nguyễn Tuân là cái “tôi” hoà nhập với xungquanh Tuy nhiên, mọi sự vật, hiện tợng đều vận động một cách có quá trìnhchứ không phải thay đổi trong một sớm một chiều Nguyễn Tuân cũng khôngnằm ngoài quy luật đó Đọc một số tác phẩm của ông sau cách mạng, việcchuyển biến t tởng của ông còn có phần tả khuynh, không tự nhiên Có lẽ đócũng là điều dễ hiểu, bởi sau cách mạng, ông sống trong không khí chỉnhhuấn và cải cách ruộng đất, lúc bấy giờ, thật khó thoát khỏi tả khuynh Biểuhiện tả khuynh thời kỳ này (sau cách mạng đến trớc 1958) là ở chỗ ông địnhthủ tiêu cá tính và phong cách nghệ thuật cố hữu của mình mà nói nh Nguyễn

Đăng Mạnh “trong đó không phải không có những yếu tố tích cực về nội dung

và hình thức nên phát huy”

Đến Sông Đà, Nguyễn Tuân mới thực sự chuyển biến t tởng, ông thực

sự hoà nhập với cuộc sống, với nhân dân, thanh toán với căn bệnh thoát li cuộcsống của giai đoạn trớc cách mạng cũng nh bệnh tả khuynh một vài năm saucách mạng Chuyển biến, nhng Nguyễn Tuân vẫn giữ đợc nét tài hoa uyên báctrong phong cách nghệ thuật của mình khi viết về thiên nhiên và con ngời TâyBắc

Có thể nói Sông Đà kết tinh những đặc sắc về nghệ thuật Nguyễn Tuân.

Đọc Sông Đà, ta không chỉ thấy: “tổ quốc ta thật là giàu đẹp” mà hơn thế ta

còn thấy tài năng nghệ thuật của Nguyễn Tuân trong dùng từ, đặt câu, sử dụngcác biện pháp tu từ Với phạm vi đề tài này, chúng tôi đi vào một trongnhững biểu hiện của sự đặc sắc đó: nghệ thuật sử dụng biện pháp tu từ so sánh

và nhân hoá Vấn đề này sẽ đợc làm rõ trong chơng sau

Chơng 2

nghệ thuật so sánh Và nghệ thuật nhân hoá

Trong Tuỳ bút Sông Đà của Nguyễn Tuân

2.1 Nghệ thuật so sánh

2.1.1 Khái niệm về biện pháp nghệ thuật so sánh

So sánh là biện pháp đợc sử dụng khá phổ biến Trong đời sống hàngngày, chúng ta luôn luôn so sánh ngời này với ngời khác, đối tợng này với đốitợng khác để ngời nghe dễ hình dung ra đối tợng đựơc so sánh và để cho lờinói của mình trở nên sinh động, ví dụ: “Cô ấy đẹp nh tiên”, “anh ta đen nh cộtnhà cháy” Hầu hết các so sánh dùng trong đời sống là những so sánh đã trởnên phỏ biến cố định vì ngời ta thờng lấy những ngữ định (thành ngữ) để thêmvào câu nói của mình Trong văn học, so sánh không chỉ có chức năng cụ thểhoá mà còn biểu hiện cách nhìn, cách cảm của nhà văn So sánh đi vào vănhọc trở thành biện pháp nghệ thuật đắc dụng để nhà văn diễn tả cái mới, cái

độc đáo của cá nhân nhà văn về đối tợng

So sánh đợc hiểu là một biện pháp tu từ ngữ nghĩa, trong đó ngời ta đốchiếu hai đối tợng khác loại của thực tế khách quan, không đồng nhất vớinhau hoàn toàn, mà chỉ có một nét giống nhau nào đó, nhằm diễn tả bằng hình

ảnh một lối tri giác mới mẻ về đối tợng (Đinh Trọng Lạc, Phong cách họctiếng Việt, Nxb GD 1999)

2.1.2 Cấu trúc của so sánh tu từ

ở dạng đầy đủ nhất, so sánh tu từ gồm có 4 yếu tố:

Yếu tố 1: Yếu tố đợc so sánh hoặc bị so sánh (ĐSS/BSS) nêu lên sự vật,

Yếu tố 4: Là chuẩn yếu tố đợc đa ra làm về chuẩn so sánh (CSS)

Cụ thể hoá cấu trúc đầy đủ trên của so sánh tu từ bằng ví dụ sau:

Cổ tay em trắng nh ngà

1 2 3 4Trong đó: yếu tố (1) là vế đợc so sánh, bị so sánh (ĐSS/BSS): Cổ tay

yếu tố (2) là phơng diện so sánh (PDSS) : trắng